Home About us Products Services Contact us Bookmark
:: wikimiki.org ::
9M14 Malutka

9M14 Malutka

9M14 Malutka (kod NATO AT-3 Sagger) przeciwpancerny pocisk kierowany (ppk) ZSRR. Pocisk jest najprawdopodobniej najliczniej produkowanym pociskiem na świecie; jego produkcja dochodziła w latach 60 i 70 do 25000 pocisków rocznie. Poza tym, pociski były produkowane pod innymi nazwami przez 5 innych krajów.

Historia

Przeciwpancerny pocisk kierowany 9M14 Malutka został wprowadzony do uzbrojenia w 1961 roku. Był pierwszym skonstruowanym w ZSRR ppk na tyle lekkim że możliwe było opracowanie wyrzutni przenośnych (wcześniejsze pociski 3M6 Trzmiel i 3M11 Falanga ważyły ponad 20 kg i były odpalane z wyrzutni samochodowych). Bazował na zachodnich pociskach z lat 50-tych takich jak francuski Entac i szwajcarski Cobra. W ZSRR, ręczna wersja pocisku rozpoczęła służbę w plutonach przeciwpancernych batalionów zmotoryzowanych. Każdy pluton posiadał dwie sekcje z pociskami Malutka. Zespoły z pociskami były wyposażone dodatkowo w granatniki RPG-7 tak aby objąć martwą strefę pocisku (minimalny zasięg pocisku Malutka to 500 metrów). Pocisk jest również uzbrojeniem pojazdów BMP-1, BMD-1 i BRDM-2 (w wersji przeciwpancernej). Pociski odnosiły duże sukcesy poczynając od 1972 podczas ich użycia przez siły Wietnamu Północnego w czasie Wojny Wietnamskiej. Użyte przez Syrię i Egipt podczas wojny Jom Kipur w 1973 zadały duże straty jednostkom pancernym Izraela (niektóre jednostki straciły ponad 30% czołgów). Pocisk 9M14 Malutka stał się podstawowym ppk Układu Warszawskiego. Szybko stał się konstrukcją przestarzałą jednak do dziś jest bardzo rozpowszechniony (np. nadal jest to podstawowy ppk Wojska Polskiego). Ppk 9M14 był kilkakrotnie modernizowany jednak możliwości bojowe nowych wersji nie wzrosły znacząco.

Opis

Pocisk może być odpalony z wyrzutni przenośnej (9P111), z pojazdu (BMP-1, BRDM-2), BPzV, śmigłowca (Mi-2, Mi-8, Mi-24). Pocisk jest naprowadzany na cel przez mały manipulator (9S415), co wymaga pewnej wprawy. Sygnały sterujące są przesyłane do pocisku przez 3 cienkie przewody które ciągną się za pociskiem. Zaraz po wystrzeleniu, pocisk wzbija się w powietrze, tak żeby nie zahaczyć przeszkód naziemnych. Żeby utrzymać pozycję, pocisk używa żyroskopu. Minimalny zasięg pocisku to 500-800 metrów. Maksymalny zasięg pocisku wynosi 3000 m. Rażone mogą być cele znajdujące się maksymalnie 45 stopni od osi wyrzutni. W praktyce, prawdopodobieństwo trafienia waha się pomiędzy 25% - 2% (teoretyczne wyliczenia: 90%-60%) w zależności od sytuacji i doświadczenia operatora. Trzeba wykonać około 2300 strzałów na symulatorze, żeby być biegłym w obsłudze pocisku, jak również 50-60 strzelań na symulatorze na tydzień, żeby nie stracić wprawy. Jednym z problemów pocisku jest czas potrzebny na osiągnięcie maksymalnego zasięgu - około 30 sekund, co powoduje że cel może się ukryć, użyć zasłony dymnej itp. Późniejsze wersje otrzymały o wiele łatwiejszy w użyciu system naprowadzania SACLOS oraz mają zwiększoną prędkość lotu pocisku.

Charakterystyka


- Długość: 860 mm
- Rozpiętość: 393 mm
- Średnica: 125 mm
- Masa: 10,9 kg
- Prędkość: 115 m/s
- Zasięg: 500 m - 3 km
- Czas osiągnięcia maks. zasięgu: 30 sekund
- Głowica: 2,5 kg HEAT przebijający płytę stalową 400 mm

Bibliografia


- Igor Witkowski, Broń przeciwpancerna, Lampart 1996. ISBN 83-86776-25-0 Kategoria:Przeciwpancerne pociski kierowane

Przeciwpancerny pocisk kierowany

Przeciwpancerny pocisk kierowany (ppk) - to pocisk służący do niszczenia czołgów i innych wozów bojowch przeciwnika. Istnieje duże zróżnicowanie ppk; od ręcznych po duże, montowane na pojazdach lub śmigłowcach, zdolne niszczyć najlepsze pancerze czołgów. Pociski kierowane mogą być naprowadzane ręcznie - przez operatora (pierwsza generacja) lub półautomatycznie (druga generacja). Komendy sterujące wysyłane są do pocisku przewodem lub drogą radiową. Bardziej zaawansowane systemy mogą używać lasera lub kamery TV umieszczonej w pocisku do śledzenia celu. Istnieją również zaawansowane modele trzeciej generacji działające w systemie strzel i zapomnij. Większość ppk posiada głowice kumulacyjne. Środki obrony przeciwko ppk: zastosowanie pancerza wielowarstwowego, pancerza reaktywnego, urządzeń zakłócających (np. rosyjska Sztora) lub też systemów obrony aktywnej (np. rosyjski Drozd lub Arena). Pancerzownice jak np. Bazooka oraz granatniki przeciwpancerne nie są zaliczane do ppk ponieważ nie posiadają systemu naprowadzania.
-

1961


- 1961 ko:1961년 ja:1961年 simple:1961 th:พ.ศ. 2504

Francja

Francja, Republika Francuska (France, République Française) – państwo położone w Europie Zachodniej, członek założyciel Unii Europejskiej. Graniczy z Hiszpanią, Andorą, Monako, Włochami, Szwajcarią, Niemcami, Luksemburgiem i Belgią.

