:: wikimiki.org ::
| Panama |
Panama
Panama je najjužnija država Srednje Amerike. Obuhvata dio kopnenog mosta koji spaja kontinente Sjevernu i Južnu Ameriku i koji zovemo Panamskom prevlakom. Panama graniči s Kostarikom na zapadu i Kolumbijom na istoku. Na jugu izlazi na Tihi okean, a na sjeveru na Karipsko more.
Strateški položaj Paname ogleda se u kontroli važnog pomorskog i trgovačkog prolaza: Panamskog kanala.
Historija
Prvi tragovi ljudskih populacija na području Paname sežu 12 000 godina u prošlost.
Prije dolaska Evropljana na području Paname žive indijanski narodi Chibchan i Chocoan. Prvi Evropljanin koji dolazi na ovaj prostor je Rodrigo de Bastidas ploveći 1501. zapadno od Venecuele u potrazi za zlatom. Godinu dana kasnije Kristofor Kolumbo posjećuje ovo područje i osniva kratkotrajnu naseobinu. Nakon što je Vasco Núnez de Balboa 1513. dokazao da je Panamska prevlaka kopneni put između dva mora, Panama postaje stjecište putova i trgovine Španskog carstva u Novom svijetu. Uspjeh Španaca imao je i ovdje tamnu stranu - stradanje i pljačku domorodačkog stanovništva.
Panama je ostala španskom kolonijom 300 godina, od 1538. do 1821. kada postaje pokrajinom Kolumbije. U decembru 1903. Sjedinjene Američke Države pomažu panamski ustanak, odcjepljenje i osamostaljenje od Kolumbije. Tokom 20. vijeka panamska vlast često prolazi kroz periode političke nestabilnosti i korpucije. 1989. za vrijeme vlasti generala Manuela Noriege vojska SAD-a započinje napad na Panamu, nekoliko dana prije nego što je Panamski kanal trebao preći u panamsku nadležnost.
Sjedinjene Države su predale Panamski kanal, infrastrukturu i administraciju Panami tek 31. decembra 1999.
Vlada
Političke podjele
Geografija
Privreda
Zbog svog ključnog geografskog položaja, ekonomija Paname je orijentsana na pružanje usluga: bankarskih, trgovačkih i turističkih. Nakon dobivanja kontrole nad Panamskim kanalom 1999., otvaraju se mogućnosti za nove projekte.
Stanovništvo
Većinu stanovništva čine mestici, te miješano indijansko, španjolsko i kinesko stanovništvo.
Dominira katolička vjera: oko 80% populacije. Katoličanstvo je i službena vjera u Panami. Od ostalih vjeroispovjesti ima najviše protestanata, nešto muslimana, pripadnika Bahai vjere, židova i hindusa.
Kultura
Relevantni članci
Vanjski linkovi
Category:Države Svijeta
DržavaPrema međunarodnom pravu i međunarodnim odnosima, država je politički subjekt koji je suveren, tj. nije podložan nikakvoj višoj političkoj vlasti.
Postoje i savezne države, a taj naziv ističe postojanje federacije u kojoj vlade tih država imaju neke ovlasti neovisno o federalnoj vlasti.
Često su te države postojale prije udruživanja u federaciju.
U svakodnevnom govoru, riječi "država" i "zemlja" imaju isto značenje, ali "država" zvuči službenije.
O državi
Članak 1 Montevidejske konvencije navodi općeprihvaćene pravne kriterije za državu:
"Država, kao osoba prema međunarodnom pravu, mora imati sljedeće osobine: (a) stalno stanovništvo; (b) definirani teritorij; (c) vlast; i (d) sposobnost da stvara odnose s drugim državama."
(Montevidejska konvencija je regionalna američka konvencija, ali načela iz ovog članka prihvaćena su posvuda kao precizan izričaj običajnog međunarodnog prava.) Ipak, neki se pitaju jesu li ti kriteriji dovoljni.
Veliko pitanje je sukob između dvije teorije o priznavanju država: konstitutivne i deklarativne.
Konstitutivna teorija kaže da država postoji samo ako je priznaju druge države.
S druge strane, deklarativna teorija kaže da postojanje neke države ne zavisi o njezinu priznavanju od strane drugih država.
Koja teorija je ispravna? To je i danas kontroverzno pitanje u međunarodnom pravu. Praktičan primjer je urušavanje središnje vlasti u Somaliji početkom 1990ih godina: prema Konvenciji iz Montevidea, u tom slučaju država Somalija više ne postoji, a pritom stvorena republika Somaliland (koja sadrži jedan dio "bivše" Somalije) mogla bi ispunjavati kriterije za državnost. Međutim, tu samoproglašenu republiku nisu priznale druge države.
Drugo kontroverzno pitanje u političkoj filozofiji jest pitanje nastanka i osnovnih osobina države. Maks Veber i Norbert Elias definirali su državu kao ustanovu koja ima monopol na legitimno nasilje u određenom zemljopisnom području.
Jedna od temeljnih osobina države je reguliranje vlasničkih prava, investicija, trgovine i tržišta roba (hrane, goriva itd.), pri čemu država obično koristi vlastitu valutu.
Iako države sve više prenose te ovlasti na trgovinske saveze kao što su npr. NAFTA i Europska Unija, to je uvijek kontroverzna odluka koja otvara pitanje jesu li ti savezi zapravo samo veće države. Disciplina političke privrede detaljnije izučava ta pitanja.
Činjenica je da mnoge države u određenoj mjeri zavise o moćnijim državama i/ili dragovoljno ulaze u veće političke sile, kao što su Ujedinjeni narodi, Evropska Unija, Svjetska trgovinska organizacija i druge međunarodne organizacije.
Iako se mnoge države tako praktički stavljaju u podređen položaj, njihov je položaj u odnosu na međunarodne organizacije ili moćnije države ipak mnogo jači nego položaj državnih podjedinica u odnosu na državu.
U zadnje vrijeme sve više raste moć iznaddržavnih ustanova.
Zato mnogi ljudi (pogotovo oni koji zastupaju konstitutivnu teoriju međunarodnog prava) odbacuju pojam suvereniteta kao nešto zastarjelo i gledaju na državu samo kao na jedinicu političke podjele planeta.
Državni organi
- zakonodavna vlast - obično je to parlament, ali često i Vlade i predsjednici država imaju pravo donositi odluke i ukaze s zakonodavnom težinom
- sudska vlast - sudovi, od lokalnih do državnih, najviše sudsko tijelo u državi je Vrhovni sud (Ustavni sud je dio sudskog sustava, ali ne spada u hijerarhiju), brinu se za provođenje zakona
- izvršna vlast - Vlada, na čelu s predsjednikom Vlade (Premijerom), brine za vođenje države, članovi Vlade su ministri, tipično svaka država ima ministarstva policije, obrane (vojske), privrede, i vanjskih poslova
Tipovi državnih uređenja
- monarhija (donosi zakone, vlada jedna osoba - monarh, potpuno neograničena)
- ustavna monarhija]] (vladavina monarha ograničena Ustavom države)
- parlamentarna demokracija
- diktatura
Udruživanje država
Države se mogu udruživati u saveze (federacije), s većom ili manjom autonomijom članica. Primjeri su:
- Sjedinjene Američke Države
- SSSR
- SFRJ
- Čehoslovačka
Zanimljivo je da su se poslije 1990. tri navedene federacije raspale.
