Svemir, Kosmos, Vasiona ili Univerzum je beskonačno prostranstvo koje nas okružuje. To je ustvari vremenski prostor u kome plovi mnoštvo nebeskih tijela i koji postoji neovisno od ljudskog znanja. Nebeska tijela dijelimo na:
- zvijezde - planete - satelite - planetoide - komete - meteore - crne rupe i
- neutronske zvijezde.
Zvijezde su najrasprostranjenija nebeska tijela u Svemiru. To su užarena plinovita tijela slična Suncu ([http://voyager.jpl.nasa.gov/multimedia/images/sun.jpg sl.1]). Golim okom možemo vidjeti oko 5000 zvijezda a teleskopom stotine milijardi. Udaljenosti među zvijezdama su ogromne i mjere se svjetlosnim godinama (SG). Svjetlosna godina je put dug oko 9,46 biliona kilometara što ga pređe svjetlost za godinu krećući se brzinom od 299 792 458 m/s.Sunce je Zemlji ([http://www.astro.washington.edu/weblinks/Earth/earth.gif sl.2]) najbliža zvijezda koja se nalazi na udaljenosti od 149 600 000 km ili 8,3 svjetlosne sekunde (sm). Osim Sunca, najbliža je Proksima Kentaura (Proxima Centauri ili Alpha Centauri C, [http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/proxima_cen.jpg sl.3]) koja je udaljena oko 4,3 SG. Zvijezde se međusobno razlikuju po veličini, boji i sjaju. Najsjajnija zvijezda u sazviježđu Orion je Betelgez (Betelgeuze ili Alpha Orionis, [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap990605.html sl.4]),a Antares (Alpha Scorpii, [http://hw.sakura.ne.jp/~yumi/space/star/k_image/st-ant.jpg sl.5]) u sazviježđu Škorpion.
Na nebu se vide zvjezdani skupovi koji nas doimaju svojim izgledom i zovu se sazviježđa ili konstelacije. Ima ih 88, a najpoznatija su: Veliki i Mali Medvjed, Škorpion, Strijelac i dr. Međutim, zvijezde se prirodno grupišu u veće zvjezdane skupove poznate kao zvjezdana jata ili klasteri. Više takvih zvjezdanih jata čini galaktiku, a galaktike opet tvore galaktičko jato ili metagalaktiku unutar prostora.
Naša galaktika se zove Mliječni put ili jednostavno Galaktika, i spiralnog je oblika. Sunce se nalazi na samom rubu jednog njenog rukavca, zajedno sa još nekoliko najbližih zvijezda. Najbliže galaktike našoj su Veliki i Mali Magellanov oblak koji predstavljaju njene prirodne pratioce. Veliki Magellanov oblak ([http://obswww.unige.ch/~cramer/images.jpg/lmc-b76.jpg sl.6]) je udaljen 179 000, a Mali Magellanov oblak ([http://home-1.tiscali.nl/~slooten/smc.jpg sl.7]) 210 000 SG.
Pored pomenutih nebeskih tijela i zvjezdanih sistema u Svemiru postoje i mnogi drugi zanimljivi tajanstveni objekti poput kvazara u intergalaktičkom i maglica u interstelarnom prostoru koji se kreću velikim brzinama. Udaljenosti između samih galaktika, metagalaktika i kvazara su mnogo veće od međuzvjezdanih, i kreću se u granicama od nekoliko stotina hiljada do preko miliona svjetlosnih godina. Te udaljenosti nisu stalne i neprestano rastu u toku vremena, što je uzrokovano fenomenom poznatim kao širenje Svemira. To znači da Svemir nije statičan nego dinamičan, tj.sve se mijenja i sve se kreće. Sve u Svemiru plovi i
za sve vrijede poznati prirodni zakoni. Teža nebeska tijela uvijek privlače ona lakša, a ona lakša pod uticajem sile gravitacije rotiraju oko tih težih. Ništa se u Svemiru ne dešava slučajno; sve ima svoj uzrok. Svemir je u suštini taman prostor kome se ne nazire ni početak ni kraj; to je svod koji ima dubinu. On nije ni prazan prostor (vakuum), jer je uvijek ispunjen energijom, što svjedoči obilato elektromagnetsko zračenje koje pristiže do nas iz dalekih svemirskih prostranstava.
Pojam Svemira
U prvoj polovini XX vijeka riječ Svemir se upotrebljavala u smislu značenja riječi cijelog prostorno-vremenskog kontinuuma u kojem egzistiramo zajedno sa svom energijom i materijom unutar njega. Pokušaji da se shvati sam smisao Svemira s najveće tačke gledišta su napravljeni u kosmologiji, nauci koja se razvila iz fizike i astronomije. Tokom druge polovine XX vijeka razvoj opservacione kosmologije, nazvane još i fizikalnom kosmologijom, je doveo do podjele u vezi s značenjem riječi Svemir između opservacionih i teoretskih kosmologa, gdje su prethodni obično odbacili nadu za opserviranjem cijelog prostorno-vremenskog kontinuuma, dok su kasniji zadržali ovu nadu pokušavajući pronaći najrazumnije spekulacije za modeliranje cijelog prostorno-vremenskog kontinuuma, usprkos ekstremnim poteškoćama u stvaranju slike bilo kojeg empirijskog ograničenja u ovim spekulacijama i riziku od svođenja na nivo metafizike.
Termini poznati Svemir, opservabilni Svemir i vidljivi Svemir se često koriste pri opisivanju dijela Svemira kojeg možemo vidjeti ili pak opservirati. Oni koji su uvjereni u to da možemo opservirati cijeli kontinuum mogu koristiti izraz naš Svemir, odnoseći se djelimično samo na njegov poznati dio ljudskim bićima.
Širenje i starost Svemira. Teorija Velikog praska
Najvažnije otkriće kosmologije, širenje Svemira, je provedeno na osnovu opservacija crvenog pomaka i kvantificirano Hubbleovim zakonom. Ako posmatramo ovo širenje unatrag, pristupa se gravitacionoj singularnosti, prilično apstraktnom matematičkom konceptu, koji može i ne mora se podudarati sa stvarnošću. Ovo je prekretnica teorije Velikog praska, dominantnog modela u kosmologiji danas. Starost Svemira se procjenjuje na oko 13,7 milijardi godina, s nepouzdanošću od 200 miliona godina, prema NASA-inom projektu zvanom Wilkinsonova Mikrovalna Anizotropna Proba (WMAP). Ipak ovo se temelji na pretpostavkama za koje važi osnovni model korišten za analizu podataka. Ostale metode za procjenjivanje starosti Svemira daju različite godine starosti.
Fundametalni aspekt Velikog praska može se danas vidjeti u opservaciji koja se zasniva na činjenici da što su galaktike dalje od nas to brže od nas odmiču. Također se može uočiti pri kosmičkom mikrovalnom pozadinskom zračenju koje je mnogo slabije zračenje od onog skorije nastalog nakon Velikog praska. Ovo pozadinsko zračenje je značajno uniformno u svim pravcima, koje su kosmolozi pokušavali objasniti početnim periodom brze inflacije (širenja) uz Veliki prasak.
Veličina Svemira i opservabilni Svemir
Postoji nesporazum u pogledu činjenice da li je Svemir konačan ili beskonačan prema prostornoj veličini ili zapremini. Ipak opservabilni Svemir kojeg sačinjavaju sve lokacije koje imaju uticaja na nas otkako je Velikom prasku pridružena brzina svjetlosti je pouzdano konačan. Rub kosmičkog svjetlosnog horizonta je udaljenost od 13,7 milijardi svjetlosnih godina. Sadašnja udaljenost do ruba opservabilnog Svemira je veća, otkako se Svemir širi; a procjenjuje se na oko 78 milijardi svjetlosnih godina. Ovo bi sačinjavalo sadašnju zapreminu poznatog Svemira, a koja je jednaka 1,9 × 1033 kubnih svjetlosnih godina (pod pretpostavkom da je ovaj region savršeno sferičan). Opservabilni Svemir sadrži oko 7 × 1022zvijezda, organiziranih u oko 1010galaktika, koje same tvore galaktičke klastere i superklastere. Broj galaktika može biti čak i veći, što se zasniva na Hubbleovom dubokom polju opserviranim kosmičkim teleskopom Hubble.
Mi živimo u centru Svemira kojeg opserviramo, prema prividnoj protivrječnosti Kopernikovog zakona koji kaže da je Svemir manje ili više uniforman i da nema primjetnog centra. Ovo je jednostavno iz razloga što se svjetlost ne kreće beskonačno brzo i što opserviramo samo prošlost. Što gledamo dalje i dalje, vidimo stvari iz sve bližih vremenskih epoha dok se ne približimo graničnom nultom vremenu modela Velikog praska. A pošto se svjetlost kreće istom brzinom
u svim pravcima prema nama, mi živimo u centru našeg opservabilnog Svemira.
Oblik Svemira
Važno otvoreno pitanje u kosmologiji je oblik Svemira.
Kao prvo, ne zna se pouzdano da li je Svemir ravan, odnosno da li pravila Euklidove geometrije važe uopće. Danas mnogi kosmolozi smatraju da je opservabilni Svemir (prividno) ravan, s lokalnim naborima gdje masivni objekti remete prostorno-vremenski kontinuum, kao što je jezero (prividno) ravno. Ovo mišljenje je dobilo na snazi najnovijim podacima WMAP-e, promatrajući "akustične oscilacije" pri temperaturnim kolebanjima kosmičkog pozadinskog zračenja.
Kao drugo, ne zna se pouzdano ni da li je mnogostruko povezan. Svemir nema prostornu granicu prema standardnom modelu Velikog praska, ali ipak može biti prostorno konačan. Ovo se može shvatiti ako koristimo dvodimenzionalnu analogiju: sfera nema ruba, ali pored toga ima konačnu površinu (). To je dvodimenzionalna površina s konstantnom krivinom u trećoj dimenziji. Trodimenzionalni ekvivalent je nepovezani "sferni prostor" koga je otkrio Bernhard Riemann (Bernard Riman) i koji ima konačnu zapreminu (). Uz to su sve tri dimenzije konstantno zakrivljene u četvrtoj. (Druge mogućnosti uključuju sličnu "eliptičnu površinu" i "cilindričnu površinu", gdje su ,u konfliktu s običnom geometrijom, dva kraja cilindra međusobno povezana, ali bez savijanja cilindra. Ovi su također dvodimenzionalni prostori s konačnim površinama, postoje i bezbrojne druge. Ipak, sfera ima jedinu i možda estetičniju zadovoljavajuću osobinu da su sve tačke na njoj geometrijski slične.). Ako je Svemir zaista nepovezan a prostorno konačan, kao što je opisano, onda bi putovanje po "pravoj" liniji u bilo kom pravcu teoretski uzrokovalo povratak u početnu tačku nakon putovanja do udaljenosti ekvivalentnoj "periferiji" Svemira (što je nemoguće prema našem sadašnjem shvatanju Svemira, dok je njegova veličina mnogo veća od veličine opservabilnog Svemira).
