:: wikimiki.org ::

Streektaal

Streektaal

Het begrip streektaal heeft meerdere betekenissen: # een taalkundige, de taalvariant van een bepaalde streek; # een politieke en administratief-rechtelijke, de taal die erkend is als officiële taal in een bepaalde streek.

Streektaal als taalkundig begrip

Een streektaal is strikt genomen een variëteit die aan een bepaalde streek is gebonden. De term streektaal wordt in de Europese context veelal gebruikt voor een geheel van variëteiten uit een bepaalde regio, die niet noodzakelijkerwijs een enige gestandaardiseerde vorm kennen en waarbinnen grote verschillen kunnen bestaan. In de taalkunde heeft de term 'streektaal' de voorkeur boven de soms politiek beladen aanduiding dialect. Het begrip streektaal wordt door taalkundigen in een ruimere zin gebruikt dan door de Nederlandse en Belgische overheden; in het Europees handvest voor regionale en minderheidstalen wordt aan variëteiten die als dialect van een officiële landstaal worden beschouwd expliciet de naam streektaal onthouden. Tegelijkertijd wordt een scherpe scheidslijn getrokken tussen enerzijds streektalen en anderzijds minderheidstalen, die veel verder zijn in het proces van standaardisering, en waarvoor het handvest in veel ruimere mate in emancipatoire wetgeving voorziet. Hoofdstuk 2 van het handvest vormt het kader voor wetgeving betreffende streektalen (ook wel als 'regionale talen' aangeduid). In Nederland erkent de overheid twee streektalen: het Nedersaksisch en het Limburgs. Die erkenning is het resultaat van sterke regionale lobby's. Aan het niet objectief te beoordelen criterium dat de streektaal geen dialect mag zijn, wordt naar de maatstaven van de overheid voldaan, daar noch het Nedersaksisch, noch het Limburgs een wezenlijke bijdrage heeft geleverd aan het ontstaan van de Nederlandse standaardtaal, en er tal van grammaticale en lexicale verschillen tussen deze variëteiten enerzijds en het Nederlands anderzijds bestaan. In Zeeland bestaat een lobby voor de erkenning van het Zeeuws als streektaal in Nederland, maar die heeft tot nog toe (stand februari 2005) geen succes gehad.

Het Nedersaksisch

Met de ratificatie van het handvest in 1996 heeft het Nedersaksisch de status van streektaal gewonnen. Dit conglomeraat van verwante variëteiten, dat zich naar het oosten tot in Polen uitstrekt, kent geen standaard en hooguit enkele in kleine gebieden algemeen aanvaarde spellingsconventies. De in de taalkunde gebruikelijke benaming Nedersaksisch wordt daarbuiten slechts in kleine kring gebruikt, de sprekers identificeren zich doorgaans met de subvariëteit van de plaats of streek waarin zij wonen (zoals Gronings, Twents, Achterhoeks of Dithmarscher Platt). Een in het hele gebied gebruikelijke benaming is 'Plat' of 'Platt', dat doorgaans pejoratief wordt gebruikt, en zelden als serieuze aanduiding voor het geheel aan onder 'Nedersaksisch' begrepen variëteiten wordt aangewend. Een beweging die emancipatie van Nedersaksische variëteiten nastreeft leeft binnen de Nederlandse staatsgrenzen vrijwel alleen op enige schaal in de Stellingwerven. In de overige streken heeft de streektaalbeweging een sterk folkloristische inslag.

Het Limburgs

In 1997 heeft de kamer toegestemd in het verlenen van de streektaalstatus aan het Limburgs. In tegenstelling tot 'Nedersaksisch', dat een begrip uit de historische taalkunde vormt, is het 'Limburgs' een politiek begrip, dat alle variëteiten die binnen de Nederlandse provincie Limburg worden gesproken, omvat. Hoewel ze allemaal tot de Frankische variëteiten worden gerekend, vormen de onder het Limburgs begrepen variëteiten geen onderlinge eenheid; Limburg wordt doorsneden door een aantal isoglossenbundels. De zuidelijke variëteiten hebben in wisselende mate de tweede Germaanse klankverschuiving doorgemaakt en horen in taalkundige zin bij het Hoogduits. Ze onderscheiden zich daarmee van de noordelijker variëteiten, die dicht bij de Brabantse dialecten staan, die mede aan de basis liggen van de hoofdzakelijk uit Frankische elementen bestaande Nederlandse standaardtaal. Het emancipatiestreven is door de politieke eenheid van Limburg eenvoudiger centraal te realiseren. Dat uit zich onder andere in het voornemen van de Staten van Limburg om in de gemeenten tweetalige plaatsnaamborden te plaatsen. Begin 21e eeuw werd op een vraag van een Fries Statenlid of er nu ook in de Provinciale Staten ook Limburgs zou gaan worden gebruikt lacherig ontkennend geantwoord. Ondanks de grote verscheidenheid binnen het Limburgs, is het de streektaalvereniging Veldeke toch gelukt een ondertussen redelijk breed aanvaarde spelling voor de Limburger variëteiten te ontwikkelen.

De streektaal politiek en administratief-rechtelijk

In méértalige landen zijn per definitie méérdere talen erkend als officiële talen. Denk aan Zwitserland (met zijn officieel erkend Duits, Frans, Italiaans en Reto-Romaans), Spanje (erkent Spaans, Catalaans, baskisch en nog enkele andere), en Canada (Engels en Frans. Het statuut van officiële taal betekent dat de burgers recht hebben op alle openbare diensten in die taal, dat het politieke debat in die taal gevoerd, wordt, onderwijs verstrekt, recht gesproken... In een méértalige staat zijn er dus méérdere talen die erkend zijn, maar niet voor alle geldt dat ze in alle delen van dat land van die erkenning genieten. Zo kan men in Spanje met Catalaans enkel in Catalonie terecht, met Duits in Zwitserland enkel in die kantons en gemeenten waar het Duits erkend is, enz. Sommige talen genieten dat stauut van officiële taal in héél het land, denk aan het Spaans in Spanje; andere slechts in bepaalde delen. De streektaal (of streektalen) zijn dan die talen die op één bepaalde plaats de status van officiële taal genieten. In belgië zijn de geografische afbakeningen van de gebieden waarin de talen ook officiële status genieten vastgelegd in de grondwet (meer bepaald artikel 4 dat vier taalgebieden vastlegt, drie ééntalige en én tweetalig). Het is enkel in de streektaal dat men de volledige openbare dienstverlening kan genieten.

Externe links

- [http://www.streektaal.net Streektaal.net] - Over de erkende streektalen en verschillende dialecten die in Nederland worden gesproken.
- [http://minderheidstalen.pagina.nl Minderheidstalen.pagina.nl] - Minderheidstalen bij Startpagina.nl Categorie:Soort taal