Ustrój polityczny

Zobacz więcej: Ustrój polityczny Francji
- Prezydenci Francji

Podział administracyjny

Zobacz więcej: Podział administracyjny Francji Francja, jej część metropolitalna dzieli się na 22 regiony i 96 departamentów. Ponadto wyróżnia się departamenty i terytoria zamorskie oraz zamorskie zbiorowości terytorialne. Poniżej przedstawione są jednostki najwyższego szczebla podziału administracyjnego. Więcej informacji na temat jednostek podziału administracyjnego wraz z danymi statystycznymi znajduje się w artykule: Regiony administracyjne i departamenty Francji.

Regiony administracyjne


- Alzacja
- Akwitania
- Burgundia
- Bretania
- Centralny
- Dolna Normandia
- Franche-Comté
- Górna Normandia
- Île-de-France
- Korsyka
- Kraj Loary
- Langwedocja-Roussillon
- Limousin
- Lotaryngia
- Midi-Pyrénées
- Nord-Pas-de-Calais
- Owernia
- Pikardia
- Poitou-Charentes
- Prowansja-Alpy-Wybrzeże Lazurowe
- Rodan-Alpy
- Szampania-Ardeny Obecny podział na departamenty jest kontynuacją podziału administracyjnego sprzed rewolucji francuskiej - do 1790 obecne departamenty nazywane były prowincjami. Po II wojnie światowej okazało się, że jednostki te są zbyt słabe. Dlatego w latach 70. XX wieku stworzono dodatkowy szczebel administracji tzw. regions des programmes, składające się z kilku departamentów. Ich zadaniem jest koordynacja polityki regionalnej. Francja ma rozbudowany system administracji swoich terytoriów zamorskich (DOM-TOM).

Departamenty zamorskie


- Gujana Francuska
- Gwadelupa
- Martynika
- Reunion

Zbiorowości zamorskie


- Majotta
- Polinezja Francuska
- Wallis i Futuna
- Nowa Kaledonia

Pozostałe


- Francuskie Terytoria Południowe
- Saint-Pierre i Miquelon

Geografia

Saint-Pierre i Miquelon
- Całkowita granica lądowa: 2 892,4 km
- w tym z:
  - Andorą - 60 km,
  - Belgią - 620 km,
  - Hiszpanią - 623 km,
  - Luksemburgiem - 73 km,
  - Monako - 4,4 km,
  - Niemcami - 451 km,
  - Szwajcarią - 573 km,
  - Włochami - 488 km,
- Długość wybrzeża: 3 427 km
  - Zobacz: Wybrzeże Lazurowe (Riwiera Francuska), Côte d'Améthyste, Côte d'Argent, Côte de Jade, Côte d'Amour, Côte Sauvage, Côte d'Emeraude, Côte d'Albâtre.
- Najwyższy punkt: Mont Blanc 4 808 m n.p.m.
- Najniższy punkt: delta Rodanu 2 m p.p.m.
- Większe miasta: Paryż, Marsylia, Lyon, Tuluza, Bordeaux, Strasburg, Lille, Nicea
- Język urzędowy: francuski,
- Inne języki w użyciu: bretoński, prowansalski, baskijski, korsykański, flamandzki

Historia

Zobacz więcej: Historia Francji Zobacz też: Francuskie imperium kolonialne

Gospodarka

Zobacz więcej: Gospodarka Francji

Demografia

Zobacz więcej: Demografia Francji Demografia Francji] Demografia Francji]

Język

Językiem urzędowym we Francji jest francuski, posługuje się nim znaczna większość mieszkańców tego kraju, jednak poza nim istnieje wiele języków regionalnych:
- prowansalski - językiem tym (obecnie uważanym za dialekt francuskiego) posługuje się około 2 mln ludzi w południowej Francji ( Prowansja, Delfinat, Langwedocja)
- bretoński - mówi nim zaledwie 1/3 z 1,5 milionowej populacji Bretończyków zamieszkujących płw. Bretoński w zachodniej Francji
- alzacki - dialekt języka niemieckiego, posługują się nim germańscy Alzatczycy zamieszkujący Alzację we wschodniej Francji
- baskijski - mówi nim kilkadziesiąt tysięcy Basków zamieszkujących prowincję Bearn
- kataloński - posługuje się nim kilkadziesiąt tysięcy Katalończyków zamieszkujących prowincję Roussillion w południowej Francji, przy granicy z Hiszpanią
- arabski - posługuje się nim około 3 mln imigrantów z Afryki Północnej, gł. w większych miastach oraz na lazurowym wybrzeżu
- flamandzki - mówi nim kilkadziesiąt tysięcy ludzi pochodzenia niderlandzkiego, zamieszkujących północną Francję (obszar Calais i Artois)

Kultura

Zobacz więcej: Kultura Francji
- Literatura francuska
- Malarstwo francuskie
- Muzyka francuska
- Kino francuskie
- Aktorki francuskie
- Francuska kuchnia

Zobacz też:


- Georges Haussmann
- Gwizjusze
- władcy Francji
- francuskie kolonie w Ameryce Północnej
- zamki nad Loarą

Piłka Nożna

Inne :

! Kategoria:NATO Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej als:Frankreich zh-min-nan:Hoat-kok ko:프랑스 ms:Perancis ja:フランス simple:France th:ประเทศฝรั่งเศส fiu-vro:Prantsusmaa

Szwajcaria

Szwajcaria, Konfederacja Szwajcarska (Confoederatio Helvetica, Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft) – państwo w Europie Zachodniej. Jest jednym z niewielu państw, w których obowiązuje demokracja bezpośrednia. Szwajcaria jest od wielu lat państwem neutralnym. Do Narodów Zjednoczonych przystąpiła dopiero 10 września 2002 roku po przegłosowaniu tej decyzji w referendum.
  - Powierzchnia lądowa: 39 770 km²
  - Powierzchnia wód: 1 520 km²
- Całkowita granica lądowa: 1 852 km
- Długość wybrzeża: nie ma dostępu do morza
- Długość granic z sąsiadującymi państwami:
  - Austria 164 km
  - Francja 573 km
  - Liechtenstein 41 km
  - Niemcy 334 km
  - Włochy 740 km
- Najwyższy punkt: Dufourspitze 4634 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Jezioro Maggiore 195 m n.p.m.