Također pogledajte: Popis država
ja:国家
Sjeverna Amerika
Sjeverna Amerika je po veličini treći, a po broju stanovnika četvrti kontinent na Zemlji. Na sjeveku joj se nalazi Arktički okean, na istoku Atlanski okean, na jugu Karipsko more i na zapadu Tihi okean. Ukupna površina Sjeverne Amerike je 24,230,000 kvadratnih kilometara. Procjenjeno je da je 2001. godine imala 454,225,000 stanovnika.
ja:北アメリカ
ko:북아메리카
simple:North America
th:ทวีปอเมริกาเหนือ
zh-min-nan:Pak Bí-chiu
Južna Amerika
Južna Amerika je kontinent preko kojeg prolazi Ekvator, sa večinom njegovog tla u Južnoj polulopti. Južna Amerika se nalazi između Tihog Okeana i Atlantskog Okeana. Sastavila se je sa Sjevernom Amerikom tek nedavno u geografijskom smislu. Andi planine, isto relativno mlade u geografijskom smislu i seizmički nemirne, sa nalaze na zapadnom rubu kontinenta. Zemlja istočno od Andi planina je uglavnom tropska šuma, korito rijeke Amazon.
Južna Amerika je četvrti največi kontinent što se tiče veličine, poslje Azijje, Afrike, i Sjeverne America. Ona je peta največa u stanovništvu, poslje Azije, Afrike, Evrope, i Sjeverne Amerike.
Smatra se da prvi ljudi u Južnoj Americi su došli kad su prešli Bering prolaz, ali postoje i druge teorije kao naprimjer da su ljudi doselili u Južnu Ameriku sa Južnog tihog Okeana.
Od 1530ih godina, Evropljani iz Španije i Portugalske su napali Južnu Ameriku, pokorili Američke starosjedioce, i podjelili kontinent u nekoliko kolonija. U devetnestom vijeku, ove kolonije su postignuli nezavisnost i postale države.
Južna Amerika isto ima nekoliko ostrva, večina od kojih pripadaju raznim zemljama na kontinentu. Područje Karibijskog mora pripadaju Sjevernoj Americi. Južno Američke zemlje koje graniče sa Karibijskim morom su poznati kao Karibijska Južna Amerika.
Največa Južno Američka država u veličini područja i stanovništva je Brazil. Neke regije Južne Amerike su Andi Države, Gujana brdsko-planinske zemlje, i Istočna Južna Amerika.
Političke divizije Južne Amerike
Istočna Južna Amerika
Također Pogledajte
- Centralna Amerika
ja:南アメリカ
ko:남아메리카
simple:South America
th:ทวีปอเมริกาใต้
zh-min-nan:Lâm Bí-chiu
Kolumbija
Kolumbija je zemlja smještena između Karipskog mora i Tihog oceana s velikom bioraznolikosti i brojnim prirodnim ljepotama. Zemlja koja nakon Brazila i Argentine ima vodeću ulogu u privrednom razvoju regije, sa na žalost lošom reputacijom stvorenom zbog stvorene medijske slike o regiji.
Historija
Vlada
Političke podjele
Geografija
Privreda
Glavni izvoz: nafta, kava, smaragdi, zlato, tekstil i modne marke, cijeće, ugljen
Stanovništvo
Kultura
Relevantni članci
Vanjski linkovi
http://www.bogotaturismo.gov.co
Category:Države Svijeta
Tihi okeanTihi okean (Pacifički okean ili Pacifik).
Venecuela
Historija
Vlada
Političke podjele
Geografija
Privreda
Stanovništvo
Kultura
Relevantni članci
Vanjski linkovi
Category:Države Svijeta
ZlatoZlato (Au, latinski - aurum) - je prelazi metal.
Zastupljenost: zlato je zastupljeno u zemljinoj kori u količini od 1,1×10-3 ppm(ang. parts per million).
Vanjsi linkovi
- [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Au/index.html WebElements.com – Gold] (also used as a reference)
- [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Au.html EnvironmentalChemistry.com – Gold] (also used as a reference)
- [http://mineral.galleries.com/minerals/elements/gold/gold.htm Mineral Galleries - Native Gold]
- [http://www.kitco.com Gold prices and economy]
- [http://www.galmarley.com Facts, figures and arguments for gold bugs!]
- [http://www.bullionvault.com Retail gold exchange]
- [http://www.1849.org/ Gold, Greed & Genocide]
Category:Hemijski element
Kristofor Kolumbo
Kristofor Kolumbo (1451 - 20. maja 1506.) je bio talijanski istraživać i trgovac koji je preplovio Atlantski okean i doplovio do Amerika 1492. godine pod zastavom Kastilijanske Španije. Vjerovao je da je zemlja bila prilično mala kugla, i tvrdio je da bi brod mogao stići do dalekog istoka ploveći prema zapadu. Iako njegove ekspedicije nisu bile prve da stignu do Amerika, one su poćele dugotrajnu vezu među novog i starog svijeta.
Kolumbo nije bio prvo Evropljanin da stigne do kontinenta; smatra se da su Vikinzi iz sjeverne Evrope to već postigli u 11. stoljeću kad su uspostavili malo naselje kod L'Anse aux Meadows. Neki historičari smatraju da je nepoznati moroplovac preplovio Atlantski okean prije Kolumba i da je njegova informacija bila osnova Kolumbovih tvrdnja. Postoje mnoge druge teorije o ekspedicijama raznih ljudi i naroda do Amerika prije Kolumba; vidite članak o prakolumbijskim preko-okeanskim susretima.
Giovanni Caboto je bio prvi savremeni Evropljanin da stigne do glavnog kopna Američkih kontinenata (Kolumbo je uspio ovo uraditi tek u svom trečem putovanju 1498. godine). Caboto je poznat kao John Cabot zbog njegovih putovanja pod Engleskom zastavom. 1497. godine on je plovio od Bristola na brodu Matthew, tražeći morski put do Azije. Stigao je do sjeverne amerike i on i njegova posuda su postali prvi Evropljani od Vikinga da to urade. Pretpostavlja se da je upotrjebio informaciju od Britanskih mornara koji su dobro znali ribolovna područja u blizini Newfoundlanda da bi počeo ekspediciju.
Kolumbo se iskrcao u Bahami i kasnije je istraživao većinu karipskog mora, uključujući Kubu i Hispaniolu, kao i obalu srednje i južne Amerike. Nikad nije došao do današnjih Sjedinjenih Američkih Država, ali mnogi Amerikanci smatraju da je on bio prvi Evropljanin da dođe do "Amerike" i slave "Kolumbov dan", državni praznik 12. oktobra.
Za razliku od putovanja Vikinga, rezultati Kolumbovih putovanja su bili brzo i trajno priznanje postojanja novog svijeta od strane Evropljanja, Kolumbovska razmjena vrsta, i prva značajna Evropska kolonizacija Amerika.
Kolumbo je i dan danas kontroverzan historijski lik. Neki (uključujući mnogih indijanaca) smatraju da je bio odgovoran, izravno ili neizravno, za smrt mnogo miliona starosjedilačkih naroda, Evropsko izkorištavanje Amerika, i ropstvo u karipskom moru. Drugi smatraju da je bio izuzetno važan i pozitivan lik koji je dao ogromni doprinos Evropskoj ekspanziji i kulturi. Talijanski amerikanci ga slave kao ikon njihovog porijekla.