Standaardtaal

Een standaardtaal is een variëteit waarvoor een zogenaamde 'papieren norm' geldt; wat nog binnen de grenzen van een dergelijke variëteit geldt, is niet alleen afhankelijk van het taalgevoel van de sprekers, maar staat ook in woordenboeken, grammaticaboeken, stijlgidsen en dergelijke beschreven. De Europese standaardtalen zijn gevormd in zogenaamde dialectcontinuüms, gebieden waarin verwante variëteiten van plaats tot plaats kleine verschillen vertonen. Als voorbeeld dient doorgaans een variëteit met een hoge status. Zo is het Standaardnederlands gevormd naar de variëteiten van de in de 17e eeuw economisch en cultureel meest aanzienlijke gewesten Holland en Brabant, aangevuld met Saksische elementen en bijgeschaafd naar veronderstelde logica en naar Latijns voorbeeld. Voor het Standaardfrans gold het dialect van Parijs als uitgangspunt. Wanneer een autochtone variëteit nauw verwant is aan de variëteit die de sprekers ervan als standaardtaal aanvaarden, dan wordt deze autochtone variëteit tegenwoordig vaak beschouwd als een afwijkende, minderwaardige of zelfs gedegenereerde variant daarvan. De volkstaal spreekt dan van een dialect of eenvoudigweg van 'platte taal'. Het daardoor ontstane statusverschil draagt bij aan de verspreiding van de standaardtaal over een steeds groter aantal sprekers, vaak ten koste van de autochtone variëteiten. Is een autochtone variëteit minder nauw verwant aan de variëteit die de sprekers als standaardtaal aanvaarden, dan ontstaat in veel gevallen frictie tussen groepen die de autochtone variëteit wel en groepen die haar niet als variant van die standaardtaal beschouwen. De discussie over de status van het Nedersaksisch als zelfstandige taal in Nederland en Duitsland is daarvan een voorbeeld. In Europa zijn de standaardtalen vrijwel de enige variëteiten die op scholen, door de overheid en in de media worden gebruikt. Voor zover er aandacht aan niet-gestandaardiseerde variëteiten wordt besteed, is dat vaak gekscherend of afkeurend. De ontwikkeling van een uniforme standaardtaal vormde zeker in de 19e eeuw een belangrijke factor in de ontwikkeling van nationale identiteiten. Staatsoverheden stimuleerden de uniformisering en het gebruik van deze nieuwe norm en op scholen stond in heel veel Europese regio's (bijvoorbeeld Groningen, Catalonië, Noord-Duitsland) straf op het gebruiken van de autochtone variëteiten. Toch hebben zich ook standaardtalen ontwikkeld die niet gebonden zijn aan staatsgrenzen. Het Standaardnederlands, dat in Vlaanderen én in Nederland de norm in onderwijs, media en bij de overheid vormt, is een goed voorbeeld. Binnen een staat kunnen ook twee concurrerende standaardtalen ontstaan, zoals het geval is in Noorwegen, waar Bokmål en Nynorsk beide als standaard fungeren, overigens zonder de autochtone variëteiten als spreektaal te verdringen. Het standaardisatieproces binnen een dialectcontinuüm wordt door de taalkundige Einar Haugen in de volgende stappen beschreven:
- Dialectselectie: een bepaalde variëteit dient als uitgangspunt, zij het met uit andere variëteiten aangeleverde aanpassingen.
- Codificatie: op basis van de gekozen variëteit wordt een 'papieren norm' vastgelegd in woordenboeken, leerboeken enzovoort.
- Acceptatie: de nieuw ontwikkelde standaardtaal wordt door de gemeenschap van het gebied waarbinnen hij moet gelden, als norm geaccepteerd. Dat proces wordt, zoals hierboven omschreven, gesteund door de grote opinievormers onderwijs, media en overheid.
- Elaboratie: de standaardtaal wordt een dynamische variëteit, die zijn uitdrukkingsmogelijkheid aanpast aan de domeinen van het leven waarin hij binnendringt. Zo vormt de ontwikkeling van de techniek een voortdurende uitdaging aan de Europese standaardtalen om hun woordenschat uit te breiden. Voorafgaand aan de vier stappen van Haugen onderscheiden taalkundigen als Reitze Jonkman en Henk Wolf nog drie andere essentiële stappen:
- Verscheidenheid: de variëteiten waarvoor een standaard moet gaan ontstaan, moeten een redelijke mate van onderling verschil vertonen, anders is er geen standaardiseringsproces nodig.
- Conceptualisering: er moet een bepaald maatschappelijk of taalkundig concept zijn dat de variëteiten waarvoor de standaardnorm gaat gelden, afdekt. Zo kan het behoren tot een bepaalde staat een nationaal concept 'Nederlands' of 'Frans' opleveren.
- Afbakening: er moet bepaald worden welke variëteiten zich naar de norm moeten richten en welke niet. Politieke zowel als taalkundige grenzen kunnen daarbij van belang zijn. Zo wordt van de bewoner van Nieuweschans beheersing van het Standaardnederlands verwacht, maar van die van buurdorp Bunde niet. Het uiterlijk van de standaardtaal wordt, behalve door de voorbeeldvariëteit aangeleverde elementen, in de Europese context mede bepaald door criteria als:
- logica, bijvoorbeeld afwijzing van dubbele ontkenningen ('Hij heeft daar nooit geen zin in')
- historische feiten, bijvoorbeeld afwijzing van de Gooise r ("Zo zeiden we dat vroeger ook niet!")
- purisme (vermijden van uit andere talen afkomstige woorden, constructies en uitdrukking), bijvoorbeeld afwijzing van 'middels', 'camion' en 'ervoor gaan' als barbarismen
- distantiëring (vermijden van woorden en constructies die lijken op woorden en constructies in een andere taal, ook als ze daar niet aan ontleend zijn)
- gebruik, bijvoorbeeld het goedkeuren van het voorheen als germanisme afgekeurde 'middels', omdat "iedereen het nu gebruikt". Helemaal absoluut is een norm nooit. De ene taalgebruiker zal een ruimere standaardnorm hebben dan de andere (en dus meer 'goed' vinden). Verder kan de standaarnorm per gebruiksdomein of situatie verschillen: formele vs. informele situaties, mondeling vs. schriftelijk enzovoort. In gebieden zonder algemeen erkende autoriteit op het gebied van de norm is er een voortdurende discussie over die standaardnorm. Voor het Franse standaardtalige gebied wordt de Académie française algemeen als enige autoriteit voor de taalnorm geaccepteerd, maar voor standaardtalen als het Standaardnederlands, Standaardfries en Standaardzweeds ontbreekt zo'n instantie. Voor een taal als het Standaardengels gelden binnen verschillende staten verschillende standaardnormen. Binnen een gebied waarbinnen de norm van de standaardtaal wordt opgelegd, worden ook vaak variëteiten gesproken die daarmee geen nauwe verwantschap vertonen. Zo wordt in Duitsland in de streek de Lausitz Sorbisch gesproken, een Slavische variëteit. Deze zogenaamde minderheidstalen worden in Europa gekenmerkt door een relatief late en onvolledige standaardisering. Zelfs in de 21e eeuw is er nog geen sprake van een algemeen aanvaard Standaardsorbisch. Een taal als het Standaardduits kan men niet als standaardvariëteit van het Sorbisch beschouwen. Inplaats van standaardtaal gebruiken we uit het zicht van de minderheidstalen wel de termen Dachsprache of Hochsprache om de standaardtaal van de omringende meerderheid aan te duiden. Zo functioneren het Standaardspaans en -frans als Hoch- of Dachsprache in de Baskische taalgroep, het Standaardnederlands en -duits in de Friese en het Standaardfrans in Frans-Vlaanderen, waar een Frankische variëteit wordt gesproken waarvan de sprekers het Standaardnederlands als standaardtaal aanvaarden. Een variëteit als het Nedersaksisch staat nog helemaal aan het begin van het standaardisatieproces. Het begrip 'Nedersaksisch' wordt nog nauwelijks geaccepteerd, vrijwel alleen historisch taalkundigen hanteren het begrip. De meeste sprekers van Nedersaksische dialecten in Nederland noemen de variëteit die ze spreken naar hun woonplaats of -streek ('Almeloos', 'Achterhoeks', 'Gronings') en beschouwen die als een dialect van het Nederlands. In Duitsland worden de Nedersaksische variëteiten doorgaans 'Platduits', 'Nederduits' of eenvoudigweg 'Platt' genoemd. Enig besef van een concept 'Nedersaksisch' is er nauwelijks, en ook de afbakening is onduidelijk - zo is er bijvoorbeeld geen duidelijkheid over of de variëteiten die op de Veluwe worden gesproken nu wel of niet bij het Nedersaksisch horen, en van een voor het gehele gebied geldende 'papieren norm' is zeker geen sprake. Zie ook: variëteit - dialect - dialectcontinuüm - streektaal - taal - Standaardnederlands Categorie:Soort taal ja:標準語 ko:표준어

Europees handvest voor regionale en minderheidstalen

Het [http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=148&CM=1&DF=7/23/04&CL=ENG Europees handvest voor regionale en minderheidstalen] dient als basis voor nationale wetgeving betreffende autochtone regionale en minderheidstalen in de lidstaten van de Raad van Europa. Elke lidstaat die het handvest ondertekent, is vrij te bepalen welke binnen de eigen grenzen gesproken variëteiten als regionale taal, dan wel als minderheidstaal worden aangemerkt. Die vrijheid heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat Nederland het Limburgs als regionale taal heeft aangemerkt, terwijl België dat niet doet.

Regionale talen en minderheidstalen

In het handvest wordt geen onderscheid gemaakt tussen de genoemde variëteiten. In Artikel 1a wordt "regional or minority languages" als eenheid gedefinieerd. Daarnaast wordt in Artikel 1c "non-territorial languages" gedefinieerd. In 1996 heeft Nederland het handvest van toepassing verklaard op het Fries, Nedersaksisch, Jiddisch en Roma. In 1998 heeft Nederland het handvest van toepassing verklaard op het Limburgs. Het Zeeuws wordt vooralsnog [http://www.minbzk.nl/internationale/minderheidstalen/persberichten/zeeuws_geen niet erkend als regionale taal]. Het Jiddisch en Roma zijn erkend op grond van de definitie in Artikel 1c, de overige genoemde talen op grond van de definitie in Artikel 1a. Voor het Fries is Nederland de meeste verplichtingen aangegaan, door artikels uit hoofdstuk 3 van toepassing te verklaren. Voor de overige talen zijn alleen de minder vérgaande eisen van hoofdstuk 2 van toepassing verklaard. Niet alle staten die het handvest hebben ondertekend, zijn dezelfde verplichtingen aangegaan voor de regionale en minderheidstalen binnen hun grenzen. Wel dient elke staat minimaal 48 van de verplichtingen uit hoofdstuk 3 aan te gaan. Nederland heeft grotendeels gekozen voor 'bestendiging van beleid', door bescherming toe te zeggen die al wettelijk was geregeld.

Europese reikwijdte

De volgende staten hebben het handvest ondertekend en bekrachtigd (stand 2002):
- Armenië
- Cyprus
- Denemarken
- Duitsland
- Finland
- Hongarije
- Kroatië
- Liechtenstein
- Nederland
- Noorwegen
- Oostenrijk
- Slovenië
- Slowakije
- Spanje
- Verenigd Koninkrijk
- Zweden
- Zwitserland De volgende staten hebben het handvest wel ondertekend, maar de bevoegde instanties (meestal de parlementen) hebben ze daar nog niet goedgekeurd, waardoor het handvest er nog geen kracht van wet heeft (stand 2002):
- Azerbeidzjan
- Frankrijk
- IJsland
- Italië
- Luxemburg
- Macedonië
- Malta
- Moldavië
- Oekraïne
- Roemenië
- Rusland
- Tsjechië

Nederland

Nederland heeft in 1992 het handvest ondertekend. In 1996 is het door de volksvertegenwoordiging goedgekeurd en vervolgens geratificeerd. In 1997 werd het oorspronkelijk niet genoemde Limburgs alsnog als streektaal opgenomen. Het handvest is in Nederland op 1 maart 1998 in werking getreden. De wetgeving en de uitvoering van wetten teneinde de in het handvest gedane toezeggingen na te komen, worden op regelmatige basis geëvalueerd. In 2001 en 2004 heeft een consultatief orgaan onder leiding van Gijs de Vries in opdracht van de Raad van Europa een evaluatie uitgevoerd. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft de Fryske Akademy twee evaluaties laten uitvoeren. De strekking van de evaluaties tot nu toe is dat de Nederlandse overheid op veel terreinen de verplichtingen nakomt, maar op de terreinen van onderwijs, media en grensoverschrijdende contacten veel te weinig faciliteiten voor de Friese taal biedt. De Nederlandse rijksoverheid heeft in diverse bestuursafspraken een deel van de bevoegdheden voor de wetgeving betreffende de regionale en minderheidstalen aan lagere overheden overgedragen. Zo ligt de verantwoordelijkheid voor het Friese taalbeleid grotendeels bij de provincie Friesland. Die heeft met name het aanpakken van onderwijsproblemen tot speerpunt gemaakt.