Historia

W roku 1291 kanton Schwyz (od którego wywodzi się nazwa państwa), Uri i Unterwalden sygnowały akt utworzenia związku wieczystego. Głównym celem była chęć uwolnienia się spod wpływu Habsburgów. Przełomem było zwycięstwo nad armią Habsburgów w bitwie na wzgórzu Morgarten w roku 1315. Zwycięstwo to przyczyniło się do późniejszych akcesji
- 1331 - Lucerna
- 1351 - Zurych, Glarus
- 1352 - Zug
- 1353 - Berno Pogrom armii Habsburgów w bitwie pod Sempach zapewnił Szwajcarii niezależność.

Ustrój polityczny

Patrz: system polityczny Szwajcarii.

Ludność

W Szwajcarii są cztery języki narodowe: niemiecki, francuski, włoski i romansz (ten ostatni to jeden z języków retoromańskich). Według spisu powszechnego ludności z 2000 roku struktura ludności ze względu na język ojczysty przedstawia się następująco: # Niemiecki - 4.639.762 (63,7%) # Francuski - 1.484.411 (20,4%) # Włoski - 470.961 (6,5%) # Serbsko-chorwacki - 103.350 (1,4%) # Albański - 94.937 (1,3%) # Portugalski - 89.527 (1,2%) # Hiszpański - 76.750 (1,1%) # Angielski - 73.422 (1,0%) # Turecki - 44.523 (0,6%) # Romansz - 35.072 (0,5%) Inne - 175.295 (2,4%) Szwajcarzy nie stanowią ani jezykowo, ani religijnie jedności; mają jednak wspólną historię i ideały. Romansz

Kultura i sztuka

Literatura

Literatura szwajcarska powstaje w języku niemieckim, francuskim, włoskim i retoromańskim, lecz największe znaczenie mają dzieła literackie w pierwszych dwóch językach. Znani pisarze szwajcarscy:
- Gottfried Keller
- Jeremias Gotthelf
- Conrad Ferdinand Meyer
- Friedrich Dürrenmatt
- Max Frisch
- Robert Walser
- Charles Ferdinand Ramuz

Znane miasta


- Bazylea
- Berno
- Fryburg
- Genewa
- Interlaken
- Lozanna
- Lucerna
- Montreux
- Szafuza
- Solura
- Zurych
- Zug Zobacz też: wojny austriacko-szwajcarskie, Gryzonia, Linie Lotnicze SWISS, polskie odpowiedniki niemieckich nazw geograficznych, Prezydenci Szwajcarii. ! als:Schweiz zh-min-nan:Sūi-se ko:스위스 ms:Switzerland ja:スイス simple:Switzerland th:ประเทศสวิตเซอร์แลนด์

ZSRR

ZSRR - skrót nazwy: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ros. Союз Советских Социалистических Республик - CCCP (trl. Sojuz Sovietskich Socialističeskich Respublik), w skrócie Związek Radziecki - państwo komunistyczne w Europie wschodniej i północnej oraz północnej i środkowej Azji. Obejmowało obszar od Morza Bałtyckiego i Czarnego do Pacyfiku. Państwo to istniało od 30 grudnia 1922 do 8 grudnia 1991.

Nazwa i ideologia

O utworzeniu państwa i jego nazwie zadecydowały władze Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) w 1922 roku i w nazwie tej nie ma żadnego odniesienia do geografii, ani do tradycji narodów je zamieszkujących. Dlatego często unikano oficjalnej nazwy, używając innych określeń: Sowiety, Bolszewia a nawet Rosja. Nazwa streszczała ideologię państwową:
- Związek (Союз) - władze komunistyczne głosiły internacjonalizm oraz samostanowienie i równe prawa narodów. ZSRR został utworzony jako federacja (państwo związkowe) formalnie niepodległych państw narodowych (republik związkowych), mających prawo wystąpienia ze Związku. Kiedy władza partii komunistycznej - KPZR - upadła republiki związkowe uzyskały niepodległość.

- Socjalistycznych (Социалистических) - ideologią państwową był marksizm, który głosił zastąpienie społeczeństwa kapitalistycznego przez socjalistyczne (oparte o zasadę każdemu według jego pracy), a następnie komunistyczne (oparte o zasadę każdemu według jego potrzeb); w komunizmie państwo i własność prywatna miały zostać zniesione, ale w okresie przejściowym rządzić miała klasa robotnicza (tzw. dyktatura proletariatu), a właściwie jej awangarda, tzn. partia komunistyczna (do 1925 Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików) РКП(б), 1925-1952 Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików) ВКП(б), od 1952 - Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego КПСС).

- Radzieckich albo Sowieckich (Советских) - republiki radzieckie i ich związek zostały powołane przez zdominowane przez bolszewików zjazdy rad (w jęz. ros. sowiety советы) deputowanych robotniczych, chłopskich i żołnierskich. Przymiotnik ten na jęz. polski jest tłumaczony dwojako, co w czasach PRL miało wymiar polityczny. Forma sowiecki była używana powszechnie przed II wojną światową, a następnie w prasie emigracyjnej oraz publikacjach drugiego obiegu. Spolszczona forma radziecki, która w dawnej Polsce była używana w odniesieniu do rad miejskich, była stosowana w okresie PRL przez oficjalne publikacje, natomiast forma sowiecki była wtedy traktowana jako niepoprawna politycznie. Użycie tej formy sygnalizowało dystans lub wrogość wobec ZSRR i w okresie stalinowskim mogło być przyczyną uwięzienia. Obecnie obie synonimiczne formy są uważane za poprawne.
- Republik (Республик) - republikańska forma rządów; w rzeczywistości władza ustawodawcza miała fasadowy charakter, a władza wykonawcza i sądownicza była podporządkowana Partii; lider partii (sekretarz generalny albo pierwszy sekretarz KC) dysponował ogromną - nierzadko nieograniczoną - władzą.