Historijski se je smatralo da je Kolumbo bio Talijan, ali mnogi danas smatraju da je etnički bio nešto druge. Razne teorije postoje za Grčko, Jevrejsko, Kastilijansko, Portugalsko, i Špansko porijeklo.
Category:Biografije
Category:Istraživači
ja:コロンブス
ko:크리스토퍼 콜럼버스
ms:Christopher Columbus
simple:Christopher Columbus
th:คริสตอเฟอร์ โคลัมบัส
1513
Događaji
1513. u temama
Rođenja
Smrti
als:1513
ko:1513년
1538
Događaji
1538. u temama
Rođenja
Smrti
ko:1538년
1821
Događaji
1821. u temama
Rođenja
Smrti
ko:1821년
ms:1821
simple:1821
th:พ.ศ. 2364
Sjedinjene Američke Države
Sjedinjene Američke Države, ili SAD su država u Sjevernoj Americi, sa populacijom od otprilike 300,000,000 stanovnika. SAD je jedna od najmoćnijih država na svijetu i ekonomski i politički. Sjedinjene Američke Države su nastale od trinaest originalnih britanskih kolonija u Sjevernoj Americi. Nezavisnost su dobili od Velike Britanije 4. 7. 1776. godine. Od tada kroz ratovanje i mirnu ekspanziju, Sjedinjene Američke Države se proširuju sve do Tihog Okeana. Sjedinjene Američke Države su u prethodnih 300 godina učestvovale u nekim od najvažnijih događaja u svjetskoj historiji.
Historija
Glavni članak: Historija Sjedinjenih Američkih Država
Prije dolaska Evropljana na kontinent, na području sadašnjih Američkih Država živjela su razna plemena Američkih starosjedilaca (Poznatijih kao "Indijanci"). Nije precizno utvrđeno odakle potiču američki starosjedioci, ali se smatra se da je bar jedna grupa došla iz Siberije prije otprilike 20.000 godina. Kolumbovo putovanje nije bilo prvo prvo putovanje na kojem su Evropljani "pronašli" novi svijet ali je najznačajnije. Poslije njegovog putovanja, Španija i Francuska su uspostavile kolonizacijska carstva u Sjevernoj i Južnoj Americi.
Englezi su relativno kasno uspostavili kolonije, ali njihove kolonije na istočnoj obali Sjeverne Amerike su bile najuspješnije. Većina naseljava engleske kolonije prvenstveno u nadi da će se obogatiti. Mnogi se kasnije odlučuju za put u nadi za vjerskom slobodom na novom kontinentu. Zbog ovih i raznih ostalih razloga, 13 različitih kolonija je osnovano do 1750ih godina. Poslje velikog Francusko-Engleskog rata, Englezi su uspostavili veliki porez na engleske kolonije da bi mogli naplatiti ratnu štetu. Amerikanci su se odvojili od Velike Britanije 1775. godine većinom zbog političko-ekonomskih razloga čime počinje Američki rat za nezavisnost.
Amerikanci su dobili rat za nezavisnost uz pomoć Francuza. 1787. godine napisan je Ustav Sjedinjenih Američkih Država, koji 1789. uspostavlja prvu modernu demokratiju na svijetu. Sjedinjene Američke Države lagano počinju da se šire. Pod vodstvom Georgea Washingtona i njegovih nasljednika, Amerika nastoji da se udalji od evropske politike. Ipak, Amerika kupuje teritoriju Louisianne od Francuza 1803. godine a 1812. godine Amerika ponovo ratuje sa Velikom Britanijom i skoro dolazi na rub poraza.
U prvoj polovini 19. vijeka, Sjedinjene Američke Države nastavljaju da se šire. 1846. godine, Sjedinjene Države vode rat protiv Meksika koji lagano dobivaju, osvajajući čak Mexico City. U mirnim uslovima, Sjedinjene Države se proširuju do Tihog okeana. Međutim, problem ropstva u Americi postaje evidentan. 1861. godine počinje Američki građanski rat između Juga i Sjevera. Sjeverne snage pobjeđuju i u dogledno vrijeme ropstvo biva ukinuto u Sjedinjenim Američkim Državama ali se država neće u potpunosti oporaviti od građanskog rata sve do 20. vijeka.
1917. godine, Sjedinjene Američke Države ulaze u Prvi Svjetski Rat. Užas rata ima utjecaj na kulturni pokret 1920-ih godina danas poznat kao "Roaring 20s" ili "Džez Era". Prosperitet i bogatsvo ovog doba brzo nestaje tokom Velike depresije 1930-ih godina. Sa ulaskom u Drugi Svjetski Rat, Amerika se uspijeva riješiti ekonomske depresije. Sjedinjene Američke Države i saveznici dobijaju rat. Pred kraj rata, Amerika postaje prva država na svijetu koja upotrebljava atomsku bombu.
Druga polovina 20. vijeka u historiji Sjedinjenih Država je poznata po rivalstvu sa Sovjetskim Savezom, poznatom kao "Hladni rat". Hladni rat u par navrata ispoljava tendenciju da preraste u otvoren sukob ali godinu utrke u naoružavanju izmjeđu dvije države ekonomski lome Sovjetski Savez koji se raspada 1991., dok Sjedinjene Države prosperiraju pod vodstvom Ronalda Reagana. Po koncu Hladnog rata, Amerika postaje jedina supersila na svijetu. Poslije terorističkog napada u New Yorku 2001., Američki predsjednik George W. Bush proglašava Rat protiv terorizma.
Politika
Rat protiv terorizma
Glavni članak: Politika Sjedinjenih Američkih Država
Vlada i politika Sjedinjenih Država je zasnovana na Ustavu Sjedinjenih Američkih Država, napisanom 1787. godine. Ustav iz 1787 je do danas dopunjen sa nekoliko amandmana. Prvih 10 su prihvaćeni nedugo poslije nastanka samog ustava. Grupno se nazivaju "Spisak prava" (Bill of Rights), a odnose se na osnovna prava državljana Sjedinjenih Američkih Država, kao što su pravo na slobodu govora i vjeroispovjesti.
Vlada Sjedinjenih Američkih Država je jedna od najstarijih na svijetu. Kao federalna demokratija, sastoji se od izvršne, zakonodavne, i sudske vlasti. Izvršna vlast se sastoji od predsjednika i njegovog kabineta, uz dodatak raznih državnih službi.
Zakonodavna vlast je Kongres Sjedinjenih Američkih Država, koji se sastoji od Doma zastupnika (House of Representatives) i Senata (Senate). Zastupnici i Senatori su podijeljeni po saveznim državama. U Domu Zastupnika svaka savezna država ima broj predstavnika razmjeran njenom broju stanovnika, dok u Senatu svaku državu zastupaju dva senatora. Broj zastupnika u Domu Zastupnika je 435. Senat trenutno broji 100 senatora.
Sudska vlast se sastoji od svih sudova u Sjedinjenim Državama. Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država broji devet sudija, koji su na doživotnom mandatu. Nakon smrti ili povlačenja sudije, predsjednik SAD-a nominira novog sudiju, kojeg salje Senatu da glasa za konfirmaciju.
Svaka savezna država u Sjedinjenim Državama ima svoju vladu, čije su granice moći ispod nivoa moći federalne vlade. Koliko tačno ovlasti svaka država može imati je tema mnogih rasprava u američkoj politici. Glavne političke stranke Sjedinjenih Država su Republikanska Stranka i Demokratska Stranka.
