Asteroidi ili planetoidi su mala čvrsta tijela u planetarnim sistemima. U usporedbi s planetama mnogo su manji i najčešće nepravilnog oblika. Nastali su od ostataka protoplanetarne tvari koja se nije pripojila planetama za vrijeme formiranja sistema iz protoplanetarnog diska. Najčešće kruže oko matične zvijezde vlastitom putanjom ili kao prirodni sateliti (mjeseci) većih planeta. Neke od njih nalazimo vezane gravitacijskim silama uz planete, u grupama koje orbitiraju u putanji planeta, ispred ili iza.
Iako se do nedavno mislilo drukčije, otkriveno je da asteroidi mogu imati vlastite mjesece kada je u orbiti oko asteroida Ida pronađen satelit nazvan Daktil.
Većina asteroida u Sunčevom sistemu nalazi se u asteroidnom pojasu između Marsa i Jupitera, te u Kuiperovom pojasu. Do sada ih je otkriveno blizu 80 000, a oko 11 000 ih je dobilo službena imena - redni broj i ime. Procjenjuje se da bi ih u našem sistemu moglo biti nekoliko miliona.
Definicija
Još uvijek ne postoji tačna definicija asteroida. Stručnjaci se razilaze u mišljenjima kako na odgovarajući način klasificirati asteroide prema masi, veličini, sastavu i položaju u planetarnom sistemu.
Prijedlog je da se asteroidima nazivaju tijela veća od 50 m u prečniku, manja od planeta i kamenog ili metalnog sastava. Još manja tijela, koja se popuno raspadnu i izgore pri ulasku u Zemljinu atmosferu spadala bi u kategoriju meteoroita, dok bi asteroidima nazivali ona koja pri udaru u Zemlju mogu doprijeti do zemljine površine.
Historija otkrića
Još je u 16. stoljeću Johannes Kepler primijetio da su staze Marsa i Jupitera u odnosu na staze ostalih planeta, više razmaknute, pa je pretpostavio da unutar njih vjerovatno postoji još neotkrivena planeta. Johannes Daniel Titius i Johann Elert Bode pronašli su jednostavnu zakonitost prema kojoj se mogu računati udaljenosti planeta od Sunca. Premda Titius-Bodeovo pravilo nije pouzdano fizički rastumačeno, a također ne daje dobre rezultate za daleke planete, ipak je nagovijestilo da se između putanja Marsa i Jupitera treba nalaziti neka planeta. Ovo pravilo predviđa postojanje planete na udaljenosti 2,8 AJ od Sunca.
Godine 1800. u potragu za "nedostajućom" planetom krenulo je 12 njemačkih astronoma. Potraga je dala rezultat u noći od 31. decembra 1800. na 1. januar 1801. kada ih je preduhitrio Talijan Giuseppe Piazzi koji je u Palermu, tokom rutinskog pretraživanja neba otkrio tijelo Sunčevog sistema koje je nazvano Ceres(Karera). Iste je godine znameniti njemački matematičar Karl Friedrich Gauss proračunao elemente staze ovog tijela i pokazao da bi se moglo raditi o "nedostajućoj" planeti. Astronome je zbunjivala veličina Ceresa (samo 940 km u promjeru), jer su očekivali mnogo veće tijelo. Već nakon dvije godine Heinrich W. M. Olbers je otkrio Paladu. Do 1807. godine su otkriveni Junona i Vesta. Ubrzo se pokazalo da je Sunčev sistem prepun malih planeta koje danas zovemo planetoidi ili asteroidi.
Fizičke osobine
Ukupna masa asteroida se danas procjenjuje na 1022 kg (oko 1000 puta manje od mase Zemlje), od čega oko 10% otpada samo na Ceres. Do sada je pronađeno 238 asteroida većih od 100 km i vjeruje se da su to svi, dok se za manje asteroide vjeruje da ih je otkriven tek mali postotak. Procjena je da postoji oko milijardu tijela većih od 1 km. Asteroidi se oko Sunca kreću u istom smjeru kao i planete. Prosječne inklinacije (nagib u odnosu na ekliptiku) su manje od 16°. Asteroidi nemaju atmosfere. Većina asteroida je udaljena od Sunca između 1.7 i 4 AJ u području nazvanom asteroidni pojas. Većina asteroida u asteroidnom pojasu imaju ekscentricitet od 0,1 do 0,2. U samom asteroidnom pojasu postoji područje najveće gustoće putanja asteroida (između 2,2 i 3,3 AJ) - glavni pojas.
Asteroidi rotiraju, a kako su nepravilnog oblika, to dovodi do promjene njihova sjaja i prividne veličine. Na temelju mjerenja perioda promjene može se odrediti i period rotacije. Periodi rotacije većine asteroida su između 4 i 16 sati. Kako su asteroidi malih dimenzija, oblik im se ne može primjetiti čak ni pomoću najvećih teleskopa. Posmatranjem okultacija (zamračivanja, sakrivanja) zvijezda asteroidima može se odrediti njihov oblik i dimenzije. Po dimenzijama je osobit asteroid 1620 Geograf (1620 Geographos) koji je štapičastog oblika. Neki od njih uzajamno su vezani svojim gravitacionim poljem i zajedno se kreću oko Sunca. Primjer je jedan od Trojanaca: 624 Hektor (62 Hector).