Polityka

Ustrój

ZSRR zgodnie z konstytucją z 1924 roku było państwem federalnym, w których władze lokalne sprawowały Rady (Sowiety) Deputowanych Robotniczych i Żołnierskich (na wsi Rady Deputowanych Chłopskich). Na poziomie władz gubernialnych (obwodowych, krajowych), w republikach autonomicznych, w republikach związkowych i na poziomie związkowym formalną władzę stanowiły zjazdy delegatów deputowanych, przy czym deputowani chłopscy mieli prawo do wybierania kilkakrotnie mniejszej liczby delegatów, niż deputowani robotniczy. Członkowie dawnych tzw. klas wyzyskujących, duchowni itp. byli pozbawieni praw wyborczych (tzw. лишенцы liszeńcy). Rady oraz ich zjazdy wybierały komitety wykonawcze; na najwyższym szczeblu był to Centralny Komitet Wykonawczy ZSRR (Центральный Исполнительный Комитет СССР), którego przewodniczącym byli kolejno reprezentanci republik związkowych. Konstytucja z 1936 roku zmieniła ten system, nadając prawa wyborcze liszeńcom, oraz wprowadzając formalne zasady równych i bezpośrednich wyborów do rad na szczeblu lokalnym i ponadlokalnym (nazywanych Radami Deputowanych Pracujących), a także władz republikańskich i centralnych, nazywanych radami najwyższymi. Rada Najwyższa ZSRR (Верховный Совет СССР) była formalnie typowym dwuizbowym parlamentem państwa federalnego, w którym deputowani do Izby Związku byli wybierani proporcjonalnie do liczby ludności, a do Izby Narodowości - po równo z republik związkowych, a także od republik autonomicznych, obwodów i okręgów autonomicznych. Stałym organem Rady Najwyższej ZSRR było Prezydium. Konstytucja z 1977 roku dokonała w tym systemie niewielkich zmian. W Radach (podobnie jak we wszystkich ciałach społecznych w ZSRR) członkowie Partii byli w większości i tworzyli odrębną frakcję, poddaną partyjnej dyscyplinie. Do wyborów dopuszczano tylko kandydatów rekomendowanych przez partię. Rząd (do 1946 Rada Komisarzy Ludowych - Совет Народных Комиссаров, następnie Rada Ministrów) był odpowiedzialny przed parlamentem, a faktycznie przed Biurem Politycznym KC. Także resorty rządowe były dublowane przez biurokrację partyjną, nadzorującą ich pracę. Realną najwyższą władzę w państwie sprawowało, w imieniu klasy robotniczej, kierownictwo partii bolszewików. Również w partii istniały ciała fasadowe - Zjazd partii i konferencje partyjne oraz posiadające faktyczną władzę. Centrum partii stanowił Komitet Centralny pojmowany dwojako: jako plenum - wybierany przez Zjazd rodzaj partyjnego parlamentu, ale także urząd, na który składał się Sekretariat oraz wydziały, którzy przygotowywali i wykonywali postanowienia partyjne. Realna władza ogniskowała się w Biurze Politycznym (Политическое бюро) (w latach 1952-1966 Prezydium), do którego należeli reprezentanci różnych sił. Z reguły do Biura Politycznego należał i odgrywał w nim kluczową rolę sekretarz generalny KC (którego władza wynikała z kierowania aparatem partyjnym), ponadto ważniejsi sekretarze KC (zwłaszcza zajmujący się ideologią oraz sprawami organizacyjno-kadrowymi), ministrowie zajmujący się siłami zbrojnymi, bezpieczeństwem państwowym, szef rządu oraz sekretarze najważniejszych komitetów partyjnych - Moskiewskiego, Leningradzkiego, Ukrainy. Z reguły w kilka lat po obraniu nowego sekretarza generalnego KC kumulował on w swoim ręku władzę nad aparatem partyjnym i zmieniał się prawie we władcę absolutnego, a Biuro Polityczne stawało się ciałem doradczym. Szczególnym aparatem władzy był organ bezpieczeństwa państwowego (noszący nazwy: ВЧК CzeKa - Nadzwyczajna Komisja do walki z kontrrewolucją, ГПУ GPU - Główny Zarząd Polityczny, ОГПУ OGPU - Zjednoczony Główny Zarząd Polityczny, НКВД NKWD - Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, НКГБ NKGB - Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego, КГБ KGB - Komitet Bezpieczeństwa Państwowego). Oprócz wykrywania i zwalczania przeciwników politycznych, do jego zadań należała walka z przestępstwami urzędniczymi oraz kontrolowanie sił zbrojnych i innych służb państwowych. Czekistów określano jako miecz i tarczę Partii - nie byli oni siłą niezależnie działającą, ale wykonywali polecenia władzy. Ważną rolę nie tylko jako siły zbrojne ale także jako środek represji odgrywała armia: do 1946 Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona (Рабоче-крестьянская Красная Армия), następnie Armia Radziecka (Советская Армия). W systemie politycznym ZSRR nie było miejsca na niezależne organizacje. Związki zawodowe i organizacje społeczne były ściśle kontrolowane przez frakcje partyjne w ich władzach. Ważną rolę wśród nich odgrywały skupiający młodzież Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Młodzieży (Всесоюзный Ленинский Коммунистический союз молодёжи Komsomoł), a także dziecięca organizacja pionierska. Także media z gazetą "Prawda" na czele były podporządkowane władzy. W latach 30. próbowano zlikwidować związki wyznaniowe (tzw. bezbożna pięciolatka), później poddano je ścisłej kontroli.

Republiki związkowe ZSRR

Pod koniec swojego istnienia (grudzień 1991) ZSRR składało się z dwunastu republik (Karelofińską zlikwidowano w 1956, a państwa bałtyckie społeczność międzynarodowa uznała za niepodległe jesienią 1991). Największą z republik, zarówno pod względem ludności, powierzchni, jak i siły polityczno-ekonomicznej, była Rosja. W skład ZSRR oprócz republik związkowych wchodziły też republiki, okręgi i obwody autonomiczne, ponadto kraje i obwody.
republiki ZSRRNazwa państwa

- Armeńska SRR,
- Azerbejdżańska SRR,
- Białoruska SRR,
- Estońska SRR.
- Gruzińska SRR,
- Kazachska SRR,
- Karelo-Fińska SRR
- Kirgiska SRR,
- Litewska SRR,
- Łotewska SRR,
- Mołdawska SRR,
- Rosyjska FSRR,
- Tadżycka SRR,
- Turkmeńska SRR,
- Ukraińska SRR,
- Uzbecka SRR,
- Zakaukaska FSRR
- Armenia
- Azerbejdżan
- Białoruś
- Estonia
- Gruzja
- Kazachstan
- Karelia
- Kirgistan
- Litwa
- Łotwa
- Mołdawia
- Rosja
- Tadżykistan
- Turkmenistan
- Ukraina
- Uzbekistan
- Armenia, Azerbejdżan, Gruzja