Političke Podjele
Sjedinjene Američke Države se sastoje od 50 saveznih država. Svaka savezna država ima svoju vladu koja u glavnom radi po istom principu kao federalna vlada u Washingtonu. Svaka država ima glavni grad i državne simbole, kao i ustav i zakone. Jedino zakoni koji su proturječni postojećem federalnom zakonu nisu dozvoljeni. Tačan balans nezavisnosti kojeg bi savezne države trebale imati od federalne vlade je kroz historiju tema brojnih rasprava Američkoj politici, naročito tokom 19. vijeka.
Osim saveznih država, Sjedinjene Države broje i jedan Federalni distrikt; Distrikt Kolumbije, gdje je smješten Wašington D.C.. Nekoliko otočnih teritorija je također u sastavu Sjedinjenih Država. To su: Američka Samoa; Baker ostrvo; Gvam; Howland ostrvo; Gervase ostrvo; Johnston Atoll; Kingman Reef; Midway Atoll; Navasa ostrvo; Sjeverna Marijanska ostrva; Palmyra atoll; Porto Riko; Djevičanska ostrva i Wake ostrvo.
Savezne države u sastavu Sjedinjenih Američkih Država su:
Wake ostrvo
Geografija
Wyoming
Glavni članak: Geografija Sjedinjenih Američkih Država
Sjedinjene Američke Države su površinom treća najveća država na svijetu, poslije Rusije i Kanade, sa ukupnom površinom od 9 631 418 km². Sa ovako ogromnom teritorijom, geografija Sjedinjenih Američkih Država u velikoj mjeri varira od jednog područja do drugog. Appalachian i Stjenovite planine planine su dva glavna planinska masiva na teritoriji Sjedinjenih Država. Stjenovite Planine su visočije i nalaze se na zapadu, dok se niže, Appalachian planine nalaze na istoku.
Istočno od rijeke Mississippi (Najveće rijeke u Sjevernoj Americi) je u glavnom šumovito. Appalachian planine dijele ovo područje u istočne i srednjozapadne Sjedinjene Američke Države, iako se "južne države" često smatraju posebnom regijom primarno zbog kulturnih razloga. Zapadno od Mississippija su zapadne Sjedinjene Američke Države. Između Mississippija i Stjenovitih planina nalazi se Velika ravnica (SAD) (Većina Divljeg zapada) dok se Tihookeanske Sjedinjene Američke Države nalaze zapadno od Stjenovitih planina. Daleka država Alaska se smatra arktičkom zemljom, dok se Hawai'i smatraju tropskim područijem.
Sjedinjene Američke Države imaju dugu granicu sa Kanadom i Meksikom. Granica s Kanadom je duga 8 893 km, a s Meksikom 3 326 km. 19 924 km granice Sjedinjenih Američkih Država dira okeane i mora. Što se tiče klime, većina Sjedinjenih Američkih Država ima blagu klimu, izuzev nekoliko područja koji imaju arktičku klimu (Alaska), ili tropsku klimu (Florida, Hawa'i). Neka područja Sjedinjenih Američkih Država imaju visok rizik od uragana i ostalih tropskih oluja (države na južnoj atlantskoj obali i države Meksičkog zaljeva), tornada (središnje države), i zemljotresa (većinom države California i Washington).
Privreda
zemljotresa]
Glavni članak: Privreda Sjedinjenih Američkih Država
Sjedinjene Američke Države su trenutno privredno najjača zemlja u svijetu. 2003. godine, ukupan bruto domaći proizvod je iznosio 10,98 milijardi američkih dolara (USD) što iznosi 37 800 USD po glavi satnovnika.
Privreda se odvija po kapitalističkom sistemu, ali postoje i socijalni programi, kao što su "Medicare", "Medicaid" i "Social Security. Ovi programi međutim nisu efikasni u poređenju sa sličnim programima u drugim privredno razvijenim državama.
Valuta Sjedinjenih Američkih Država je američki dolar koji isto služi kao valuta u nekim drugim zemljama svijeta, poput Ekvadora. Burzne dionice Sjedinjenih Američkih Država su poznate kao pokazitelji stanja svjetske privrede.
Najveći trgovinski partner Sjedinjenih Država je Kanada. Ostali međunarodni partneri su Meksiko, Evropska Unija, Japan, Indija, i Južna Koreja. Trgovina sa Kinom je također vrlo značajna.
Sjedinjene Države su treća najpopularnija destinacija svjetskih turista, poslje Francuske i Španije.
Stanovništvo
Glavni članak: Stanovništvo Sjedinjenih Američkih Država
Prema najnovijim procjenama, Sjedinjene Države trenutno broje oko 293 027 571 stanovnika. Glavne etničke grupe su bijelci, crnci, Hispanci, azijati, i Američki starosjedioci (Indijanci, Eskimi i dr.).
Od ukupnog broja bijelaca, 23% su porijeklom Nijemci, 16% Irci, 13% Englezi, 6% Talijani, 6% Nizozemci, i 7% Slaveni (U glavnom iz Poljske i Rusije).
Crnci čine malo manje od 13% stanovništva Sjedinjenih Država. Hispanci čine 13,4% stanovništva, ali dolaze iz raznih zemalja iz Centralne i Južne Amerike. Većina su Meksikanci koji su tekođer čine većinu u nekim saveznim državama na jugozapadu zemlje. Azijati čine 4,2% stanovništva a Američki starosjedioci tek 1.5%.
Što se tiče religija, 2001. godine većina Amerikanaca (52%) su Protestanti, 24,5% Katolici, 13,2% ne pripada određenoj vjeri, i 1.3% su Jevreji. Muslimani i Budisti čine manje od 1% ukupnog stanovništva.
Prema procjenama Američke vlade, otprilike 130 000 Bošnjaka živi u Sjedinjenim Državama. Večina se nalazi u centralno-zapadnoj regiji, u gradovima poput St. Louisa i Chicaga (25 000+ u tim gradovima). U nekim malim gradovima poput Utike (središnja New York država), Bošnjaci čine većinski dio stanovništva. Prema nekim procjenama, Bošnjaci su treća najveća grupa muslimana u Americi.
Kultura
Utike
Glavni članak: Kultura Sjedinjenih Američkih Država
Kultura Sjedinjenih Država je imala ogroman utjecaj na svijet. Američka muzika je poznata širom svijeta. Čuveni stilovi džez i bluz su oba iz Sjedinjenih Država, a Amerikanci su imali veliki utjecaj na rok-n-rol muziku.
Američki filmovi su također izuzetno popularni u svijetu (James Bond naprimjer). Čuveni Holiwood se nalazi do Los Angelesa.
Sjedinjene Države imaju preko 4 000 univerziteta, a neki poput Harvarda i Yalea su među najčuvenijim i visoko-obrazovnim institucijama na svijetu. Mnogi poznati pisci i naučnici, poput Mark Twaina i Thomasa Edisona su bili Amerikanci.
Relevantni članci
- Komunikacije u Sjedinjenim Američkim Državama
- Prijevoz u Sjedinjenim Američkim Državama
- Vanjski poslovi Sjedinjenih Američkih Država
- Vojska Sjedinjenih Američkih Država
Vanjski linkovi
- [http://www.firstgov.gov/ Službena stranica vlade Sjedinjenih Američkih Država (eng.)]