Klasifikacija asteroida
Uobičajeno je da se asteriodi grupišu prema orbitalnim karakteristikama i prema fotometrijskim i spektroskopskim osobinama, koja ukazuju na razlike u strukturi.
Orbitalne grupe
Prema orbitalnim karakteristikama, asteroidi su podijeljeni u grupe i obitelji. Obično se grupi daje ime po asteroidu koji je u njoj prvi otkriven.
- Kirkwoodove zone - Hirayamine familije - NEA (eng. Near Earth Asteroid)
- Kentauri - Trojanci - Kuiperov pojas
Sve navedene grupe čine asteroidi u orbiti oko Sunca, ali možemo ih pronaći zarobljene kao planetarne satelite, što se smatra vjerovatnim jer su po sastavu vrlo slični asteroidima. Mogući kandidati su: oba Marsova satelita Fobos i Demos, Jupiterovi nepravilni sateliti, Saturnov najudaljeniji satelit Feba i drugi Saturnovi nepravilni sateliti.
Tokom 1991. godine letjelica Galileo je, na svom putu prema Jupiteru, uspjela po prvi put snimiti sa 16 000 km udaljenosti jedan asteroid - 951 Gaspra. Bili su to prvi snimci na kojima se vide površinski detalji. Tako je na asteroidu Gaspri (dimenzija 20 × 12 × 11 km) uočeno više od 600 kratera. Najveći je imao prečnik od 1.5 km. Detektirano je i magnetsko polje, znak da Gaspra ima metalno jezgro. U avgustu 1993, Galileo je prošao pokraj asteroida Ide, dimenzija 58 × 43 km, u čijoj je blizini otkriven 1.6 × 1.2 km velik satelit Daktil. Različitog je sastava iz čega se izvodi zaključak da je nastao nakon sudara koji je stvorio njihovu porodicu asteroida (porodica Koronis).
NEAR (Near-Earth Asteroid Mission - misija na NEA asteroid) misija započela je 1996. godine sa zadatkom da obiđe neke NEA asteroide. Prošla je pored asteroida 253 Matilda u maju 1997. U januaru 1999 je propao prvi pokušaj ulaska u orbitu oko asteroida 433 Eros, da bi drugi pokušaj, nakon oko godinu dana, uspio. Početkom 2001 se letjelica uspjela spustiti na Eros. Slaba gravitacija dozvoljava i ponovo podizanje letjelice, ukoliko za time bude interesa u NASA-i.
Sonda Cassini je na putu prema Saturnu iz velike daljine snimio asteroid Masursky, a Stardust je, na svom putu prema kometi Wild 2, 2. novembra 2002. snimio asteroid 5535 Ana Frank (5535 AnneFrank).
Letjelica Hayabusa (Muses-C) trenutno je na putu prema asteroidu Itokawa. U maju 2005. bi trebala uzeti uzorke tla sa asteroida te se uputiti prema Zemlji.
Integrated Drive Electronics (IDE) odnosno češće korišten termin ATA (AT Attachment) je standard za povezivanje uređaja za pohranjivanje podataka (hard disk, CD i DVD uređaji) sa matičnom pločom (preko IDE kabla). IDE je izumio IBM 1984 godine. Sve matične ploče koriste ovaj standard, konektor za kabl se nalazi na samoj ploči, dok se isti taj konektor nalazi na disku, IDE (ATA) kabl služi za povezivanje. Svaki kabl ima dva priključka na sebi (master i slave), osim toga na kraju svakog kabla je označen crvenom (ili nekom drugom bojom) linijom polaritet, tj. IDE kabl se mora pravilno povezati, odnosno crvena linija treba biti okrenuta prema napajanju hard diska.
Image:Ide.jpgCategory: Računarstvo
Mars
Mars, crvena planeta, je četvrta planeta u Sunčevom sistemu. Naziv je dobio po Marsu, starorimskom božanstvu rata i poljoprivrede koje je u grčkoj mitologiji poznato pod imenom Ares. Važno je napomenuti i da treći mjesec u godini, mart, također vodi porijeklo od riječi Mars.
Poznat je jos od prahistorijskih vremena i ne zna se pouzdano ko ga je prvi otkrio. Stari Egipćani su ga zvali "Horus Crveni" i zbog njegovog retrogradnog kretanja su za njega govorili da "putuje unatrag". Drevnim Arapima je bio poznat pod imenom "Al-Kahira", po čemu je i sam glavni grad Egipta Kairo kasnije dobio ime. U drevnoj indijsko-vedskoj astrologiji, Džiotišu, na jeziku sanskrit se pominje pod imenima Mangal (Sretni), Angaraka (Gorući ugalj) i Kudža (Divni). Sumerci su ga zvali Lahmu i ujedno je smatran jednim od prvobitnih božanstava.Otkrićem teleskopa bilo je moguće opservirati ovu planetu, ali uz mnoge poteškoće s obzirom na to da je Mars vrlo mali u odnosu na Zemlju koja je nešto veća. Još uvijek se pominje u raznim djelima pisaca naučne fantastike i najpoželjnije je mjesto za ljudsku kolonizaciju u budućnosti.