Polityka zagraniczna

Do 1943 radziecka polityka zagraniczna toczyła się dwutorowo: przez oficjalną dyplomację, oraz przez funkcjonariuszy Kominternu. Ponieważ rewolucja październikowa dokonana została przy znacznym wsparciu Niemiec, liczących na wygraną w I wojnie światowej celem dyplomacji radzieckiej, kierowanej do 1930 roku przez Gieorgija Cziczerina, była jak najściślejsza współpraca z Niemcami, przy stopniowym wychodzeniu ZSRR z izolacji. ZSRR nawiązał ścisłą gospodarczą i wojskową współpracę z Niemcami na podstawie traktatu z Rapallo z 1922 roku. W tym samym czasie Komintern wspierał w wielu krajach (także w Niemczech) bojówki komunistyczne, licząc na wybuch światowej rewolucji. Zmiana na stanowisku ludowego komisarza spraw zagranicznych na anglofila Maksyma Litwinowa w 1930 zbiegła się ze stopniowym przeorientowaniem kursu: odbudowano relacje z krajami dawnej ententy: Wielką Brytanią, Francją i USA. Ukoronowaniem tych starań było przyjęcie ZSRR do Ligi Narodów. Również Komintern zrezygnował z agresywnej polityki: jego deklarowanym celem było włączenie komunistów na całym świecie do walki z faszyzmem w ramach tzw. Frontów Ludowych, czego przykładem była wojna domowa w Hiszpanii. Kolejna, nagła zmiana polityki zagranicznej nastąpiła w 1939 roku, kiedy Litwinowa zastąpił Wiaczesław Mołotow. Pakt Ribbentrop-Mołotow był planem podziału Europy i wznowienia ścisłej współpracy radziecko-niemieckiej. Realizację tego planu przerwała niespodziewana napaść Niemiec 22 czerwca 1941 roku, w wyniku której ZSRR stał się członkiem antyhitlerowskiej koalicji. Konferencje z sojusznikami w Teheranie, Jałcie i Poczdamie nakreśliły nowy podział Europy, w którym usankcjonowano obecność Armii Czerwonej w strefie wpływów, obejmującej Polskę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię. Ponadto ZSRR objął strefy okupacyjne w Niemczech i Austrii. W roku 1948 doszło do pierwszego poważnego konfliktu z USA (kryzys berliński), a po wybuchu radzieckiej bomby atomowej oraz komunizacji Chin w 1949 potęga ZSRR zaczęła budzić powszechny niepokój na zachodzie. Relacje między ZSRR a USA (określane jako zimna wojna) stały się najważniejszym czynnikiem polityki na świecie. Na relacje te składały się: obustronne dążenie do uzyskania przewagi militarnej, tendencje do rozszerzenia strefy wpływów i zwalczania wpływów drugiej strony w każdym miejscu globu oraz powstrzymywanie się od bezpośredniej konfrontacji oraz użycia broni masowego rażenia. W efekcie w wojnach, w których uczestniczyły USA (wojna koreańska, wojna wietnamska) ZSRR uczestniczył tylko pośrednio, poprzez dostawy sprzętu i pomoc doradców, a interwencje Armii Radzieckiej również wywoływały ograniczoną reakcję USA. W relacjach amerykańsko-radzieckich następowały cykliczne okresy osłabienie napięcia (odprężenie), kiedy zawierano traktaty rozbrojeniowe oraz okresy zaostrzenia kursu. Jednak tylko raz w 1964 roku ZSRR stanął na krawędzi konfliktu zbrojnego z USA (kryzys kubański). Stosunkową niezmienność powojennej polityki zagranicznej ZSRR symbolizował długi okres kierowania radziecką dyplomacją (1957-1985) przez Andrieja Gromyko. Kraje należące do strefy wpływów ZSRR zostały zmuszone do skopiowania ustroju politycznego oraz gospodarczego ZSRR - wprowadzano dyktaturę partii komunistycznej i gospodarkę planową. Margines suwerenności tych krajów był tak niewielki, że strefę wpływów nazywano czasem imperium zewnętrznym ZSRR. Ambasador ZSRR w tych krajach miał często silniejszą pozycję niż nominalny przywódca. Kiedy w tych krajach wybuchały powstania, albo władze zaczynały prowadzić nadmiernie niezależny kurs dochodziło do interwencji Armii Radzieckiej: w NRD w 1953, na Węgrzech w 1956 oraz w Czechosłowacji w 1968. Po okresie stalinowskim państwa te uzyskały większą suwerenność. Również w Polsce w 1981 planowano interwencję (choć zaawansowanie planów jest przedmiotem sporu historyków). Ostatnia interwencja ZSRR, który miał wspomóc komunistyczny zamach stanu w Afganistanie rozpoczęła przegraną wojnę (wojna afgańska). Państwa strefy wpływów ZSRR jednoczył istniejący w latach 1955-1991 wojskowy pakt - Układ Warszawski oraz organizacja współpracy ekonomicznej o nazwie Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.