Zie ook

- Talen van de Europese Unie

Link

http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?NT=148&CM=8&DF=27%2F07%2F01&CL=GER Categorie:Taal Categorie:Verdrag ja:ヨーロッパ地方言語・少数言語憲章

Dialect

De term dialect kan op drie verschillende manieren worden gebruikt.

De volksaardige betekenis

In het dagelijks taalgebruik worden variëteiten met een klein aantal sprekers vaak als dialect aangeduid, in het bijzonder wanneer ze verwant zijn met een standaardtaal. Bepalend voor de 'mate' van dialectisch zijn van een variëteit gelden doorgaans sociale criteria als de mate van verschriftelijking, het sociale aanzien, de mate van politieke zelfstandigheid van het gebied waarin de variëteit wordt gesproken en de afwijkendheid van een standaardtaal. Deze volksaardige visie wordt vaak bespot met de uitspraak 'een taal is een dialect met een vloot en een leger'. In de taalkunde wordt het begrip dialect in deze betekenis liever vermeden, omdat het gebruik ervan het wijdverbreide misverstand voedt dat er een natuurlijk verschil tussen 'hogere' variëteiten ('talen') en 'lagere' variëteiten ('dialecten') zou bestaan. De term die in de taalkunde voor variëteiten met een klein geografisch bereik wordt gehanteerd, is streektaal.

Als subvariëteit

Het begrip dialect kan worden gebruikt om een variëteit aan te duiden die enerzijds zoveel onderscheidende kenmerken heeft, dat ze als apart concept wordt beschouwd, anderzijds echter als variant van een grotere variëteit wordt beschouwd. In deze zin zijn het Standaardnederlands, het Standaardhoogduits, het Limburgs, het Fries en het Berlijns allemaal dialecten van het Westgermaans. Evenzo is het Westgermaans een dialect van het Germaans, dat op zijn beurt een dialect uitmaakt van het Indo-Europees. Anderzijds heeft het Standaardnederlands veel dialecten of streektalen, die meestal geen eigen naam hebben, maar worden gekarakteriseerd door regionale eigenaardigheden, zonder dat men ze buiten het Standaardnederlands wil rekenen. Deze regionale eigenaardigheden worden ten onrechte vaak als afwijkingen van een 'zuivere' uniforme standaard gezien, die evenwel nooit heeft bestaan. Vaak zijn zulke regionale verschijnsels afkomstig uit de autochtone variëteit van een plaats of streek.

Als niet-gestandaardiseerde variëteit

Standaardtalen, zoals het Standaardnederlands, het Standaardfries en Standaardzweeds zijn kunstmatige variëteiten, die (althans in Europa) vanaf de 17e eeuw, maar met name in de 19e eeuw zijn gevormd. Vaak fungeren ze als standaard voor een groot (meestal door nationale grenzen afgescheiden) gebied, waarin ook vaak verwante variëteiten worden gesproken, maar hebben lang niet alle verwante variëteiten binnen dat gebied elementen aan de standaardtaal geleverd. Zo is het Standaardnederlands gebouwd op de taal die gebruikt werd in de Statenbijbel, een construct met Frankische (Hollandse en Brabantse) en wat Saksische elementen. Vanwege de grote overeenkomsten tussen de huidige streek- of plaatsgebonden variëteiten in Holland en Brabant zou men die onder de hierboven beschreven definitie 2. als dialecten van het Standaardnederlands kunnen beschouwen. Onder definitie 3. echter gelden alle vanouds in Nederland en Vlaanderen gesproken variëteiten dialecten van dat Standaardnederlands, met uitzondering van de Friese en Franse variëteiten in dat gebied, daar die zich naar andere standaardtalen richten (resp. het Standaardfries en het Standaardfrans). Soms spelen bij de bepaling van dialectstatus onder deze definitie geen taalkundige maar politieke factoren een rol. Zo wordt de variëteit van het in de provincie Groningen gelegen dorp Nieuweschans onder deze definitie een Nederlands dialect genoemd, terwijl het daarvan nauwelijks afwijkende dialect van buurdorp Bunde, in het Duitse Reiderland een Duits dialect genoemd wordt. Wanneer een streektaal naast een verwante standaardtaal gebruikt wordt, ontstaan er onvermijdelijk tussenvormen tussen het "zuivere" dialect en de standaardtaal. Men spreekt dan wel van het "zware", het "sterke" en het "lichte" dialect. In Italië, waar de streektalen nog zeer levendig zijn, wordt onderscheid gemaakt tussen "vernacolo" (de tot een enkel dorp of enkele stad beperkte streektaal) en "dialetto" (een tussenvorm, die over een ruimere regio gebruikt wordt). Zie voor meer Nederlandse dialecten bij dialecten van de wereld. Zie ook taal, standaardtaal, variëteit_(taalkunde), streektaal, dialecten van de wereld, streektaal- en dialectliteratuur, streektaal- en dialectmuziek

Externe link

http://taal.phileon.nl/taalkaarten.php — webstek over Nederlandse streektaal Categorie:Deelgebied van taalkunde als:Dialekt ja:方言 ko:방언

Nedersaksisch

Het Nedersaksisch is een groep niet-gestandaardiseerde West-Germaanse Nederduitse variëteiten. Die worden voornamelijk gesproken in het noordelijk deel van Duitsland, en in het noordelijk en oostelijk deel van Nederland (de provincies Groningen, Drenthe, Overijssel, de Gelderse gewesten Veluwe en Achterhoek, en de Stellingwerven in het zuiden van Friesland). Nederland en Duitsland erkennen het Nedersaksisch officieel als streektaal en zeggen er beperkte steun aan toe, zoals geformuleerd in hoofdstuk 2 van het Europees handvest voor regionale en minderheidstalen. De taalcode (ISO 639-2) van het Nedersaksisch is nds.

Het begrip

Het begrip "Nedersaksisch" werd tot in de jaren '90 van de 20e eeuw alleen door historisch taalkundigen gehanteerd. Sprekers van de Nedersaksische variëteiten refereerden aan hun dialect met de naam van een plaats of streek (Achterhoeks, Drents, Veluws, Elspeets enz.), of met de aanduiding Plat (ook Plat, Platduits). Onder invloed van diverse streektaalbewegingen heeft de politiek het begrip overgenomen en uiteindelijk als streektaal erkend. Een uniforme cultuurtaal zit er nog lang niet in, mede doordat iedere poging van uniformering (spelling en woordenschat) als wezensvreemd voor de grote variëteit aan voornamelijk mondelinge dialecten wordt afgewezen.

Dialecten

Vanwege de grote verspreiding van het Nedersaksisch (oudtijds van Koningsbergen tot Spakenburg) zijn er verschillende dialectvarianten ontstaan, die zich grosso modo in drie hoofdgroepen laten categoriseren: de oostelijke groep (Oost-Duitsland), de noordelijke groep (Sleeswijk-Holstein, Nedersaksen, Groningen, Noord-Drenthe, Stellingwerf, de Kop van Overijssel) en de zuidwestelijke groep (Westfalen, Twente, Salland, Gelderland, Zuid-Drenthe). In de Liemers wordt een Nederfrankisch dialect gesproken met Nedersaksische invloeden; in de Gelderse Vallei wordt een Hollands-Nedersaksisch overgangsdialect gesproken. Tot de oostelijke groep behoort ook het Plautdietsch, dat op geïsoleerde plaatsen in Oekraïne, Canada en in de Verenigde Staten nog wordt gesproken. In de Middeleeuwen was het Oud-Nedersaksisch een zeer prominente taal, die onder meer diende als officiële voertaal van de Hanze, maar in die hoedanigheid later door het Hoogduits werd verdrongen.

Expansie en neergang van het Nedersaksisch

In feite ontwikkelden zich in de Middeleeuwen drie algemene communicatietalen in het Duits-Nederlandse dialectcontinuüm: Hoogduits (waarvoor de Duitse dialecten van Saksen en Bohemen toonaangevend waren), Nederlands (met aanvankelijk (West-)Vlaams als toonaangevend dialect) en Oud-Nedersaksisch (met het dialect van Lübeck als toonaangevend dialect) (het is verwarrend dat de naam "Nederduitsch" destijds zowel voor de tweede als de derde variant werd gebruikt). Sinds de publicatie van de bijbelvertaling van Luther begon het Oud-Nedersaksisch allengs meer en meer te wijken voor het Hoogduits. In de 16e eeuw werd in de oostelijke delen van Nederland ook wel een tussenvorm tussen Nedersaksisch en (Vlaams-Brabants) "Nederdietsch" gepropageerd, onder de naam van "Oostersch", maar deze taalvorm kon de concurrentie met het Nederlands niet aan. Dat het Nedersaksisch nog tot na de Middeleeuwen een "lingua franca" met een zekere expansiekracht is gebleven, blijkt uit het feit dat omstreeks 1500 de tevoren Friese dialecten sprekende Groningse Ommelanden onder invloed van de van oudsher Nedersaksische stad Groningen op het Nedersaksisch overgingen en dat een soortgelijk proces zich ongeveer één of twee eeuwen later in Oost-Friesland herhaalde. In de late Middeleeuwen oefende het Nedersaksisch ook een grote invloed uit op het Deens, en indirect ook op het Zweeds en het Noors, wat er in belangrijke mate toe heeft bijgedragen dat deze talen voor Nederlands- en Duitstaligen nog tamelijk gemakkelijk aan te leren zijn.

Enkele karakteristieken

(Noot: deze kenmerken zijn opgeschreven door een moedertaalspreker van het Sallands met Oost-Veluwse en Drentse wortels. Alles wat wordt genoemd is derhalve Nedersaksisch, maar hoeft niet voor alle dialecten te gelden (of zelfs maar een weergave van "zuiver" Sallands te zijn.)