Srtiktno govoreći, trebali bismo zvijezde i galaktike nazvati "slikama" zvijezda i galaktika, dok je moguće da je Svemir višestruko povezan i dovoljno malehan ( i podesno, možda, kompleksnog oblika) kojeg možemo vidjeti jedanput ili nekoliko puta iza njega u raznim i možda svim pravcima. (Zamislite kuću od ogledala). Ako bi to bilo tako, stvarni broj fizikalno udaljenih zvijezda i galaktika bi bio manji nego što je danas proračunato. Mada ni ova mogućnost nije isključena, rezultati najnovijeg istraživanja kosmičkog mikrovalnog zračenja (KMZ) čine je veoma neizvjesnom.
Sudbina Svemira
Zavisno od srednje gustoće materije i energije u Svemiru, on će se nastaviti širiti zauvijek ili će se gravitaciono usporiti i eventualno sabiti u "velikom stisku". Uopće dokazi predviđaju da ne samo da nema dovoljno mase ili energije da uzrokuje ponovno sažimanje (rekolaps), nego se čini da se to širenje Svemira ubrzava i da će se širiti cijelu vječnost (v. ubrzavajući Svemir ili detaljnije za konačnu sudbinu Svemira).
Multiverzum
Postoji nekoliko špekulacija o tome da višestruki svemiri egzistiraju na visokom nivou multiverzuma (poznatog i kao megaverzum) i da je naš Svemir samo jedan od njih. (Ima galaktika iza našeg opservabilnog Svemira, ali to ne znači da bi mogle biti dio nekog drugog svemira. Ako je navedeni navod tačan, možda se naš Svemir širi do u beskonačnost.). Na primjer, materija koja pada u crnu rupu u našem Svemiru bi mogla da se pojavi kao "Veliki prasak" u drugom svemiru. Ipak, sve ovakve ideje su momentalno neosnovane i ne mogu se smatrati ničim drugim do špekulacijom.
- [http://amazing-space.stsci.edu/ Amazing Space]
- [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/astropix.html Astronomy Picture of the Day]
- [http://www.astro.queensu.ca/~dursi/dm-tutorial/dm1.html Dark Matter, Cosmology, and Large-Scale Structure of the Universe]
- [http://enciclopedia.thefreedictionary.com/universe Farlexova Enciklopedija-poglavlje Svemir]
Category:Astronomijams:alam_Semestaja:宇宙simple:Universe
Zvijezda
Zvijezdom nazivamo bilo koje masivno gasovito tijelo u Svemiru. Zvijezde se vide kao svijetleće tačkice na noćnom nebu koje bljeskaju zbog efekta Zemljine atmosfere i njihove udaljenosti od nas. Sunce je izuzetak: ono je jedina zvijezda dovoljno bliska Zemlji tako da se može vidjeti kao disk i obezbjediti je dnevnom svjetlošću.
U svakodnevnom ljudskom govoru i astronomiji postoji razlika u upotrebi termina "zvijezda". Obično se pod pojmom zvijezda ne podrazumijeva Sunce, a ponekad se odnosi na vidljive planete pa čak i meteore.
Najbliža zvijezda Zemlji, osim Sunca, je Proksima Kentaura (Proxima Centauri) koja je udaljena oko 40 Pm (petametara), odnosno 4,3 SG (svjetlosne godine) ili 1,3 pc (parseka). To znači da svjetlosti trebaju 4,3 godine da stigne do Zemlje sa ove zvijezde.
Ipak, pored ove udaljenosti i nekolikom puta većih udaljenosti, postoji još nekoliko zvijezda koje smatramo najbližim (vidi listu najbližih zvijezda).
Astronomi misle da ima najmanje 70 sekstiliona zvijezda u poznatom dijelu našeg Svemira (70 000 000 000 000 000 000 000 ili 7 × 1022).
Veliki broj zvijezda je starosti oko milijardu ili 10 milijardi godina. Neke zvijezde čak mogu dostići i 13,7 milijardi godina, što predstavlja približnu starost Svemira. Prema veličini razlikujemo sićušne neutronske zvijezde (koje su zapravo mrtve zvijezde ne veće od nekog gradića), supergigante (veledivove) kakvi su Sjevernjača (Polaris) i Betelgez (Betelgeuze) prečnika koji je oko 1 000 veći od Sunčevog, ali i pred toga su mnogo manje gustoće nego Sunce. Jedna od najmasivnijih zvijezda je Eta Hrptenjače (Eta Carinae) čija je masa 100-150 puta veća od Sunčeve.
Naučno gledano, zvijezde su samogravitirajuće sfere sačinjene od plazme u stanju ravnoteže koja proizvodi njihovu sopstvenu energiju kroz proces nuklearne fuzije.
Energija koju proizvode zvijezde se raspršuje u Svemir kao elektromagnetsko zračenje (uglavnom vidljivu svjetlost) i kao struja neutrina. Prividna svjetloća zvijezde se mjeri prema njenoj prividnoj veličini.
Stelarna astronomija proučava zvijezde i pojave koje pokazuju različiti oblici/razvojna stanja zvijezda. Mnoge su zvjezde su silama gravitacije povezane sa drugim zvijezdama formirajući tako dvojne zvijezde (binarne zvijezde). Također postoje i veće zvjezdane skupine poznate kao zvjezdana jata ili klasteri. Zvijezde nisu jednoliko raspršene u Svemiru već se grupišu u još veće zvjezdane skupove poznate kao galaktike. Običnu galaktiku sačinjavaju bilioni zvijezda.
Zvjezdana formacija i evolucija
Prema mišljenju astronoma zvijezde nastaju u molekularnim oblacima, tj. veliki područjima neznatno velike gustoće materije (mada još manje gustoće od zemaljske vakuumske komore) i koje nastaju zbog gravitacione nestabilnosti unutar ovih oblaka koje pokreću udarni talasi iz supernove.
Zvijezde provode oko 90% svoga života trošeći vodonik u procesu fuzije da bi proizvele helij u reakcijama pod visokim pritiskom u blizini jezgra. Za ovakve zvijezde se kaže da su to zvijezde glavnog niza.
Male zvijezde, koje se nazivaju crvenim patuljcima sagorijevaju svoje gorivo vrlo sporo za najmanje od sto do bilion godina. Na kraju svojih života postaju sve tamnije i tamnije i potom postaju crni patuljci.
Pošto većina zvijezda troši svoje zalihe vodonika, njihovi vanjski slojevi se šire i hlade, pa tako formiraju crvene gigante. (Za nekih 5 milijardi godina kada Sunce postane crveni gigant, spržit će planete Merkur i Veneru.) U međuvremenu se jezgro dovoljno kompresuje kako bi mogla započeti nuklearna fuzija, a zvijezda se pregrijava i sabija. (Teže zvijezde proizvode u procesu fuzije i teške elemente, zaklučno do željeza.)
Zvijezda prosječne veličine će zatim raspršiti svoje vanjske slojeve tvoreći tako planetarnu maglicu. Jezgro koje preostaje će postati mala loptica degenerisane materije ne dovoljno masivne za dalji proces fuzije koju podržaje degenerativni pritisak i zove se bijeli patuljak. Potom će se na kraju pretvoriti u crnog patuljka.
Kod većih zvijezda fuzija se odvija dok se ne završi sažimanje uzrokujući te eksploziju te zvijezde i nastanak supernove. Ovo je jedini kosmički proces koji se dešava tokom ljudskog vijeka. Tokom historije su opservirane kao "nove zvijezde" kojih nije bilo prije. Većina zvjezdane materije se rasprši tokom eksplozije formirajući maglice (poput Rak-maglice) a njeni ostaci kolabiraju u neutronsku zvijezdu (pulsar ili rendgenski raspršivač, ili u slučaju većih zvijezda u crnu rupu.
U sastav raspršenih vanjskih slojeva ulaze i teški elementi od koji često grade nove zvijezde ili planete. Ispuštena materija iz supernove i zvjezdani vjetar velikih zvijezda igraju ključnu ulogu u oblikovanju međuzvjezdane sredine.
Stelarna evolucija uglavnom objašnjava nastanak i nestanak zvijezda.
Klasifikacija zvijezda
Postoje razne klase zvijezda koje rangiraju od onih tipa O koje su veoma velike i sjajne do onih tipa M koje su jedva dovoljno velike da započne sagorijevanje vodonika. Najčešće korištene klase su: O,B,A,F,G,K i M i vrlo se lahko pamte korištenjem mnemonike "Oh, Be A Fine Girl, Kiss Me" ( nekim varijantama "guy" namjesto "girl") koju je prvi put uvela u upotrebu Annie Jump Cannon (1863.-1941. god.). Postoje i ostale mnemonike za klase zvijezda.
Svako od slova ima po 9 podklasa. Naše Sunce pripada klasi G2 koja je vrlo blizu sredine opserviranih izraza kvantiteta. Većina zvijezda spada u tzv glavni niz koji daje opis zvijezda na onovu njihove apsolutne veličine i spektralnog tipa. Sunce je uzeto kao prototipna zvijezda (ne zbog njegove bilo kakve specifičnosti već zbog toga što je to nama najbliža i najpoznatija zvijezda), pa se karakteristike ostalih zvijezda daju u solarnim jedinicama.
Na primjer, masa Sunca je: :MSunca = 1.9891 × 1030kg.
Mase ostalih zvijezda se daju kao odnos njihove mase naspram Sunčevoj:MSunca.
Imena zvijezda
Mnoge se zvijezde identifikuju samo prema kataloškim brojevima, a samo ih nekoliko ima vlastito ime. Imena su tradicionalna i uglavnom su porijeklom iz arapskog, latinskog i grčkog jezika, te kao Flamsteedove designacije ili kao Bayerove designacije. Jedina ustanova kojoj je dato pravo od strane naučnih krugova da imenuje zvijezde i druga nebeska tijela je Internacionalna Astronomska Unija. Jedan broj privatnih kompanija (npr. kao Internacionalni Zvjezdani Registar tvrde da daju imena zvjezdama, ali ipak ova imena ne prihvataju naučni krugovi niti ih koriste, pa mnogi astronomski naučni krugovi vide ove organizacije kao varalice koje traže žrtve među neukim narodom koji nema pojma o tome kako se imenuju zvijezde.
Pogledajte zvjezdane designacije za više informacija o tome kako se daju imena zvijezdama.