- [http://sarajevo.usembassy.gov/ Ambasada Sjedinjenih Američkih Država u Bosni i Hercegovini]
Category:Države Svijeta
ja:アメリカ合衆国
ko:미국
ms:Amerika Syarikat
nb:Amerikas forente stater
simple:United States
th:สหรัฐอเมริกา
zh-min-nan:Bí-kok
1989
Događaji
Januar
- 16. januar-18. januar - Rasni nemiri u Overtownu, Miami.
- 10. januar - Kubanske trupe započele povlačenje iz Angole
- 17. januar - Muškarac ubio 5 djece, ranio 30, a zatim izvršio samoubistvo u mjestu Stockton u Kaliforniji.
- 7. januar - Akihito postao car Japana, nakon smrti Hirohita.
- 20. januar - George Herbert Walker Bush naslijedio Ronalda Reagana na mjestu Predsjednika Sjedinjenih Američkih Država.
- 24. januar - Serijski ubica Ted Bundy pogubljen na električnoj stolici.
Februar
- 2. februar - Sovjetski rat u Afganistanu: Posljednja sovjetska vojna kolona napušta Kabul, s kojom je okončana osmogodišnja okupacija.
- 3. februar - Vojnim udarom Alfredo Stroessner, diktator Paragvaja oboren s vlasti.
- 3. februar - Nakon srčanog udara, P.W. Botha se povlači s pozicije šefa partije i predsjednika Južne Afrike.
- 11. februar - Barbara Clementine Harris je izabrana za prvog ženskog biskupa u Episkopskoj crkvi u SAD-u.
- 14. februar - Firma Union Carbide se složila da plati $470 miliona dolara indijskoj vladi za štetu pričinjenoj 1984. u nesreći koja se desila u Bhopalu.
- 14. februar - Iranski duhovni lider Ruhollah Homeini odobrava Muslimanima ubistvo nad autorom Salman Rushdiejem zbog njegovog romana Satanski stihovi.
- 14. februar - Prvi od 24 satelita GPS-a postavljen u orbitu.
- 15. februar - Sovjetski Savez službeno izjavljuje da su sve ruske trupe napustile Afganistan.
- 24. februar - Ajatolah Homeini nudi 3 miliona američkih dolara za smrt Salmana Rushdiea.
mart
Ajatolah
- March 1 - The Berne Convention is ratified and enters into force with regard to the United States
- March 1 - A curfew is imposed in Kosovo where protests continue at the alleged intimidation of the Serb minority
- March 1 - Louis Wade Sullivan starts his term of office as U.S. Secretary of Commerce, serving under President George H. W. Bush
- March 1 - James D. Watkins starts his term of office as U.S. Secretary of Energy, serving under President George H. W. Bush
- March 1 - The Politieke Partij Radicalen, Pacifistisch Socialistische Partij, Communistische Partij Nederland and the Evangelische Volks Partij amalgamate to form Netherlands political party the GroenLinks (GL, GreenLeft)
- March 2 - 12 European Community nations agree to ban the production of all chlorofluorocarbons (CFCs) by the end century
- March 4 - Time, Inc. and Warner Communications announce plans for a merger, forming Time Warner
- March 4 - The Purley rail crash - 5 dead, 94 injured
- March 4 - First ACT (Australian Capital Territory) elections held
- March 7 - Iran breaks off diplomatic relations with United Kingdom over Salman Rushdie's "The Satanic Verses"
- March 9 - A strike forces financially-troubled Eastern Airlines into bankruptcy
- March 12 - Musician Billy was born
- March 14 - Gun control: President George H. W. Bush bans the importation of assault rifles into the United States
- March 14 - Christian General Michel Aoun declares a 'War of Liberation' to rid Lebanon of Syrian forces and their allies.
- March 15 - Surgeon Bimal Ghosh removes a huge gallbladder weighing 10.4 kg (23 lbs) at the National Naval Medical Center in Bethesda, Maryland, USA
- March 18 - In Egypt, a 4,400-year-old mummy is found in the Great Pyramid of Giza
- March 20 - Australian Prime Minister Bob Hawke weeps on national television as he admits marital infidelity.
- March 23 - Stanley Pons and Martin Fleischmann announce cold fusion at the University of Utah
- March 23 - A 300m (1,000 ft) diameter Near-Earth asteroid misses the Earth by 500,000 km (400,000 miles)
- March 24 - Exxon Valdez oil spill: In Alaska's Prince William Sound the Exxon Valdez spills 240,000 barrels (11 million gallons) of oil after running aground
- March 27 - The first free elections for the Soviet parliament go against the Communist Party.
april-maj
- April 4 - Richard M. Daley elected mayor of Chicago, Illinois
- April 6 - National Safety Council of Australia chief executive John Friedrich is arrested after defrauding investors to the tune of $235 million
- April 7 - Soviet submarine Komsomolets sinks in the Barents Sea - 41 dead
- April 9 - Massacre of Georgian demonstrators by Red Army soldiers in Tbilisi's central square during a peaceful rally; 20 citizens are killed (most of them young women), many injured. The use of toxic gas by the Soviets was alleged. [http://www.phrusa.org/research/health_effects/humsov.html]
- April 15 - Hillsborough disaster, one of the biggest tragedies in European football, takes place
- April 19 - Gun turret explodes on the US battleship Iowa - 47 dead
- April 20 - NATO debates modernising short range missiles; although the US and UK are in favour, West German chancellor Helmut Kohl obtains a concession defering a decision.
- April 21 - Tiananmen Square protests of 1989: Students in Beijing, Shanghai, Xian, Nanjing started to strike.
- April 25 - End of term for Baginda Almutawakkil Alallah Sultan Iskandar Al-Haj ibni Almarhum Sultan Ismail as the 8th Yang di-Pertuan Agong of Malaysia
- April 26 - Sultan Azlan Muhibbudin Shah ibni Almarhum Sultan Yusuff Izzudin Shah Ghafarullahu-lahu, Sultan of Perak, becomes the 9th Yang di-Pertuan Agong of Malaysia
- May 2 - Hungary dismantles 150 miles of barbed wire fencing, opening its border to Western Europe.
- May 9 - Andrew Peacock deposes John Howard as Federal Opposition Leader
- May 11 - ACT (Australian Capital Territory) Legislative Assembly meets for 1st time
- May 12 - a Southern Pacific Railroad freight train crashes on Duffy Street in San Bernadino, California
- May 14 - Mikhail Gorbachev visited China, he was the first Soviet leader to visit China since the 1960s.
- May 15 Australia's 1st Private tertiary institution Bond University Opens On the Gold Coast
- May 15 - Jackie Mann, a 74-year-old former Battle of Britain pilot, is abducted in Beirut
- May 19 - Tiananmen Square protests of 1989: Zhao Ziyang met the demonstrators in Tiananmen Square.
- May 20 - Tiananmen Square protests of 1989: The Chinese government declared martial law in Beijing.
- May 30 - Tiananmen Square protests of 1989: The 10 m (33 ft) high "Goddess of Democracy" statue is unveiled in Tiananmen Square by student demonstrators
- May 30 Ananda Marga Member Tim Anderson is arrested on charges related to the 1978 Hilton Bombing
juni
- June 1 - The SkyDome stadium is opened in Toronto
- June 3 - The Ayatollah Khomeini dies
- June 4 - The Tiananmen Square massacre takes place in Beijing and is covered live on television
- June 4 - Solidarity's victory in the first partly free parliamentary elections in post-war Poland spark off a succession of peaceful anti-communist revolutions in Eastern Europe.