Ljudsko biće sve do danas nije kročilo na Mars, ali su slate mnogobrojne svemirske letjelice sa Zemlje, u čemu su posebno imali učešća Amerikanci i Rusi. Prva svemirska letjelica koja je posjetila Mars bila je Mariner 4 godine 1986. Nakon nje su uslijedile misije Marsa 2 i dvaju Vikinga 1976. godine. Dvadeset godina poslije, 4.jula 1997. godine, na Mars je uspješno sletio Mars Pathfinder, a već 2004. god. dvije svemirske ekspedicijske sonde "Spirit" i "Opportunity" su također sletjele na ovu planetu šaljući mnoštvo geoloških podataka i zanimljivih fotografija, i još uvijek vrše svoju funkciju na njemu. Tri orbitalne letjelice Global Surveyor, Mars Odyssey i Mars Express su isto tako još u misiji.
Fizikalne karakteristike
Mars je manji od Zemlje i ima ekvatorijalni poluprečnik od 3397 km i polarni poluprečnik oko 3375 km, a uz to je od nje i lakši i ima masu od 6,4185 × 1023 kg, za razliku od Zemljine čija je jednaka 5,9736 × 1024 kg. Može biti maksimalno udaljen od Sunca za oko 206,62 × 106 km (perihel) i minimalno 249,23 × 106 km (afel). Marsu treba oko 686,973 tropskih dana da napravi puni krug oko Sunca krećući se prosječnom brzinom od 24,13 km/s, i oko 24,6597 sata da se okrene oko svoje ose, što predstavlja zapravo prosječnu dužinu dana na Marsu.
Marsovi omotači
Mars ima dva omotača: čvrsti omotač - litosferu i vazdušni omotač - atmosferu, i za razliku od Zemlje, nema vodenog omotača (hidrosfere), pa samim time ni živoga svijeta (biosfere).
Marsova litosfera nije u potpunosti istražena. Opservacije magnetskih polja na Marsu pomoću letjelice Mars Global Surveyor su pokazale da su dijelovi njegove kore magnetizirani različito u raznim ljuskama koje su širine oko 160 km i 970 km debljine, slično kao što je pronađeno na dnu zemaljskih okeana. Jedna interesantna teorija iz 1999. godine kaže da bi ove ljuske mogle biti dokaz davnih pokreta tektonskih ploča na Marsu, mada se ovo još nije dokazalo. Ako bi to bilo tako, onda bi pomenuti procesi mogli potpomoći njegovu atmosferu, koja je sama po sebi slična Zemljinoj, da transportira ugljikom bogate stijene na površinu, dok bi prisustvo magnetnog polja pomoglo pri zaštiti planete od kosmičkog zračenja. Predlažu se i druga objašnjenja.
Svemirska sonda "Opportunity" je otkrila prisustvo hematita na Marsu u obliku malih sfera ili sferula u Meridijanskoj dolini (lat. Meridiani Planum). Sferule su prečnika samo nekoliko milimetara i vjeruje se da su nastale kao stjenoviti nanosi pri vlažnim uvjetima prije više miliona godina. Pronađeni su i drugi minerali koji su sadržavali sumpor, željezo ili brom kakav je npr. jarozit. Ovaj i druge dokaze je provodila grupa od 50 naučnika koja je 9. decembra 2004. godine u časopisu "Science" objavila da "je u prošlosti na Marsovoj površini bila povremeno prisutna tekuća voda u Meridijanskoj dolini i da su je s vremenom apsorbovali donji dijelovi površine. Budući da je tekuća voda ključni preduslov za život, izvodimo zaključak da su uslovi u Meridijanskoj dolini bili pogodni za život određeni period u Marsovoj prošlosti". Na suprotnoj strani planete na "Kolumbijskim bregovima" (Columbia Hills), svemirska sonda Spirit je pronašla mineral getit, koji za razliku od hematita nastaje samo u prisustvu vode, što ide u prilog i drugih dokaza za egzistenciju vode.
1996. godine istraživači su proučavajući meteorit ALH84001, za koji su bili uvjereni da potiče s Marsa, iznijeli bitne karakteristike koje su pridružili mikrofosilima izostalim iza iščezlog života na Marsu. Kao 2004. godine, interpretacija je ostala kontraverzna bez ikakve vidljive saglasnosti.
Marsova atmosfera je veoma tanka: površinski atmosferski pritisak iznosi svega 750 Pa. Ipak, debljina atmosferskog sloja je oko 11 km, što je nešto više od Zemljinog koji iznosi 6 km. Marsovu atmosferu sačinjavaju: ugljični dioksid (95,32%), azot (2,7%), argon (1,6%), kiseonik (0,13%), ugljični monoksid (0,07%), vodena para (0,03%), azotni oksid (0,01%) i neon, kripton, ksenon, ozon i metan s 0,14%. Posljednji pomenuti metan je otkriven 2003. godine u atmosferi zemaljskim teleskopima i moguće je da je Mars Express Orbiter potvrdio tu njegovo prisustvo u Martu 2004. godine.