Klank

- Behoud van de /l/ in -ol(d/t)- clusters waar het Nederlands diftongeert naar ou (old = oud, kold = koud, holt = hout, zie ook plaatsnamen als Holten, Oldenzaal en Steenwijkerwold)
- De in de Middeleeuwen ook in het Nederlands nog aanwezige /i/ is nog niet verbreed naar ij (kykn = kijken)
- Een -n of -ng aan het eind van een lettergreep wordt genasaliseerd, net als in het Frans. Dit strekt zich ook uit tot gevallen als 'jaagn' (jagen), dat als /ja:əng(n)/ wordt uitgesproken
- Intervocalische z, g, v vallen weg met verlenging van de voorgaande klinker (wezen → /wên/, wagen → /wa:əng/, Deventer → /Dêmter/). Merk op dat de verdwenen medeklinker wel invloed uitgeoefend heeft op de medeklinker die volgt: de -n van 'wagen' wordt door de -g- een /ng/, de -n- van 'Deventer' wordt door de -v- een /m/.
- Nederlands 'er' → Nedersaksisch 'ar' (barg = berg, karke = kerk); Nederlands 'ui' → Nedersaksisch 'uu' of 'oe' → (boek = buik, roete = ruit, uut = uit)
- Een -r- aan het eind van een woord of vóór een -t- verliest zijn stem en wordt tot een soort -h-, net als in (Brits) Engels (sport /spoht/, doar /do:əh/)

Grammatica

Naamwoorden

- Vrouwelijke zelfstandige naamwoorden, vooral die met een eenlettergrepige stam, behouden in het enkelvoud een uitgang op -e (karke [v] vs. barg [m])
- Zelfstandige naamwoorden met een o, oo of oe in de stam krijgen een umlaut in het verkleinwoord (hoed → huudtien of heudjen, hond → höndtien of hundjen, book → buukien of beukske, bok → bökkien)
- Stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden krijgen een umlaut (holt → höltn = hout, houten)

Voornaamwoorden

- Objectsvorm van het persoonlijk voornaamwoord wordt veelal gebruikt i.p.v. 'zich' (hee wast 'm = hij wast zich)
- Net als in het Oud-Saksisch en Oud-Engels wordt in sommige streken 'hee' voor zowel 'hij' als 'zij' (ev.) gebruikt. Dit kan soms tot twijfelgevallen leiden: wie wast wie in 'hee wast 'm'? Hij zich? Zij hem?

Werkwoorden

- De onvoltooid tegenwoordige tijd van het regelmatige werkwoord gaat in de zuidelijke Nederlandse dialecten uit op -t in alle personen behalve de eerste enkelvoud: ik warke, ie warkt, hee warkt; wy warkt, ule warkt, zy warkt (ik werk etc.). In de noordelijke dialecten is dit in de genoemde gevallen altijd -n
- De infinitief kent altijd de uitgang -n (kykn = kijken), die onder invloed van de laatste medeklinker van de stam van het werkwoord kan worden uitgesproken als /m/ na een labiaal (loopn) of /ng/ na een gutturaal (jaegn)
- De derde persoon enkelvoud o.t.t. van een sterk werkwoord krijgt geen -t uitgang, maar wordt gevormd door de stamklinker te verkorten (kykn → hee kik = hij kijkt)

Nederlandse varianten van het Nedersaksisch

- Kollumerlands
- Gronings
- Noord-Gronings
- Stadsgronings
- Westerwolds
- Stellingwerfs
- Veenkoloniaals
- Drents
- Noord-Drents
- Midden-Drents
- Zuid-Drents
- Twents
- Twents-Graafschaps
- Gelders-Overijssels
- Achterhoeks
- Sallands
- Urks
- Veluws
- Noord-Veluws
- Oost-Veluws

Taalvoorbeelden

Gebed: Onze Vader

(Plattdüütsch, Nedersaksen/Sleeswijk-Holstein) Unse Vader in' Himmel! Laat hilligt warrn dienen Namen. Laat kamen dien Riek. Laat warrn dienen Willen so as in'n Himmel, so ok op de Eerd. Uns' dääglich Brood giff uns vundaag. Un vergiff uns unse Schuld, as wi di vergeben hebbt, de an uns schüllig sünd. Un laat uns nich versöcht warrn. Mak uns frie vun dat Böse.

Gebed: Onze Vader

(Nedersaksisch, Veluwe) Unse Vort dy in de hemel is Uyw naam woerdt eheyligd. Uyw koeninkryk kumt. Uyw wül geschyd up eerde, soas in de hemel. Gev uns uns daagliks brood. en vergev uns unse schülden, soas ok wy unse schüldenaren vergeven; En leyd uns ny in versöyking. Mer verlos uns van et böse. Want van Uy is et koeninkryk, de kracht en de heerlikheyd, tot in de eeuwigheyd. Amen.

Lied: Ain boer wol noar zien noaber tou

(lied; elke twee regels worden 1 keer herhaald - Gronings) Ain boer wol noar zien noaber tou Hai, boer, hai! Zien wief dai wol met hom goan Dom, dom, dom, dai! Nee, wief, doe most toeze bliev'n Hai, boer, hai! Most spinn'n en naai'n van Dom, dom, dom, dai! Dou boer weer in hoeze kwam Hai, boer, hai! Zee'e: Wief, wat hestoe wel doan Dom, dom, dom, dai! Moar 't wief kreeg tou bèrre stok Hai, boer, hai! En sloug hom dou op zien kop Dom, dom, dom, dai! En boer gong noar zien noaber kloag'n Hai, boer, hai! Mien wief het mie op kop sloag'n Dom, dom, dom, dai! En noaber zee: Net ziezo, Hai, boer, hai! Mien wief dai dut krek ziezo Dom, dom, dom, dai! -----

Externe links

- [http://www.sassisch.net sassisch]
- [http://www.plattmaster.de plattmaster]
- [http://www.platt-online.de platt online]
- [http://www.sont.nl/ SONT: Streektaal-Organisaties in het Nedersaksisch Taalgebied]
- [http://taal.phileon.nl/nedersaksisch.php Streektaal.net: Nedersaksisch]
- [http://minderheidstalen.pagina.nl/ Minderheidstalen.pagina.nl - Minderheidstalen bij Startpagina.nl]
- [http://minderheidstalen-nedersaksisch.pagina.nl/ Nedersaksisch.pagina.nl - Nedersaksisch bij Startpagina.nl]
- [http://www.geocities.com/veluws/ Myn Veluywse websyde] Categorie:Natuurlijke taal categorie:Germaanse taal Categorie:Taal in Nederland

Nederlands

Het Nederlands is een Indo-Europese en Germaanse, West-Germaanse, Nederduitse, Nederfrankische, West-Nederfrankische taal. Nederlands is de moedertaal van ruim 22 miljoen mensen (2005). Binnen de Europese Unie (EU) nam het op dat moment een zevende plaats in qua grootte van de talen van de EU. Deze taal wordt voornamelijk gesproken in Nederland, Vlaanderen (in België) en Suriname.
Ook op Aruba en op de Nederlandse Antillen (beide nog landen in het Koninkrijk der Nederlanden) en voorts Frans-Vlaanderen (gelegen in Noord-Frankrijk) en in (kleine) delen van Duitsland (veelal aan de westgrens) spreekt en leert men Nederlands.
In het geval van de drie in de eerste alinea genoemde landen spreekt de Nederlandse Taalunie (NTU) sinds 1980 ook wel van Nederlands-Nederlands, Belgisch-Nederlands en Surinaams-Nederlands.
In Zuid-Afrika en Indonesië (ofwel het voormalige Nederlands-Indië) wordt het Nederlands nog veel als bronnentaal gebruikt. Oude documenten en wetteksten zijn vaak opgesteld in het Nederlands. Ruim tienduizend studenten aldaar kunnen dan ook Nederlands lezen.
In 2005 werd er in 40 landen aan ruim 220 universiteiten door 500 docenten Nederlands gedoceerd, Duitsland voorop met 30 vakgroepen, gevolgd door de Verenigde Staten van Amerika en Frankrijk met 20 universiteiten.

Nederland

De officiële taal, zoals die wordt onderwezen op scholen en gebruikt wordt door de autoriteiten, wordt Standaardnederlands genoemd. In Nederland is het de officiële taal van 16 miljoen inwoners. Deze status als officiële taal is pas officieel vastgelegd in 1995. Door een wijziging van de Algemene Wet Bestuursrecht is dit tot stand gekomen. Deze wijziging was bedoeld om ook het Fries een officiële status te geven. Het Limburgs en Nedersaksisch zijn officieel erkende streektalen. De allochtone minderheidstalen zijn Turks (192.000 sprekers), Marokkaans-Arabisch (100.000), Papiaments (80.000), Indonesisch (45.000) en Sranan (7.000). Dit blijkt uit een onderzoek uit 2005, uitgevoerd in opdracht van de Nederlandse Taalunie. Het Nederlands wordt (niet in alle gevallen correct) ook wel aangeduid als Vlaams (in België), Hollands (vooral in de Randstad ) en Nederduits (door historisch taalkundigen).

Aruba en de Nederlandse Antillen

Net als Nederland maken Aruba en de Nederlandse Antillen deel uit van het Koninkrijk der Nederlanden. Het grote verschil met Nederland is dat het Nederlands slechts de officiële taal is, maar niet de voertaal. Op Curaçao met 130.000, Aruba met 120.000 en Bonaire met 10.000 inwoners wordt het Papiaments gebezigd. Op de eilanden Sint Maarten (33.000 inwoners), Sint Eustatius (2.3000) en Saba (1.400) is Engels de voertaal. Dit blijkt uit het onderzoek van de Taalunie. Het basisonderwijs wordt in het Papiaments onderwezen, de middelbare school heeft het Nederlands als onderwijstaal.