Opozycja w ZSRR

Społeczeństwo radzieckie

Klasy społeczne

W wyniku rewolucji październikowej, wojny domowej, obustronnego terroru (na który składał się instytucjonalny terror CzeKa, ale w jeszcze większym stopniu rewolucyjne pogromy ze strony zrewoltowanych żołnierzy), klęski głodu oraz emigracji zasadniczo zmienił się skład społeczny Rosji. Dawni posiadacze ziemscy, przedsiębiorcy, carscy urzędnicy oraz działacze społeczni znikli, natomiast dominującą pozycję zajęli bolszewiccy dowódcy wojskowi, czekiści oraz działacze. Klasa robotnicza była formalnie hegemonem nowego państwa, ale już w kilka dni po rewolucji CzeKa była zmuszona stłumić strajk kolejarzy. Wielu działaczy bolszewickich było autentycznymi robotnikami i władza podejmowała wysiłki w kierunku polepszenia warunków pracy, ale państwo jako główny pracodawca do realizacji swoich celów musiał zwiększać wyzysk. Kolejne cele polityki były realizowane kosztem robotników: NEP spowodował falę bezrobocia, natomiast forsowna industrializacja lat 30. - śrubowanie norm, pogorszenie sytuacji socjalnej (olbrzymie budowy obiektów przemysłowych i skromne - mieszkań dla robotników), kary za naruszenia dyscypliny, utrata prawa do zmiany zakładu pracy. Partycypację we władzy często dotyczyła tylko robotników bedących aktywnymi członkami partii, jeżeli zostali wysunięci przez lokalnych działaczy. Robotników nie ominął również stalinowski terror lat 30. Dopiero rządy Chruszczowa przyniosły polepszenie sytuacji socjalnej: masowe budownictwo i wzrost spożycia (symbolizowały je bezpłatna kiszona kapusta i chleb w pracowniczych stołówkach). Mimo to poprawa była za mało satysfakcjonująca i stale dochodziło do dzikich strajków. Polityka wobec chłopów w latach 20. według znanej formuły Lenina miała polegać na zwalczaniu zamożnych chłopów (kułaków), pozyskiwanie średniozamożnych (średniaków) i opieranie się na najbiedniejszych (biedniakach). Preferencje dla tych ostatnich, a także zwalczanie cerkwi wywoływały jednak ciągłe napięcia. Koniec lat 20. przyniósł krach dotychczasowej polityki, który próbowano rozwiązać przez politykę kolektywizacji. Z chłopów przymusem uczyniono spółdzielców (kołchoźników), ale produkcja była niska, a zarządzanie niekompetentne, co zmusiło w końcu do utworzenia tzw. działek przyzagrodowych. Dopiero w latach 70. zdecydowano się na wydanie kołchoźnikom paszportów, umożliwiających im swobodne podróżowanie (w efekcie wieś wyludniła się). Inteligencja była w większości nastawiona antybolszewicko i była równie wrogo i pogardliwie traktowana przez nowe władze. Uważani byli w latach 20. za część burżuazji, niezbędną tylko do czasu wykształcenia nowej, ludowej inteligencji. Nie mieli wielu podstawowych praw: np. nie mogli posyłać dzieci na studia. Sytuację zmienił program industrializacji, do realizacji którego profesjonaliści stali się niezbędni. Profesor, inżynier i lekarz stali się pozytywnymi bohaterami propagandy, ich zarobki zostały podniesione. Duża część inteligencji poczęła utożsamiać się z państwem i brała udział w jego przedsięwzięciach. Znaczna część jednak sympatyzowała z dysydentami. System radziecki stworzył nową elitę - nomenklaturę, obejmującą osoby na stanowiskach wymagających rekomendacji partyjnej. Nomenklatura dzieliła się na centralną (rekomendacja należała do kompetencji KC), republikańską, obwodową etc. Aparat partyjny i nomenklatura po terrorze lat 30. zmieniła się w kastę w pewnym stopniu dziedziczną, uprzywilejowaną materialnie (specjalne zaopatrzenie, tzw. sklepy za żółtymi firankami; sanatoria) oraz społecznie. Od początku spodziewano się lub obawiano dążenia kadry kierowniczej do zamienienia swojego statusu społecznego na własność (uwłaszczenie nomenklatury) i wydaje się, że dążenie to odegrało znaczną rolę w kryzysie i transformacji ustrojowej, która doprowadziła do upadku ZSRR.

Narodowości

W rewolucji październikowej brali udział przedstawiciele wszystkich narodów dawnego Imperium Rosyjskiego. Nieproporcjonalnie duży udział mniejszości narodowych można tłumaczyć dyskryminacją w czasach carskich. Lenin nie ufał Rosjanom, wolał opierać się na Łotyszach (z których złożona była jego gwardia przyboczna), Żydach, Gruzinach, albo Polakach. Sam zresztą jako delegat na zjazd partyjny demonstracyjnie w rubryce narodowość wpisał: "bez narodowości". Taka polityka spowodowała dość duży udział przedstawicieli mniejszości we władzach, w CzeKa, w nowym aparacie państwowym i nomenklaturze. W obszarach, w których dominowały mniejszości narodowe prowadzono politykę korienizacji, tzn. wprowadzania języków narodowych do szkół i urzędów w miejsce rosyjskiego. M.in. utworzono dwie polskie autonomie: Marchlewszczyznę i Dzierżyńszczyznę. Polityka ta uległa zmianie w latach 30. w obliczu planów wojennych. Stalin nawiązując do tradycji carów polecił przywrócić część rosyjskiej tradycji w wojskowości, kulturze i życiu społecznym. Akcja ta osiągnęła kulminację w latach 40. jako kampania antykosmopolityczna: skierowana w pierwszym rzędzie przeciwko Żydom, ale także obejmująca wynajdywanie rzekomego pierwszeństwa i wyższości Rosjan w różnych dziedzinach nauki i kultury. Rozpoczęto także preferowanie szkolnictwa rosyjskojęzycznego i rusyfikację. W okresie kolektywizacji okazało się, że chłopi niektórych narodowości stawiali większy opór niż rosyjscy. Wywołało to odwet ze strony władz: głód na Ukrainie miał charakter eksterminacji, wielu działaczy partyjnych stracono pod zarzutem burżuazyjnego nacjonalizmu, rozstrzelano lub zastraszono wielu ukraińskich artystów. Również Polacy stali się obiektem prześladowań: wielu zesłano, polskie okręgi autonomiczne, gazety i szkoły zamknięto. Prześladowanie całych narodów stało się ważnym elementem polityki wewnętrznej w latach II wojny światowej. W całości aresztowano i zesłano narody, które zdaniem władz wykazywały się niedostatecznie lojalną postawą: Niemców nadwołżańskich, Tatarów krymskich, Czeczenów, Inguszy i innych. Zdziesiątkowano świeżo przyjętych w skład ZSRR Estończyków, Łotyszy i Litwinów, a także Polaków na ziemiach przyłączonych do ZSRR w 1939.

Kultura

Początkowo z nowym państwem utożsamiali się zarówno artyści awangardowi (futuryzm, konstruktywizm, abstrakcjonizm), którzy byli przekonani, że rewolucja w sztuce jest związana z rewolucją społeczną, jak i twórcy o przekonaniach komunistycznych, preferujących tradycyjne formy (określający się jako "proletariaccy"). Na początku lat 30. władze potępiły zbyt daleko idące poszukiwania jako formalizm i określiły preferowany wzorzec jako realizm socjalistyczny (według formuły socjalistyczna w treści, ludowa w formie). Utworzono wtedy oficjalne związki pisarzy, kompozytorów, architektów itp., zrzeszające uznanych artystów - partyjnych oraz tolerowanych poputczików. Artyści, których prace miały wydźwięk niezgodny z państwową ideologią, albo krytykujących władze pozbawiano możliwości tworzenia.