Načini reakcija nuklearne fuzije
Razne reakcije nuklearne fuzije se odvijaju u unutrašnjosti zvjezdanih jezgara, zavisno od njihove mase i hemijskog sastava (v. stelarna nukleosinteza).
Zvijezde počinju svoj život kao oblaci sastavljeni uglavnom od 25% vodonika, te helija i težih elemanata u manjim procentima.
U Suncu sa temperaturom jezgra od oko 107 K vodonik se troši u procesu fuzije da bi nastao helij u tzv. proton-proton reakciji:
:2(1H + 1H → 2H + e+ + νe) (4.0 MeV + 1.0 MeV)
:2(1H + 2H → 3He + γ) (5.5 MeV)
:3He + 3He → 4He + 1H + 1H (12.9 MeV)
Ove reakcije konačno postaju:
:41H → 4He + 2e+ + 2γ + 2νe (26.7 MeV)
U masivnijim zvijezdama helij se proizvodi tokom ciklusa reakcija kataliziranim ugljikom, tj. tzv. ugljik-azot-kiseonik ciklusa.
U zvijezdama sa temperaturama jezgra od 108 K i masama između 0,5MSunca i 10MSun helij se transformiše u ugljik u trostrukom afa-procesu:
:4He + 4He + 92 keV → 8 - Be
:4He + 8 - Be + 67 keV → 12 - C
:12 - C → 12C + γ + 7.4 MeV
Opći oblik ove reakcije je:
:34He → 12C + γ + 7.2 MeV.
Zvjezdana mitologija
Što se tiče sazviježđa i samoga Sunca zvijezde u cjelini imaju svoju mitologiju. Smatrane su dušama umrlih ili božanstvima.
Vanjski linkovi
- [http://encyclopedia.thefreedictionary.com/star Farlexova Enciklopedija-poglavlje Zvijezda]
- [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations.html Sazviježđa i njihove zvijezde]
- [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/starname.html Imena zvijezda]
- [http://www.jas.org.jo/star.html Arapski nazivi zvijezda]
- [http://www.obliquity.com/skyeye/misc/name.html Stranica o imenima zvijezda od Davida Harpera i Lynne Marie Stockman]
- [http://www.iau.org/IAU/FAQ/starnames.html Stranica IAU-e o imenima zvijezda]
- [http://www.teapot.orcon.net.nz/maori_star_names.html Maorski nazivi sazviježđa i zvijezda]
- [http://www.glyphweb.com/esky/default.htm?http://www.glyphweb.com/esky/stars/default.htm Stranica The Electronic Sky - indeks vlastitih imena zvijezda]
Category:Astronomijaja:星ms:Bintangsimple:Starth:ดาวฤกษ์
Planeta
Planeta (grčki planetes=lutalica) je nebesko tijelo znatne mase koja orbitira oko zvijezde i ne proizvodi nikakvu energiju tokom nuklearne fuzije. Sve do 1990-ih samo je devet planeta bilo poznato (sve u našem solarnom sistemu), dok ih je od 3. novembra 2003. godine otkriveno 133, a koje su uključivale i novootkrivene planete izvan Sunčevog sistema poznate kao ekstrasolarne planete ili jednostavno "egzoplanete".
Smatra se da planete nastaju iz kolabirajuće maglice koju formira planetina zvijezda, sabijanjem gasova i prašine koji orbitiraju oko protozvijezde u gustom protostelarnom disku prije nego što se užari jezgro zvijezde i njen solarni vjetar otpuhne preostalu materiju.
Unutrašnjost solarnog sistema
Osim Zemlje (koju drevni ljudi nisu smatrali planetom), sve ostale poznate planete u Sunčevom sistemu su dobile naziv prema grčkim i rimskim mitskim božanstvima (ipak, neki neevropski jezici, poput kineskog koriste drugačije nazive). Sateliti su također dobili nazive prema božanstvima i likovima iz drevne mitologije ili prema Shakespeareovim dramama. Asteroidi su dobivali nazive, prema nahođenju onih koji su ih otkrivali, po bilo kome ili bilo čemu (ali pod uslovom da se usaglasi sa komisijom Internacionalne Astronomske Unije za nomenklaturu). Čin imenovanja planeta i njihovih karakteristika je poznat kao planetarna nomenklatura.
Planete Sunčevog sistema
U planete Sunčevog sistema spadaju, zavisno od udaljenosti od Sunca, sljedeće "velike planete":
- Merkur - Venera - Zemlja - Mars - Jupiter - Saturn - Uran - Neptun - Pluton (Plutonova orbita leđi dijelom unutar Neptunove, pa neki astronomi smatraju Pluton samo velikim asteroidom a nikako planetom).
Drugi objekti
Nedavno je otkriven objekt, 90377 Sedna, kako orbitira oko Sunca na udaljenosti od 13 Tm (13 biliona kilometara) , tri puta dalje u odnosu na Pluton. Sedna, koja je dobila naziv prema eskimskom božanstvu Sedni-"božici mora",je nebesko tijelo dijametra 1180-2360 km. Taj dijametar je još nepouzdan ali se vjeruje da čini 1/2 ili 3/4 Plutonovog. Neki novinski izvori su već proglasili Sednu kao desetu planetu , ali to nisu prihvatili svi astronomi. Druga moguća planeta je 90482 Ork (90482 Orcus), nebesko tijelo sa orbitom i i masom približno jednakoj Plutonovoj. Drugi kandidati su 50000 Kvaoar (50000 Quaoar) i 20000 Varuna.
Nekoliko hipotetičkih planeta, poput Planete X koja se nalazi navodno iza Plutonove orbite) ili Vulkan (Vulcan) za koju se misli da orbitira unutar Merkurove orbite, su postavljene u različita historijska vremena, i bile su subjektom intenzivnih istraživanja koja nisu urodila plodom.
Klasifikacija planeta
Astronomi se razmimoilaze u mišljenju kad su u pitanju male planete, kakve su asteroidi, komete i transneptunski objektii velike (prave) planete. Planete se u Sunčevom sistemu prema strukturnoj građi dijele na:
- Planete Zemljine grupe (terestrijalne ili stjenovite), koje su slične Zemlji po tome što su uglavnom sastavljene od stijena, tj.u čvrstom su agregatnom stanju. Tu spadaju: Merkur, Venera Zemlja i Mars.
- Planete Jupiterove grupe (jovijanske ili gasovite gigantske planete) koje su sastavljene uglavnom od gasova, vodonika i helija, s manjim procentima stijena i leda. Tu spadaju Jupiter, Saturn, Uran i Neptun.
- Ledene planete, koje predstavljaju treću kategoriju planeta, a koje uključuju nebeska tijela slična Plutonu i koja su sastavljena od leda. Ovdje bi se još mogla svrstati mnogobrojna neplanetarna nebeska tijela koja predstavljaju ledene mjesece vanjskih planeta Sunčevog sistema (npr. Triton).
Osam pomenutih stjenovitih i gasovitih planeta su u suštini poznate kao velike planete. Karera (Ceres) je proglašena planetom prvi put kad je otkriven, ali je potom reklasificirana kao asteroid kada je otkriveno još nekoliko sličnih objekata. Mnogobrojne otkrivene transneptunske objekte koji su vrlo slični Plutonu po orbiti, veličini i sastavu po mišljenjima mnogih treba redefinisati kao male planete. Na primjer Mike Brown (Majk Braun) s Caltecha (Kalteka) je dao definiciju planete: bilo koje nebesko tijelo u Sunčevom sistemu koje je masivnije od ukupne mase svih ostalih nebeskih tijela u sličnoj orbiti. Prema ovoj definiciji ni Pluton ni Sedna se ne bi trebali ubrajati u planete.
Mnogi smatraju da su Zemlja i njen Mjesec dvostruka (binarna) planeta iz sljedećih razloga:
- Mjesec ima 1,5 puta veći prečnik od Plutona;
- Sunčeva sila gravitacije na Mjesecu je jača od Zemljine sile gravitacije na Mjesecu za oko 2,2 puta.
Posljednja činjenica nije jedina u Sunčevom sistemu, ali je neobična za vrlo velike satelite. Ostali sateliti za koje je Sunčeva sila gravitacije aktuelno jača od primarne su:
- Posljednji Jupiterov satelit (S/2003 J 2; s gravitacijom većom od primarne za faktor 1,5);
- Poslednji Uranov satelit (S/2001 U 2; za faktor 1,2 );
- Dva posljednja Neptunova satelita (S/2002 N 4 i S/2003 N 1; za faktor 2,1 );
- Pojedini sateliti asteroida poput S/2001 (22) 1 Linus s faktorom od 1,6 i S/1998 (45) 1 Mali princ (Petit-Prince) s faktorom od 2,8; S/1993 243 (1) Daktil (Dactyl) s faktorom od 1,3; i konačno, S/2001 (66391) 1 s vrlo velikim faktorom od 625).
Ekstrasolarne planete
Većina otkrivenih ekstrasolarnih planeta (planeta van Sunčevog sistema, u drugim sličnim zvjezdanim sistemima) ima masu koja je ili jednaka ili veća od Jupiterove. Izuzetak čine dvije planete otkrivene u orbiti jedne već napola ugašene zvijezde, ostatka supernove zvanog pulsar s veličinom koja se može porediti s veličinom terestrijalnih planeta, te planeta koja orbitira oko zvijezde Mi Žrtvenika (Mu Arae) s masom koja je za oko 14 puta veća od Zemljine.
Nije baš sasvim razjašnjeno da li su novootkrivene velike uopće i nalik na gasovite gigante u našem solarnom sistemu ili da se od njih imalo razlikuju. Djelimično neke od novootkrivenih planeta, poznatih kao "vrući Jupiteri", kruže vrlo blizu matičnih zvijezda po kružnim orbitama. Iz tog razloga primaju mnogo više zvjezdane radijacije nego gasovite gigantske planete u našem solarnom sistemu, što čini upitnim njihov status da li su to uopće planete.
Američka NASA razvija program za konstrukciiju vještačkog satelita zvanog Terrestrial Planet Finder (Zemaljski Tragač za Planetama) koji bi bio u stanju otkrivati planete s masama uporedivim s masama terestrijalnih planeta. Učestalost pojave ovakvih planeta čini jednu od varijabli u Drakeovoj (Drejkovoj) jednačini koja procjenjuje broj vanzemaljskih, inteligentnih i komunikativnih civilizacija u našoj Galaktici.
Interstelarne planete su "lopovi" u interstelarnom prostoru koje nisu nikakvim gravitacionim silama povezane ni s jednim solarnim sistemom. Nije ni jedna interstelarna planeta otkrivena do sada, a njihovo posojanje se smatra vjerodostojnom hipotezom zasnovanom na kompjuterskim simulacijama porijekla i evolucije planetarnih sistema koji često uključuju formaciju i naknadno izbacivanje nebeskih tijela značajne mase.