- June 4 - Train disaster: A natural gas explosion near Ufa, Russia kills 645 as two trains passing each other throw sparks near a leaky pipeline
- June 8 - Kurt Waldheim elected president of Austria
- June 13 - The wreck of the German battleship Bismarck, which was sunk in 1941, is located 600 miles west of Brest, France
- June 14 - Actress Zsa Zsa Gabor is arrested in Beverly Hills, California after slapping a motorcycle police officer. [http://www.mugshots.net/zsa_zsa_gabor/]
- June 21 - British police arrest 250 citizens for celebrating the summer solstice at Stonehenge
- June 22 - Ireland's first universities established since independence in 1922 are set up:Dublin City University and University of Limerick
juli
- July 2 - Andreas Papandreou, Prime Minister of Greece resigns. New government formed under Tzannis Tzannetakis
- July 5 - The television show Seinfeld premiers.
- July 6 - At 01:23:45 AM the time and date by British reckoning was 01:23:45 6/7/89. This was also true 12 hours later excepting 24-hour time.
- July 19 - A Douglas DC-10 carrying United Airlines flight 232 crashes in Sioux City, Iowa killing 112 but due to extraordinary efforts by the pilot and his crew, 184 on board survive
- July 19 - The BBC programme "Panorama" accuses Lady Porter Tory Leader of Westminster City Council of "gerrymandering"
- July 20 - Burmese opposition leader Aung San Suu Kyi placed under house arrest
- July 26 - A federal grand jury indicts Cornell University student Robert Tappan Morris, Jr. for releasing a computer virus, making him the first person to be prosecuted under the 1986 Computer Fraud and Abuse Act
avgust
- August 6 - The comic strip Bloom County ends.
- August 7 - US Congressman Mickey Leland (D-TX), and 15 others die in a plane crash in Ethiopia.
- August 8 - STS-28: The Space Shuttle Columbia takes off on a secret five-day military mission.
- August 9 The asteroid 4769 Castalia is the first asteroid directly imaged, by radar from Arecibo.
- August 13 - 13 people die in hot air balloon accident near Alice Springs NT.
- August 18 - Leading presidential hopeful Luis Carlos Galán is assassinated near Bogotá in Colombia.
- August 19 - Polish president Wojciech Jaruzelski nominates Solidarity activist Tadeusz Mazowiecki to be Prime Minister, thus becoming the first non-communist in power in 42 years.
- August 20 - In Beverly Hills, California, Lyle and Erik Menendez shoot their wealthy parents to death in their family's den.
- August 20 - 51 people die when the Marchioness pleasure boat collides with a barge on the River Thames adjacent to Southwark Bridge.
- August 23 - Baltic Way, uninterrupted 600 kilometre human chain, in which two million indigenous people of Estonia, Latvia and Lithuania, then still occupied by the Soviet Union, joined hands to demand freedom and independence.
- August 23 - Hungary removes border restrictions with Austria.
- August 23 - All of Australia's 1,645 domestic airline pilots resign over an airline's move to sack and sue them over a dispute.
- August 24 - Indonesia's first privately-owned television station, Rajawali Citra Televisi Indonesia, (RCTI) begins broadcasting.
- August 25 - Voyager II passes the planet Neptune and its moon Triton.
- August 29 - Yusef Hawkins shot in Bensonhurst section of Brooklyn, New York, sparking racial tensions between African Americans and Italian Americans.
septembar
- September 5 - President George Bush holds up a bag of cocaine purchased across the street at Lafayette Park in his first televised speech to the nation.
- September 10 - The Hungarian government opens the country's western borders to refugees from the German Democratic Republic.
- September 21 - Hurricane Hugo makes landfall in South Carolina, causing 7 billion dollars in damage.
- September 22 - Deal barracks bombing: IRA bomb explodes at the Royal Marine School of Music in Deal, United Kingdom - 11 dead, 22 injured
oktobar
- October 5 - US TV Evangelist Jim Bakker is found guilty of embezzlement of $158 million
- October 9 - An official news agency in the Soviet Union reports the landing of a UFO in Voronezh.
- October 9 - In Leipzig, East Germany protesters demand the legalization of opposition groups and democratic reforms
- October 17 - The Loma Prieta earthquake, measuring 7.1 on the richter scale, strikes the San Francisco-Oakland-San Jose and Santa Cruz areas in the American state of California, killing 63.
- October 19 - The Guildford Four are freed after 14 years
- October 30 - The qualification for the 1990 Football World Cup ends.
novembar
1990 Football World Cup
- November 4 - Typhoon Gay devastates the Thai province of Chumphon.
- November 7 - Douglas Wilder wins the governor's seat in Virginia and becomes the first elected African American governor in the United States.
- November 7 - Cold War: The Communist government of East Germany resigns, although SED leader Egon Krenz remains head of state.
- November 7 - David Dinkins becomes the first African American mayor of New York City.
- November 7 - In California, convicted murderer Richard Ramirez (the "Night Stalker") is sentenced to death.
- November 9 - Cold War: East Germany opens checkpoints in the Berlin Wall, allowing its citizens to freely travel to West Germany for the first time in decades (the next day celebrating Germans began to tear the wall down).
- November 10 - After 45 years of Communist rule in Bulgaria, Bulgarian Communist Party leader Todor Zhivkov is replaced by Foreign Minister Petar Mladenov, who changes the party's name to the Bulgarian Socialist Party.
- November 10 - Gaby Kennard becomes the first Australian woman to fly non-stop around the world.
- November 12 - Brazil holds its first free presidential election since 1960
- November 16 - Six Jesuit priests, their housekeeper and her teenage daughter are shot in San Salvador, El Salvador
- November 16 - South African President FW de Klerk announces scrapping of Separate Amenities Act
- November 17 - Cold War: Velvet Revolution begins - In Czechoslovakia a peaceful student demonstration in Prague is severely beaten back by riot police. This sparks a revolution aimed at overthrowing the Communist government (it succeeded on December 29)
- November 20 - Cold War: Velvet Revolution - The number of peaceful protesters assembled in Prague, Czechoslovakia swells from 200,000 the day before to an estimated half-million.
- Tuesday, November 21, 1989 - North Carolina celebrates its bicentennial statehood.
- November 22 - In west Beirut, a bomb explodes near the motorcade of Lebanese President Rene Moawad and kills him.
- November 26-27 night - Group of Bob Denard's mercenaries ousts Ahmed Abdullah Abderemane in the Comoros. Said Mohammed Djohor becomes interim president
- November 28 - Cold War: Velvet Revolution - With other Communist regimes falling all around it and with growing street protests, the Communist Party of Czechoslovakia announces they will give up their monopoly on political power (elections held in December brought the first non-communist government to Czechoslovakia in more than 40 years)
- November 30 - Deutsche Bank board member Alfred Herrhausen is killed by a terrorist's bomb (the Red Army Faction claimed responsibility of the murder)
- November 30 - A storeowner in Palm Harbor, Florida named Richard Mallory takes a ride with Aileen Wuornos and is seen for the last time. Mallory became the first of seven people killed by the female serial killer over the next year.
decembar
- December 1 - Cold War: East Germany's parliament abolishes the constitutional provision granting the Communist-dominated SED its monopoly on power. Egon Krenz, the Politburo and the Central Committee resign two days later.
