:: wikimiki.org ::

Program Gemini

Program Gemini

Program Gemini był amerykańskim programem lotów kosmicznych, następcą programu Mercury realizowanym w latach 1963-1966. Miał na celu opracowanie zaawansowanych technik lotu kosmicznego, potrzebnych do realizacji programu Apollo, mającego na celu wysłanie ludzi na Księżyc. Program Gemini, jako pierwszy amerykański program lotów kosmicznych, obejmował wyjścia astronautów w przestrzeń kosmiczną i manewry orbitalne, takie jak spotkania orbitalne i dokowanie. Gemini miał być początkowo jedynie prostym rozwinięciem programu Merkury i w pierwszych stadiach rozwoju nazywany był Mercury Mark II. Ostateczna wersja pojazdu nie miała już wiele wspólnego z kapsułą Merkury, a pod niektórymi względami przewyższała nawet kapsułę Apollo. (Szczególnie wersja Big Gemini). Było to rezultatem późnego rozpoczęcia projektu, co pozwoliło konstruktorom wykorzystać wiedzę zdobytą przy tworzeniu programu Apollo (Który, mimo późniejszego rozpoczęcia startów, zaczęto realizować przed Gemini). Główną różnicą między kapsułą Gemini a kapsułą Mercury było to, że szereg systemów zasilania, podtrzymywania życia i napędu pojazdu Gemini umieszczono w odrzucanym module, podczas gdy wszystkie systemy Mercury znajdowały się w kapsule pilota. Początkowo zamierzano wyposażyć Gemini w paralotnię zamiast spadochronu, co pozwoliłoby na kontrolowane lądowanie pojazdu. Wczesne wersje pojazdu zasilały akumulatory. Późniejsze egzemplarze, jako pierwsze załogowe pojazdy kosmiczne, zasilane były przez ogniwa paliwowe. Oznaczenie "Gemini" wywodzi się z dwuosobowej załogi statku - "gemini" oznacza po łacinie "bliźnięta". W przeciwieństwie do kapsuły Mercury, która mogła jedynie kontrolować swoją orientację przestrzenną, kapsuła Gemini była zdolna do zmiany orbity. Mogła również dokować z innymi pojazdami kosmicznymi. Był to również pierwszy amerykański kosmiczny pojazd załogowy wyposażony w komputer pokładowy, Gemini Guidance Computer, wspomagający przeprowadzanie manewrów orbitalnych. Głównym producentem pojazdu była firma McDonnell, która wcześniej przegrała kontrakt na budowę pojazdu Apollo. McDonnell próbował przekonać NASA do rozszerzenia misji pojazdu. Proponowali przystosowanie pojazdu do misji wokółksiężycowych, a nawet do przeprowadzena załogowego lądowania na Księżycu - kosztem mniejszym, niż w wypadku programu Apollo. Sugestie odrzucono. Program Gemini kosztował, w przeliczeniu na wartość dolara z 1994 roku, 5.4 miliardy dolarów

Początek projektu

NASA ogłosiła 7 grudnia 1961 plan rozszerzenia programu lotów kosmicznych o pojazd dwumiejscowy. Oficjalną nazwę Gemini ogłoszono 3 stycznia 1962 roku.

Cele programu

Program Gemini powstał, kiedy kierownictwo NASA przekonało się, że konieczne będzie zbudowanie pojazdu przejściowego między projektami Mercury i Apollo. Głównymi celami programu Gemini były:
- Sprawdzenie reakcji ludzi i sprzętu na długotrwałe loty - w przygotowaniu na wyprawy na Księżyc.
- Przeprowadzenie spotkania i dokowania z innymi pojazdami orbitalnymi oraz manewrów połączonych pojazdów.
- Doskonalenie metod wchodzenia w atmosferę i lądowania pojazdu.
- Zgromadzenie danych o wpływie nieważkości na członków załogi i rejestracja danych fizjologicznych astronautów podczas dłogotrwałych lotów.

Zastosowania Gemini

Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych (ang. USAF) wyraziły zainteresowanie programem i postanowiły wykorzystać pojazd jako prom dla Załogowego Laboratorium Orbitalnego. USAF miało również zamiar przystosować pojazd Gemini do zastosowań militarnych, takich jak obserwacja (choć pojazd nie był w stanie przenosić skomplikowanych kamer) i inspekcja podejrzanych satelitów. Projekt nazwano Blue Gemini. Siłom Powietrznym nie podobało się to, że pojazd wydobywałaby US Navy, przewidywali więc przywrócenie Blue Gemini paralotni i podwozia płozowego, przewidzianych w oryginalnym projekcie Gemini. Początkowo NASA chętnie przyjęło możliwość podziału kosztów z USAF, lecz później doszła do wniosku, że lepiej będzie, jeżeli Gemini pozostanie całkowicie w rękach NASA. Projekt laboratoriumorbitalnego sił powietrznych odwołano w 1968 roku, wkrótce potem upadł również projekt Blue Gemini.

Misje

Program Gemini objął 12 lotów kosmicznych, w tym dwa próbne bezzałogowe.

Bezzałogowe

- Gemini 1 - Pierwszy lot próbny Gemini
- Gemini 2 - Lot suborbitalny, test tarczy termicznej

Załogowe

- Gemini III , Molly Brown - 23 marca 1965 Virgil "Gus" Grissom, John W. Young Czas trwania misji: 4 godzin, 52 minut 31 sekund Pierwszy lot załogowy Gemini, pojazd wykonał trzy orbity. Jedyny incydent podczas tego lotu wyniknął z przemycenia na pokład przez Younga kanapki z wołowiną. Obaj członkowie załogi zdążyli zjeść po kilka kęsów, zanim kontrola lotów nie rozkazała schować kanapki. Obawiano się, że okruchy z kanapki mogą zniszczyć układy elektroniczne statku. Załoga otrzymała reprymendę po powrocie na Ziemię, a kolejne załogi ostrzeżono przed konsekwencjami takich wybryków.
- Gemini IV 03-07 czerwca 1965 James A. McDivitt, Edward H. White II Czas trwania misji: 4 dni 1 godzina 56 minut 12 sekund Lot obejmował pierwsze wyjście amerykańskiego astronauty w przestrzeń kosmiczną. "kosmiczny spacer" White'a trwał 22 minuty.
- Gemini V 21-29 sierpnia 1965 L. Gordon Cooper, Jr., Charles Conrad, Jr. 7 dni 22 godziny 55 minut 14 sekund Pierwsza tygodniowa misja. Pierwsze wykorzystanie ogniw paliwowyc do zasilania pojazdu. Ocena możliwości wykorzystania systemów naprowadzania i nawigacji do przyszłych misji. 120 orbit.
- Gemini VII 4-18 grudnia 1965 Frank Borman, James A. Lovell, Jr. Czas trwania misji: 13 dni, 18 godzin, 35 minut i 1 sekunda Po odwołaniu misji Gemini VI spowodowanym awarią pojazdu Agena z którym miał dokować Gemini, podjęto decyzję o przeprowadzeniu spotkania orbitalnego. Misja miała dowieść, że człowiek jest w stanie przeżyć 14 dni na orbicie.
- Gemini VI-A 15-16 grudnia, 1965 Walter M. Schirra, Jr., Thomas P. Stafford 1 Dzień 1 godzina 51 minut 24 sekundy Spotkanie orbitalne z Gemini VII, pojazdy przez 5 godzin utrzymywały się w odległości od 0,3 do 90 metrów od siebie.
- Gemini VIII 16 marca 1966 Neil A. Armstrong, David R. Scott 10 godzin, 41 minut 26 sekund Pierwszy manewr dokowania z innym pojazdem na orbicie. Wykorzystano w tym celu bezzałogowy pojazd Agena. Awaria spowodowała gwałtowny ruch wirowy pojazdu. Załoga odłączyła swój statek i wykonała pierwsze awaryjne lądowanie w historii amerykańskiego programu kosmicznego.
- Gemini IX 03-06 czerwca 1966 Thomas P. Stafford, Eugene A. Cernan 3 dni i 21 godzin Planowano przeprowadzenie manewru dokowania, jednak awaria pojazdu - celu uniemożliwiła połączenie. Przeprowadzono 3 różne spotkania orbitalne i dwie godziny wyjść w przestrzeń kosmiczną.
- Gemini X 18-21 lipca 1966 John W. Young, Michael Collins 2 dni 22 godzin 46 minut 39 sekund Po raz pierwszy wykorzystano napęd pojazdu Agena. Przeprowadzono także spotkanie z pojazdem-celem pozostałym z misji Gemini VIII.
- Gemini XI 12-15 września 1966 Charles Conrad, Jr., Richard F. Gordon, Jr. 2 dni 23 godziny 17 minut 8 sekund Rekord wysokości pojazdu Gemini - 1,189,3 km osiągnięty przy wykorzystaniu napędu pojazdu Agena.
- Gemini XII 11-15 listopada 1966 James A. Lovell, Jr., Edwin "Buzz" Aldrin 3 dni, 22 goziny, 34 minut 31 sekund Ostatni lot Gemini. Spotkanie z pojazdem Agena i ręczne dokowanie. Aldrin ustanowił rekord długości wyjścia w przestrzeń - 5 godzin i 30 minut

Patrz także

- National Aeronautics and Space Administration
- Titan (rakieta)
- Big Gemini
- Blue Gemini
- Agena Target Vehicle kategoria:NASA
- ja:ジェミニ計画

Stany Zjednoczone

Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States of America, United States, w skrócie: USA, US) – państwo położone w Ameryce Północnej. Graniczy z Kanadą od północy i Meksykiem od południa; od wschodu granicę kraju stanowi Ocean Atlantycki, a od zachodu Ocean Spokojny. Trzecie państwo świata pod względem terytorium (po Rosji i Kanadzie) oraz trzecie pod względem liczby ludności (po Chinach i Indiach).