Postoji minimum titranja koja današnja tehnologija može otkriti. Moguće je otkriti ekstrasolarne planete koje su dovoljno velike i blizu zvijezde da mogu biti primjetljivi njihovi titraji. Kad se naprave napredniji teleskopi bit ce moguće otkrivati današnje hipotetičke manje i udaljenije planete.
Vanjski linkovi
- [http://www.nineplanets.org/ NinePlanets.org] - Putovanje kroz Sunčev sistem
- [http://www.iau.org Internacionalna Astronomska Unija]
- [http://www.fourmilab.ch/cgi-bin/uncgi/Solar/ Sunčev sistem uživo]
- [http://janus.astro.umd.edu/javadir/orbits/ssv.html Posmatrač Sunčevog sistema] (animacija)
- [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA-ina potraga za planetama ]
- Dan Greenova stranica [http://cfa-www.harvard.edu/cfa/ps/icq/ICQPluto.html Klasifikacija planeta]
Category:Astronomijams:Planetja:惑星simple:Planet
Asteroid
Asteroidi ili planetoidi su mala čvrsta tijela u planetarnim sistemima. U usporedbi s planetama mnogo su manji i najčešće nepravilnog oblika. Nastali su od ostataka protoplanetarne tvari koja se nije pripojila planetama za vrijeme formiranja sistema iz protoplanetarnog diska. Najčešće kruže oko matične zvijezde vlastitom putanjom ili kao prirodni sateliti (mjeseci) većih planeta. Neke od njih nalazimo vezane gravitacijskim silama uz planete, u grupama koje orbitiraju u putanji planeta, ispred ili iza.
Iako se do nedavno mislilo drukčije, otkriveno je da asteroidi mogu imati vlastite mjesece kada je u orbiti oko asteroida Ida pronađen satelit nazvan Daktil.
Većina asteroida u Sunčevom sistemu nalazi se u asteroidnom pojasu između Marsa i Jupitera, te u Kuiperovom pojasu. Do sada ih je otkriveno blizu 80 000, a oko 11 000 ih je dobilo službena imena - redni broj i ime. Procjenjuje se da bi ih u našem sistemu moglo biti nekoliko miliona.
Definicija
Još uvijek ne postoji tačna definicija asteroida. Stručnjaci se razilaze u mišljenjima kako na odgovarajući način klasificirati asteroide prema masi, veličini, sastavu i položaju u planetarnom sistemu.
Prijedlog je da se asteroidima nazivaju tijela veća od 50 m u prečniku, manja od planeta i kamenog ili metalnog sastava. Još manja tijela, koja se popuno raspadnu i izgore pri ulasku u Zemljinu atmosferu spadala bi u kategoriju meteoroita, dok bi asteroidima nazivali ona koja pri udaru u Zemlju mogu doprijeti do zemljine površine.
Historija otkrića
Još je u 16. stoljeću Johannes Kepler primijetio da su staze Marsa i Jupitera u odnosu na staze ostalih planeta, više razmaknute, pa je pretpostavio da unutar njih vjerovatno postoji još neotkrivena planeta. Johannes Daniel Titius i Johann Elert Bode pronašli su jednostavnu zakonitost prema kojoj se mogu računati udaljenosti planeta od Sunca. Premda Titius-Bodeovo pravilo nije pouzdano fizički rastumačeno, a također ne daje dobre rezultate za daleke planete, ipak je nagovijestilo da se između putanja Marsa i Jupitera treba nalaziti neka planeta. Ovo pravilo predviđa postojanje planete na udaljenosti 2,8 AJ od Sunca.
Godine 1800. u potragu za "nedostajućom" planetom krenulo je 12 njemačkih astronoma. Potraga je dala rezultat u noći od 31. decembra 1800. na 1. januar 1801. kada ih je preduhitrio Talijan Giuseppe Piazzi koji je u Palermu, tokom rutinskog pretraživanja neba otkrio tijelo Sunčevog sistema koje je nazvano Ceres(Karera). Iste je godine znameniti njemački matematičar Karl Friedrich Gauss proračunao elemente staze ovog tijela i pokazao da bi se moglo raditi o "nedostajućoj" planeti. Astronome je zbunjivala veličina Ceresa (samo 940 km u promjeru), jer su očekivali mnogo veće tijelo. Već nakon dvije godine Heinrich W. M. Olbers je otkrio Paladu. Do 1807. godine su otkriveni Junona i Vesta. Ubrzo se pokazalo da je Sunčev sistem prepun malih planeta koje danas zovemo planetoidi ili asteroidi.
Fizičke osobine
Ukupna masa asteroida se danas procjenjuje na 1022 kg (oko 1000 puta manje od mase Zemlje), od čega oko 10% otpada samo na Ceres. Do sada je pronađeno 238 asteroida većih od 100 km i vjeruje se da su to svi, dok se za manje asteroide vjeruje da ih je otkriven tek mali postotak. Procjena je da postoji oko milijardu tijela većih od 1 km. Asteroidi se oko Sunca kreću u istom smjeru kao i planete. Prosječne inklinacije (nagib u odnosu na ekliptiku) su manje od 16°. Asteroidi nemaju atmosfere. Većina asteroida je udaljena od Sunca između 1.7 i 4 AJ u području nazvanom asteroidni pojas. Većina asteroida u asteroidnom pojasu imaju ekscentricitet od 0,1 do 0,2. U samom asteroidnom pojasu postoji područje najveće gustoće putanja asteroida (između 2,2 i 3,3 AJ) - glavni pojas.
Asteroidi rotiraju, a kako su nepravilnog oblika, to dovodi do promjene njihova sjaja i prividne veličine. Na temelju mjerenja perioda promjene može se odrediti i period rotacije. Periodi rotacije većine asteroida su između 4 i 16 sati. Kako su asteroidi malih dimenzija, oblik im se ne može primjetiti čak ni pomoću najvećih teleskopa. Posmatranjem okultacija (zamračivanja, sakrivanja) zvijezda asteroidima može se odrediti njihov oblik i dimenzije. Po dimenzijama je osobit asteroid 1620 Geograf (1620 Geographos) koji je štapičastog oblika. Neki od njih uzajamno su vezani svojim gravitacionim poljem i zajedno se kreću oko Sunca. Primjer je jedan od Trojanaca: 624 Hektor (62 Hector).
Klasifikacija asteroida
Uobičajeno je da se asteriodi grupišu prema orbitalnim karakteristikama i prema fotometrijskim i spektroskopskim osobinama, koja ukazuju na razlike u strukturi.
Orbitalne grupe
Prema orbitalnim karakteristikama, asteroidi su podijeljeni u grupe i obitelji. Obično se grupi daje ime po asteroidu koji je u njoj prvi otkriven.
- Kirkwoodove zone - Hirayamine familije - NEA (eng. Near Earth Asteroid)
- Kentauri - Trojanci - Kuiperov pojas
Sve navedene grupe čine asteroidi u orbiti oko Sunca, ali možemo ih pronaći zarobljene kao planetarne satelite, što se smatra vjerovatnim jer su po sastavu vrlo slični asteroidima. Mogući kandidati su: oba Marsova satelita Fobos i Demos, Jupiterovi nepravilni sateliti, Saturnov najudaljeniji satelit Feba i drugi Saturnovi nepravilni sateliti.
Tokom 1991. godine letjelica Galileo je, na svom putu prema Jupiteru, uspjela po prvi put snimiti sa 16 000 km udaljenosti jedan asteroid - 951 Gaspra. Bili su to prvi snimci na kojima se vide površinski detalji. Tako je na asteroidu Gaspri (dimenzija 20 × 12 × 11 km) uočeno više od 600 kratera. Najveći je imao prečnik od 1.5 km. Detektirano je i magnetsko polje, znak da Gaspra ima metalno jezgro. U avgustu 1993, Galileo je prošao pokraj asteroida Ide, dimenzija 58 × 43 km, u čijoj je blizini otkriven 1.6 × 1.2 km velik satelit Daktil. Različitog je sastava iz čega se izvodi zaključak da je nastao nakon sudara koji je stvorio njihovu porodicu asteroida (porodica Koronis).
NEAR (Near-Earth Asteroid Mission - misija na NEA asteroid) misija započela je 1996. godine sa zadatkom da obiđe neke NEA asteroide. Prošla je pored asteroida 253 Matilda u maju 1997. U januaru 1999 je propao prvi pokušaj ulaska u orbitu oko asteroida 433 Eros, da bi drugi pokušaj, nakon oko godinu dana, uspio. Početkom 2001 se letjelica uspjela spustiti na Eros. Slaba gravitacija dozvoljava i ponovo podizanje letjelice, ukoliko za time bude interesa u NASA-i.
Sonda Cassini je na putu prema Saturnu iz velike daljine snimio asteroid Masursky, a Stardust je, na svom putu prema kometi Wild 2, 2. novembra 2002. snimio asteroid 5535 Ana Frank (5535 AnneFrank).
Letjelica Hayabusa (Muses-C) trenutno je na putu prema asteroidu Itokawa. U maju 2005. bi trebala uzeti uzorke tla sa asteroida te se uputiti prema Zemlji.
Meteor je vidljiva putanja meteorida koji ulazi u atmosferuZemlje ili nekog drugog nebeskog tijela. Vidljivost je uzrokovana toplotom koju proizvodi atmosferski ulazak. Vrlo svijetli meteor, svjetliji i od prividne veličine Venere se zove vatrena lopta ili bolid.
Ako meteor preživi svoj prolazak kroz atmosferu i stigne na površinu nekog nebeskog tijela, tijelo koje nastaje se zove meteorit. Meteor koji padne na Zemlju ili drugo nebesko tijelo može napraviti impaktni krater.
Istopljeni Zemljin materijal koji je prsnuo iz takvog jednog kratera se može ohladiti i očvrsnuti, te tako oformiti tijelo poznato kao tektit.
Crna rupa je nebesko tijelo koncentrisano od mase s gravitacionim poljem tako jakim da čak i izlazna brzina iz najbližih tačaka prekoračuje brzinu svjetlosti. To znači da ništa, pa čak ni svjetlost, ne može izaći iz njene gravitacije,te joj otuda i naziv crna. Termin "crna rupa" je široko rasprostranjen, čak iako se ne odnosi na rupu u svakidašnjem smislu riječi, već prije na kosmičku oblast iz čega se ništa ne može vratiti. Teoretski crne rupe mogu biti bilo koje veličine, od mikroskopskih do onih veličine opservabilnog Svemira.