- December 3 - Cold War: In a meeting off the coast of Malta, US President George Herbert Walker Bush and Soviet leader Mikhail Gorbachev release statements indicating that the Cold War between their nations may be coming to an end.
- December 6 - The École Polytechnique Massacre (or Montreal Massacre): Marc Lépine, an anti-feminist gunman, murders fourteen young women at the École Polytechnique in Montreal.
- December 14 - Chile holds its first free election in 16 years.
- December 15 - Drug baron Jose Gonzalo Rodriquez Gacha is killed by Colombian police
- December 17 - Romania - Timişoara: The start of the uprising that toppled the communist regime in Romania.
- December 17 - Brazil holds its first free election in 29 years. Fernando Collor de Mello wins the election.
- December 20 - United States invades Panama (Operation Just Cause) to overthrow Manuel Noriega - he takes refuge in the Vatican mission until January 3 1990.
- December 22 - After a week of bloody demonstrations, Ion Iliescu takes over as president of Romania, ending Nicolae Ceauşescu's communist dictatorship.
- December 22 - Two tourist coaches collide on the Pacific highway north of Kempsey, Australia, 35 killed and 39 injured.
- December 25 - Nicolae Ceauşescu and his wife Elena are executed.
- December 25 - Bank of Japan governors announce a major interest rate hike, eventually leading to the peak and fall of the "bubble economy".
- December 28 - A magnitude 5.6 earthquake hits Newcastle, New South Wales, Australia, killing 13 people.
- December 29 - Václav Havel elected the president of Czechoslovakia - a big victory of the Velvet Revolution.
- December 29 - Riots break-out after Hong Kong decides to forcibly repatriate Vietnamese refugees.
nepoznati datumi
- Alan Bond's Bond Corporation goes into receivership with the largest debt in Australian history
- Homosexual Acts between consenting adults decriminalized in Western Australia
- Rice University celebrates the demisesquicentennial anniversary of its founding
- Kamchatka opened to Russian civilian visitors
- Retirement of the Alize propeller-driven anti-submarine planes from carrier service in the French Navy
- The first national park, in Schiermonnikoog, is established in The Netherlands
- Soviet submarine K-173, Chelyabinsk, commissioned
- The wreck of the Lady Elgin discovered off Highland Park, Illinois by Harry Zych
- Margaret Rey establishes the Curious George Foundation to help creative children and prevent cruelty to animals
- Veikko "Jammu" Siltavuori abducts and murders two 8 year old girls in Myllypuro suburb in Helsinki, Finland
- Richard C. Duncan introduces the Olduvai theory, about the collapse of the Industrial Civilization
- The Museum of Jurassic Technology, is founded in Culver City, California by David and Diana Wilson
- The unknown Swede Marcus Schenkenberg is discovered by a photographer when rollerskating on Venice Beach, California
- 1,000,000th Ford Taurus sold
Smrti
January to April
- January 3 - Robert Banks, American chemist (b. 1921)
- January 7 - Frank Adams, British mathematician (b. 1930)
- January 7 - Hirohito, Emperor of Japan (b. 1901)
- January 21 - Billy Tipton, American musician (b. 1914)
- January 23 - Salvador Dalí, Spanish artist (b. 1904)
- January 24 - Ted Bundy, American serial killer (executed) (b. 1946)
- February 1 - Elaine de Kooning, American artist (b. 1919)
- February 3 - John Cassavetes, American actor and author (b. 1929)
- February 6 - Roy Eldridge, American musician (b. 1911)
- February 6 - Barbara W. Tuchman, American historian (b. 1912)
- February 9 - Osamu Tezuka, Japanese artist (b. 1928)
- February 11 - George O'Hanlon, American actor and director (b. 1912)
- February 24 - Sparky Adams, American baseball player (b. 1894)
- February 27 - Paul Oswald Ahnert, German astronomer (b. 1897)
- February 27 - Konrad Lorenz, Austrian zoologist, recipient of the Nobel Prize in Physiology or Medicine (b. 1903)
- March 6 - Harry Andrews, British actor (b. 1911)
- March 8 - Carl Stuart Hamblen, American musician (b. 1908)
- March 9 - Robert Mapplethorpe, American photographer (b. 1946)
- March 14 - Edward Abbey, American author and environmentalist (b. 1927)
- March 14 - Stephen D. Bechtel, Sr., American businessman (b. 1900)
- March 19 - Alan Civil, English French horn player (b. 1929)
- March 27 - Malcolm Cowley, American author (b. 1898)
- March 27 - Jack Starrett, American actor and director (b. 1936)
- April 1 - Ace Bailey, Canadian hockey player (b. 1903)
- April 12 - Gerald Flood, British actor (b. 1927)
- April 15 - Hu Yaobang, General Secretary of the Communist Party of China (b. 1915)
- April 16 - Jocko Conlan, baseball player and umpire (b. 1899)
- April 21 - Princess Dukhye of Korea (b. 1912)
- April 22 - Emilio G. Segrè, Italian physicist, Nobel Prize laureate (b. 1905)
- April 26 - Lucille Ball, American entertainer (b. 1911)
- April 30 - Sergio Leone, Italian film director (b. 1929)
- April 30 - Yi, Bang-ja, Crown Princess of Korea (b. 1901)
May to August
- May 9 - Keith Whitley, American singer (b. 1955)
- May 14 - E.P. Taylor, Canadian business tycoon (b. 1901)
- May 19 - C.L.R. James, English writer and journalist (b. 1901)
- May 20 - John Hicks, English economist, Nobel Prize laureate (b. 1904)
- May 20 - Gilda Radner, American comedian and actress (b. 1946)
- May 29 - John Cipollina, American musician (Quicksilver Messenger Service) (b. 1943)
- June 3 - Ayatollah Ruhollah Khomeini, Iranian political figure (b. 1900)
- June 4 - Dik Browne, American cartoonist (b. 1917)
- June 7 - Don the Beachcomber, American restaurateur (b. 1907)
- June 9 - George Wells Beadle, American geneticist, recipient of the Nobel Prize in Physiology or Medicine (b. 1903)
- June 15 - Victor French, American actor and director (b. 1934)
- June 20 - Hilmar Baunsgaard, Danish politician (b. 1920)
- June 27 - Alfred Ayer, British philosopher (b. 1910)
- June 28 - Joris Ivens, Dutch filmmaker (b. 1898)
- July 3 - Jim Backus, American actor (b. 1913)
- July 10 - Mel Blanc, American voice actor (b. 1908)
- July 11 - Laurence Olivier, English actor and director (b. 1907)
- July 16 - Herbert von Karajan, Austrian conductor (b. 1908)
- July 18 - Donnie Moore, baseball player (suicide) (b. 1954)
- July 20 - Forrest H. Anderson, American politician (b. 1913)
- July 22 - Martti Talvela, Finnish bass (b. 1935)
- July 23 - Donald Barthelme, American writer (b. 1931)
- July 30 - Lane Frost, American bull rider (b. 1963)
- August 1 - John Ogdon, English pianist (b. 1937)
- August 4 - Maurice Colbourne, British actor (b. 1939)
- August 12 - William Shockley, American physicist, Nobel Prize laureate (b. 1910)
- August 13 - Tim Richmond, American race car driver (b. 1955)
- August 14 - Robert Bernard Anderson, American political figure (b. 1910)
- August 16 - Jean-Hilaire Aubame, French-Gabonese politician (b. 1912)
- August 16 - Amanda Blake, American actress (b. 1929)
- August 20 - George Adamson, Indian-born conservationist (assassinated) (b. 1906)
- August 22 - John Clyne, Canadian jurist (b. 1902)
- August 22 - Diana Vreeland, American fashion editor (b. 1929)
- August 29 - Peter Scott, English naturalist, artist, and explorer (b. 1909)
- August 30 - Joe Collins, baseball player (b. 1922)
September to December
- September 1 - A. Bartlett Giamatti, American President of Yale University and baseball commissioner (b. 1938)
- September 4 - Ronald Syme, New Zealand-born classicist and historian (b. 1903)
- September 14 - Dámaso Pérez Prado, Cuban musician (b. 1916)
- September 17 - Hugh Quincy Alexander, American politician (b. 1911)
- September 22 - Irving Berlin, American composer (b. 1888)
- September 28 - Ferdinand Marcos, President of the Philippines (b. 1917)
- September 30 - Horace Alexander, English writer, pacifist, and ornithologist (b. 1889)
- October 4 - Graham Chapman, English comedian (b. 1941)
- October 4 - Secretariat, American racehorse (b. 1970)
- October 6 - Bette Davis, American actress (b. 1908)
- October 9 - Penny Lernoux, American journalist and author (b. 1940)
- October 11 - M. King Hubbert, American geophysicist (b. 1903)
- October 26 - Charles J. Pedersen, American chemist, Nobel Prize laureate (b. 1904)
- November 1 - Sadie Tanner Mossell Alexander, American civil rights activist (b. 1898)
- November 3 - Timoci Bavadra, Fiji physician and politician (b. 1934)
-
1999
Događaji
Mart
- 24. mart - Kosovski rat: NATO počinje bombardovanje Jugoslavije.