België

De staatshervorming van 1970 heeft voor een onderscheid gezorgd van vier taalgebieden, waar de drie officiële talen worden gesproken van België, namelijk het Nederlandse taalgebied (overeenkomend met het Vlaamse Gewest), het Franse taalgebied (overeenkomend met het Waalse Gewest minus het Duitse taalgebied), het Duitse taalgebied en het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad (overeenkomend met het Brussels Hoofdstedelijk Gewest). Deze indeling in taalgebieden werd opgenomen in art. 4 van de Belgische grondwet. Elke gemeente van het koninkrijk moet deel uitmaken van één van deze vier taalgebieden. Een wijziging kan enkel met een bijzondere wet (d.w.z. een wet met een bijzondere meerderheid) worden aangenomen. Sinds de laatste wijziging, op 8 november 1962, is de taalgrens ongewijzigd gebleven. In dit het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad werd oorspronkelijk Nederlands gesproken. Voor de verfransing van Brussel-Hoofdstad kunnen een aantal factoren een rol gespeeld hebben. Zo was het Frans van de hogere sociale status voor lange tijd. Daarnaast was het Frans tot 1898 in België de enige officiële taal. Ook de komst van voornamelijk Franssprekende immigranten heeft het aantal Franstaligen doen laten stijgen. Momenteel is nog hooguit 20% van de Brusselse bevolking Nederlandstalig. In een aantal taalgrensgemeenten in het Franse taalgebied is er een bijzonder taalregime voor Nederlandstaligen (waar in de praktijk weinig van gebruik wordt gemaakt), net zoals dat ook in het Nederlandse taalgebied geldt voor Franstaligen (wat daarentegen een hete politieke kwestie is, cf. de problematiek Brussel-Halle-Vilvoorde). Nederlands is de eerste taal van ruim miljoen Belgen (Vlamingen), daarnaast zijn er ongeveer 4 miljoen Franstaligen en ook zo'n 100.000 mensen die het Duits als voertaal gebruiken. Onder de voormailge arbeidsimmigranten zijn 280.000 mensen een Italiaanse taalachtergrond, 105.000 met een Marokkaans-Arabische, 80.000 een Portugese en 63.000 Turkse. Dit blijkt uit onderzoek van de Taalunie.

Suriname

Sinds 2004 is Suriname lid van de Nederlandse Taalunie. Hoewel het Nederlands na de onafhankelijkheid in 1975 de officiële taal is gebleven, worden er zo'n 20 verschillende talen gesproken. Het Nederlands is er de taal van bestuur, rechtspraak en onderwijs. In het onderzoek van de Taalunie geeft ruim 60% aan dat het Nederlands de moedertaal zou zijn. Dit duidt op een groei. Als contacttaal tussen bevolkingsgroepen wordt het Sranan gebruikt.Deze taal wordt door vrijwel alle Surinamers gesproken. Verder hebben het Sarnami en het Surinaams Javaans enkele tienduizenden sprekers. Bijna alle Surinamers spreken twee talen.

Geschiedenis

Het Nederlands vindt zijn oorsprong in het weinig gedocumenteerde Oudnederlands (voor 1170), dat overloopt in het Middelnederlands (1170-1500). De spelling van het Middelnederlands volgde de spreektaal, die per streek sterk kon verschillen. In de 16e eeuw werden verschillende pogingen ondernomen een eenduidige spelling te verkrijgen van het Nieuwnederlands. Uiteindelijk gaf de Staten-Generaal opdracht om de bijbel vanuit de grondtekst te vertalen. Dit resulteerde in 1637 in een vertaling die bekend staat als de Statenbijbel. Voor deze vertaling werd een gulden middenweg gezocht tussen alle bestaande streektalen van het Nederlandse taalgebied. Basis vormen de Frankische dialecten van de gewesten Holland en Brabant. Saksische elementen zijn vooral de werkwoordsvormen op -acht (bracht, gebracht; dacht, gedacht) en het wederkerend voornaamwoord zich. De derde grote dialectgroep in de Lage Landen, het Fries, is bij de ontwikkeling van het Standaardnederlands vrijwel genegeerd. Op basis van deze dialecten is een zelfstandige Friese standaardtaal ontstaan. standaardtaal Vele hedendaagse woorden en uitdrukkingen zijn door de vertalers geschapen. Tot op heden zijn enkele kerkgenootschappen die nog steeds deze vertaling in hun diensten gebruiken. Qua spelling is het Nieuwnederlands van de Statenvertaling als verouderd te omschrijven, maar niet als Oudnederlands (dat immers voor 1170 gebezigd werd). Het Nieuwnederlands kan van spelling veranderen, maar er wordt vanuit gegaan dat iedereen het heden ten dage zou moeten begrijpen. Het Nederlands dat door iedere moedertaalgebruiker wordt verstaan, wordt ook Standaardnederlands genoemd. Het zogenaamde Algemeen Beschaafd Nederlands, het ABN, is een verouderde, foutieve benaming, omdat het niet beschaving betreft.

Spelling

De eerste officiële spelling van het Nieuwnederlands werd in 1804 opgesteld door Matthijs Siegenbeek. Door de spelling-Siegenbeek ontstond de typische Nederlandse ij, die voorheen als y werd geschreven (blij/bly). Matthias de Vries en Lammert te Winkel, de eerste redacteuren van het Woordenboek der Nederlandsche Taal, ontwierpen vervolgens in 1864 een nieuwe spelling. Prompt werd deze in België ingevoerd als officiële spelling, terwijl Nederland pas volgde in 1883. Het zou tot 1934 duren, voordat deze vereenvoudigd werd voor het onderwijs. Deze versie staat bekend als de spelling-Marchant, vernoemd naar de Minister van Onderwijs die het invoerde. Niet zóó, maar zó was de brochure die probeerde inzicht te geven in de wijzigingen van de dubbele klinkers naar enkele klinkers, veranderingen van sch naar een enkele s en het verdwijnen van de Nederlandse naamvallen (ik zie den man). In bijna ongewijzigde vorm werd het in 1946 in België bij regeringsbesluit ingevoerd, in 1947 gevolgd door Nederland. In 1954 werd het Groene Boekje uitgegeven om deze spelling verder uit te werken. Er werd in sommige gevallen een voorkeurspelling gegeven, die in het nieuwe Groene Boekje van 1995 verdween. Verder was een der grote veranderingen dat de regels omtrent de tussenklank -e(n)- in samenstellingen. Het Boekje wordt om de 10 jaar aangepast, zodat ook woorden als webcam (1998), sms'en (1999) en googelen (2003) een plekje vinden in de Nederlandse taal.

Taalunie

Op 9 september 1980 werd het Verdrag inzake de Nederlandse Taalunie (NTU) door de Belgische en Nederlandse Ministers van Buitenlandse Zaken ondertekend. Vlaanderen en Nederland spraken af de Nederlandse taal en haar sprekers voortaan samen te behartigen. Sinds 2004 is ook Suriname geassocieerd lid van de Unie. De NTU opereert als een soort gemeenschappelijk ministerie van Taal voor de drie gebieden. Beslissingen worden genomen door de leden van het Comité van Ministers van de Nederlandse Taalunie; de ministers en/of staatssecretarissen van Cultuur en Onderwijs van Nederland en Vlaanderen, in totaal 4. De Surinaamse ambassadeur in Nederland vertegenwoordigt Suriname als geassocieerd lid. De Taalunie is o.a. verantwoordelijk voor de uitgave van het Groene Boekje. De Taalunie heeft een website waar men om taaladvies kan vragen: http://taalunieversum.org/taaladvies/

Classificatie

- Indo-Europees
- Germaans
- West-Germaans
- Nederduits
-
- Nedersaksisch
-
- Nederfrankisch
-
- West-Nederfrankisch (Nederlands)

Klanken

De standaardtaal, het Standaardnederlands, kent een veertigtal klanken. Zie klankinventaris van het Nederlands.

Het oudste Nederlands

Het oudst bekende geschrift in een van de dialecten die elementen aan het Standaardnederlands hebben geleverd, wordt gevormd door de zogenaamde Wachtendonckse Psalmen, in de 10e eeuw geschreven in een Oudoostnederfrankisch dialect uit de omgeving van Maastricht. Deze taal is dus feitelijk een voorganger van het Limburgs, al waren de verschillen tussen de Nederfrankische dialecten onderling in die dagen nog zeer gering. De oudste zin in het Nederlands is het Hebban olla vogala, maar het alleroudste teruggevonden Nederlandstalig document is gevonden in Boechaute in Dikkelvenne (Gavere).