Prisustvo metana na Marsu je veoma intrigantno, jer on kao nestabilan gas pokazuje da tu mora biti (ili je bilo u zadnjih nekoliko stotina godina) izvora gasa na ovoj planeti. Vulkanska aktivnost, udari kometa i egzistencija živih bića u obliku mikroorganizama kakvi su metanogeni su također mogući ali još kao nepouzdani izvori. Metan se pojavljuje u slojevima, što nagovještava da se brzo raspršio (te se tako vjerovatno neprestano oslobađao u atmosferu) prije nego što je imao vremena da postane uniformno raspoređen u atmosferi. Planira se potraga za ostalim sličnim gasovima koji bi mogli nagovjestiti koji izvori su vjerovatniji; kao što u Zemljinim okeanima biološka produkcija metana koja teži biti propraćena prisustvom etana, dok je vulkanski metan propraćen prisustvom sumpornim dioksidom.
Osim toga što se metan oslobodio i raspršio, drugi vidovi atmosfere su također dinamični, s vodenom parom koja se kreće s jednog na drugi uz smjenu ljeta i zime, uzrokujući uzdizanje mraza nalik onome na Zemlji i velikih cirrus oblaka sastavljenih od vodenih kristalića leda koje je fotografisala svemirska sonda "Opportunity" 2004. godine.
Topografija
Dihotomija Marsove topografije je iznenađujuća: sjeverne ravnice izravnane lavom se pomjeraju suprotno od južnih visija izrovanih rupama i kraterima kao posljedica udara kometa u prošlosti. Marsova površina, kao što se vidi sa Zemlje, je dosljedno podijeljena na dvije vrste površina, s različitim albedom. Bljeđe ravnice prekrivene prašinom i pijeskom bogatim crvenkastim željezovim oksidima su se nekada smatrali Marsovim "kontinentima" i data su im imena kao Arabia Terra (Zemlja Arabija) i Amazonis Planitia (Amazonski bazen). Tamni oblici su se smatrali morima, odakle i potiču njihova imena kao Mare Erythraeum (Eritrejsko more), Mare Sirenum (Sirensko more) i Aurorae Sinus (Zaliv Aurora). Najveci tamni oblik koji se moze vidjeti sa Zemlje je Syrtis Major (Velika Sirtida).
Marsove polarne kape sadrže zamrznutu vodu i ugljični dioksid. Ugasli vulkan, Olympus Mons (Planina Olimp), je najveća planina u Sunčevom sistemu čija visina iznosi oko 27 km. Nalazi se u pustom planinskom predjelu zvanom Tharsis (Tarza), koja sadrži nekoliko velikih vulkana. Postoji još nekoliko manjih planina na Marsu ali je Olympus Mons najimpresivniji. Mars ima i najveći sistem kanjona u sunčevom sistemu koji je poznat pod imenom Valles Marineris (Marinerova dolina) ili Marsova brazda, koja je duga oko 4000 km i duboka oko 7 km. Također je i izbrazdan mnoštvom impaktnih kratera. Najveći od njih je impaktni bazen Hellas (Helada), prekriven svijetlim crvenim pijeskom.
Radna grupa za nomenklaturu planetarnih sistema Internacionalne Astronomske Unije ima pravo imenovanja oblika Marsovih povrsina.
Kada je u pitanju Marsova kartografija važno je pomenuti sljedeće značajne pojmove:
Nulti nivo. Pošto Mars nema okeana pa samim tim ni 'morskog nivoa', mora se definisati površina nultog nivoa ili površina osnovne gravitacije. "Podatak" je odabran da odgovara pravcu gdje je atmosferski pritisak jednak 610 Pa (6,1 mbar), što čini prosječno 0,6% Zemljinog površinskog atmosferskog pritiska.
Nulti meridijan. Marsov ekvator je definisan njegovom rotacijom, ali je specificirana i lokacija njegovog primarnog meridijana, kao što je to slučaj sa Zemljom, prema izboru proizvoljne tačke koju su prihvatili kasniji posmatrači. Njemački astronomi Wilhelm Beer i Johan Heinrich Mädler su odabrali malu kružnu oznaku kao referentnu tačku kada su pravili prvu sistematsku kartu Marsovih predjela 1830.-1832. godine. Godine 1877. njihov prijedlog je usvojio italijanski astronom Giovanni Schiaparelli (Đovani Skjapareli) kao primarni meridijan dok je radio na svojim znamenitim kartama Marsa. Nakon što je svemirska letjelica Mariner 9 pribavila obimni broj fotografija Marsa 1972. godine, mali krater (kasnije nazvan Airy-0), a koji se nalazi u Sinus Meridianiju ("Srednjem zalivu" ili "Meridijanskom zalivu") duž Beer-Mädlerove linije, je odabrao Merton Davies (Merton Dejvis) iz RAND korporacije da pribavi što precizniju definiciju 0,00 longitude kada je uspostavio kontrolnu tačlu geografske mreže.