Ustrój polityczny

Podział władzy: Konstytucja USA (przyjęta 17 września 1787, weszła w życie 4 marca 1789) wprowadziła trójpodział władzy oraz system "hamulców i równowagi", polegający na wzajemnym równoważeniu się różnych rodzajów władz. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent (obecnie George W. Bush), który jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu (administracji). Prezydent (i wiceprezydent) wybierany jest w formalnie pośrednich wyborach powszechnych na czteroletnią kadencję, może powtórnie sprawować urząd tylko raz. Rząd jest powoływany przez prezydenta po uzyskaniu aprobaty Senatu. Władzę ustawodawczą sprawuje Kongres, składający się z dwóch izb: Izby Reprezentantów (izba niższa) i Senatu (izba wyższa). Izba Reprezentantów ma kadencję 2-letnią, liczy 435 członków, jest wyłaniana w wyborach powszechnych i bezpośrednich; liczba reprezentantów poszczególnych stanów jest proporcjonalna do liczby ich mieszkańców (każdy stan musi mieć co najmniej 1 przedstawiciela). Senat ma kadencję 6-letnią, liczy 100 członków, wszystkie stany mają równą reprezentancję — po 2 senatorów (co 2 lata odnawia się 1/3 składu w wyborach częściowych); stołeczny Dystrykt Kolumbii nie ma reprezentacji w Kongresie. Na czele władzy sądowniczej stoi Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych (nie mylić z Sądami Najwyższymi poszczególnych stanów i wspólnot).

Partie polityczne

Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych] W Stanach Zjednoczonych istnieje system wielopartyjny, ale faktycznie politykę kontrolują jedynie dwie partie: Demokraci (Partia Demokratyczna) i Republikanie (Partia Republikańska). Ponadto w kraju istnieje kilkanaście partii politycznych, ale ich dostęp do życia publicznego jest znikomy. Zazwyczaj jedna partia kontroluje przez dekady konkretny powiat. W przypadku przejęcia władzy w legislaturze stanowej, wszystkie kluczowe stanowiska są obsadzane przez współpracowników jednej partii. Lista partii politycznych w USA:
- Republikanie
- Demokraci
- Liberałowie
- Zieloni Źródło: [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/us.html World Factbook]

Podział terytorialny

(główny artykuł: Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych)
(W nawiasach podano oryginalną pisownię, jeśli różni się od polskiej) 50 stanów (poniżej) i 1 okręg (Okręg stołeczny - dystrykt Kolumbii (Columbia District)) oraz terytoria zależne (poniżej). Uwaga: Niektóre jurysdykcje nazywają siebie "wspólnotami" (Commonwealth), a nie stanami ("State"). Stany: Alabama, Alaska, Arizona, Arkansas, Connecticut, Dakota Południowa (South Dakota), Dakota Północna (North Dakota), Delaware, Floryda (Florida), Georgia, Hawaje (Hawaii), Idaho, Illinois, Indiana, Iowa, Kalifornia (California), Kansas, Karolina Południowa (South Carolina), Karolina Północna (North Carolina), Kentucky (wspólnota), Kolorado (Colorado), Luizjana (Louisiana), Maine, Maryland, Massachusetts (wspólnota), Michigan, Minnesota, Missisipi (Mississippi), Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hampshire, New Jersey, Nowy Jork (New York), Nowy Meksyk (New Mexico), Ohio, Oklahoma, Oregon, Pensylwania (Pennsylvania) (wspólnota), Rhode Island, Tennessee, Teksas (Texas), Utah, Vermont, Waszyngton (Washington), Wirginia (Virginia) (wspólnota), Wirginia Zachodnia (West Virginia), Wisconsin, Wyoming Wyoming Terytoria zależne: Samoa Amerykańskie (American Samoa), Baker (Baker Island), Guam, Howland (Howland Island), Jarvis (Jarvis Island), Johnston (Johnston Atoll), Kingman (Kingman Reef), Midway, Navassa (Navassa Island), Mariany Północne (Northern Mariana Islands), Palmyra (Palmyra Atoll), Portoryko (Puerto Rico), Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych (U.S. Virgin Islands), Wake (Wake Island)

Przestrzeganie praw i swobód

Freedom in the World 2005

W raporcie "Freedom in the World 2005", ogłoszonym przez Freedom House, USA znalazły się w kategorii państw „Wolne” ze wskaźnikiem 1.0 w 7-stopniowej skali. Zobacz: [http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2005/essay2005.pdf Freedom in the World 2005 (s. 21)]. Raport "Freedom in the World" jest efektem monitorowania przez organizację Freedom House zmian w zakresie respektowania i ochrony przez władze państwowe praw politycznych (swoboda działalności konkurencyjnych partii polit., wolne wybory) i wolności obywatelskich (religijnych, etnicznych, ekonomicznych, językowych, praw kobiet i rodziny, wolności osobistych, wolności prasy, przekonań i stowarzyszeń) w 192 krajach i 14 największych terytoriach zależnych i spornych. Raport ocenia państwa i terytoria w skali od "1" (najlepszy) do "7" (najgorszy) i kwalifikuje do jednej z 3 kategorii: "Wolne", "Częściowo wolne" i "Bez wolności" Raporty są opracowywane od 1972 r.

Wolność prasy i mediów

- w raporcie "Freedom of the Press 2004" (Freedom House) USA znalazły się w kategorii państw "Wolne" na 17 miejscu na 193 ze wskaźnikiem 13 w 100-stopniowej skali. Źródło: [http://www.freedomhouse.org/pfs2004/pfs2004.pdf "Freedom of the Press 2004" (od s. 18)]
- w rankingu "World Press Freedom Ranking 2004" organizacji Reporterzy bez granic, USA są na 23 miejscu na 167. [http://www.rsf.org/IMG/pdf/Eur_index_Eng_2004.pdf zobacz: raport 2004 (od s. 5)].

System karny

W niektórych stanach wykonywana jest kara śmierci. Według danych z czerwca 2003, amerykański system penitencjarny przetrzymuje 2 miliony 78 tysięcy 670 osób (ok. 1% dorosłej ludności kraju), co rocznie kosztuje 57 miliardów dolarów. Większość z nich to stosunkowo młodzi mężczyźni. W USA w dowolnej chwili około 20% mężczyzn - czarnych lub pochodzenia latynoskiego - przebywa w więzieniu. W miastach takich jak Waszyngton i Baltimore ponad połowa czarnych mężczyzn w wieku od 18 do 30 lat jest przetrzymywanych w więzieniach, na zwolnieniu warunkowym lub poddanych probacji. W USA przebywa w więzieniach od 6 do 10 razy więcej ludzi niż w innych krajach demokratycznych. Średnio na 100 000 mieszkańców wypada 715 więźniów,gdy tymczasem w Australii na 100 tysięcy ludności przypada 114 skazanych, 116 w Kanadzie, 95 we Francji i 96 w Niemczech. Dla porównania, w Polsce współczynnik ten wynosi 215 (83 tysiące osadzonych na 38,6 miliona mieszkańców w roku 2005).

Geografia

- Obszar:
- całkowity: 9,6 mln km²
- lądu: 9,2 mln km²
- wodny: 470 tys. km² Uwaga: dane dotyczą jedynie 50 stanów i okręgu stołecznego
- Porównanie: obszar ten odpowiada mniej więcej: 1/2 powierzchni Rosji, 3/10 powierzchni Afryki; 1/2 powierzchni Ameryki Południowej; jest nieco większy od Chin, około dwa i pół raza większy od Europy Zachodniej i prawie 31 razy większy od Polski.
- Granice lądowe:
- długość całkowita: 12248 km
- granica z Kanadą: 8893 km (w tym 2477 km z Alaską), z Meksykiem: 3326 km
- Linia brzegowa: 19924 km Klimat: w większości umiarkowany, ale tropikalny na Hawajach i Florydzie, arktyczny na Alasce, półsuchy na Wielkich Wyżynach na północ od Mississippi oraz suchy na południowym zachodzie. Ukształtowanie powierzchni: równiny centralne, góry na zachodzie, wzgórza i niskie góry na wschodzie; krajobraz wulkaniczny na Hawajach.
- najniższy punkt: Death Valley (Dolina Śmierci) 86 m p.p.m.
- najwyższy punkt: (Alaska) Mount McKinley 6194 m n.p.m. Zasoby naturalne: węgiel, miedź, ołów, molibden, fosforany, uran, złoto, rtęć, nikiel, potas, srebro, wolfram, cynk, ropa naftowa, gaz ziemny, drewno Naturalne zagrożenia: tsunami, wulkany, trzęsienia ziemi, huragany wzdłuż wybrzeża Atlantyku i w Zatoce Meksykańskiej, tornada na obszarach centralnych i południowo-wschodnich, lawiny błotne i pożary w Kalifornii, powodzie.