Gospodarka planowa w ZSRR

W ZSRR powstał na początku lat 30. unikalny system gospodarowania, którego teoretyczną podstawą była idea Marksa o zarządzaniu gospodarką "jak jedną fabryką" bez udziału rynku. W systemie tym przedsiębiorstwa (państwowe lub spółdzielcze) były ubezwłasnowolnione i zarządzane z centrum. Pieniądz nie został całkowicie wyeliminowany, ale odgrywał drugorzędną rolę. Kierunki polityki gospodarczej wyznaczały władze centralne, preferując wydatki wojskowe, prestiżowe projekty (m.in. program kosmiczny) oraz przemysł środków produkcji; minimalizowano natomiast wydatki na konsumpcję. System określano jako "gospodarkę planową" lub "nakazowo-rozdzielczą", to znaczy gospodarka miała działać według całościowego planu, który wyznaczał poszczególnym przedsiębiorstwo zadania i przydzielał środki na ich realizację. Głównym narzędziem był plan roczny (plany pięcioletnie piatiletki miały głównie orientacyjno-prognostyczny charakter). Sporządzenie planu realizował Państwowy Komitet Planowania Gospłan, a jego rozwinięcia dokonywały branżowe ministerstwa (w latach 1957-1965 lokalne rady gospodarcze tzw. sownarchozy). System ten jednak był od początku nieefektywny, a w miarę komplikowania się więzi gospodarczych i powiększania asortymentu produkcji zdolność do zbudowania spójnego i optymalnego planu stawała się coraz mniejsza. Narastające problemy i niepowodzenie reform spowodało dekompozycję całego systemu, która w latach 80. przybrała formę permanentnego kryzysu.

Historia

Utworzenie ZSRR

Rewolucja październikowa 1917 roku przeprowadzona przez bolszewików spowodowała ustrojową i terytorialną dezintegrację Rosji. Niepodległość ogłosiły kraje, których terytorium częściowo lub całkowicie wchodziło w skład tego państwa do I wojny światowej, w tym: Polska, Finlandia, Ukraina, Gruzja, Armenia, Azerbejdżan. Bolszewicy uznając formalnie zasadę "samostanowienia narodów" dążyli do światowej rewolucji i wkrótce zaczęli instalować i wspierać w tych państwach lokalne partie komunistyczne. Poparcie to najczęściej sprowadzało się do interwencji Armii Czerwonej. Na zajętych obszarach proklamowano "władzę radziecką", sprawowaną formalnie przez robotników i chłopów - faktycznie przez partyjnych "komisarzy", konfiskowano zakłady przemysłowe i nieruchomości, a chłopom zabierano "nadwyżki" żywności. Zaprowadzano także terror (CzeKa) wobec przeciwników politycznych i przedstawicieli "klas posiadających": ziemian, przedsiębiorców, zamożnych chłopów. Proklamowano kilka "republik" o takim ustroju, z których większość wkrótce upadła. Największa z tych republik nosiła od 1917 roku (do 1991) nazwę Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Republika Radziecka - RSFSR. W tym samym roku powstała republika ukraińska, a w 1919 - białoruska. W latach 1920-1921 bolszewicy zajęli Azerbejdżan, Armenię i Gruzję i powołali na tym obszarze Zakaukaską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką. ---- Początkowo bolszewicy sądzili, że rewolucja rosyjska jest tylko wstępem do rewolucji światowej. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych (którym udało się przejściowo, zwłaszcza na Węgrzech i częściowo w Niemczech przejąć władzę), nieudanej wyprawie na Zachód (wojna polsko-bolszewicka) oraz załamania gospodarki rosyjskiej wskutek eksperymentów tak zwanego komunizmu wojennego a także zniszczeń wojennych bolszewicy zostali zmuszeni do zmiany kursu. W 1921 wprowadzono w życie nową gospodarkę rynkową (tak zwany NEP - Nowa Polityka Ekonomiczna), ograniczono terror, zachowując jednak zasadę dyktatury partii (zwanej dyktaturą proletariatu). Jednocześnie postanowiono dokonać umocnienia państwowości. Lenin wymógł przekształcenie czterech republik radzieckich: Ukrainy, Białorusi, Rosji i Federacji Zakaukaskiej w konfederację, występując przeciwko planowi Stalina włączenia pozostałych republik do RSFSR jako republik autonomicznych. Związek republik powołano do życia 30 grudnia 1922. Pierwszym szefem rządu ZSRR został Lenin, a funkcje nominalnej głowy państwa sprawować mieli rotacyjnie przedstawiciele wszystkich republik.