Marsovi sateliti
Mars ima dva satelita: Fobos i Demos koji su plimski blokirani Marsom (tj. uvijek su jednom stranom okrenuti prema njemu). Pošto se Fobos brže okreće oko Marsa nego što on se vrti oko svoje ose, plimske sile sporo ali konstantno umanjuju njegov orbitalni radijus (poluprečnik orbite). U nekoj tački u budućnosti gravitacione sile će razbiti Fobos (v. Rocheova granica). Demos, s druge strane, je dovoljno daleko da se namjesto toga njegova orbita sporo povećava.
I jedan i drugi satelit je otkrio američki astronom Asaph Hall (Asaf Hol) 1877. godine, a dobili su imena prema likovima Fobosu i Demosu iz grčke mitologije, sinovima grčkog boga Aresa.
Jupiter ima mnogo prirodnih satelita. Najnovija istraživanja su pokazala da ih ima 63.
Otkriće mjeseca
Prvi Jupiterovi mjeseci koji su otkriveni su bili veliki galilejanski mjeseci koje je otkrio Galileo Galilei 1610. godine. Tek nakon četiri stoljeća zemaljski astronomi su otkrili devet manjih.
U svemirskoj misiji 1979. godine Voyager 1 je otkrio tri unutrašnja mjeseca, povećavajući time broj poznatih satelita na 16 (odnosno 17 ukoliko ubrajamo Temisto koji je bio otkriven i tada ali potom više nije vidjen od 1975. godine). Taj broj se održao sve do 1999. godine, kada je senzitivnim detektorima sa Zemlje otkriveno narednih 47 (ili 46) malehnih mjeseca u dugim, ekcentričnim, obično retrogradnim orbitama. Prosječno su prečnika oko 3 km, a najveći od njih je samo 9 km dužine. Svi ovi mjeseci se smatraju zarobljenim asteroidnim ili možda kometnim tijelima, vjerovatno podijeljenih na nekoliko dijelova, ali se malo toga o njima zna. Ukupan broj Jupiterovih prirodnih satelita prema današnjim istraživanjima je 63, tj. mnogo više nego što ih ima i jedna planeta u Sunčevom sistemu. Možda pored ovih postoji i još nekoliko malih mjeseca koji još nisu otkriveni.
Najnovija otkrića
6. oktobra 1999. godine programom Spacewatch (Osmatrač neba) je otkriven asteroid 1999 UX18. Tek kasnije se došlo do spoznaje da je to zapravo novi Jupiterov mjesec, Kaliroa. Godinu dana poslije, između 23. novembra i 5. decembra 2000. godine, naučni tim koga su predvodili Scott S. Sheppard i David C. Jewitt sa Havajskog univerziteta je otpočeo sistematsku potragu za malim iregularnim Jupiterovim mjesecima.
Tim je koristio dvije najveće CCD kamere na svijetu, montirane na dva od trinaest teleskopa na vrhu havajske planine Mauna Kea (Mona Ki): tzv. Subaruu i (prečnika 8,3 m) i Kanadsko-francusko-havajskom teleskopu (prečnika 3,6 m). U opservacijama iz 2000. godine je otkriveno deset novih mjeseca, čime im je povećan broj na 28 (Temisto je otkriven tek na početku 2000-te).
Naredne godine, od 9. do 11. decembra 2001. god., otkriveno je ostalih jedanaest, povećavajući im broj na 39. Godine 2002. je otkriven samo jedan novi mjesec, nazvan Arha; a četiri mjeseca poslije, između 5. i 9. februara 2003. god. otkriveno je još 23 mjeseca.
Tabela poznatih mjeseca
Valja primijetiti da vanjski sateliti ne slijede jednostavni period / vezu sa osom koju je predlagao Keplerov treći zakon zbog uticaja gravitacionih sila Sunca koje izobličuju orbite. Mjeseci u donjoj tabeli su razvrstani prema rastućem periodu, što nije isto što i rastući srednji poluprečnik orbite.
Napomena u vezi s nazivima
Neki asteroidi imaju isto ime kao i Jupiterovi mjeseci: 9 Metida, 38 Leda, 52 Europa, 85 Io, 113 Amalteja, 239 Adrasteja i 1036 Ganimed.
Napomenimo i to da sateliti otkriveni između 1904. i 1951. godine (Himalija, Elara, Pasifaja, Sinopa, Lisiteja, Karma i Ananka) zvanično nisu dobili naziv sve do 1975. godine, mada su njihovi otkrivači umrli mnogo prije. Jednostavno se prepoznaju po rimskim brojčanim designacijama (Jupiter VI kroz Jupiter XII). Vidi članak pod nazivom Imenovanje prirodnih satelita.
Vanjski linkovi
- [http://enciclopedia.thefreedictionary.com/jupiter%27s%20natural%20satellites Farlexova Enciklopedija - članak o Jupiterovim prirodnim satelitima]
- [http://www.ifa.hawaii.edu/~sheppard/satellites/jupsatdata.html Podaci o Jupiterovim satelitima]
Category:Sunčev sistemals:Liste der Jupitermondeja:木星の衛星と環
Saturnovi prirodni sateliti
Saturn ima veliki broj prirodnih satelita. Prema današnjim istraživanjima ima ih 48.