Demografia

Ponad 295 mln ludności (275,6 mln w roku 2000). Ponad 1/3 przyrostu ludn. stanowi imigracja, gł. z Meksyku, wschodniej Azji i Europy. Ponad 77% ludn. mieszka w miastach, wśród których wyróżniają się wielkie aglomeracje miejskie (ludność w mln): Nowy Jork 21,1, Los Angeles - San Diego 16,4, Chicago 9,3, San Francisco-Oakland (Bay Area) 7,1, Waszyngton - Baltimore 7,0, Filadelfia 6,1, Boston 5,7, Detroit 5,3, Dallas - Fort Worth 4,4, Houston 4,2. W 61 obszarach metropolitalnych, liczących w kwietniu 2000 roku co najmniej milion mieszkańców, żyło 138,4 mln mieszkańców, czyli połowa ludności. Średnia gęstość zaludnienia 30,2 os./km²
- Grupy rasowe: ludność biała 77,1%, ludność czarna 12,9%, Azjaci 4,2%, Indianie i rodowici alaskańczycy 1,5%, Hawajczycy i wyspiarze Pacyfiku 0,3%, inni 4% (2000).
- Religie: protestancka 52%, rzymskokatolicka 24%, mormoni 2%, żydowska 1%, muzułmanie 1%, inne 10%, żadna 10% (2002).
- Piśmienność: 97% populacji w wieku powyżej 15 lat jest piśmienna.

Gospodarka

Największa i najsilniejsza technologicznie gospodarka świata. Rozwinięty przemysł samochodowy (wielkie koncerny, m.in.: General Motors, Ford Motor Company, Chrysler), petrochemiczny (Exxon Mobil), elektroniczny (IBM), energetyczny (General Electric), lotniczy i kosmiczny (Lockheed, Douglas Aircraft Company, Boeing, maszynowy, metalurgiczny, włókienniczy, chemiczny, farmaceutyczny, kosmetyczny, spożywczy (mięsny, młynarski, mleczarski, owocowo-warzywny), drzewny, celulozowo-papierniczy. Największy producent żywności na świecie. Użytki rolne stanowią 46% powierzchni. Uprawia się: kukurydzę, soję, jęczmień, sorgo, bawełnę, tytoń, drzewa owocowe, warzywa. Hodowla bydła, trzody chlewnej, drobiu.
- Produkt krajowy brutto:
- 11,75 bln USD (2004, przy zachowaniu parytetu siły nabywczej, pzp)
- PKB na 1 mieszkańca (2004, pzp): 40,100 USD
- Realny wzrost PKB (2004): 4,4%
- W strukturze PKB (2004) udział rolnictwa wynosi 0,9%, przemysłu 19,7%, usług 79,4%.
- Budżet:
- dochody: 1,862 bln USD.
- wydatki: 2,338 bln USD.
- Dług publiczny: 65% PKB (2004).
- Dług zagraniczny: 1,4 bln USD (2001).
- Rezerwy w złocie i walutach : 85,94 mld USD (2003).
- Struktura zatrudnienia (2004): usługi 76,6%, przemysł i transport 22,7%, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo 0,7%.
- Handel zagraniczny:
- Eksport: 795 mld USD. Eksportuje się głównie: dobra inwestycyjne, samochody, środki zaopatrzenia przemysłu, materiały surowe, dobra konsumpcyjne, produkty rolne, do: Kanady (23,4%), Meksyku (13,5%), Japonii (7,2%), Wielkiej Brytanii (4,7%).
- Import: 1,476 bln USD. Importuje się ropę i produkty petrochemiczne, maszyny, samochody, dobra konsumpcyjne, materiały surowe, żywność i napoje, z: Kanady 17,4%, Chin 12,5%, Meksyku 10,7%, Japonii (9,3%), Niemiec (5,3%).
- Inflacja: 2,5% (2004).
- Bezrobocie: 5,5% (2004).
- Ludność poniżej granicy ubóstwa: 12%
- Statystyka wymiany handlowej [http://www.polishexchange.com/raportwaszyngtonski Raport Waszyngtonski]

Kultura

Rankingi międzynarodowe

- IMD International: [http://www01.imd.ch/wcy/ Światowy Rocznik Konkurencyjności 2005], ranking 60 gospodarek (państw i regionów)
- Światowe Forum Ekonomiczne: [http://www.weforum.org/site/homepublic.nsf/Content/Global+Competitiveness+Programme%5CGlobal+Competitiveness+Report Światowy Raport Konkurencyjności 2004-2005], ranking wzrostu konkurencyjności 104 państw
- A.T. Kearney i Foreign Policy Magazine: [http://www.atkearney.com/main.taf?p=5,4,1,116 Wskaźnik Globalizacji 2005], ranking 62 państw
- Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych (UNDP): [http://hdr.undp.org/reports/global/2004/ Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2004], ranking 177 państw
- Save the Children: [http://www.savethechildren.org/mothers/report_2004/images/pdf/SOWM_2004_final.pdf Sytuacja Matek Świata 2004], ranking 119 państw
- Heritage Foundation/The Wall Street Journal: [http://www.heritage.org/research/features/index/ Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005], ranking 155 państw
- The Economist: [http://www.economist.com/theworldin/international/displayStory.cfm?story_id=3372495&d=2005 Quality of Life Index 2005], ranking 111 państw
- Transparency International: [http://www.transparency.org/pressreleases_archive/2004/2004.10.20.cpi.en.html Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004], ranking 146 państw
- Reporterzy bez granic: [http://www.rsf.fr/article.php3?id_article=11715 Wskaźnik Wolności Prasy 2004], ranking 167 państw.

Zobacz też

- Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki
- hymn państwowy
- godło Stanów Zjednoczonych, flaga Stanów Zjednoczonych
- abolicjonizm
- literatura amerykańska
- aktorki amerykańskie
- obszary metropolitalne w USA
- Siły Zbrojne Stanów Zjednoczonych

Rząd USA

- [http://www.firstgov.gov Strony rządowe] - oficjalny portal rządu USA
- [http://www.whitehouse.gov Biały Dom] - oficjalna strona Prezydenta USA
- [http://www.state.gov/ Departament Stanu USA] - oficjalna strona amerykanskiego MSZ
- [http://www.senate.gov Senat] - oficjalna strona Senatu USA
- [http://www.house.gov Izba] - oficjalna strona Izby Reprezentatów USA
- [http://www.supremecourtus.gov Sąd Najwyższy] - oficjalna strona Sądu Najwyższego USA
- [http://usinfo.state.gov/usa/infousa/facts/factover/homepage.htm Portret USA] - publikacja Agencji Informacyjnej USA, wrzesień 1997.
- [http://www.census.gov/hhes/www/ US Census Bureau] - statystyka domowa i ekonomiczna.
- [http://nationalatlas.gov/ Atlas] Atlas Narodowy USA.
- [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/us.html CIA World Factbook, dane o USA]
- [http://poland.usembassy.gov/poland-pl/ Ambasada USA w Polsce]

Inne

- [http://www.mediatico.com/en Gazety USA według stanów]
- [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm Narodowe motto: historia i konstytucyjność]
- [http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html Historia] Dokumenty historyczne
- [http://www.travel-directory.org/Destinations/North_America/United_States/index.html Informacje o USA, wg stanów]
- [http://www.teacheroz.com/states.htm Linki do informacji o każdym ze stanów]
- [http://www.adbusters.org/jams/history/timeline.swf Archiwum 163 interwencji USA]
- [http://www.moneyfactory.com/section.cfm/4 Banknoty USA]

Linki zewnętrzne

- Statystyka wymiany handlowej [http://www.polishexchange.com/raportwaszyngtonski Raport Waszyngtonski] [http://www.swulinski.com/podroze/UnitedStates.html Fotografia podróżnicza - Stany Zjednoczone] - galerie zdjęć i informacje dotyczace wielu miejsc w USA Kategoria:NATO zh-min-nan:Bí-kok ko:미국 ms:Amerika Syarikat ja:アメリカ合衆国 simple:United States th:สหรัฐอเมริกา

Program Mercury

Program Mercury (ang. Project Mercury) - był pierwszym amerykańskim programem załogowych lotów kosmicznych, mającym na celu wyniesienie astronautów na orbitę okołoziemską. Program, realizowany początkowo przez NACA a następnie przez nowopowstałą NASA, trwał od 1959 do 1963 roku. Nazwa programu pochodzi od imienia rzymskiego boga Merkurego.

Historia

Program Mercury rozpoczęto w roku 1957 z celem wysłania na orbitę Ziemi pierwszego Amerykanina. Jego realizację zapoczątkowała NACA, a kontynuowała nowo powołana NASA. W latach 1961-1963 na pojazdach z tej serii odbyto 6 lotów załogowych, w tym pierwszy amerykański załogowy lot kosmiczny Mercury 6. Realizacja programu kosztowała, w przeliczeniu na wartość dolara z 1994 roku, półtorej miliarda dolarów.