Postojanje crnih rupa je predviđeno u teoriji opće relativnosti. Prema klasičnoj općoj relativnosti ni informacije niti materija ne mogu stići iz unutrašnjosti crne rupe do vanjskog posmatrača. Na primjer, nije moguće iznijeti ništa od njene mase napolje ili primiti odraz natrag od sijajućeg izvora svjetlosti poput džepne lampe ili doći do bilo kakve informacije o materijalu koji je ušao u crnu rupu. Efekti kvantne mahanike mogu dopustiti da materija i energija zrače iz crnih rupa. Ipak, smatra se da priroda zračenja ne zavisi od toga šta je upalo u crnu rupu u prošlosti.
Postojanje crnih rupa u Svemiru je dobro podržano astronomskim opservacijama i djelimično studijama supernovih i emisijom X-zraka iz aktivnih galaktičkih jezgara.
Kvalitativna fizika
Crne rupe iziskuju opći relativistički koncept zakrivljenog prostora-vremena (prostorno-vremeskog kontinuuma), a njihove najuočljivije karakteristike se oslanjaju na izobličenje (distorziju) geometrije prostora koji ih okružuju.
Horizont događaja
"Površina" crne rupe je tzv. horizont događaja, a to je ustvari imaginarna površina koja okružuje masu crne rupe. Koristeći Gauss-Bonnetovu teoremu, Stephen Hawking je dokazao da je topologija horizonta događaja četverodimenzionalne crne rupe dvodimenzionalna sfera. U horizontu događaja, izlazna brzina je jednaka brzini svjetlosti. Tako sve što se nalazi u horizontu događaja, pa čak i foton, sprečava ekstremno jako gravitaciono polje da ga napusti. Čestice s vanjske strane ove oblasti mogu pasti u nju, preko horizonta događaja, i nikada je više napustiti.
Prema klasičnoj općoj relativnosti, crne rupe se mogu u potpunosti okarakterizirati preko tri parametra: mase, ugaonog momenta i električnog naboja. Ovaj princip je John Wheeler rezimirao izrekom: "crne rupe nemaju kosu".
Tijela u gravitacionom polju doživljavaju usporavanje vremena, koje se zove vremenska dilatacija. Ovaj fenomen je eksperimentalno dokazan u eksperimentu rakete Scout 1976. godine, te se koristi npr. u GPS sistemu. Blizu horizonta događaja, vremenska dilatacija brzo raste.Gledano iz tačke osmatranja vanjskog posmatrača izgleda da to traje beskonačno dugo za objekat koji se približava horizontu događaja, u kojem tačka svjetlosti koja iz njega dolazi ima beskonačno veliki crveni pomak. Za udaljenog posmatrača izgleda da tijelo koje sve sporije pada se približava horizontu događaja ali ga nikada ne dostiže. Samo tijelo ne može čak ni da primijeti tačku u kojoj prolazi preko horizonta događaja, i tako će činiti u konačnom trenutku sopstvenog vremena: karakteristika je svjetlosti koja odlazi iz blizine crne rupe i što se čini kao da tijelo nikada neće stvarno dostići horizont.
Singularnost
U centru crne rupe, u samoj unutrašnjosti horizonta događaja, opća relativnost predviđa singularnost (lat. singularitas=singularitet, neobičnost,jedinstvenost), a to je mjesto gdje prostorno-vremenska krivulja postaje beskonačna i gdje gravitacione sile postaju beskonačno jake. Prostor-vrijeme unutar horizonta događaja je pekulijaran (svojstven, poseban, čudan) a u kojem je singularnost u svakoj posmatračevoj budućnosti, pa tako sve čestice unutar horizonta događaja se kreću neumoljivo prema njemu. Ovo znači da postoji konceptualna netačnost u nerelativističkom konceptu crne rupe kao što je to prvobitno pretpostavio John Michell 1783. godine. U Michellovoj teoriji izlazna brzina je jednaka brzini svjetlosti, ali bi još teoretski moglo biti moguće, na primjer, izvući tijelo iz crne rupe koristeći uže. Opća relativnost eliminira takve rupe, jer kad je tijelo u horizontu događaja, njegov vremenski pravac sadrži krajnju tačku do njegovog vremena, i nema nikakvih mogućih svjetskih pravaca koji se vraćaju van kroz horizont događaja.
Očekuje se da će buduća oplemenjenja i generalizacije opće relativnosti (u djelimičnoj kvantnoj gravitaciji) promijeniti ono što se mislilo o prirodi unutrašnjosti crnih rupa. Mnogi teoretičari interpretiraju matematičku singularnost jednakosti, kao što se pokazuje, da današnja teorija nije kompletna i da se novi fenomeni moraju uključiti u funkciju dok se jedna približava singularnosti. Pitanje može biti previše akademsko, kao što kosmička kritičarska hipoteza naglašava da nema otvorenih singularnosti u općoj relativnosti: svaka singularnost je sakrivena iza horizonta događaja i ne može se istraživati.
NOVA TEORIJA
Najnovije naučno otkriće postojanj CRNE SVJETLOSTI obara sve dosadašnje teorije o crnim rupama.
Naime, jedan još nepoznati naučnik objašnjava postojeći spektar sunčeve svjetlosti i tvrdi kako je zanemarena jedna najrasprostranija svijetlost svakog izvora svjetlosti. On tu svjetlost naziva CRNOM SVJETLOSTI, a ona je ništa drugo već naša sjenka koju vidimo za vrijeme sunčanog dana. Kaže se kako svi predmeti filtriraju ili propuštaju pojedine djelove svjetlosti, koji su nakon filtriranja vidljivi ili ne vidljivi. Crna Svjetlost prolazi kroz sve predmete i postaje vidljiva u obliku sjenki...
Vanjski linkovi
- [http://enciclopedia.thefreedictionary.com/black%20holes Farlexova Enciklopedija-poglavlje Crne rupe]
- [http://science.howstuffworks.com/black-hole.htm Kako rade stvari-članak o crnim rupama]
ja:ブラックホールko:블랙홀ms:Lubang gelapsimple:Black holeth:หลุมดำ
Neutronska zvijezda
Neutronska zvijezda je kompaktna zvijezda kod koje težina zvijezde zavisi od pritiska slobodnih neutrona. Također se zove i degenerirana zvijezda. Neutron je elementarna čestica koja gradi atomsko jezgro. Neutroni su električki neutralni (po čemu su i dobili naziv), a koji za razliku od protona, mogu se sabijati i tako oformiti ekstremno velika "jezgra" čak i do nekoliko puta većih masa od mase Sunca. Neutronske zvijezde su prva bitna nebeska tijela čije postojanje je prvi put pretpostavljeno u teoriji (1933. god.) i kasnije (1968. god.) otkrivene, u prvom redu kao radio-pulsari.
Neutronske zvijezde imaju masu istog reda veličine kao i Sunce. Njihova veličina (radijus) je reda veličine 10 km, tj. 70000 puta manji je od Sunčevog. Tako je masa neutronske zvijezde sadržana u volumenu 70000³ ili približno 1014 puta manjem nego što je Sunčev, a srednja gustoća mase mođe biti 1014 puta veća nego gustoća Sunca. Tako gusta materija se ne mođe proizvesti u laboratoriju. Neutronske zvijezde su najgušći poznati objekti. To odgovara gustoći atomskog jezgra. Dakako, i neutronska zvijezda se može smatrati gigantskim atomskim jezgrom, vezanim gravitacionom silom.
Zbog njene male veličine i velike gustoće, neutronska zvijezda posjeduje površinsko gravitaciono polje koje je za 2×1011 veće od Zemljinog. Jedna od mjera za gravitaciju je i izlazna brzina, tj. brzina koju treba dati nekom tijelu da bi ono moglo izaći iz gravitacionog polja u beskonačnost. Za neutronsku zvijezdu takve brzine su tipično oko 100.000 km/s, što čini 1/3 brzine svjetlosti. Obratno: tijelo koje pada na površinu neutronske zvijezde bi se sudarilo sa zvijezdom također pri brzini od 100.000 km/s. Gledajući iz perspektive, ako bi prosječno ljudsko biće došlo u dodir sa neutronskom zvijezdom, oni bi se sudarili tako žestoko što bi proizvelo nuklearnu eksploziju od 100 megatona.
Neutronske zvijezde su jedne od nekoliko mogućih krajnjih tačaka evolucije zvijezda, pa se ponekad zato i zove mrtvom zvijezdom. Nastaju pri eksploziji supernove kao ostak masivne zvijezde (supernova tipa II ili Ib), ili kao ostatak kolabirajućeg [bijeli patuljak|bijelog patulka]] od supernove tipa Ia.
Neutronske zvijezde su obično prečnika oko 20 km i imaju masu koja je za 1,4 puta veća od Sunčeve (Čandraseharova granica, ispod koje bi umjesto toga bile bijeli patuljci), ali i manju masu od Sunčeve za oko 3 puta (inače bi bile crne rupe), te se okreću vrlo brzo (jedna revolucija može trajati čak od 30 sekundi do stotine sekundi).
Materija na površini neutronske zvijezde se sastoji redovito od nukleusa i joniziranih elektrona. Zvijezdina "atmosfera" je oko 1 m debljine, ispod koje se nalazi čvrsta "kora". U unutrašnjosti se nalazi jezgro s rastućim brojem neutrona. Takvi nukleusi bi se brzo raspali na Zemlji, ali se održavaju u stabilnom stanju zahvaljujući velikim pritiscima. Još dublje, nalazi se tačka zvana tačka neutronskog curenja gdje slobodni neutroni ističu iz jezgra. U ovoj oblasti imamo jezgra, slobodne elektrone i slobodne neutrone. Nukleusi postaju sve manji i manji sve dok ne dosegnu jezgro, prema definiciji tačke gdje zajedno nestaju. Egzaktna priroda superguste materije u jezgru još nije sasvim razjašnjena. Neki istraživači ovu teoretsku materiju kao neutronij, mada ovaj termin može dovesti u nedoumicu i češće se koristi u naučnoj fantastici. To može biti supertečna mješavina neutrona sa nekoliko protona i elektrona, ali i druge visokoenergetske čestice poput piona i kaona mogu biti prisutne, pa čak i subatomska kvarkna materija. Ipak takve opsevacije još nisu otišle daleko i nisu dokazane.
Historija otkrića
1939. godine James Chadwick (Džejms Čedvik) je otkrio elementarnu česticu neutron i za to otkriće dobio Nobelovu nagradu 1935. godine.
1933. godine Walter Baade i Fritz Zwicky su pretpostavili postojanje neutronske zvijezde, samo godinu dana nakon otkrića neutrona. Tražeći objašnjenje za porijeklo supernovih, pretpostavili su da se neutron formira u supernovoj. Supernove su zvijezde koje se iznenada pojavljuju na nebu i koje mogu svojim sjajem obasjavati cijelu galaksiju danima i sedmicama. Baade i Zwicky su korektno pretpostavili na vrijeme da oslobađanje gravitacione energije veze neutronskih zvijezda pokreće supernovu: "U procesu nastanka supernove masa se uveliko poništava". Ako centralni dio masivne zvijezde prije njenog sažimanja sadrži npr. 3 solarne mase, neutronska zvijezda od 2 solarne mase se ne može formirati. Energija veze E takve neutronske zvijezde, kada se izražava u jedinicama mase preko izraza E=mc², je jednaka 1 solarnoj masi. Ovo je konačno energija koja pokreće supernovu.