Dialecten

Overzicht Nederlandse dialecten in Nederland, Vlaanderen en Frans-Vlaanderen, Suriname

Zie kaart, voor de locatie van de dialecten of streektalen. Dit is een globale indeling, waarbij de meeste overgangsdialecten niet zijn opgenomen. Het is dus alleen bedoeld om een algemeen beeld te scheppen van de spreiding van de Nederlandse dialecten. Het Nedersaksisch, Zeeuws en Limburgs worden hierop niet als aparte taal aangemerkt, dit heeft geen politieke achtergrond. De grens tussen dialect en taal is voor het Westgermaanse taalgebied, dus ook voor Nederland en Vlaanderen, zeer problematisch. Voorzichtigheid is geboden bij het gebruik van dit kaartje, daar de meeste taalgrenzen die erop staan aangegeven vloeiend en vaag zijn, en niet door alle deskundigen worden onderschreven (i.h.b. de grenzen van het Limburgs en het Nedersaksisch niet). overgangsdialect A. Zuidwestelijke dialectgroep (Zeeuws/West-Vlaams) :1. West-Vlaams, inclusief Frans-Vlaams en Zeeuws-Vlaams :2. Zeeuws B. Noordwestelijke dialectgroep (Hollands) :3. Zuid-Hollands :4. Westhoeks :5. Waterlands
- en Volendams
- :6. Zaans
- :7. Kennemerlands :8. West-Fries
- :9. Bildts, Midslands, Stadsfries en Amelands
-
- De dialectgroepen aangeduid met een asterisk worden weliswaar onder het Hollands gerekend, maar hebben vanouds een zeer sterk Fries substraat. De Noord-Hollandse varianten zijn na de Tweede Wereldoorlog sterk naar het Algemeen Nederlands toegegroeid; soms spreekt men in die gebieden zelfs van twee naast elkaar bestaande dialecten: het traditionele (zware) en het moderne (lichte) dialect. C. Noordoostelijke dialectgroep (Nedersaksisch) :10. Kollumerlands :11. Gronings en Noord-Drents :12. Stellingwerfs :13. Midden-Drents :14. Zuid-Drents :15. Twents :16. Twents-Graafschaps :17. Gelders-Overijssels (Achterhoeks) en Urks :18. Veluws D. Noordelijk-centrale dialectgroep :19. Utrechts-Alblasserwaards E. Zuidelijk-centrale dialectgroep :20. Zuid-Gelders :21. Noord-Brabants en Noord-Limburgs :22. Brabants :23. Oost-Vlaams F. Zuidoostelijke dialectgroep :24. Limburgs G. Suriname :25. Surinaams-Nederlands Overige FL. Provincie Flevoland. Hier heeft zich nog geen dialect gevormd. Algemeen worden hier Zuid-Hollandse varianten gesproken, namelijk ofwel het AN, ofwel het Amsterdams (in Lelystad en Almere). Zie verder Nederlands in de IJsselmeerpolders. In het noorden en dan met name in en rond Urk wordt er vanoudsher al een dialect van het Nedersaksisch gesproken.
Bron
De gegevens zijn grotendeels overgenomen van de indeling, die dialectologe Jo Daan, maakte (zie: [http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/nl/dial.htm]). Deze indeling is (nog) steeds een onderwerp van discussie binnen de dialectologie, maar wordt door veel dialectologen en taalkundigen (deels) onderschreven. Zie ook: Straattaal, Vlaams en Verkavelingsvlaams
Creool- en dochtertalen
Het Afrikaans is een dochtertaal die zich ontwikkelde uit het Nederlands dat de kolonisten in de zeventiende eeuw naar de Kaapkolonie brachten. Uit het Nederlands ontstonden een aantal - grotendeels uitgestorven - creooltalen, met name het Negerhollands op de Amerikaanse Maagdeneilanden, het Petjoh in Indonesië en het Skepi en Berbice-Nederlands in Guyana.
Glossaria

- Lijst van glossaria
Verwante onderwerpen

- Oudnederlands, Middelnederlands, Nieuwnederlands
- Palindroom, onomatopee,
- Afrikaans
- Nederlandse grammatica, Nederlands als tweede taal (NT2)
- Nederlands in Frankrijk
- Nederlanders
- Vlamingen
- Afrikaners
Externe verwijzingen

- [http://www.taalunie.org De Nederlandse Taalunie]
- [http://www.onzetaal.nl/ Genootschap Onze Taal(Nederland)]
- [http://www.inl.nl/onw/literatuur-vogala.html Achtergrondinformatie over de verschillende interpretaties van het versje 'Hebban olla vogala']
- [http://oase.uci.kun.nl/%7Eans/ De elektronische Algemene Nederlandse Spraakkunst] Categorie:Natuurlijke taal categorie:Germaanse taal Categorie:Taal in Nederland Categorie:Taal in België Categorie:Taal in Suriname ja:オランダ語 ko:네덜란드어 nb:Nederlandsk språk

Zeeland (provincie)

Zeeland is een provincie in zuidwest Nederland. De provincie bestaat uit een aantal (schier)eilanden en een strook vasteland langs de grens met België. De naam 'Zeeland' is hiervan afgeleid.

Geografie

België De schiereilanden en de voormalige eilanden zijn:
- Zuid-Beveland (schiereiland samen met Walcheren)
- Walcheren (schiereiland, grenst alleen aan Zuid-Beveland)
- Noord-Beveland (voormalig eiland)
- Tholen (voormalig eiland)
- Schouwen-Duiveland (voormalig eiland)
- Sint-Philipsland (schiereiland)
- Zeeuwsch-Vlaanderen dat eigenlijk geen eiland of schiereiland is, maar alleen door een tunnel of over land (België) te bereiken is De belangrijkste zeearmen tussen de (schier)eilanden zijn:
- Westerschelde tussen Zeeuwsch-Vlaanderen en Walcheren / Zuid-Beveland
- Veerse Meer tussen Noord-Beveland en Zuid-Beveland / Walcheren.
- Oosterschelde tussen Noord-Beveland / Zuid-Beveland en Schouwen-Duiveland. De eilanden Tholen en Sint-Philipsland splitsen de Oosterschelde in een noordelijke en zuidelijke arm.
- Grevelingen tussen Schouwen-Duiveland en het Zuid-Hollandse Goeree-Overflakkee De hoofdstad is Middelburg. Vlissingen en Terneuzen zijn belangrijke havenplaatsen met grote industriegebieden. Goes ligt centraal in Zeeland. Deze vier plaatsen zijn met 30000-50000 inwoners de enige grote plaatsen in Zeeland. Andere grotere plaatsen, met ruim 10000 inwoners, zijn Hulst, en Zierikzee. Daarnaast zijn er veel kleine historische stadjes, zoals Veere, Tholen en Sluis, en vele dorpen en gehuchten. In Zeeland is er vooral veel akkerbouw. Daarnaast is er fruitteelt in de zogenaamde Zak van Zuid-Beveland, bloementeelt op Tholen, en zijn er grote kassencomplexen in de buurt van Rilland en Kapelle. In Zeeland is er met name kleigrond, doorsneden met vaarten en (voormalige) kreken. In het zuiden van Zeeuws-Vlaanderen is er zandgrond. Buiten de dijken liggen schorren en slikken. Langs de kust zijn er duingebieden. Op Schouwen-Duiveland is er een zeer breed duingebied. Ook aan de kust van Zeeuws-Vlaanderen en de noordelijke kust van Walcheren zijn er brede duingebieden. Het duingebied aan de zuidelijke kust van Walcheren is zeer smal.

Gemeenten

slik Zie ook:
- Lijst van steden en dorpen in Zeeland
- Lijst van voormalige gemeenten in Zeeland
- Lijst van gouverneurs en Commissarissen van de Koning(in) van Zeeland
- Zeeland, voor ander betekennisen van Zeeland

Geschiedenis

Zeeland Zeeland werd al voor de tijd van de Romeinen bewoond. Uit die tijd stammen ook de beelden van o.a. de Godin Nehalennia, die door vissers in de Oosterschelde zijn gevonden. Sinds de Middeleeuwen is de strijd tegen het water een rode draad door de geschiedenis. Aanwinning en verlies van land wisselden elkaar af. Vrijwel de hele provincie (behalve de duinstreek) ligt op of onder zeeniveau. Het landschap is een lappendeken van polder(tje)s en dijken. De geografie van Zeeland is in de loop van de tijd grondig gewijzigd. De vele kleinere eilanden zijn langzamerhand samengegroeid tot de grotere (schier)eilanden die we nu kennen. Andere voormalige bewoonde gebieden staan nu onder water (o.a. verdronken land van Saeftinge). Tijdens de 16e en 17e eeuw heeft Zeeland, evenals Holland, een grote bloeiperiode doorgemaakt. Een aantal nu vrij kleine steden (zoals Middelburg, Vlissingen, Goes en Zierikzee) speelden toen een significante rol in de Lage Landen. Vanuit Zeeland was er veel zeevaart: visserij, koophandel (waardoor Zeeland een koloniaal en slavernijverleden heeft), en ook voor oorlogsdoeleinden. Met de komst van de spoorwegen werden Zuid-Beveland en Walcheren in de 19e eeuw door middel van dammen met het vasteland van Noord-Brabant verbonden. Sinds 1870 zijn Vlissingen, Middelburg en Goes per trein met Bergen op Zoom en Roosendaal verbonden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Zeeland verschillende keren van strategisch belang geweest. Hierdoor hebben een aantal steden en gebieden veel te lijden gehad onder gevechten, bombardementen en inundaties. Met name het aanzien van het eiland Walcheren en de stad Middelburg is hierdoor grondig verandert. Een met name in de jaren '50 politiek beladen onderwerp was de kwestie van de Vrije Veren over de Westerschelde. Vooral in Zeeuws-Vlaanderen zorgde dit voor de nodige commotie. In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 werd Zeeland getroffen door de Watersnoodramp van 1953. Om een dergelijke ramp in de toekomst te voorkomen, werden vanaf 1960 de Deltawerken uitgevoerd. Een neveneffect hiervan was dat de verbindingen met de rest van Nederland aanzienlijk werden verbeterd. Ook hierover was veel rumoer, met name over de afsluiting van de Oosterschelde. In 1987 werden de Deltawerken voltooid. De economische en sociale structuur van de Zeeuwse eilanden is door de komst van de vaste oeververbindingen sterk veranderd. Het vroeger geïsoleerd liggende gebied is nu binnen een uur te bereiken vanuit de diverse grote steden. Het toerisme heeft een grote vlucht genomen.

Taal

Zeeland bestond voorheen uit een aantal geïsoleerde eilanden. Het is dus niet verwonderlijk dat elke streek zijn eigen dialect heeft. Toch vertonen de Zeeuwse eilanden, met Goeree-Overflakkee, een relatieve eenheid in taal. Het Zeeuws is in wezen een overgang van het Hollands naar het West-Vlaams. In Zeeuwsch-Vlaanderen spreekt men dialecten die sterk van het Zeeuws afwijken: West-Vlaams in het westen en midden, Oost-Vlaams rond Hulst. In een aantal dorpen is het dialect nog oppermachtig.