Statek kosmiczny

Masa: 1900 kg, długość: 2,89 m, średnica 1,8 m. Zasilanie z akumulatorów, maksymalny czas lotu 1,5 doby. Pojazdy Mercury, nazywane kapsułami, były niewielkimi, jednoosobowymi statkami kosmicznymi. Astronauci żartowali, że do kapsuły Mercury się nie wsiada - ją się ubiera. Wnętrze kabiny miało jedynie 1,7 metra sześciennego objętości. We wnętrzu, oprócz astronauty, znajdowało się 120 wskaźników, 55 przełączników, 30 bezpieczników i 35 dźwigni. Pojazd zaprojektował Max Faget. Podczas startu, bezpieczeństwo pojazdu i astronauty zapewniał system ewakuacji z platformy startowej. System składał się z rakiety na paliwo stałe zamontowanej na wieży nad pojazdem. W razie konieczności awaryjnego przerwania misji, rakieta włączała się na jedną sekundę, wynosząc kapsułę z dala od uszkodzonej rakiety. Pojazd opadał następnie na ziemię na spadochronie. System ewakuacyjny odrzucany był po wyłączeniu głównego silnika rakiety. Do oddzielenia pojazdu od rakiety nośnej, kapsuła odpalała trzy małe rakiety na paliwo stałe. Pojazd posiadał jedynie silniki manewrowe. Po wprowadzeniu pojazdu na orbitę, nie można było zmienić parametrów lotu. Pojazd posiadał trzy zestawy silników manewrowych dla każdej osi obrotu (X, Y i Z), zasilane z dwóch zbiorników paliwa. Zejście z orbity zapewniały trzy silniki hamujące na paliwo stałe, o dziesięciosekundowym czasie pracy. Jeden zapewniał energię wystarczającą do wyhamowania i zejścia z orbity nawet w wypadku awarii dwóch pozostałych. Kapsuły Mercury można było całkowicie kontrolować sygnałami radiowymi z Ziemi. ByŁo to zabezpieczenie na wypadek gdyby warunki panujące w kosmosie uniemożliwiły pilotowi normalne funkcjonowanie. Na nosie pojazdu znajdowała się niewielka, metalowa klapa, nazywana spojlerem. W razie wejścia pojazdu w atmosferę nosem naprzód, opór powietrza opływającego spojler odwróciłaby pojazd do poprawnej pozycji osłoną termiczną naprzód. NASA zamówiła 20 seryjnych pojazdów, produkowanych przez firmę McDonnell. 5 spośród nich, numery 10, 12, 15, 17 i 19 nigdy nie poleciało. Dwa bezzałogowe pojazdy, numer 3 i 4, uległy zniszczeniu podczas lotów. Pojazd numer 11 (Liberty Bell 7), zatonął podczas wodowania i został wydobyty z dna Atlantyku po 38 latach. Zbudowano także szereg pojazdów testowych i demonstracyjnych.

Rakiety nośne

Program Mercury korzystał z trzech typów rakiet nośnych: Little Joe, Redstone i Atlas. Little Joe był wykorzystywany do testów systemów ewakuacyjnych i procedur przerwania misji. Redstone był wykorzystywany do lotów suborbitalnych, a Atlas do wynoszenia kapsuły na orbitę. Rakiety Atlas, wykorzystywane dotąd jako międzykontynentalne pociski balistyczne, wymagały wzmocnienia, gdyż kapsuła Mercury buła znacznie cięższa od głowic jądrowych, które stanowiły ich dotychczasowy ładunek. Little Joe był rakietą na paliwo stałe, zaprojektowaną specjalnie na potrzeby programu Mercury. Brano pod uwagę wykorzystywanie rakiet Jupiter, lecz ostatecznie zrezygnowano z nich ze względów budżetowych. Rozważano także wykorzystanie rakiet Titan w późnych misjach Mercury, lecz misje te nie doszły ostatecznie do skutku. Rakiety te wykorzystano ostatecznie w programie Gemini.

Astronauci

programie Gemini Pierwszą grupę amerykańskich astronautów wybrano spośród 110 kandydatów - pilotów wojskowych, wybranych ze względu na predyspozycje fizyczne i doświadczenie. 9 kwietnia 1959 ogłoszono wybór spośród tej grupy siedmiu przyszłych astronautów, znanych w literaturze jako Oryginalna Siódemka lub The Mercury Seven. Spośród tej siódemki, sześciu poleciało w kosmos w ramach programu Mercury. Deke Slayton został uziemiony ze względu na kłopoty z krążeniem. Ostatecznie poleciał dopiero w zamykającej pierwszy okres amerykańskich lotów kosmicznych misji Sojuz-Apollo. Poczynając od pierwszego lotu Alana Sheparda w kapsule ochrzczonej Freedom 7, astronauci przyjęli zwyczaj nadawania swoim kapsułom Mercury nazwy kończącej się na cyfrę 7 - aby podkreślić, że na loty pracował cały zespół.
- M. Scott Carpenter (1925-)
- L. Gordon Cooper, Jr. (1927-2004)
- John H. Glenn. Jr. (1921-)
(pierwszy Amerykanin na orbicie Ziemi)
- Virgil I. "Gus" Grissom (1926-1967)
- Walter M. Schirra, Jr. (1923-)
- Alan B. Shepard, Jr. (1923-1998)
(pierwszy Amerykanin w kosmosie)
- Donald K. "Deke" Slayton (1924-1993)

Loty

W ramach programu wykonano 20 startów bezzałogowych. Nie wszystkie miały za zadanei lot w przestrzeń kosmiczną i nie wszystkie były udane. Piąty lot, w 1959 roku, wyniósł w kosmos małpę o imieniu Sam. Innymi zwierzęcymi pasażerami były małpa Miss Sam, a także Ham i Enos 0 szympansy.

Bezzałogowe

- Mercury-Jupiter - Misja odwołana w lipcu 1959 roku. Jupiter miał stanowić napęd suborbitalnej misji Mercury, jednak wariantu tego nigdy nie oblatano.
- Little Joe 1 - 21 sierpnia 1959 - test systemu ewakuacji w locie
- Big Joe 1 - 9 września 1959 - test osłony termicznej i połączenia pojazdu z rakietą Atlas
- Little Joe 6 - 4 października 1959 - Test aerodynamiki i wytrzymałości kapsuły
- Little Joe 1A - 4 listopada 1959 - tak, jak Little Joe 1
- Little Joe 2 - 4 grudnia 1959 - małpa Sam wyniesiona na wysokość 85 kilometrów
- Little Joe 1B - 21 stycznia 1960 - wyniósł małpę Miss Sam na wysokość 14 kilometrów
- Beach Abort - 9 maja 1960 - test systemu ewakuacji na wyrzutni
- Mercury-Atlas 1 - 29 lipca 1960 - pierwszy lot kapsuły Mercury na rakiecie Atlas
- Little Joe 5 - 8 listopada 1960 - pierwszy lot seryjnego pojazdu Mercury
- Mercury-Redstone 1 - 21 listopada 1960 - wystrzelona na wysokość 102 mm. Opadła na wyrzutnię na skutek awarii układów elektrycznych.
- Mercury-Redstone 1A - 19 grudnia 1960 - pierwszy lot kapsuły Mercury na rakiecie Redstone (rakieta)
- Mercury-Redstone 2 - 31 stycznia 1961 - szympans Ham wyniesiony w lot suborbitalny
- Mercury-Atlas 2 - 21 luty 1961 - test pojazdu Mercury i rakiety Atlas
- Little Joe 5A - 18 marca 1961 - test systemu ewakuacji podczas startu w trudnych warunkach
- Mercury-Redstone BD - 24 marca 1961 - lot testowy w ramach rozwoju rakiety Redstone
- Mercury-Atlas 3 - 25 kwietnia 1961 - test pojazdu Mercury z rakietą Atlas
- Little Joe 5B - 28 kwietnia 1961 - test systemu ewakuacji podczas startu w trudnych warunkach
- Mercury-Atlas 4 - 13 września 1961 - test pojazdu Mercury i rakiety Atlas
- Mercury-Scout 1 - 1 listopada 1961 - test sieci namierzania kapsuł Mercury
- Mercury-Atlas 5 - 29 listopada 1961 - wyniosła szympansa Enosa na orbitę okołoziemską

Loty z małpami

- Little Joe 2 - 4 grudnia 1959 - małpa Sam wystrzelona na wysokość 85 kilometrów
- Little Joe 1B - 21 stycznia 1960 - małpa Miss Sam wystrzelona na wysokość 14 kilometrów
- Mercury-Redstone 2 - 31 stycznia 1961 - szympans Ham odbywa lot suborbitalny
- Mercury-Atlas 5 - 29 stycznia 1962 - szympans Enos wykonuje lot orbitalny, dokonując dwukrotnego okrążenia Ziemi.