Uvod
Danas se smatra da Saturn ima 48 prirodnih satelita (plus 2 nepotvrđena), od kojih je većina otkrivena tek nedavno. Ipak, tačan broj Saturnovih satelita nikada neće biti izvjestan sve dok se komadi leda koji orbitiraju unutar Saturnovih prstenova smatraju svi tehnički mjesecima, pa je teško napraviti razliku između velike čestice iz prstena i sićušnog mjeseca.
- Prije Svemirskog doba bilo je poznato 9 mjeseca koji kruže oko Saturna.
- 1980. godine u misiji Voyagera je otkriveno 9 mjeseca u unutrašnjem Saturnovom sistemu.
- Ispitivanja koja su otpočela kasne 2000. godine su ukazala na postojanje 12 novih mjeseca koji kruže oko Saturna na velikim udaljenostima po orbitama što sugerira na to da su to fragmenti većih tijela koje je zarobila Saturnova privlačna sila.
- U misiji Cassinija, koji je posjetio Saturn u ljeto 2004., otkrivena su tri mala mjeseca u unutrašnjem Saturnovom sistemu. Dodatno tome još tri tijela u F prstenu bi se mogla smatrati mjesecima, ali za dva od njih to nije potvrđeno. Ovo je povećalo broj poznatih mjeseca na 37.
- 16. novembra 2004. god. Cassinijevi naučnici su objavili da struktura Saturnovih prstenova ukazuje na prisustvo još nekoliko mjeseca koji orbitiraju unutar prstenova, ali samo jedan od njih, S/2005 S1, je do sada vizuelno potvrđen.[http://www.space.com/scienceastronomy/saturn_update_041116.html].
- 3. maja 2005. god. astronomi sa opservatorija Mauna Kea su objavili da su otkrili još 12 malih vanjskih mjeseca [http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/saturn2005.html][http://www.planetary.org/news/2005/saturn_12newmoons_0503.html].
- 6. maja 2005. god. Cassinijev fotografski tim je objavio da je otkrio jedan mali mjesec koji orbitira unutar prstenova, tj. S/2005 S 1.
Najnoviji podaci tako ukazuju na ukupan broj potvrđenih mjeseca, njih 48, isključujući dva nepotvrđena mjeseca S/2004 S 4 i 6 u F prstenu).
Lažni satelit Temida (grč. Themis), koji je navodno otkriven 1905. god., uopće ne postoji.
Tabela poznatih Saturnovih satelita
- (1) Izračunato na osnovu poluprečnika orbite od strane IAU
- (2) Nije još sasvim jasno da li su ovo pravi sateliti ili samo trajne grudve unutar F prstena
- (3) Izračunato na osnovu perioda od strane IAU
- (4) Izvor: [http://exp.arc.nasa.gov/downloads/celestia/data/solarsys.ssc NASA]
- (5) Izvor: [http://cfa-www.harvard.edu/iau/NatSats/NaturalSatellites.html IAU-MPC Natural Satellites Ephemeris Service]
- (6) Negativni orbitalni periodi ukazuju na retrogradnu orbitu oko Saturna (suprotno od planetine rotacije)
- (7) Izvor: [http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Moons NASA/JPL]
- (8) Izvor: [http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-051005.html]
Grupisanje mjeseca
Iako granice nisu sasvim naglašene, Saturnovi sateliti se mogu podijeliti u šest grupa:
Pastiri iz prstena
Pastirski sateliti koji orbitiraju unutar ili sasvim iza planetinog sistema prstenova. Oni utiču na efekat oblikovanja prstenova: daju im oštre krajeve i stvaraju praznine između njih. Saturnovi pastirski prstenovi su Pan, Atlas, Prometej, Pandora, te dodatno mjeseci s nepotvrđenim statusom: S/2004 S 4, S/2004 S 3 i S/2004 S 6.
Koorbitalni mjeseci
Jan i Epimetej su koorbitalni mjeseci. Ova dva mjeseca su otprilike iste veličine i imaju orbite od svega nekoliko kilometara razlike u prečniku, što je dovoljno blizu tako da se mogu sudariti ako bi se pokušali približiti jedan drugom. Ali umjesto sudara, ipak, njigova gravitaciona međudjelovanja uzrokuju promjenu njihovih orbita svake četiri godine.
Unutrašnji veliki mjeseci
Saturnovi veliki mjeseci u samoj unutrašnjosti orbitiraju unutar njegovog tankog E prstena. Tu spadaju Mimas, Enkelad, Tetida i Diona.
Nedavno otkriveni mali mjeseci, Metona i Palena također orbitiraju unutar ove grupe. Tako i koorbitalni mjeseci formiraju svoju grupu.
Trojanski mjeseci
Trojanski mjeseci su druga vrsta koorbitalnih mjeseca. Poput ostalih koorbitalnih, oni su jedinstvenih karakteristika u odnosu na saturnijanski sistem. To su mjeseci koji orbitiraju na tačno istoj udaljenosti kao drugi susjedni mjesec, ali na takvoj udaljenosti od drugoga mjeseca tako da se ne mogu nikada sudariti. Tetida ima dva dva mala koorbitalna mjeseca Telesto i Kalipso, a i Diona ima dva Helenu i Polideuka. Sva četiri ova mjeseca orbitiraju u većim lunarnim Lagrangeovim tačkama, tj. po jedan u svakoj tački.