1967. godine Jocelyn Bell i Anthony Hewish su otkrili radio-pulseve s nekog pulsara, što se kasnije interpretiralo kao da vodi porijeklo od izolirane, rotacione, neutronske zvijezde. Izvor energije je energija rotacije neutronske zvijezde. Najveći broj poznatih neutronskih zvijezda su ovog tipa.
Godine 1971. Riccardo Giacconi, Herbert Gursky, Ed Kelogg, R. Levinson, E. Schreier i H. Tananbaum su otkrili pulsiranja s periodom od 4,8 s u izvoru rendgenskog zračenja u sazviježđu Kentaur, Ken X-3. Oni su ovo interpretirali kao rezultat rotiranja užarene neutronske zvijezde u orbiti oko druge zvijezde. Izvor energije je gravitacioni i rezultira iz "kiše" gasa koja pada na površinu neutronske zvijezde.
Neke neutronske zvijezde koje se mogu opservirati
- Raspršivač X-zraka - neutronska zvijezda sa dvojnim pratiocem male mase iz koje se materija gomila što prouzrokuje nepravilna raspršenja energije sa površine neutronske zvijezde.
- Pulsar - opći izraz za neutronsku zvijezdu koja emitira usmjerene pulseve radijacije prema nama u nepravilnim intervalima usljed njihovih jakih magnetnih polja.
- Magnetar - tip slabog pojačavača gama zračenja s ekstremno jakim magnetnim poljem.
Neutronske zvijezde rotiraju ekstremno brzo nakon njihovog stvaranja usljed održanja ugaonog momenta; kao što klizač na ledu pokreće svoje ruke, pa spora rotacija originalnog zvjezdinog jezgra se ubrzava dok se ona skuplja. Novonastala neutronska zvijezda može rotirati i do nekoliko puta u sekundi, a ponekad, kada orbitiraju oko druge zvijezde i kada su u stanju gomilati materiju iz nje, mogu je povećavati i do nekoliko hiljada puta u sekundi, mijenjajući oblik u spljošteni sferoid usprkos njihovoj sopstvenoj ogromnoj gravitaciji (ekvatorijalno ispupčenje).
Vremenom neutronske zvijezde usporavaju svoje kretanje jer njihova rotaciona magnetska polja zrače energiju; starijim neutronskim zvijezdama treba nekoliko sekundi ili minuta za svaku revoluciju.
Brzina pri kojoj neutronska zvijezda usporava svoju rotaciju je obično konstantna i veoma mala: opservirane brzine su oko 10-12 i 10-19 sekundi za svako stoljeće. Drugim riječima, neutronska zvijezda koja sada rotira za 1 s će rotirati 1.000000000001 s nakon jednog stoljeća.
Ponekad će neutronska zvijezda pretrpiti grešku: brzo i neočekivano povećanje njene brzine rotacije (iste ekstremno male veličine dok se konstanta usporava). Greške se smatraju efektima unutrašnje reorganizacije materije koja tvori neutronsku zvijezdu, nešto poput zvjezdanih potresa (zvjezdotresa). Takav zvjezdani potres bi se registrovao na kao potres jačine 20 ili 25 stepeni Richterove skale.
Neutronske zvijezde također imaju vrlo jaka magnetna polja koja su oko 1012 jača od Zemljinih. Neutronske zvijezde mogu "pulsirati" zbog elektrona koji se ubrzavaju u blizini magnetnih polova, a koji se ne svrstavaju u red sa osom rotacije zvijezde. Ovi elektroni putuju prema vanjskoj strani iz neutronske zvijezde, sve dok ne dosegnu tačku u kojoj bi bili prisiljeni da putuju brže od brzine svjetlosti da bi još rotirali oko zvijezde. Na ovom poluprečniku, elektroni se moraju zaustaviti, te osloboditi nešto od svoje kinetičke energije u obliku X-zraka ili gama-zraka. Vanjski promatrači vide ove pulseve radijacije kad god je vidljiv i magnetni pol. Pulsevi dolaze istom brzinom kojom rotira i neutronska zvijezda, pa stoga se pojavljuju periodično. Neutronske zvijezde koje emitiraju takve pulseve se zovu pulsari.
Kada su pulsari prvi put otkriveni, brza vremenska skala radio-pulseva (oko 1 s, rijetko u astronomiji danas), se smatrala da je uzrokovana od strane zemaljske inteligencije (kakvi su signali farmerske električne ograde) ili vanzemaljske inteligencije, koja se kasnije u šali tumačila kao LGM-1, tj. "Little Green Man" (Mali zeleni ljudi). Visoko regularni dijagram pulseva koji je objelodanjen nakon nekoliko sedmica opservacija je brzo isključio ovu opciju.
Nastavljena regularnost nakon mnogo mjeseci je bila najiznuđeniji argument za objašnjenje rotirajuće neutronske zvijezde.
Druga klasa neutronskih zvijezda, poznati kao magnetari postoji. Oni imaju magnetska polja od preko 10 gigatesla jačine, tj. dovoljno su jaki da mogu izbrisati kreditnu karticu sa Sunčeve udaljenosti i dovoljno jaki da mogu biti kobni i sa Mjesečeve udaljenosti. Poređenja radi, Zemljino prirodno magnetno polje je jačine 50 mikrotesla, pa je na Zemlji fatalno magnetno polje samo teoretska mogućnost. Neka od najjačih polja se proizvode i koriste stvarno u medicinskom slikanju. Mali magnet načinjen od rijetkoga neodima ima magnetno polje od 1 tesle, te većina medija koji se koriste za čuvanje podataka se može izbrisati jačinom izraženom u militeslama.
Procesi u magnetaru uključuju komplikovane linije polja rotacije neutronske zvijezde,sve dok ne postanu iznimno guste, što uzrokuje rezonantno magnetno polje.
Vanjski linkovi
- [http://enciclopedia.thefreedictionary.com/neutron%20stars Farlexova Enciklopedija-poglavlje Neutronske zvijezde]
- [http://www.astro.umd.edu/~miller/nstar.html Upoznavanje sa pojmom neutronskih zvijezda]
- [http://science.howstuffworks.com/star.htm Kako rade stvari-članak o zvijezdama]
- [http://chandra.harvard.edu/xray_sources/neutron_stars.html Stranica Opservatorije Chandra-članak o neutronskim zvijezdama i dvostrukim zvijezdama koje zrače X-zrake]
Category:Astronomijaja:中性子星th:ดาวนิวตรอน
Zemlja
Zemlja je planeta na kojoj živi čovjek i jedina nama poznata planeta na kojoj postoji život. Ona je treća planeta po udaljenosti od Sunca i najveća terestrijalna planeta u Sunčevom sistemu. Planeta Zemlja ima jedan prirodni satelit, Mjesec.
Smatra se da je Zemlja nastala prije otprilike 4,5 milijardi godina.
NAPOMENA: Riječ zemlja ima još dva značenja -
tlo i država
Atmosfera
Zemljina atmosfera sastoji se od više slojeva, a proteže se više stotina kilometara iznad površine. Sastavljena je od 78% dušika, 21% kisika, 1% argona, te nešto vodene pare, karbon dioksida i drugih plinova.
Slojevi atmosfere:
- troposfera je najdonji i najgušći dio atmosfere u kojem se događaju sve vremenske pojave. U ovom sloju temperatura opada s visinom. Sadrži velike količine vodene pare.
- stratosfera sadrži ozon koji nas štiti od štetnog zračenja iz Svemira. Temperatura je u nižim slojevima stratosfere stalna, a u višim slojevima raste. Vjetrovi koji pušu u stratosferi dostižu brzine od nekoliko stotina km/h.
- mezosfera je sloj u kojemu dolazi do naglog pada temperature.
- jonosfera (termosfera) sadrži jone, električki nabijene čestice. U ovom se sloju pod utjecajem Sunčevog vjetra stvara polarna svjetlost. Temperatura raste, sve do visine 400 km.
- egzosfera je prijelazno područje prema vakuumu. Ovo je sloj s vrlo razrijeđenim plinom, prostire se iznad 400 km visine.
Prelazna područja između slojeva atmosfere su tropopauza, stratopauza i mezopauza.
Biosfera
Koliko je do sada poznato, Zemlja je jedino mjesto na kojem postoji život. Životni oblici čine biosferu planete. Smatra se da je razvoj biosfere na Zemlji započeo prije otprilike 3,5 milijardi godina. Životne zajednice (biomi) nastanjuju gotovo cijelu površinu Zemlje, od vrlo rijetko nastanjenih arktičkih i antarktičkih područja, do gusto naseljenih područja oko ekvatora.
Hidrosfera
Zemlja je jedina planeta u Sunčevom sistemu na čijoj površini ima tečne vode. Voda pokriva 71% Zemljine površine. Najveći dio vodenih površina su morske (97%), a manji dio čini slatka voda (3%). Tekuća voda održava se na površini Zemlje zahvaljujući spoju odgovarajućih pogodnih uvjeta: orbite oko Sunca, vulkanizma, gravitacije, efekta staklenika, magnetskog polja i atmosfere bogate kisikom.
Zemljina orbita nalazi se izvan područja u kojem je dovoljno toplo da bi se održala tečna voda. Bez malog efekta staklenika koji zadržava toplotu u atmosferi, voda na Zemlji bi se zaledila. Paleontološki nalazi upućuju na razdoblje u Zemljinoj historiji u kojem je privremeno nestao efekt staklenika, a površina se smrznula tokom 10 do 100 miliona godina.
Na planetama poput Venere vodena para se pod uticajem ultraljubičastog svjetla razlaže na vodik i kisik, vodik se ionizira i (djelovanjem Sunčevog vjetra) odlazi iz vanjskih slojeva atmosfere. Oslobođeni kisik se veže u mineralne spojeve na površini. Ovaj proces je spor, ali se smatra da je glavni razlog zbog kojega na Veneri nema vode. Na Zemlji ozonski omotač apsorbira većinu ultraljubičastog zračenja u višim slojevima atmosfere i smanjuje opisani proces. Osim toga, magnetosfera štiti ionosferu od izravnog uticaja Sunčevog vjetra.
Vulkanski procesi stalno izbacuju vodenu paru iz unutrašnjosti. Procijenjeno je da minerali u Zemljinom plaštu sadrže 10 puta više vode nego je ima u oceanima, iako većina nje nikada neće biti oslobođena.