Misje załogowe

Suborbitalne

- Mercury 3 (Freedom 7) - 5 maja 1961 - Alan Shepard
- Mercury 4 (Liberty Bell 7) - 21 lipca 1961 - Gus Grissom

Orbitalne

(Mercury 5 był pojazdem orbitalnym, lecz jego "załogę" stanowił szympans Enos. Patrz "Mercury-Atlas 5")
- Mercury 6 (Friendship 7) - 20 luty 1962 - John Glenn
- Mercury 7 (Aurora 7) - 24 maja 1962 - Scott Carpenter (zastąpił Deke'a Slaytona)
- Mercury 8 (Sigma 7) - 3 październik 1962 - Wally Schirra
- Mercury 9 (Faith 7) - 15 maja 1963 - Gordon Cooper
- Mercury 10 (Freedom 7-II) - Październik 1963 - misja odwołana

Godła misji Mercury

W przeciwieństwie do wszystkich kolejnych amerykańskich programów lotów załogowych, załogi poszczególnych misji pojazdów Mercury nie posiadały indywidualnych godeł czy naszywek. Jedynymi elementami graficznymi wyróżniającymi poszczególne misje były insygnia na pojazdach - każda z kapsół posiadała własny znak graficzny, namalowany na poszyciu pojazdu.

Ciekawostki

Astronauci proramu Mercury szkolili się między innymi w bazie sił powietrznych Langley w Hampton w stanie Virginia. Kilka mostów w Hampton nosi imiona astronautów z "oryginalnej siódemki", a główna ulica miasta nosi nazwę Mercury Boulevard.

Zobacz w sieci

- [http://www-pao.ksc.nasa.gov/kscpao/history/mercury/mercury.htm Projekt Mercury (język angielski).] Kategoria:NASA
- ja:マーキュリー計画

1963

- 1963 ko:1963년 ms:1963 ja:1963年 nb:1963 simple:1963 th:พ.ศ. 2506

1966

- 1966 ko:1966년 ja:1966年 simple:1966 th:พ.ศ. 2509

Program Apollo

Program Apollo był serią amerykańskich lotów kosmicznych w latach 1961-1972. Celem programu było lądowanie człowieka na Księżycu a następnie jego bezpieczny powrót na Ziemię. Zadanie zostało zrealizowane w 1969 w czasie misji Apollo 11. Program był kontynuowany do 1972 w celu prowadzenia dokładnej naukowej eksploracji Księżyca.

Początek

Program Apollo był trzecim (po programie Mercury oraz programie Gemini) programem amerykańskich lotów kosmicznych z udziałem ludzi. Apollo został zlecony przez administrację prezydenta Eisenhowera w celu rozszerzenia załogowych lotów kosmicznych rozpoczętych przez program Mercury. Następnie został przeobrażony w program lotów i lądowania na Księżycu przez prezydenta Kennedy'ego.

Wybór rodzaju misji

Mając za cel lądowanie na powierzchni Księżyca, projektanci stanęli przed wyzwaniem pogodzenia ze sobą minimalizacji ryzyka utraty zdrowia i życia przez astronautów, braku ich umiejętności oraz ograniczeń stosowanej technologii. Rozważano trzy możliwe do przeprowadzenia rodzaje misji:
- Lot bezpośredni: wystrzelenie bezpośrednio z Ziemi statku kosmicznego, który dotarłby do powierzchni Księżyca, lądował, a następnie powrócił w całości na Ziemię. Wymagało by to zastosowania rakiety nośnej o sile przekraczającej jakiekolwiek wtedy dostępne.
- Spotkanie na orbicie okołoziemskiej: drugim rozważanym rodzajem misji mogło być spotkanie na orbicie - określane jako Earth Orbit Rendezvous (EOR). Wymagane było wystrzelenie dwóch rakiet Saturn V - jednej z statkiem kosmicznym a drugiej z paliwem. Na orbicie nastąpiło by przekazanie paliwa do statku kosmicznego w ilości zapewniającej lot, lądowanie i powrót z Księżyca. Także w tym przypadku cały statek kosmiczny musiałby lądować na powierzchni Księżyca.
- Spotkanie na orbicie okołoksiężycowej: plan, który został przyjęty, przypisuje się Johnowi Houboltowi. Zakładał spotkanie na orbicie księżycowej - Lunar Orbit Rendezvous (LOR). Statek kosmiczny składał się z modułu serwisowego i dowodzenia - Apollo Command/Service Module (CSM) oraz modułu lądownika - Apollo Lunar Module (LM, lub LEM od pierwotnej nazwy Lunar Excursion Module). CSM zawierał system zdolny do podtrzymywania życia dla trzyosobowej załogi przez okres pięciu dni podróży na Księżyc oraz umożliwiał bezpieczne wejście w atmosferę ziemską w czasie powrotu. LM miał odłączyć się od modułu CSM na orbicie wokół Księżyca i wylądować na powierzchni Kiężyca.

Loty

Program Apollo składał się z jedenastu lotów załogowych, począwszy od Apollo 7, skończywszy na Apollo 17. Wszystkie starty odbywały się z położonego na przylądku Canaveral Centrum Lotów Kosmicznych imienia Johna F. Kennedy'ego. Misje Apollo 2 do Apollo 6 były bezzałogowymi lotami testowymi. Apollo 1 był planowanym załogowym lotem, niestety trening przed startem zakończył się wybuchem i pożarem kabiny, w której zginęlo trzech członków załogi. W pierwszym locie jako rakietę nośną zastosowano Saturn IB, następne wykorzystywały znacznie mocniejsze rakiety Saturn V. Loty: (Apollo 7 i Apollo 9) były ziemskimi misjami orbitalnymi, (Apollo 8 i Apollo 10) były księżycowymi misjami orbitalnymi, pozostałe siedem lotów (poza Apollo 13) zakończyły się lądowaniem na Księżycu.

Zakończenie programu

Planowano jeszcze wykonanie 3 lotów: (Apollo 18, 19 i 20). W związku z ograniczeniem budżetu NASA podjęto decyzję o zakończeniu prac nad następcą rakiety nośnej - Saturn V, a następnie o przerwaniu całego programu Apollo. Fundusze zostały przeznaczone na program lotów wahadłowców. Ostatnie wyprodukowane kapsuły Apollo wykorzystano w programie Skylab i we wspólnej, amerykańsko - radzieckiej misji Sojuz-Apollo.

Informacje dodatkowe

- Całkowity koszt programu Apollo: 25,4 miliarda dolarów
- Ilość pozyskanego i dostarczonego na Ziemię materiału: 381,7 kg

Zobacz w sieci

- [http://spaceflight.nasa.gov/history/apollo/index.html Oficialna strona programu]
- [http://www.lunarrock.com/Inventory.asp Katalog "księżycowych kamieni"]
- [http://www.apolloarchive.com/ Archiwum projektu Apollo]
- [http://www.ibiblio.org/apollo/ Virtual AGC and AGS - emulator oprogramowania używanego w programie Apollo]
- kategoria:NASA ko:아폴로 계획 ja:アポロ計画

Księżyc

Księżyc to jedyny naturalny satelita Ziemi. Ze względu na fakt, że okres obiegu księżyca wokół Ziemi jest równy jego okresowi obrotu wokół własnej osi (27^d7^h43^m), z Ziemi widoczna jest tylko jedna strona Księżyca. Faktycznie dzięki zjawisku libracji możemy obserwować 55% jego powierzchni. Zdjęcie obok pokazuje widoczną z Ziemi stronę Księżyca - z dużym (85 km średnicy) kraterem uderzeniowym Tycho, z którego wybiegają koncentrycznie smugi jasnej materii. Ciemne owalne obszary to baseny zastygłego bazaltu powstałe około 2,5 mld lat temu także na skutek uderzeń meteorytów. Księżyc jest pokryty pyłem erozyjnym i utworami skalnymi, jego powierzchnia została ukształtowana w głównej mierze przez ostrzał meteorytowy oraz działalność wulkaniczną. Próbki gruntu księżycowego, pobrane w trakcie misji Apollo, wykazały skład podobny do składu skorupy ziemskiej. Badania przeprowadzone w trakcie misji Apollo wykazały śladową aktywnośc tektoniczną Księżyca. Obecnie nie ma na jego powierzchni czynnych wulkanów. Posiada szczątkową atmosferę, nie znaleziono na nim śladów życia. Pochodzenie srebrnego globu nie jest do końca jasne; wyjaśnienie jego genezy znajduje się na razie w fazie hipotez. Jedna z nich zakłada że około 4,5 mld lat temu na skutek kolizji kształtującej się Ziemi z inną planetą został oderwany fragment materii ziemskiej, z której uformował się Księżyc. Inna hipoteza mówi o możliwości przechwycenia przez ziemskie pole grawitacyjne Księżyca powstałego jako samodzielna planeta. uderzeniowym]
Księżyc pisane wielką literą jest nazwą własną ziemskiego Księżyca, księżyc pisane małą literą odnosi się do wszystkich ciał niebieskich obiegających planety.