Vanjski veliki mjeseci
Svi najveći Saturnovi mjeseci orbitiraju iza njegovog E prstena, te se stoga mogu smatrati zasebnom grupom. To su Rea, Hiperion (koji je relativno mali i nepravilnog oblika), Titan i Japet.
Inuitska grupa
U inuitsku ili eskimsku grupu spadaju četiri vanjska mjeseca koji su dovoljno slični po svojim udaljenostima od Saturna i po orbitalnim inklinacijama (nagibima orbita) tako da se mogu smatrati zasebnom grupom. To su: Kivijuk, Idžirak, Palijak i Sijarnak.
Skandinavska grupa
U skandinavsku ili nordijsku grupu spada sedam vanjskih mjeseca dovoljno sličnih udaljenosti od Saturna i orbitalne inklinacije tako da se mogu smatrati zasebnom grupom. To su: Feba, Skati, Narvi, Mundilfari, Sutungr, Trimr i Imir. Svi ovi mjeseci orbitiraju u retrogradnom pravcu.
Keltska grupa
U keltsku ili galsku grupu spadaju tri vanjska mjeseca dovoljno sličnih udaljenosti od Saturna i orbitalne inklinacije tako da se mogu smatrati zasebnom grupom. To su Albioriks, Erijapo i Tarvos.
- [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html NSSDC-ovi podaci o Saturnu]
- [http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Saturn's+natural+satellites Farlexova Enciklopedija - članak o Saturnovim satelitima]
Category:Sunčev sistemja:土星の衛星
Albedo
Albedo je mjera moći odbijanja svjetlosti koju ima jedna površina ili tijelo.
Albedo izražava omjer između odbijene (reflektirane) i primljene (absorbirane) svjetlosti koja pada na jedno određeno tijelo ili površinu.
Albedo se izražava kao decimalni broj između nula i jedan ili kao vrijednost u procentima. 100% (ili jedan) znači da se sva svjetlost koja pada na jednu određenu površinu se odbija dok 0% (ili nula) znači da ta površina absorbira svo elektromagnetsko zračenje koje na nju pada.
Albedo je kao mjera koja se često koristi u astronomiji i klimatologiji. Ako je poznata količina svjetlosti koja pada na jedno odrađeno tijelo i albedo tog tijela onda je moguće odrediti od kojih hemijskih elemenata se to tijelo sastoji. Na ovaj način su određeni sastojci mnogih tijela u svemiru.
Albedo naše planete, Zemlje iznosi u prosjeku 38%. Mjesec čija se površina sastoji od bazaltnih stijena ima veoma nizak albedo (12%). Planete prekrivene oblacima kao naprimjer Venera (75%) i Jupiter (52%) imaju ekstremno visok albedo.
Na našoj planeti postoje velike variacije u mjeri odbijanja svjetlosti između različitih površina. Površine kao oblaci (do 80%) i snijeg (do 90%) imaju visok albedo dok naseljene površine (do 12%) i okeani (do 4%) imaju nizak albedo.
ja:アルベド
Grote raad van Mechelen
De Grote Raad der Nederlanden te Mechelen was vanaf de vijftiende eeuw het hoogste rechtscollege in de Nederlanden. In het Frans sprak men van le grand conseil des Pays-Bas à Malines, in het Duits der Grosse Rat der Niederlände zu Mecheln. De Raad was inderdaad bevoegd voor Nederlandstalige, Franstalige en Duitstalige gebieden. In het Luxemburgs zegt men nog altijd "mir ginn op Mechelen" (wij gaan naar Mechelen) als men zijn laatste troef wil uitspelen. De Grote Raad zetelde eerst in het Schepenhuis van Mechelen en vanaf 1616 in het (oud) paleis van Margaretha van Oostenrijk aan de Keizerstraat.
Ontstaan en geschiedenis
De middeleeuwse vorsten lieten zich bijstaan door raadgevers. Deze vormden samen met de vorst de regeringsraad, ook consilium of curia genoemd. Stilaan treedt er specialisatie op, er komen financiële, gerechtelijke en politieke “raden”.
In de Bourgondische Nederlanden reisden de raden aanvankelijk mee met de hertog. Karel de Stoute liet voor het eerst in 1473 zijn gerechtelijke raad achter in Mechelen, onder de naam Parlement van Mechelen. Na zijn dood in 1477 werd dit parlement door zijn dochter Maria van Bourgondië, ter gelegenheid van het Groot Privilege, weer afgeschaft. De slinger ging telkens heen en weer tussen de centralisatiedrang van de vorsten en het particularisme van de Staten. Ook de Franse koning zag een parlement in Mechelen, als tegenhanger van het Parlement van Parijs, niet zitten. Niettemin lieten de hertogen hun “Grote Raad” vanaf 1504 opnieuw permanent in Mechelen verblijven, maar zonder er nog de naam parlement aan te verbinden.
In de zestiende eeuw groeide de territoriale bevoegdheid van de Grote Raad. Door de vestiging van het gezag van keizer Karel V over Doornik en het Doornikse, Utrecht, Friesland, Overijssel en Gelre omvatte het gebied nu het geheel van de XVII Provinciën.