Slično kao i kod drugih terestrijalnih planeta, unutrašnjost Zemlje je podijeljena u više slojeva:
- vanjska kruta kora
- tečni omotač (plašt)
- tečno vanjsko jezgro
- unutrašnje kruto jezgro
Kora
Kora je vanjski sloj Zemlje, dubine 5 do 35 km. Sastavljena je od silikatnih stijena. Na granici kore i omotača nalazi se Moho-sloj, poznat i kao Mohorovičićev diskontinuitet prema hrvatskom naučniku Andriji Mohorovičiću.
Materijal iz unutrašnjosti stalno izlazi na površinu kroz vulkanske otvore i pukotine na okeanskom dnu. Većina Zemljine površine je mlađa od 100 miliona godina, dok su najstariji dijelovi kore stari 4,4 milijarde godina.
Omotač
Ispod kore, do dubine 2900 km nalazi se omotač. Sastoji se od spojeva bogatih željezom i magnezijem. S dubinom raste i pritisak, a s pritiskom se mijenja i tačka topljenja. Stijene u višim slojevima nalaze se u polurastopljenom, plastičnom stanju, a u većim dubinama su krute. Materijal se kreće ("teče") vrlo sporo zbog visoke viskoznosti.
Jezgro
Kako je prosječna gustoća Zemlje 5515 kg/m3, a gustoća materijala na površini samo oko 3000 kg/m3, očito se gušći materijal mora nalaziti u jezgru. U vrijeme nastajanja Zemlje, prije 4.5 milijardi godina Zemlja je većinom bila rastopljena. U procesu koji nazivamo diferencijacija teži elementi su potonuli prema središtu, a lakši su se skupili uz površinu. Zato je jezgra sastavljena uglavnom od željeza (80%), nikla i silicija.
Jezgro dijelimo u dva dijela, unutrašnju kruto jezgro poluprečnika oko 1250 km i vanjsko rastopljeno jezgro koje se pruža do poluprečnika 3500 km. Smatra se da je unutrašnje jezgro u kristalnom obliku, a vanjska sastavljena od tekućeg željeza i nikla. Smatra se da strujanje ovog rastopljenog metala (i miješanje koje nastaje zbog Zemljine rotacije) stvara Zemljino magnetsko polje.
Category:Sunčev sistemja:地球ko:지구minnan:Tē-kiûms:Bumisimple:Earth
Mliječni put
Mliječni put (Mliječna staza, Kumova slama, Rimska cesta) je galaksija kojoj pripada naš Sunčev sistem, u kojem je Zemlja jedna od planeta. Noću ga na nebu vidimo kao svijetli trag. Galileo Galilej je godine 1609. teleskopom ustanovio da je taj trag sastavljen od velikog broja zvijezda.
Fizičke osobine
Mliječni put je spiralna galaksija čija je ukupna masa oko trilion puta veća od mase Sunca. U Mliječnom putu nalazi se između 200 i 400 milijardi zvijezda i velika količina međuzvjezdane materije - svijetle i tamne. Mliječni put je tvorevina u obliku diska ili leće prečnika oko 100 000 svjetlosnih godina, a u poprečnom smjeru mnogo manje. U središtu se nalazi zadebljanje prečnika oko 30 000 svjetlosnih godina. Analiza dinamike zvijezda i međuzvjezdane materije sugeriše da svijetla tvar (ona koja emitira elektromagnetsko zračenje) čini samo 10% ukupne mase galaksije. Ostatak čini tzv. tamna tvar.
Tvar nije ravnomjerno raspoređena između središta i ruba - većina tvari se nalazi u spiralnim krakovima (četiri velika i dva manja). Spiralni krakovi su nakupine zvijezda i međuzvjezdane tvari koje izgledaju kao da se "odmotavaju" od središta galaksije. Područja stvaranja zvijezda i područja ioniziranog vodika nalaze se upravo u kracima. U područjima između krakova gustoća tvari je 2 do 3 puta manja nego u krakovima. Sunce je od središta udaljeno oko 26 000 svjetlosnih godina, unutar diska, na unutrašnjem rubu kraka koji nazivamo Orionov krak. Cijela galaksija je u stanju kretanja, ali ne kao čvrsto tijelo, pa stalno mijenja svoj oblik (iako vrlo sporo za naše poimanje). Kao i ostale zvijezde, Sunce kruži oko centra galaksije. Za jedan puni krug mu treba oko 220 miliona godina i taj period se naziva kosmička godina.
Iznad i ispod diska se nalazi područje galaktičkog haloa. Halo sadrži oko 150 kuglastih skupova zvijezda. Kuglasti skupovi su nakupine (aglomeracije) starih zvijezda, najstarijih u galaksiji. Vrlo je malo svijetle tvari u halou u poređenju sa diskom galaksije, međutim, gravitacijske studije pokazuju da se upravo u halou nalazi većina "tamne tvari" u galaksiji. Tamna tvar se proteže do udaljenosti od čak 300 000 svjetlosnih godina od središta i tvori galaktičku koronu.
Samo središte naše galaksije, koje se nalazi u smjeru sazviježđa Strijelac, je zaklonjeno od pogleda gustim neprozirnim oblacima prašine. Na sreću, prašina ne zaustavlja elektromagnetsko zračenje u infracrvenom, radio, gamma i rengenskom dijelu spektra, pa se ta područja spektra koriste za istraživanje galaktičkog središta. Složeni radio izvor u blizini galaktičkog centra nazvan je Sagittarius A. Smatra se da se u središtu nalazi velika crna rupa čija masa još nije precizno utvrđena - procjene se kreću od 100 do 3 miliona masa Sunca.
Količina mase unutar Sunčeve orbite oko galaktičkog centra je približno 9.0 × 1010 puta veća od mase Sunca.
Maglica, maglina ili nebula (lat.nebula=magla) je interstelarni oblak sastavljen od prašine i gasova. Općenito se naziv maglica koristi za bilo koje nebesko tijelo velikih dimenzija, što uključuje galaktike izvan Mliječnoga puta (kao npr. Andromeda Nebula umjesto maglica Andromeda ).
Maglice se svrstavaju u sljedeće klase prema njihovom sjaju:
- Difuzne maglice koje predstavljaju svijetle maglice;
- Emisione maglice koje predstavljaju iznutra osvjetljene oblake joniziranog gasa. Dva najjednostavnija tipa emisionih maglica su HII oblasti i planetarne maglice.
- Reflekcione maglice koje su osvjetljene svjetločću koja se reflektuje s obližnjih zvijezda. Kao primjer za to se može uzeti magličasti prostor unutar zvjezdanog klastera Plejada.
- Tamne maglice su neosvjetljene maglice, a mogu se otkriti kada zamrače zvijezde ili druge maglice. Najpoznatije od njih su maglica Konjska glava u Orionu i maglica Vreća uglja u Južnom krstu.
HII oblasti su mjesta gdje se rađaju zvijezde. Formiraju se kada veoma difuzni molekularni oblaci počinju da se sažimaju pod uticajem sopstvene gravitacije usljed eksplozije obližnje supernove. Oblak se sažima i dijeli, ponekad formirajući na stotine novih zvijezda. Novonastale zvijezde joniziraju okolni gas i proizvode emisionu maglicu.
Ostale maglice se formiraju iz ugašenih zvijezda. Zvijezda koja se podvrgava transformaciji u bijelog patuljka otpuhuje svoj vanjski sloj i formira planetarnu maglicu. Nove i supernove također mogu kreirati maglice poznate kao ostaci nove i ostaci supernove respektivno.
Također pogledajte:
- Solarna maglica - Hronologija interstelarnog i intergalaktičkog prostora - Rak maglica - Messierov objekt - Slike maglica
Vanjski linkovi
- [http://enciclopedia.thefreedictionary.com/nebulae Članak o maglicama u Enciklopediji od Farlexa]
- [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/photo_gallery/photogallery-astro-nebula.html NSSDC-ova fotogalerija maglica]
Astronomija
Astronomija, koja etimološki znači "zakonzvijezda" (od grč. astronomia=astros+nomos) je nauka koja obuhvata promatranje i objašnjenje događaja koji se dešavaju izvan Zemlje i njene atmosfere. Ona izučava porijeklo, evoluciju, te fizikalna i hemijska svojstva tijela koja možemo promatrati na nebu (a koja se nalaze izvan Zemlje) kao i procese koji ih obuhvataju.
Astronomija je jedna od onih nauka gdje amateri igraju još ključnu ulogu, posebno u otkrićima i promatranju prolaznih pojava. Astronomiju ne treba miješati s astrologijom, pseudonaukom koja pokušava
predvidjeti ljudsku sudbinu na osnovu praćenja putanja nebeskih tijela. Iako ove dvije naučne oblasti
dijele isto porijeklo, ipak se mnogo razlikuju. Astronomi koriste naučni metod dok astrolozi nisu.
=Grane astronomije=
Podjela prema predmetu proučavanja
- Astrohemija proučava hemijske supstance koje su pronađene u Svemiru, obično u molekularnim gasovitim oblacima, njihovu formaciju, interakciju i destrukciju
- Astrobiologija proučava postanak i evoluciju bioloških sistema u Svemiru
- Astrometrija proučava putanje nebeskih tijela u Svemiru i njihove promjene, te definira koordinatni sistem i kinematiku nebeskih tijela
- Astrofizika se bavi fizikom Svemira, uključujući i fizikalna svojstva nebeskih tijela i njihovih sistema (svjetloća, gustoća, temperatura i hemijski sastav)
- Kosmologija proučava Svemir kao cjelinu i njegovu evoluciju
- Galaktička astronomija proučava strukturu i komponente galaktika
- Ekstragalaktička astronomija proučava nebeska tijela (uglavnom galaktike) van Mliječnog puta
- Galaktička formacija i evolucija proučava stvaranje i postepeni razvoj galaktika
- Planetarne nauke proučavaju planete Sunčevog sistema
- Stelarna astronomija proučava zvijezde
- Stelarna evolucija proučava evoluciju zvijezda od njihovog nastanka pa sve do kraja, kao i zvjezdane ostatke
- Stelarna formacija proučava uvjete i procese koji dovode do stvaranja zvijezda u unutrašnjosti plinovitih oblaka, kao i procese nastanka njih samih
- Arheoastronomija je interdisciplinarna nauka koja povezuje astronomiju i arheologiju i koristi historijske zabilješke nastale prije postanka moderne astronomske nauke radi proučavanja prošlih astronomskih događaja
Podjela prema elektromagnetskom spektru
- Optička astronomija opisuje tehnike koje se upotrebljavaju za otkrivanje i analizu svjetlosti u i neznatno u blizini talasnih duzina koje se mogu uočiti golim okom (oko 400-800 nm).