Wybrane kratery księżycowe

Inne obiekty na powierzchni Księżyca

Eksploracja Księżyca

księżyc
Pierwszym wytworem ludzkich rąk, jaki pojawił się na Księżycu, była radziecka bezzałogowa sonda kosmiczna Luna 2. Rozbiła się ona 14 września 1959 o 21:02:24 czasu uniwersalnego (zulu). 1959] Pierwszy człowiek stanął na Księżycu 20 lipca 1969. Był nim dowódca załogi misji Apollo 11 - Neil Armstrong, który wypowiedział historyczne słowa: „Mały krok dla człowieka, wielki krok dla ludzkości”. Jako ostatni opuścił powierzchnię naturalnego satelity Ziemi Eugene Cernan, który był członkiem misji Apollo 17 w roku 1972. ;Chronologiczna lista dwanaściorga ludzi, którzy stanęli na Księżycu. # Neil A. Armstrong # Edwin E. „Buzz“ Aldrin # Charles P. Conrad # Alan L. Bean # Alan B. Shepard # Edgar D. Mitchell # David R. Scott # James B. Irwin # John W. Young # Charles M. Duke # Eugene A. Cernan # Harrison H. Schmitt

Zjawiska związane z Księżycem

- zaćmienie Księżyca
- zaćmienie Słońca
- libracja

Zobacz też

- Fazy Księżyca
- Mapa Księżyca
- księżyce Kordylewskiego
- Układ Słoneczny
- bóstwa lunarne
- Pan Twardowski
- Loty księżycowe 1958-1965, 1966-1970

Linki zewnętrzne

- [http://moon.google.com/ Google Moon (zdjęcia powierzchni księżyca)] kategoria:księżyce kategoria:ziemia zh-min-nan:Go̍eh-niû ko:달 ms:Bulan (satelit) ja:月 simple:Moon th:ดวงจันทร์

Astronauta

Astronauta, kosmonauta to osoba odbywająca loty kosmiczne lub przygotowana do odbywania takich lotów. Kryteria uznania lotów za kosmiczne różnią się na świecie. W USA astronautami nazywane są osoby, które odbyły lot na wysokości 50 mil (ok. 80 km), jednakże Międzynarodowa Federacja Lotnicza (FAI) definiuje loty kosmiczne jako rozpoczynające się od wysokości 100 km nad ziemią. Do 14 października 2004, 437 ludzi podróżowało w przestrzeń kosmiczną (443 według definicji amerykańskiej), z co najmniej 32 krajów. Nazwa pochodzi z greckiego ástron (gwiazda) lub kosmos (Kosmos) i naútēs (żeglarz), poprzez łacińskie astrum i nauta. W ZSRR i Rosji odbywających loty kosmiczne nazwano kosmonautami (ros. kosmonawt), w USA - astronautami, są to dwie najpopularniejsze nazwy (termin astronauta jest jednak bardziej spójny z większością terminów z przedrostkiem astro-). Ponadto, w USA astronautami nazywane są także osoby dopiero szkolone, natomiast w Rosji kosmonautami - dopiero odbywające lot kosmiczny. Prasa zachodnia zaczęła używać określenia taikonauta (zbitki chińsko-greckiej) odnośnie chińskich astronautów, nie jest ono jednak używane w Chinach.

Historia kosmonautyki

Pierwszym kosmonautą był Rosjanin Jurij Gagarin (lot 12 kwietnia 1961 statkiem kosmicznym Wostok). Pierwszym amerykańskim astronautą był Alan Shepard (maj 1961). Pierwszą kobietą w kosmosie była Walentina Tierieszkowa (czerwiec 1963). Spośród obywateli innych państw, pierwszym (i jedynym - stan na 2005) polskim astronautą jest Mirosław Hermaszewski (5 lipca 1978). Polska jest czwartym krajem w historii - po ZSRR, USA i Czechosłowacji, której obywatel odbył lot kosmiczny. Pierwszym chińskim astronautą (taikonautą) wystrzelonym w Chinach był Yang Liwei (15 października 2003, wcześniej Chińczycy odbywali podróże na statkach innych państw, a pierwszym Azjatą w kosmosie był Wietnamczyk Pham Tuan - 23 lipca 1980). Pierwszym astronautą spoza organizacji rządowych była nauczycielka Christa McAuliffe (poniosła śmierć podczas startu "Challengera" 28 stycznia 1986). Pierwszym kosmicznym turystą (człowiekiem, który zapłacił za lot w Kosmos) był biznesmen Dennis Tito (28 kwietnia 2001). Najmłodszym astronautą w chwili lotu w kosmos był Herman Titow (26 lat), najstarszym - John Glenn (77 lat podczas misji STS-95). Najdłużej podczas jednego lotu w kosmosie przebywał Walery Poliakow (438 dni). Największą liczbę lotów - siedem, odbyli Jerry Ross i Franklin Chang-Diaz (stan na 2003). Najdalszy przebyty dystans od Ziemi to 401 056 km (podczas misji Apollo 13). Pierwsi astronauci wywodzili się głównie spośród wojskowych pilotów odrzutowców. Do tej pory (2004), 18 astronautów poniosło śmierć podczas misji kosmicznych, co najmniej 10 dalszych poniosło śmierć w wypadkach na ziemi związanych z programem kosmicznym.

Międzynarodowe loty kosmiczne

Jedynie agencje rządowe ZSRR (obecnie Rosji), USA i od 2003 Chin są w stanie samodzielnie wysyłać astronautów, pozostałe kraje muszą korzystać z pomocy tych państw (trwają próby prywatnego samolotu kosmicznego SpaceShipOne, którego oblatywacze zaliczają się do astronautów według defincji amerykańskiej). Do końca lat 70. jedynie USA i ZSRR wysyłały własnych astronautów. W 1976 ZSRR rozpoczął program Interkosmos z pierwszą grupą 6 astronautów z krajów socjalistycznych, kolejna rozpoczęła trening w 1978. Również w 1978 Europejska Agencja Kosmiczna wybrała 4 astronautów do misji Spacelab na pokładzie amerykańskiego promu kosmicznego Space Shuttle. Następnie poszczególne kraje rozpoczęły treningi własnych astronautów (Francja - 1980, nazywani spationautami, Niemcy - 1982, Kanada - 1983, Japonia - 1985, Włochy - 1988). Kilku astronautów zagranicznych zostało zabranych w misje amerykańskich wahadłowców Space Shuttle, a następnie również rosyjskich statków Sojuz. W 1998 Europejska Agencja Lotów Kosmicznych przejęła europejski trening astronautów, po rozwiązaniu narodowych programów Francji, Niemiec i Włoch.

Zobacz

- Alfabetyczna lista astronautów i kosmonautów
- Grupy i oddziały astronautów Kategoria:Astronautyka Kategoria:Zawód ja:宇宙飛行士 simple:Astronaut th:นักบินอวกาศ

Przestrzeń kosmiczna

Przestrzeń kosmiczna - przestrzeń poza obszarem ziemskiej atmosfery. Za granicę pomiędzy atmosferą a przestrzenią kosmiczną przyjmuje się wysokość 100 km nad powierzchnią Ziemi. Kategoria:Astronomia

Paralotnia

Paralotnia (ang. paraglider) jest rodzajem szybowca o miękkim płacie nośnym (miękkopłat). Wywodzi się w prostej linii od tzw. spadochronów szybujących. Skrzydło jest konstrukcją komorową, posiadającą profil aerodynamiczny. Pilot podwieszony jest w uprzęży systemem linek nośnych o łącznej długości dochodzącej do 500 m. Paralotnia ma powierzchnię (w rozłożeniu) od około 20 do ponad 30 m² (wersje dwuosobowe do 44 m². Sterowanie odbywa się przez deformację krawędzi spływu płata nośnego - przez zaciąganie sterówek oraz bardziej skuteczny balans ciałem. Wartość maksymalnej, rzeczywistej doskonałości (proporcja składowej poziomej prędkości do składowej pionowej) współczesnych paralotni szkolnych wynosi ponad 6, rekreacyjnych 7-8, a wyczynowych do 10. Prędkości opadania (minimalne) są rzędu 1m/s i mniej (typowo 1,1-1,2m/s). Osiągane prędkości postępowe są w granicach od 20 (maksymalnie przyhamowane skrzydło, sterówki zaciągnięte na granicy przeciągnięcia) do ponad 60 km/h. W skład typowego zestawu wchodzą:
- paralotnia (o masie 5-7 kg, wersja dwuosobowa - około 10 kg),
- uprząż z protektorem plecowym i bocznym zabezpieczjącym przed upadkami (około 5 kg),
- system RSH - Ratunkowy System Hamujący, tzw. spadochron zapasowy (2 kg),
- karabinki do połączenia uprzęży z paralotnią,
- kask ochronny (0,5 kg i więcej),
- zestaw przyrządów - wariometr, GPS, kompas, radiotelefon, plecak. W sumie daje to masę typowego zestawu do latania dochodzącą do 20 kg, chociaż na potrzeby tzw. paraalpinizmu (wspinaczka połączona ze zlotem na paralotni) produkowane są zestawy o masie nie przekraczającej 5 kg. Paralotnia wykorzystywana jest w lotach swobodnych (termicznych, żaglowych, klifowych) także z napędem (ang. PPG - Powered ParaGlider). Do startów na terenach nizinnych w celu nawiązania kontaktu z termicznymi prądami wznoszącymi wykorzystuje się wyciągarki, zarówno stacjonarne jak i zabudowane na samochodach, tzw. "malinki" (stała długość liny, regulacja siły przez zmianę prędkości jazdy wyciągarki) lub "abrolwindy" (lina odwija się w czasie holu tak, aby utrzymać zadaną siłę holowania; wyciągarka porusza się z prędkością większą od holowanej paralotni). Loty holowane w krajowych warunkach pozwalają na uzyskanie typowej wysokości po wyczepieniu rzędu 300-700 m. Spośród wyłaniających się w paralotniarstwie dyscyplin, najbardziej widowiskową zdaje się być akrobacja paralotniowa (w kraju niestety nie jest upowszechniona). Najbardziej doceniane wśród pilotów są przeloty (XC - [ang.] Cross Country Flying), niestety mało atrakcyjne dla publiczności.