Daarna verloor de Raad alleen maar terrein. Na de Tachtigjarige Oorlog werden de Verenigde Provinciën onafhankelijk. In de Noordelijke Nederlanden werd de rechterlijke macht weer overgenomen door de provinciale raden en door de Hoge Raad van Holland en Zeeland (1582). De Grote Raad van Mechelen behield alleen een rol in de overblijvende Zuidelijke Nederlanden, waarvan Frankrijk dan weer de meest zuidelijke provincie Artesië en delen van Vlaanderen, Henegouwen en Luxemburg annexeerde. Een aantal provinciale raden verklaarden zich soeverein: in het begin van de 16e eeuw deden de raden van Brabant en Henegouwen dat al; op het einde (1782) ook nog de justitieraden van Luxemburg en Doornik. Zo bleven alleen nog Vlaanderen, Mechelen, Namen en Opper-Gelre over.
De Grote Raad ging ten onder bij de Franse Revolutie. Bij de eerste Franse inval in 1792 week de Raad uit naar Roermond, waar hij nog kon waken over het laatste niet bezette gebiedsdeel, de twaalf overblijvende gemeenten van Oostenrijks Gelre.
Bij de tweede Franse inval in 1794 vertrok een deel van de raadsleden naar Regensburg en Augsburg, in keizerlijk gebied; een ander deel koos voor het nieuwe regime en ging in de nieuwe gerechtelijke instellingen zetelen.
Samenstelling
De samenstelling van de Grote Raad bleef al die tijd opmerkelijk stabiel. Men treft één voorzitter of president aan, vijftien of zestien raadsheren, één procureur-generaal, één substituut-procureur-generaal, één advocaat-fiscaal, een tiental bezoldigde secretarissen, twee of drie griffiers, advocaten en tenslotte ook deurwaarders. Bij de inhet rood geklede raadsheren waren er traditioneel een viertal geestelijken, later verminderd tot twee. Alle raadsleden werden benoemd door de vorst uit een kandidatenlijst van de Raad zelf. Zij moesten licentiaat of doctor in de rechten zijn van één van de universiteiten van de vorstelijke landen.
De volgende mensen waren lid van de Raad:
- Jan II Carondelet - Nicolaas Everaerts - Jeroen Van Busleyden
Luisterrijke woningen in Mechelen herinneren nog aan hun verblijf:
- Hof van Busleyden - Hof van Palermo - Hof van Prant
Rol
De competentie van de Grote Raad kon sterk verschillen van periode tot periode en van provincie tot provincie. In de kleine heerlijkheid Mechelen oefende hij nagenoeg alle wetgevende en rechterlijke macht uit. Hij was ook rechtbank in eerste en laatste aanleg voor personen en instellingen die onder de vorstelijke bescherming vielen. Leden van de hofhouding, ridders van het Gulden Vlies, en iedereen die door zijn titel of functie het privilegium fori had, kon enkel en alleen voor de Grote Raad gedaagd worden. Voor het overige fungeerde de Raad als hof van beroep of hooggerechtshof ten overstaan van alle vonnissen van provinciale justitieraden en andere, lagere, rechtbanken in de XVII Provinciën (of wat daar later van overbleef). Hij oordeelde over zaken als privileges, mandementen, benoemingsbrieven, kapersbrieven, schenkingen van ambten en goederen, beden en andere belastingen, bezitsvorderingen, bevoegdheidsconflicten tussen verschillende besturen, vaak ook grensconflicten. Ook beroep tegen strafvonnissen kwam voor, maar over het algemeen slechts tegen zware veroordelingen. Familierecht en erfrecht daarentegen behoorden veelal tot de bevoegdheid van de kerkelijke rechtbanken.
Archivalia over de Grote Raad van Mechelen bevinden zich met name in het Algemeen Rijksarchief te Brussel en de Archives Départementales du Nord te Lille. Door de rechtspraak over vele streken en over zaken van allerlei aard neemt de Grote Raad een belangrijke plaats in de rechtsgeschiedenis van Nederland en België.
Categorie:rechterlijke machtcategorie:Geschiedenis van BelgiëCategorie:Geschiedenis van Nederlandcategorie:Mechelen
Pint
Pint, volymmått framförallt i bruk i USA och till vardags i Storbritannien. Dock skiljer sig de båda ländernas måttenheter åt och USA har dessutom två olika typer av pint:
- 1 imperial pint (Storbritannien)) = 0,568261 liter
- 1 pint (USA, våt) = 0,473176 liter
- 1 pint (USA, torr) = 0,550610 liter
Eftersom Storbritannien numer har övergått till
Kungstornen
Europas två första skyskrapor byggda på var sida om Kungsgatan, Stockholm. Det norra tornet byggdes 1924 och södra tornet 1925. Brevid dessa torn går Malmskillnadsgatan över Malmskillnadsbron tvärs över Kungsgatan på 16 meters höjd.
[http://www.kungstornen.se/ Kungstornens hemsida]
kasus i vissa språk, bl.a. baskiska. Det är objektets kasus vid transitiva verb och subjektets kasus vid intransitiva verb. Subjektet vid transitiva verb brukar då ha kasusformen ergativ. Språk med absolutiv och ergativ saknar