- Infracrvena astronomija se bavi otkrivanjem infracrvenog zračenja (talasnih dužina većih od talasnih dužina crvene svjetlosti).
- Radioastronomija u potpunosti koristi instrumente za otkrivanje talasnih dužina svjetlosti od milimetarskog do centimetarskog reda veličine.Ovi prijemnici su slični onima koji se koriste u radio-televizijskim prijenosima.
- Visokoenergetska astronomija pročava nebeska tijela i njihove sisteme koji odašilju elektromagnetsko zračenje vrlo velikih energetskih talasnih dužina.
Optička i radioastronomija se praktikuje u prizemljenim opservatorijama,jer je atmosfera prozirna pri ovim talasnim dužinama.Vodena para teško apsorbuje infracrvenu svjetlost,pa se opservatorije za
astronomiju infracrvenog zračenja lociraju na visokim i sušnim mjestima, te u Svemiru.
Atmosfera je neprozirna pri talasnim dužinama koje koriste röntgenska astronomija, astronomija gama-zračenja, ultraljubičasta astronomija i astronomija dalekog infracrvenog zračenja, pa se opservacije mogu izvoditi samo iz balona ili svemirskih opservatorija.
=Historija razvoja astronomije=
Astronomija je vjerovatno jedna od najstarijih prirodnih nauka čiji počeci sežu u daleku prošlost. Rana astronomija se zasnivala na posmatranju i predviđanju kretanja vidljih nebeskih tijela, naročito planeta i zvijezda.
Drevne kulture su nebeska tijela poistovjećivali sa božanstvima i duhovima. Dovodile su u vezu ova tijela i njihove putanje sa fenomenima poput kiše, sušnih sezona, plime i oseke. Postoji općeprihvaćeno
mišljenje da su prvi "profesionalni" astronomi bili svećenici i da je njihovo poimanje nebesa smatrano "božanskim".
Svjetski kalendari su uređivani prema kretanjima Sunca i Mjeseca (na osnovu mjerenja dužine dana,mjeseca i godine), i bili su od važnosti poljoprivrednim društvima koja su vodila računa o tačnom vremenu žetve i sjetve. Današnji savremeni kalendar se temelji na starorimskom kalendaru prema kome se godina dijelila na dvanaest mjeseci koji su imali ili po trideset ili po trideset i jedan dan. Razni su rimski carevi naknadno pravili izmjene na kalendarima, a Gaj Julije Cezar je podstakao reformu kalendara i uveo prijestupnu godinu.
Grčki su astronomi dali veliki doprinos razvoju astronomije, ali se napredak gotovo zaustavio u srednjem vijeku, izuzimajući djela nekih arapskih astronoma. Renesansa je ušla u astronomiju s pojavom
djela Nikole Kopernika, koji je predlagao heliocentrični sistem. Njegovo djelo su zaštitili, proširili i prepravili po svom ukusu Galileo Galilei i Johannes Kepler. Posljednji od njih dvojice je predvidio
sistem koji tačno u detalje opisuje kretanja planeta oko Sunca kao središta. Međutim on nije razumio osnove zakona o kojima je pisao, te je to prepušteno Newtonovom pronalasku nebeske dinamike i
njegovom zakonu gravitacije, koji predstavlja konačno objašnjenje kretanja planeta.
Astrofizika je tek postala mogućom kada se došlo do shvatanja da elementi koji sačinjavaju druga nebeska tijela sačinjavaju i Zemlju, i da za njih vrijede isti fizikalni zakoni. Zvijezde su otkrivene mnogo kasnije da bi bili daleki objekti, i s pojavom spektroskopije dokazano je da su vrlo slične našem Suncu, ali s različitim rangom temperatura, masa i veličina. Postojanje naše galaktike, Mliječnoga Puta, kao zasebne skupine zvijezda je međutim tek dokazano o XX vijeku, zajedno s postojanjem "vanjskih galaktika", i ubrzo kasnije sa širenjem Svemira uočenom pri udaljavanju većine galaktika od nas.
Kosmologija, disciplina koja je usko povezana sa astronomijom, je učinila veliki napredak tokom XX vijeka, s modelom vrućeg velikog praska teško podržanim astronomskim i fizikalnim dokazima, kao što su
kosmičko pozadinsko mikrovalno zračenje, Hubbleov zakon i kosmološko mnoštvo elemenata.
=Astronomska pomagala=
- Teleskopi - Računari - Kalkulator - Opservatorij - Svemirski opservatorij
=Vanjski linkovi=
Organizacije
- [http://www.aavso.org/ American Association of Variable Star Observers]
- [http://www.aas.org/ American Astronomical Society]
- [http://www.astrosociety.org/ Astronomical Society of the Pacific]
- [http://www.saao.ac.za/assa/ Astronomical Society of Southern Africa]
- [http://ciclops.lpl.arizona.edu/ Cassini Imaging Laboratory]
- [http://www.astro.cz/ Czech Astronomical Society]
- [http://www.drastronomy.com/ Durham Region Astronomical Association]
- [http://www.eso.org/ European Southern Observatory]
- [http://www.hawastsoc.org/ Hawaiian Astronomical Society]
- [http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/ Herzberg Institute of Astrophysics]
- [http://www.iucaa.ernet.in/ Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics]
- [http://www.noao.edu/ National Optical Astronomy Observatories]
- [http://www.nyaa-starfest.com/ North York Astronomical Association]
- [http://open-site.org/Science/Astronomy/ Open Encyclopedia Project]
- [http://www.rasc.ca/ Royal Astronomical Society of Canada]
- [http://www.ras.org.uk/ Royal Astronomical Society (UK)]
- [http://www.rasnz.org.nz/ Royal Astronomical Society of New Zealand]
- [http://www.slasonline.org/ Saint Louis Astronomical Society]
- [http://www.astrophysical.org/ Scientia Astrophysical Organization]
- [http://www.popastro.com/ Society for Popular Astronomy (UK)]
- [http://www.iayc.org/ International Astronomy Youth Camp (IAYC)]
Ostali linkovi
- [http://encyclopedia.thefreedictionary.com/astronomy Probert Encyclopaedia Online]
- [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html Planetary Fact Sheets]
- [http://www.glyphweb.com/esky/default.htm The Electronic Sky]
- [http://science-park.info/ Science-Park]
- [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/ The Constellations and their Stars]
- [http://www.quranm.multicom.ba/science/1b-astronomija.htm Kur'an i nauka od Mustafe Mlive,dipl.ing.]
- [http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741502444/Astronomy.html Enciklopedija MSN Encarta - članak o astronomiji]
- [http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9108656&query=astronomy&ct= Encyclopaedia Britannica - članak o astronomiji]
Category:Astronomijaja:天文学ko:천문학ms:Astronomisimple:Astronomyth:ดาราศาสตร์
Metafizika
Metafizika je filozofska disciplina koja raspravlja o onome što je iza i iznad svake realnosti i iskustva. To je učenje o bitku. Metafizika je najvažnija filozofska disciplina i često se izraz metafizika koristio umjesto naziva filozofija (antički grčki filozofi su često svoje filozofske spise nazivali "Metafizika"-na primjer Aristotel), da bi se objasnilo ono što nije dio svakodnevnog iskustva. Riječ je grčkog porijekla (meta-iza i fizis-priroda). Usko vezana za metafiziku je ontologija (opća metafizika).
Veliki prasak je naučna teorija u kosmologiji koja opisuje početak i prvobitni razvoj svemira. Suština teorije je bazirana na tome da se teorija relativiteta primjenjuje sa posmatranjem veličine galaksije te se dovode zaključci o stanju galaksije naprijed i nazad u vremenskoj jedinici. Po teoriji velikog praska, svemir je nastao iz neograničeno guste i fizički paradoksalno neograničene jedinice vremena i prostora. Po ovoj teoriji svemir se od svog začetka širi te se objekti u svemiru konstantno udaljavaju jedni od drugih.
Category:Astronomija
Chittagong zila
Chittagong is een district (zila) in de divisie Chittagong van Bangladesh. Het district telt 6.5 miljoen inwoners en heeft een oppervlakte van 5.283 km². De hoofdstad is de stad Chittagong
Chittagong is onderverdeeld in 26 upazila/thana (subdistricten), 197 unions, 1319 dorpen en 7 gemeenten.
Bron
- [http://www.bbsgov.org/ Nationale Databank van Bangladesh
Pan Amerikaanse Spelen
De Pan-Amerikaanse Spelen staan sinds 1951 op de internationale sportagenda. In dat jaar heette de ArgentijnsehoofdstadBuenos Aires ruim 2.500 atleten uit 22 Noord-, Midden- en Zuid-Amerikaanse landen welkom. Het internationale sportevenement
Brabants volkslied
Het Brabants volkslied is officieel nooit vastgesteld en er bestaat evenmin één algemeen aanvaard lied dat als zodanig dienst doet. De provincie Noord-Brabant is daarmee de enige provincie van Nederland die geen eigen volkslied heeft. De afgelopen jaren is regelmatig de discussie opgelaaid over de vraag of de provincie niet een eigen volkslied moest vaststellen, maar men kon het tot nu toe niet eens wor
Levendbarend
Hoewel levendbarendheid vooral optreedt bij dieren komt het verschijnsel ook voor bij planten.
- levendbarendheid als het embryo in het lichaam van de moeder groeit o.a. bij zoogdieren.
- bij eierlevendbarendheid (ovovivipariteit) is sprake als bij een dier, zoals een vis de eieren in het lichaam van de moeder worden bevrucht en uitgebroed.
- viviparie is levendbarendheid bij pla
Pan Amerikaanse Spelen hockey (2003) right Aan de tiende editie van het hockeytoernooi (mannen) van de Pan Amerikaanse Spelen in Santo Domingo, de hoofdstad van de Dominicaanse Republiek, deden de volgende landen mee: het gastland, titelverdediger Canada, Trinidad & Tobago, Barbados, <
Bert Heerink
Bert Heerink (26 januari1953) is een Nederlandse muzikant. Heerink werd voornamelijk bekend als zanger van de Nederlandse hardrock band Vandenberg, die ook internationaal succes had.
Met Vandenberg had Heerink in de jaren 80 twee wereldhits: Burning Heart en Different World. Toen de band uiteenviel vertrok Heerink terug naar Nederland, en nam een aantal Nederlandstalige albums op.
Bij
Tienstedenbond
De Tienstedenbond (Duits Zehnstädtebund of Dekapolis, Frans Décapole) van de Elzas werd in 1354 opgericht.
Doel van het verbond was de onderlinge bijstand van de Vrije Rijkssteden bij de verdediging van hun rechten en vrijheden.
De leden waren :
Straatsburg deed niet mee, terwijl Mulhouse zich in 1515 terugtrok om zich als