Cultuur en folklore

Vooral het agrarische Zeeland heeft heel lang zijn eigen cultuuruitingen kunnen vasthouden. Bekend zijn de Zeeuwse klederdrachten, die nu nog wel door oudere vrouwen worden gedragen en bij speciale gelegenheden veelvuldig worden aangetrokken. De boeren op Walcheren onderhouden de traditie van het ringsteken: op een feestdag in augustus probeert men gezeten op een (Zeeuws) paard een lans door een ring te steken. Ook de streekproducten, zoals de boterbabbelaars en de bolussen, worden sterk met Zeeland geassocieerd en vinden bij toeristen gretig aftrek. Verder worden de dialecten (zie boven) tot het Zeeuwse cultuurgoed gerekend, en associeert men de provincie sterk met de Gereformeerde Gemeenten.

Wapen

Gereformeerde Gemeenten Het Zeeuwse wapen laat een leeuw zien, die worstelt met de golven. De wapenspreuk luidt Luctor et Emergo (Latijn voor 'ik worstel en kom boven'). De relatie tussen wapen en spreuk lijkt overduidelijk, maar schijn bedriegt. Eigenlijk bestaat het Zeeuwse wapen uit twee gedeelten: de bovenste helft toont een 'klimmende leeuw', voor de helft afgebeeld, en de onderste helft toont geen zee, maar zes golvende banen. Bovendien slaat de tekst niet op het gevecht met de zee, maar op het gevecht met Spanje in de Tachtigjarige oorlog.

Infrastructuur

Een architectonisch hoogstandje is de Zeelandbrug die sinds 1965 Schouwen-Duiveland met Noord-Beveland verbindt. Het was enige tijd de langste brug ter wereld. Zuid-Beveland en Zeeuws-Vlaanderen worden sinds 2003 verbonden door de 6600 m lange Westerscheldetunnel. De veerdiensten over de Westerschelde werden daardoor opgeheven.

Bekende Zeeuwen

- Jan Peter Balkenende, politicus
- Buys Ballot, natuurkundige
- Danny Blind, voetballer
- Jacob Cats, dichter en jurist
- Honoré Colsen
- Johan Hendrik van Dale, schoolmeester en grondlegger van de Dikke Van Dale
- Dick Dees, politicus
- Rinus Ferdinandusse, schrijver
- Wim van Hanegem, voetballer
- Leo van de Ketterij, gitarist en componist
- Carolyn Lilipaly, presentatrice
- Theofiel Middelkamp, wielrenner
- Geert van Oorschot, uitgever
- Jan Raas, wielrenner
- Jo de Roo, wielrenner
- Michiel de Ruyter, admiraal
- Annie M.G. Schmidt, schrijfster
- Harmen Siezen, nieuwslezer
- Annelies Verstand, politica
- Hans Warren, schrijver
Categorie:Zeeland ja:ゼーラント州

2005

----

Gebeurtenissen

- Het Gemenebest van Onafhankelijke Staten zal een vrijhandelszone inrichten.
- België is 175 jaar onafhankelijk.
- Nijmegen viert zijn 2000-jarig bestaan.
- De Zwitserse Garde bestaat 500 jaar.

Januari

zie ook: Januari 2005
- 1 - Luxemburg wordt voorzitter van de EU.
- 1 - Nederland - De gemeenten Hengelo, Hummelo en Keppel, Steenderen, Vorden en Zelhem gaan op in de nieuwe gemeente Bronckhorst.
- 1 - België stopt met het slaan van de euromunten van 1 en 2 cent.
- 1 - Duitsland - Het elektronische tolsysteem (LKW Maut) voor vrachtwagens van het bedrijf Toll Collect gaat van start.
- 1 - Europa - In West-Europa worden de Daewoo-automodellen voortaan verkocht onder de merknaam Chevrolet.
- 1 - België - De NMBS heeft een nieuwe bedrijfsstructuur. De railinfrastructuur wordt voortaan beheerd door Infrabel.
- 1 - Wereldwijd wordt een nieuwe standaard in boekhouding ingevoerd.
- 1 - Wereldwijd lopen diverse quota voor textielimport af, waardoor de wereldtextielmarkt grondig zal veranderen. Goedkope textiel uit China bijvoorbeeld zal de Europese markt overstromen.
- 1 - De staat Californië voert als eerste anti-spyware-wetgeving in.
- 1 - De EU begint met emissiehandel.
- 6 - In Rotterdam wordt voor het eerst in 18 jaar weer een zesdaagse gereden.
- 9 - Presidentsverkiezingen in de Palestijnse Autoriteit.
- 11 - Grote dag voor Apple: de Keynote speech van Steve Jobs vindt plaats in de MacWorld Expo in San Francisco.
- 12 - Suriname treedt toe tot de Nederlandse Taalunie.
- 20 - President George W. Bush wordt opnieuw ingezworen.
- 23 - Viktor Joesjtsjenko wordt beëdigd als de nieuwe president van de Oekraïne.
- 26 - Driek van Wissen wordt uitgeroepen tot de nieuwe Dichter des Vaderlands.
- 27 - In Haarlem wordt "Het Dolhuys" geopend, het eerste landelijke psychiatriemuseum.
- 27 - Een kwartier voor middernacht wordt het 50.000-ste artikel geschreven in de Nederlandstalige Wikipedia.
- 27 - Jannie Haek wordt de nieuwe baas van de NMBS Holding.
- 31 - In Irak vinden de eerste vrije verkiezingen in decennia plaats, met een onverwacht hoge opkomst.

Februari

zie ook: Februari 2005
- 5 - Nederland - In de provincie Groningen barst een discussie los over de veiligheid en gezondheidsrisico's van de oude smeerpijp, die aan het begin van de vorige eeuw is aangelegd tussen de stad en Delfzijl. Er bestaan ernstige vermoedens dat de pijp, die sinds 1979 niet meer wordt gebruikt, lek is en dat daardoor kwik en andere giftige stoffen vrijkomen.
- 5 - Nederland - De Efteling ontvangt de THEA Classic Award, een 'lifetime achievement award' in de entertainmentwereld. De Efteling is het tweede park ter wereld dat deze oeuvreprijs krijgt, na Tivoli in Kopenhagen.
- 7 - Nederland - Start van het "monsterproces" tegen de Hofstadgroep.
- 12 - De nieuwe Ariane 5 ECA wordt succesvol gelanceerd, met aan boord de Sloshsat-FLEVO-satelliet.
- 14 - Libanon - De vroegere premier Rafik Hariri komt om bij een autobom-aanslag in Beiroet.
- 15 - VS - Boeing presenteert een nieuw 777-model. Met de 777-200LR Worldliner zouden non-stopvluchten van 17.446 kilometers mogelijk zijn.
- 16 - Het Kyoto protocol treedt in werking.
- 18 - Kroatië - Stjepan Mesić wordt voor de tweede maal beëdigd tot president, nadat hij in januari tijdens de verkiezingen zijn tweede mandaat van vijf jaar won.
- 25 - Nederland - Op Schiphol maakt een zwaarbewapende bende zich meester van een diamanttransport van de KLM voor Antwerpen, met een waarde van 75 miljoen euro.
- 26 - In het Japanse Nagano vinden de Special Olympics Winterspelen plaats (tot 5 maart).
- 27 - Uitreiking van de Academy Awards (ook wel Oscars genaamd) tijdens de 77th Annual Academy Awards. Grote winnaars zijn de films Million Dollar Baby en The Aviator.

Maart

zie ook: Maart 2005
- 1 - De Cosmos 1, het eerste ruimteschip met zonnezeilen, wordt gelanceerd.
- 2 - Het noorden van Nederland wordt getroffen door zware sneeuwval. In Drenthe, Groningen, en de kop van Noord-Holland valt meer dan 20 cm sneeuw, in Friesland op sommige plaatsen zelfs meer dan 50 cm.
- 7 - De Nederlandse strijdmacht in Irak draagt de legerbasis Camp Smitty over aan de Britten. Daarmee gaat het gezag over de zuidelijke provincie Al Muthanna over in Britse handen.
- 12 - Károlos Papúlias volgt Kostis Stephanopoulos op als president van Griekenland.
- 19 - Voor eigen publiek in Cardiff winnen de rugbyers van Wales het prestigieuze Zeslandentoernooi door Ierland in de afsluitende wedstrijd met 32-20 te verslaan.
- 21 - Hifikepunye Pohamba wordt beëdigd als tweede president van Namibië.
- 23 - In Japan begint de Wereldtentoonstelling Expo 2005.
- 26 - Boekarest - Het WK-kwalificatieduel in en tegen Roemenië wordt door het Nederlands elftal met 0-2 gewonnen door doelpunten van Philip Cocu en debutant Ryan Babel.
- 31 - Paul Wolfowitz wordt aangesteld als president van de Wereldbank.
- 31 - Terri Schiavo overlijdt 13 dagen nadat zij afgekoppeld was van de apparatuur die haar in leven hield. Na jarenlang juridisch getouwtrek gaf een Californische rechter het bevel tot deze afkoppeling, omdat de kans op herstel nihil was.

April

zie ook: April 2005
- 2 - Paus Johannes Paulus II overlijdt aan de gevolgen van een septische shock en hartstilstand.
- 6 - Prins Rainier van Monaco overlijdt.
- 7 - Andreas Grassl, alias "The Pianoman", wordt door de politie in Sheerness (Kent) opgepakt, terwijl hij er verward in een nat pak door de straten dwaalt.
- 9 - Het huwelijk tussen Prins Charles en Camilla Parker Bowles vindt plaats.
- 19 - In Vaticaanstad wordt, na een conclaaf van slechts anderhalve dag, de Duitse kardinaal Joseph Ratzinger verkozen tot opvolger van Paus Johannes Paulus II. Hij neemt de naam Benedictus XVI aan.
- 22 - De Vereniging Natuurmonumenten bestaat 100 jaar.
- 26 - De terugtrekking van de 14.000 Syrische militairen en veiligheidsdiensten uit Libanon is voltooid.
- 27 - Eerste (test)vlucht van de Airbus A380, het grootste passagiersvliegtuig ter wereld.
- 29 - Apple brengt Mac OS X 10.4 Tiger uit.