1999. u temama
Rođenja
Smrti
Nobelove nagrade
als:1999
ja:1999年
ko:1999년
simple:1999
th:พ.ศ. 2542
zh-min-nan:1999 nî
KatoličanstvoKatoličanstvo ili katolicizam (latinski catholicismus, od grčkog καθολικός, sveopći, univerzalni), kršćanski ogranak čiji je nauk definiran na dvadeset i jednom ekumenskom koncilu; vjeroispovijedni sustav Katoličke crkve. Uz pravoslavlje, protestantizam, monofizitizam i nestorijanizam glavna kršćanska konfesija ili vjeroispovijest. U nazivu je naznačena univerzalnost kršćanske evanđeoske poruke, namijenjene svakom čovjeku, narodu, jeziku, kulturi, civilizaciji i društvu, što je jedno od četiriju obilježja svake kršćanske crkve (katolicitet).
Vjerska zajednica
Katolicizam je organiziran kao vidljiva kršćanska crkva, koja ima hijerarhiju i laike. Članom vjerske zajednice postaje se krštenjem, a krste se djeca i odrasli. Klerici i laici razlikuju se samo vrstom službe u zajednici. U katolicizmu postoje tri vrste hijerarhije: svećenička (biskup, prezbiter, đakon), kanonska (papa, ordinarij, dekan, župnik, kapelan) i počasna (kardinal, metropolit, nadbiskup, prelat, kanonik i prebendar). Katolička je crkva nadnacionalna i centralizirana. Vrhovni je poglavar papa (rimski biskup), koji uz pomoć Svete stolice i njezinih tijela upravlja sveopćom Crkvom, u zajedništvu s biskupima, koji upravljaju mjesnim crkvama (biskupije). Biskupija se dijeli na dekanate, kojima upravljaju dekani ili nadžupnici. Dekanati se dijele na župe, kojima upravljaju župnici, a pomažu im kapelani. Postoje i nunciji.
Dogma
U katolicizmu su prihvaćene glavne kršćanske dogme (pet glavnih istina) definirane na prvih osam ekumenskih koncila. Katolicizam je u drugome kršćanskom tisućljeću dalje raščlanjivao i precizirao svoj dogmatski nauk (učenje o čistilištu, sakramentima, o odnosu pisane objave i tradicije, o bezgrješnom začeću, papinskoj nezabludivosti, Marijinu uznesenju na nebo) na još 13 ekumenskih koncila, koje ne prihvaćaju ostale kršćanske konfesije. Dogme u katolicizmu imaju veću važnost nego u pravoslavlju i protestantizmu, pa su precizno definirane i po kanonskom pravu obvezne. Izvor su dogmi Sveto pismo, Predaja, a pri njihovu tumačenju u obzir se uzima vjernički osjećaj, teološko tumačenje i u konačnici crkveno učiteljstvo.
Bogoštovlje
U katoličkom kultu razlikuje se klanjanje (latrija, adoracija), od dulije (štovanje). Dok se klanjanje ili latrija iskazuje samo Bogu, dulija ili štovanje može se iskazivati i stvorenjima (anđeli, sveci, slike, kipovi, relikvije). Posebna dulija iskazuje se Bogorodici (hiperdulija). U središtu je katoličkog bogoštovlja klanjanje u duhu i istini (štovanje Boga životom u duhu evanđelja), ali se bogoštovnim činima također pridaje velika važnost (liturgija, euharistija, sakramenti). Bogoštovne čine obavlja sakramentalna hijerarhija (biskup, prezbiter, đakon) u uređenu bogoštovnom prostoru (kapela, crkva, bazilika), u skladu s blagdanima koji se slave po gregorijanskom kalendaru kroz crkvenu godinu. Glavni su dijelovi crkvene godine korizma i advent, a nedjelja je dan počinka i obveznog prisustvovanja liturgiji (misa). Glavni su Gospodnji blagdani Uskrs, Bogojavljenje, Božić, Trojstvo, Duhovi, marijanski Uznesenje na nebo (Velika Gospa) i Bezgrješno začeće, svetački Svi sveti. U katolicizmu se pridaje velika vrijednost sakralnoj umjetnosti (crkvena glazba, kiparstvo, slikarstvo, arhitektura, liturgijsko ruho i liturgijski predmeti), koja je uključena u bogoštovlje.
Moral
Prema katoličkom učenju narav i nadnarav, ljudska slobodna volja i božanska milost nadopunjuju se i pretpostavljaju. Zato su u katoličkoj moralci bogoslovne krjeposti (vjera, nada, ljubav) i naravne ili stožerne krjeposti (razboritost, pravednost, umjerenost i jakost) komplementarne. Izvori su katoličkog morala Stari zavjet (Dekalog, osobna odgovornost), Novi zavjet (ljubav prema Bogu i bližnjemu) te naravna etika. Sustavno ga proučava moralka, a potanje regulira u zajednici kanonsko pravo. Prekršaj morala je grijeh, koji može biti laki i teški, a teški se grijeh regulira sakramentom pokore (ispovijed). Uz individualni moral u novije se vrijeme u katolicizmu naglašava i društveni moral.
Duhovnost i mistika
Pounutrašnjenje osnovnih vjerskih istina i moralnih načela zbiva se u katoliciz mu na više načina. Liturgijsko-sakramentalna duhovnost namijenjena je svim vjernicima i prv | | |