Zobacz też

- lotniarstwo
- lotnictwo

Odnośniki

[http://www.paralotnie.atomnet.pl/ Strona Grupy pl.rec.paralotnie - nie uaktualniana; proszę traktować z dystansem, zdarzają się tematy mało aktualne, jak opisy sprzętu czy spis Certyfikowanych ośrodków paralotniowych] kategoria:lotnictwo als:Gleitschirmfliegen ja:パラグライダー

Akumulator

Akumulator - ogniwo lub zespół ogniw elektrochemicznych wielokrotnego użytku. Zamienia odwracalne zjawiska chemiczne na energię elektryczną prądu stałego. Ładowanie akumulatora odbywa się poprzez przyłożenie do jego zacisków zgodnie z jego biegunowością źródła prądu stałego. Wartość prądu ładowania oraz czas ładowania jest określany przez producenta. Zwykle dla tradycyjnych akumulatorów prąd ładowania wyrażany w amperach [A] wynosi 0,1 pojemności wyrażanej w amperogodzinach [Ah], czas ładowania zaś - około 14 h (powinno wystarczyć 10 godzin, ale część energii dostarczanej do akumulatora tracona jest na ciepło). Zobacz też: akumulator (informatyka) kategoria:elektryczność

NASA

Narodowa Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej, NASA (ang. National Aeronautics and Space Administration) – wydział administracji rządowej USA zajmujący się amerykańskim programem kosmicznym oraz rozwojem techniki lotniczej. NASA powstała w 1959 z przekształcenia National Advisory Committee on Aeronautics. NASA posiada 12 instalacji naziemnych:
- Centrum Lotów Kosmicznych imienia Johna F. Kennedy'ego (ang. John F. Kennedy Space Center), Floryda
- Ames Research Center, Moffett Field, Kalifornia
- Hugh L. Dryden Flight Research Facility, Edwards, Kalifornia
- Goddard Space Flight Center, Greenbelt, Maryland
- Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Kalifornia
- Johnson Space Center, Houston, Teksas
- Langley Research Center, Hampton, Wirginia
- Lewis Research Center, Cleveland, Ohio
- George C. Marshall Space Flight Center, Huntsville, Alabama
- Michoud Assembly Facility, Nowy Orlean, Louisiana
- John C. Stennis Space Center, Bay St. Louis, Missisipi
- Wallops Flight Facility, Wallops Island, Wirginia

Zobacz też

- przegląd zagadnień z zakresu astronomii

Linki zewnętrzne

- [http://www.nasa.gov/home/ Oficjalna strona NASA]
- [http://www.nasawatch.com/ NASA watch]
- ko:미국항공우주국 ja:アメリカ航空宇宙局 simple:NASA th:องค์การนาซา

Księżyc

Wybrane kratery księżycowe

Inne obiekty na powierzchni Księżyca

Eksploracja Księżyca

Zjawiska związane z Księżycem

- zaćmienie Księżyca
- zaćmienie Słońca
- libracja

Zobacz też

- Fazy Księżyca
- Mapa Księżyca
- księżyce Kordylewskiego
- Układ Słoneczny
- bóstwa lunarne
- Pan Twardowski
- Loty księżycowe 1958-1965, 1966-1970

Linki zewnętrzne

Dolar

Dolar (dollar) to waluta wielu krajów świata. Dzieli się na 100 centów. Nazwa dolara pochodzi od dawnej srebrnej monety - talara. W 1785 roku został on oficjalną jednostką pieniężną USA, później dolary pojawiły się w innych krajach. Obecnie istnieją następujące dolary:
- dolar amerykański (USD) - USA, Federacja Mikronezji, Wyspy Marshalla
- dolar australijski (AUD) - Australia, Kiribati, Nauru, Tuvalu
- dolar kanadyjski (CAD) - Kanada
- dolar wschodniokaraibski (XCD) - Antigua i Barbuda, Dominika, Grenada, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny
- dolar bahamski (BSD) - Bahamy
- dolar Barbadosu (BBD) - Barbados
- dolar Belize (BZD) - Belize
- dolar Brunei (BND) - Brunei
- dolar Fidżi (FJD) - Fidżi
- dolar gujański (GYD) - Gujana
- dolar Hongkongu (HKD) - Hongkong
- dolar jamajski (JMD) - Jamajka
- dolar kajmański - Kajmany
- dolar Kalakui
- dolar liberyjski (LRD) - Liberia
- dolar namibijski (NAD) - Namibia
- dolar nowozelandzki (NZD) - Nowa Zelandia
- dolar singapurski (SGD) - Singapur
- dolar surinamski (SRD) - Surinam
- dolar tajwański (TWD) - Tajwan
- dolar Trynidadu i Tobago (TTD) - Trynidad i Tobago
- dolar Wysp Salomona (SBD) - Wyspy Salomona
- dolar Zimbabwe (ZWD) - Zimbabwe
- dolar zachodnioindyjski Zobacz też: jednostka monetarna. Kategoria:Waluty ko:달러 ja:ドル simple:Dollar

1994

- 1994 zh-min-nan:1994 nî als:1994 ko:1994년 ms:1994 ja:1994年 simple:1994 th:พ.ศ. 2537

1961

- 1961 ko:1961년 ja:1961年 simple:1961 th:พ.ศ. 2504

Gemini

- program Gemini - amerykański program lotów kosmicznych
- Obserwatorium Gemini - obserwatorium astronomiczne
- Bliźnięta - gwiazdozbiór nieba równikowego, jeden ze znaków zodiaku
- Kastor i Polluks - bracia bliźniacy, greccy herosi, synowie Zeusa

3 stycznia

- imieniny: Arleta, Daniel, Danuta, Enoch, Genowefa, Piotr i Włościsława
- Burkina Faso - Powstanie Ludowe

- 1840 - Damian de Veuster, belgijski misjonarz (zm. 1888)
- 1876 - Wilhelm Pieck, niemiecki działacz komunistyczny (zm. 1960)
- 1883 - Clement Attlee, brytyjski polityk, premier Wielkiej Brytanii w latach 1945-1951 (zm. 1967)
- 1887 - August Macke, niemiecki malarz (zm. 1914)
- 1892 - J.R.R. Tolkien, brytyjski pisarz (zm. 1973)
- 1897 - Pola Negri, polska aktorka (zm. 1987)
- 1901 - Ngo Dinh Diem, prezydent Wietnamu Południowego (zm. 1963)
- 1906 - Roman Brandstaetter, polski pisarz (zm. 1987)
- 1929 - Józef Kukułka, polski politolog (zm. 2004)
- 1929 - Sergio Leone, włoski reżyser filmowy (zm. 1989)
- 1937 - Zygmunt Konieczny, polski kompozytor
- 1942 - László Sólyom, węgierski prawnik, prezydent Węgier
- 1947 - Seweryn Krajewski, polski muzyk i kompozytor
- 1947 - Adam Myjak, polski rzeźbiarz
- 1956 - Mel Gibson, amerykański aktor
- 1969 - Michael Schumacher, niemiecki kierowca wyścigowy

- 1322 - Filip V Wysoki, król Francji i Nawarry (ur. ok. 1293)
- 1826 - Louis Gabriel Suchet, francuski wojskowy, marszałek napoleoński (ur. 1770)
- 1875 - Pierre Larousse, francuski pisarz, gramatyk, leksykograf i wydawca (ur. 1817)
- 1922 - Berthold Delbrück, niemiecki językoznawca (ur. 1842)
- 1923 - Jaroslav Hašek, czeski pisarz (ur. 1883)
- 1950 - Emil Jannings, niemiecki aktor (ur. 1884)

- 1926 - W Katowicach nastąpiła konsekracja pierwszego biskupa śląskiego ks. Augusta Hlonda, późniejszego prymasa Polski.
- 1944 - Oddziały Armii Czerwonej przekroczyły przedwojenną wschodnią granicę Rzeczypospolitej.
- 1946 - Krajowa Rada Narodowa wydała ustawę o nacjonalizacji przemysłu.
- 1953 - Zniesiono, wprowadzoną w 1952, reglamentację żywności, lecz towarzyszyła jej znaczna podwyżka cen.
- 1957 - W wyniku połączenia Rewolucyjnego Związku Młodzieży i Związku Młodzieży Robotniczej powstał Związek Młodzieży Socjalistycznej.