Mei

zie ook: Mei 2005
- 1 - Eerste digitale projectie ter wereld in Heerhugowaard.
- 1 - Het vliegtuig van de Hondurese president Ricardo Maduro stort neer in zee. Hij overleeft het ongeluk zonder zware verwondingen.
- 3 - In Utrecht overlijdt een jonge vrouw aan de Ziekte van Creutzfeldt-Jacob. Dit is in Nederland het eerste geval van deze ziekte, die bekend staat als de menselijke variant van de gekkekoeienziekte.
- 5 - Labour wint voor de derde achtereenvolgende keer de parlementsverkiezingen in het Verenigd Koninkrijk. Dit is uniek voor de partij. Haar leider, Tony Blair, wordt opnieuw premier.
- 7 - De Conventie van tijdreizigers vindt plaats op het Massachusetts Institute of Technology. Tijdreizigers uit de toekomst zijn met terugwerkende kracht van harte uitgenodigd.
- 13 - Nadat demonstranten in de Oezbeekse stad Andijan honderden gevangenen hebben bevrijd, opent het leger het vuur op de menigte. Er zouden ruim 700 doden zijn gevallen. De regering van Oezbekistan spreekt van ongeveer 70.
- 18 - Première van de film Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith, het laatste deel van de filmreeks Star Wars van George Lucas.
- 21 - Griekenland wint het 50ste Eurovisiesongfestival in Kiev.
- 25 - Studio Brussel-presentator Peter van de Veire vestigt een nieuw wereldrecord "Crowdzwemmen" of "Crowdsurfen" met 14 minuten en 37 seconden.
- 29 - Paolo Savoldelli wint de Ronde van Italië 2005.

Juni

zie ook: Juni 2005
- 1 - Het in Nederland gehouden raadplegende referendum over het Verdrag tot vaststelling van een Grondwet voor Europa heeft een opkomst van 62,8%. De uitkomst is met 61,6% van de stemmen tegen het verdrag. De politieke partijen nemen de uitslag over en de regering besluit het wetsvoorstel niet naar de kamer te sturen.
- 4 - De Belgische minister Karel de Gucht noemt de Nederlandse premier Balkenende in de krant Het Laatste Nieuws "een mix van Harry Potter en brave stijfburgerlijkheid, een man in wie ik geen spoortje charisma kan ontwaren". Nederland roept de Belgische ambassadeur op het matje.
- 10 - Het WK voetbal voor onder de 20 jaar begint met de wedstrijd Australië-Benin. Dit WK wordt in Nederland gehouden. Nederland wordt op 25 juni uitgeschakeld in de kwartfinales door Nigeria, later verliezend finalist tegen Argentinië.
- 26 - De hoogzwangere prinses Maxima wordt om negen uur opgenomen in het Bronovo-ziekenhuis in afwachting van de geboorte van haar tweede kind met prins Willem-Alexander, aldus de RVD. Om 14:40 uur bevalt ze aldaar van een tweede dochter: Prinses Alexia.

Juli

zie ook: Juli 2005
- 1 - Luther Vandross overlijdt op 54-jarige leeftijd.
- 2 - Live 8 organiseert een serie van gratis concerten in de G8-landen. Ze vallen samen met de 20e verjaardag van Live Aid.
- 6 - Bekendmaking van de plaats voor de zomerspelen van 2012 die gaat tussen Parijs, New York, Londen, Madrid en Moskou. Londen viel uiteindelijk de eer te beurt.
- 7 - Terroristische aanslagen in Londen in het openbaar vervoer; 52 doden.
- 9 - Debutant Pieter Weening wint de achtste etappe in de Ronde van Frankrijk 2005
- 16 - Release van het boek Harry Potter and the Half-Blood Prince, het zesde deel van de reeks.
- 21 - België herdenkt op zijn nationale feestdag 175 jaar België en 25 jaar federalisme.
- 21 - Opnieuw terroristische aanslagen in Londen in het openbaar vervoer.
- 26 - De eerste vlucht met een Space Shuttle sinds de ramp met het ruimteveer Columbia op 1 februari 2003.
- 28 - De IRA heeft aangekondigd te zullen stoppen met de gewapende campagne tegen de Britse bezetting van Noord-Ierland.

Augustus

zie ook: Augustus 2005
- 1 - De Argentijnse oud-voetballer Diego Maradona, die beschouwd wordt als een van de beste voetballers aller tijden, treedt officieel in dienst als vice-president bij de Argentijnse topclub Boca Juniors.
- 1 - Historicus Henk te Velde gaat aan de Rijksuniversiteit Leiden de prestigieuze leerstoel vaderlandse geschiedenis bekleden, en volgt daarmee geschiedkundige Jan Bank op, die met pensioen gaat.
- 2 - Op Toronto Pearson Airport in Canada glijdt Air France Vlucht 358, een A340-toestel, 200 meter van de landingsbaan af, en vliegt in brand. Gelukkig kan iedereen het vliegtuig op tijd verlaten, zodat er slechts 43 lichtgewonden vallen en geen doden te betreuren zijn onder de 297 passagiers en twaalf bemanningsleden.
- 6 - TunisAir Vlucht ATR 72 crasht in zee: zeker tien mensen komen om het leven.
- 9 - Het Amerikaanse ruimteveer Discovery landt op de luchtmachtbasis "Edwards" in Californië.
- 12 - De NASA lanceert om 13.43 uur met behulp van een Atlas V-raket de Mars Reconnaissance Orbiter naar Mars.
- 15 - Kirgizisch president Kurmanbek Bakijev benoemt Felix Kulow tot nieuwe premier.
- 24 - Leanne van den Hoek wordt als eerste vrouw bevorderd tot generaal bij de Koninklijke Landmacht.
- 29 - De orkaan Katrina komt aan land in Louisiana.

September

- Open Monumentendagen in Europa (gehele maand).
- 17 - Parlements- en presidentsverkiezingen in Nieuw-Zeeland.
- 18 - Bondsdagverkiezingen in Duitsland (zie: Duitsland - Verkiezingen 2005) en parlementsverkiezingen in Afghanistan.
- 20 - Prinsjesdag (miljoenennota) in Nederland.
- 23 - Statenverkiezingen op Aruba.
- 25 - Parlementsverkiezingen in Polen.

Oktober

- 2 - Mexico wint in Peru het Wereldkampioenschap Voetbal onder 17 door in de finale met 3-0 van Brazilië te winnen. Nederland eindigt op de derde plaats.
- 3 - Start van de onderhandelingen tussen de EU en Turkije over de toetreding van laatstgenoemde tot die unie.
- 3 - Ringvormige zonsverduistering, die 's ochtends in delen van Spanje en Noord-Afrika te zien was. De ongeveer 190 km brede schaduw liep in Spanje van Santiago de Compostela (9.52 METZ) over Madrid naar Alicante (9.56 METZ).
- 8 - Presidentsverkiezingen in Polen.
- 11 - Parlements- en presidentsverkiezingen in Liberia.
- 11 - Het Generatiepact wordt door de regering-Verhofstadt II aan het Belgische parlement voorgesteld.
- 14 - De Nederlandstalige Wikipedia bereikt een nieuwe mijlpaal: het artikel RST-code is het 100.000ste artikel.
- 22 - Viering van 50 jaar Eurovisiesongfestival.
- 27 - Elf vreemdelingen komen om in de vuurzee bij een brand in het detentiecentrum op Schiphol-Oost.

November

- 15 - Politiek activist, publicist en journalist Louis Sévèke wordt doodgeschoten in het centrum van Nijmegen.
- 18 - Première van de film Harry Potter and the Goblet of Fire, het vierde deel van de reeks.
- 25 - Door extreem slecht weer de op één na langste filedag ooit in Nederland. Totale lengte: ongeveer 900 km, verdeeld over 72 files. Door het weer ook storingen in het elektriciteitsnet en veel openbaar vervoer rijdt niet meer.
- 26 - De Japanse ruimtesonde Hayabusa (valk) landt op de asteroïde Itokawa en verzamelt daar waarschijnlijk materiaal van de asteroïde. De sonde wordt in 2007 terug verwacht op de Aarde met het brokstuk.
- 26 - De Wit-Russische Ksenia Sitnik wint in Hasselt (België) het Junior Eurovisiesongfestival 2005 met drie punten voorsprong op Spanje. Nederland eindigt als zevende.
- 28 - FC Utrecht-verdediger David Di Tommaso overlijdt in zijn slaap aan een hartstilstand.
- 5 - De Amerikaanse rockgitarist Link Wray (76) overlijdt in Kopenhagen Denemarken. Zijn grootste hit was Red Hot samen met Ray Gordon. Ook Rumble was een hit. Zie ook: :Categorie:2005

Verwacht

December

- 24 - Opening van Plopsaland Indoor te Hasselt.

Film

- Vet Hard/Volle Gas (Nederland/België)
- Streep wil Racen (Racing Stripes) (VS)
- De Indringer (België)
- Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith (VS)
- Kingdom of Heaven (VS)
- Million Dollar Baby (VS)
- Sin City (VS)
- War of the Worlds (VS)
- Hitchhiker's Guide to the Galaxy (VK)
- Het Schnitzelparadijs (Nederland)
- Kameleon 2 (Nederland)
- Wallace & Gromit in The Curse of the Were-Rabbit (VK)
- Corpse Bride (VK)
- Lord of War (VS)
- Flightplan (VS)
- Joyeux Noël (Frankrijk/Duitsland/