- 1795 - Rosja, Austria i Prusy podpisały traktat sankcjonujący trzeci rozbiór Polski.
- 1925 - Benito Mussolini rozwiązał włoski parlament i ogłosił się dyktatorem.
- 1946 - Wprowadzono przymusowy zarząd francuski nad kopalniami w Zagłębiu Saary.
- 1959 - Alaska została 49. stanem USA.
- 1962 - Papież Jan XXIII ekskomunikował Fidela Castro.
- 1983 - Apple Computer zaprezentowała komputer biurowy z myszką.
- 1993 - USA i Rosja podpisały w Moskwie porozumienie rozbrojeniowe START II.
- 2004 - Egipski boeing runął po starcie do Morza Czerwonego (większość ze 148. ofiar stanowili francuscy turyści). styczeń 03 ko:1월 3일 ja:1月3日 simple:January 3

Atmosfera

:Jeżeli szukasz informacji o jednostce ciśnienia sprawdź hasło: atmosfera techniczna. Atmosfera - gazowa powłoka otaczająca planetę. Atmosfera Ziemska jest niejednorodną powłoką złożoną z mieszaniny gazów zwanej powietrzem. Oprócz gazów takich jak: azot (78,09% objętości powietrza), tlen (20,95%), argon (0,93%), dwutlenek węgla (0,035-0,038%) oraz śladowych ilości gazów szlachetnych (hel, neon, krypton i ksenon), zawiera także metan, wodór, tlenek i podtlenek azotu, ozon i związki siarki oraz (w znacznie mniejszych ilościach) m.in. radon i jego izotopy, jod, amoniak, a także przedostające się do atmosfery tzw. aerozole atmosferyczne, tj. pyły gleb, mikroorganizmy oraz substancje powstające w wyniku działalności gospodarczej człowieka.

Pionowy podział atmosfery ziemskiej

(poszczególne hasła zawierają dane szczegółowe)
- (przestrzeń kosmiczna)
- jonosfera (85 - 2000 km)
- egzosfera (500 - 2000 km)
- termosfera (85 - 500 km)
- mezosfera (50 - 85 km)
- stratosfera (12 - 50 km)
- troposfera (do ok. 12 km) sięga do 18 km nad równikiem i 12 km nad biegunami, występują w niej zjawiska atmosferyczne, następuje spadek temperatury wraz z wysokością 0,6°C na 100 m; temperatura w niej wynosi od 15°C przy powierzchni Ziemi do -50°C w górnej troposferze.
- (powierzchnia Ziemi)

Zobacz też

- przegląd zagadnień z zakresu geografii
- przegląd zagadnień z zakresu astronomii
- zmiana ciśnienia powietrza z wysokością Kategoria:Astronomia Kategoria:Ekologia Kategoria:Fizyka Kategoria:Meteorologia

Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych

Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych (ang. USAF, United States Air Force) - jest jednym z rodzajów Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych, odpowiedzialnym za dużą część działań w powietrzu (duża ilość samolotów i śmigłowców bojowych podlega także marynarce wojennej, wojskom lądowym i korpusowi piechoty morskiej). Oficjalnie utworzone jako odrębny rodzaj sił zbrojnych z lotniczej części armii amerykańskiej, 18 września 1947 roku.

Zewnętrzne linki

- [http://www.af.mil/ USAF - oficjalna strona] Kategoria:Siły Zbrojne Stanów Zjednoczonych ja:アメリカ空軍

Ang.

Język angielski jest językiem urzędowym w Wielkiej Brytanii, jej terytoriach zależnych i w większości jej byłych kolonii i dominiów, m.in. Irlandii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, RPA, Australii i Nowej Zelandii. Jest też jednym z sześciu języków oficjalnych ONZ, od XX wieku najczęściej używany język w kontaktach międzynarodowych. Wszystkie kraje i terytoria z urzędowym angielskim na stronie: Rozprzestrzenienie języków urzędowych Język angielski jest bardzo mocno zróżnicowany geograficznie. Dialekty różnią się fonetyką, słownictwem i do pewnego stopnia gramatyką.

Zarys historii

Język angielski wywodzi sie z języków indoeuropejskich, a zatem jest bezpośrednio spokrewniony m.in. z językiem polskim. Świadczy o tym choćby znaczne podobieństwo wielu "podstawowych" słów ("woda"-"water", "być" - "be", "grunt" - "ground", "cierń" - "thorn" itp.) Na kształt języka wielki wpływ miały: chrystianizacja (zapożyczenia z jęz. łacińskiego), inwazja Wikingów w IX wieku n.e. (uproszczenie gramatyki) oraz najazd Normanów w roku 1066 (bardzo liczne zapożyczenia z języka francuskiego). Język angielski w znacznym stopniu zachował średniowieczne tradycje aliteracji stąd częste w nim nazwy i idiomy rozpoczynające sie tą samą literą ("Coca Cola", "Pedigree Pal", "bed & breakfast", "Donald Duck" itp.) Warto zauważyć, że pomimo, iż jęz. ang. jest obecnie źródłem zapożyczeń na prawie całym świecie, to przez całą swą historię to angielszczyzna tworzona była poprzez wpływ innych języków. Obecnie trend ten został przyhamowany ale wciąż stanowi istotny czynnik rozwoju języka.

Pisownia i fonetyka

Alfabet angielski jest obecnie tożsamy z alfabetem łacińskim i składa się z dwudziestu sześciu liter:

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

Pisownia angielska, zwłaszcza samogłosek, jest bardzo nieregularna. Występuje dość duże geograficzne zróżnicowanie wymowy. W wielu dialektach znika głoska „r” w wygłosie, zmienia się wymowa niektórych samogłosek. W angielskim sylaby mają budowę grupa spółgłosek-samogłoska-grupa spółgłosek (CVC), przy czym ostatnia spółgłoska jest bardzo rzadko pomijana. Tak np. sylaby pisane „so”, „no” wymawia się z dodanym końcowym „w” (według polskiej pisowni – „ł”). W pisowni angielskiej wielkich liter używa się częściej niż w polskiej, choć rzadziej niż w niemieckiej. Istnieją tablice częstości występowania liter w języku angielskim. Najpopularniejszymi literami są: „e” (56× tyle, co najrzadsze „q”), „a” (43×), „r” (39×), „i” (38×), „o” (36×), „t” (35×) i „n” (34×). Jeśli chodzi o dwuliterowe zbitki, to najczęściej pojawiają się „th”, „he”, „in”, „er”.

Gramatyka

Język angielski jest językiem w przeważającej mierze analitycznym. Wyróżnia się dwie liczby rzeczownika, liczba mnoga jest zwykle regularnie tworzona przez sufiks -s lub jeden z jego alomorfów.

Przymiotniki

Przymiotniki odmieniają się tylko przez stopnie – równy, wyższy i najwyższy. Są dwie odmiany: dla krótkich przymiotników używa się odmiany za pomocą sufiksów -er i -est, dla długich za pomocą słów pomocniczych more i most. Niektóre przymiotniki stopniują się nieregularnie. Przed stopniem najwyższym przymiotnika najczęściej stawia się rodzajnik określony the. Tę samą funkcję może również pełnić zaimek dzierżawczy.

Znaczenie	Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
Dobry (nieregularny)	good	better	the best
Wysoki	tall	taller	the tallest
Interesujący	interesting	more interesting	the most interesting

Czasowniki

Większość czasowników ma pięć form: formę teraźniejszą i przeszłą, imiesłów bierny i czynny, i formę trzeciej osoby liczby pojedynczej. Dwie ostatnie tworzy się regularnie z formy teraźniejszej sufiksami -ing oraz -s. Wyjątki to have (has) oraz be (is) W odmianie regularnej forma przeszła oraz imiesłów bierny są równe i tworzone z formy teraźniejszej sufiksem -ed. Jest bardzo dużo czasowników nieregularnych w języku angielskim, większość z nich odmienia się jednak według kilku stałych wzorów. Niektóre czasowniki mają więcej niż jedną formę – czasem zależy to od dialektu, w niektórych przypadkach zmienia to znaczenie czasownika. Przykłady czasowników nieregularnych:

Znaczenie	Forma teraźniejsza	Forma przeszła	Imiesłów bierny
Robić	do	did	done
Kłaść	put	put	put
Grać (regularny)	play	played	played

Czasy gramatyczne

W języku angielskim występuje szesnaście czasów. Każdy z czterech podstawowych czasów: # present # past # future # future in the past występuje w czterech aspektach czasowych: # simple # continuous # perfect # perfect continuous stąd mamy szesnaście kombinacji: # present ## present simple, np. I do ## present continuous, np. I am doing ## present perfect, np. I have done ## present perfect continuous, np. I have been doing # past ## past simple, np. I did ## past continuous, np. I was doing ## past perfect, np. I had done ## past perfect continuous, np. I had been doing # future ## future simple, np. I will do ## future continuous, np. I will be doing ## future perfect, np. I will have done ## future perfect continuous, np. I will have been doing # future in the past ## future simple in the past, np. I would do ## future continuous in the past, np. I would be doing ## future perfect in the past, np. I would have done ## future perfect continuous in the past, np. I would have been doing Wyboru czasu gramatycznego w zdaniu dokonuje się w zależności od sytuacji.

Wpływ na język polski

Z języka angielskiego do polskiego przechodzi ogromna ilość wyrazów. Są to głównie terminy naukowo-techniczne (np. "komputer", "laser", itp.) i związane z kulturą masową (np. "hamburger", "baseball", "jazz"). Przyjęły się też pewne angielskie zwroty konwersacyjne – przede wszystkim "OK", "sorry" i, ostatnio, "oops". Duży chaos panuje w dziedzinie relacji pisownia-wymowa zapożyczanych wyrazów. Istnieją tu aż cztery (czyli, praktycznie, wszystkie możliwe) tendencje. Stosunkowo najrzadziej słowa przejmowane są z priorytetem pisowni ("laser",