Stalinowski ZSRR

Choroba i śmierć (21 stycznia 1924) niekwestiowanego przywódcy partii - Lenina spowodowały zaciętą walkę o władzę w partii. Najbliżsi współpracownicy Lenina - Grigorij Zinowiew i Lew Kamieniew w sojuszu z Józefem Stalinem usunęli uważanego za drugą osobę w partii i następcę wodza - organizatora i głównodowodzącego Armii Czerwonej Lwa Trockiego. Następnie Stalin zawarł sojusz ze zwolennikami rozszerzania gospodarki rynkowej oraz pewnej liberalizacji politycznej - ideologiem NEPu Nikołajem Bucharinem, szefem rządu Aleksiejem Rykowem i przywódcą związków zawodowych Michaiłem Tomskim. Sojusz ten przetrwa do "roku wielkiego przełomu" - 1929, w którym zapada decyzja o zasadniczej zmianie polityki. Zmianę tę wymusiły z jednej strony stagnacja ekonomiczna, powszechna krytyka "biurokratyzacji" partii oraz nierówności społecznych. Z drugiej strony Stalin i jego zwolennicy w aparacie postanowili rozprawić się z opozycją i dokończyć budowę państwa totalitarnego. Po eliminacji przeciwników w toku czystek w partii, armii i administracji Stalin przejął władzę dyktatorską, zgodnie z przewidywaniami Trockiego. Najważniejszym posunięciem władz była kolektywizacja rolnictwa - przymusowe połączenie gospodarstw chłopskich w quasi-spółdzielcze przedsiębiorstwa (kołchozy). Spowodowało to klęskę głodu oraz załamanie produkcji rolnej (z powodu uwięzienia wielu opornych chłopów, chronicznego niedofinansowania państwowego rolnictwa oraz braku motywacji chłopów do pracy), ale poprzez terror i zajadłą propagandę demonizującą bogatych chłopów - tzw. kułaków - fakt ten spotkał się ze słabą reakcją ludności miejskiej oraz był niedoceniany przez międzynarodową opinię publiczną. Drugą kampanią było forsowne uprzemysłowienie w ramach państwowych planów pięcioletnich. Motorem uprzemysłowienia był sterowany za pośrednictwem propagandy entuzjazm (wyścig pracy, ruch stachanowski), obawa przed uznaniem za "szkodnika" albo "bumelanta" i uwięzieniem (GUŁAG) oraz napływ wywłaszczonych chłopów, zapewniających tanią siłę roboczą. W efekcie pierwsze pięciolatki przyniosły zbudowanie wielu obiektów przemysłowych i rozwój gospodarczy. Poziom życia pozostał jednak niski, ponieważ gospodarka pozostała nieefektywna i marnotrawna, a głównym kierunkiem uprzemysłowienia była budowa przemysłu zbrojeniowego i gałęzi o znaczeniu militarnym (górnictwo, hutnictwo, energetyka, budowa maszyn). W wyniku kolektywizacji oraz masowego terroru ZSRR stał się państwem totalitarnym. Proces ten ukoronował XVII zjazd partii bolszewików, w którym wszyscy mówcy wychwalali Stalina i politykę władz. Jednak władca postanowił usunąć także potencjalną opozycję, do czego pretekstu dostarczyło zabójstwo popularnego działacza - Siergieja Kirowa (popełnione najprowdopodobniej na rozkaz samego Stalina). Aresztowano i rozstrzelano prawie wszystkich byłych opozycjonistów, następnie zaś represjami objęto posłusznych zwolenników Stalina, którym przypisywano rzekome szpiegostwo i sabotaż. Zapanował powszechny strach, podsycany propagandowymi relacjami o procesach pokazowych oraz wezwaniami do "czujności" i denuncjacji (bohaterem stał się donosiciel na ojca-kułaka Pawlik Morozow). Represje, których kulminacja nastąpiła w 1937 (Wielka Czystka) doprowadziły do częściowej eksterminacji tzw. starych bolszewików - działaczy z czasów rewolucji, korpusu dowódczego Armii Czerwonej (rozstrzelano 35 z 80 tys. oficerów), a także pracowników NKWD (jako szkodników rozstrzelano za czasów komisarza Nikołaja Jeżowa protegowanych poprzednika - Genricha Jagody, a za czasów Berii - protegowanych Jeżowa). Wzmożony terror Stalin tłumaczył tezą o "zaostrzaniu się walki klasowej wraz z postępami w budowie socjalizmu". Postępy owe ukoronowało przyjęcie 25 listopada 1936 tzw. "stalinowskiej Konstytucji ZSRR". Na jej mocy z RSFSR wyodrębniono republiki radzieckie: Kazachską i Kirgiską, a Zakaukazką SFSR podzielono na Azerbejdżańską SRR, Gruzińską SRR i Armeńską SRR (1936). Republiki Turkmeńska, Uzbecka i Tadżycka powstały już w latach dwudziestych (1925-1929). Decyzje te miały jednak małe znaczenie ze względu na ciągłe ograniczanie niezależności ich władz. ZSRR po okresie ożywionej współpracy z Niemcami w latach 20. stopniowo reorientował swoją politykę zagraniczną na państwa dawnej ententy. ZSRR zawarł traktaty o nieagresji z Francją i Polską (w 1932), nawiązał stosunki dyplomatyczne z USA (w 1933 roku), Czechosłowacją, Rumunią i Bułgarią oraz został przyjęty do Ligi Narodów w 1934. ZSRR poprzez Komintern wspierał zaangażowanie komunistów na świecie we wspólną walkę z faszyzmem w ramach tzw. Frontu Ludowego i zbrojnie wspierał republikanów w Hiszpanii (wojna domowa w Hiszpanii) 1936-1939. Nieoczekiwaną woltę wykonała radziecka dyplomacja 23 sierpnia 1939, kiedy został podpisany pakt Ribbentrop-Mołotow. W zgodzie z jego postanowieniami Armia Czerwona 17 września przekroczyła granicę z Polską i zajęła znaczną część terytorium. Na zajętych obszarach przeprowadzono fikcyjne wybory i obwieszczono o wcieleniu tych ziem do republik: białoruskiej i ukraińskiej. Pod presją siły i w zgodzie z traktatem Ribbentrop-Mołotow wymuszono także wejście (w 1940) Armii Czerwonej do Litwy, Łotwy i Estonii i w tych krajach proklamowano republiki radzieckie, które "przystąpiły" do ZSRR. Również Rumunia została zmuszona do zwrotu Besarabii - na tym terytorium powstała Mołdawska SRR. Tylko próba zajęcia Finlandii (tzw. wojna zimowa) nie powiodła się wskutek zaciętego oporu wojsk fińskich. 22 czerwca 1941 wojska niemieckie, być może uprzedzając planowany atak radziecki, rozpoczęły realizację Planu "Barbarossa" - wojny błyskawicznej w ZSRR. Zdemoralizowane przez represje i słabo wyszkolone do obrony oddziały stawiały słaby opór i wkrótce wojska niemieckie znalazły się na przedpolach Moskwy. Nie udało się jednak Niemcom ani zająć stolicy, ani sparaliżować gospodarki, a przewaga demograficzna i patriotyzm Rosjan sprawił, że w 1943 roku (bitwa pod Stalingradem) Armia Czerwona osiągnęła strategiczną przewagę i zmusiła Niemców nie tylko do wycofania się z terytorium ZSRR, ale także z Rumunii, Bułgarii, Węgier, Polski, znacznej części Czechosłowacji, Austrii i Niemiec. Konferencje Stalina z zachodnimi sojusznikami w Teheranie, Jałcie i Poczdamie stały się podstawą powojennego ładu międzynarodowego. Po zakończeniu wojny w ZSRR nie zmieniono systemu politycznego ani gospodarczego. Przywrócono przedwojenny terror: masowe deportacje objęły narody oskarżone o kolaborację: Tatarów krymskich, Czeczeńców, Niemców nadwołżańskich. W przeddzień śmierci Stalina przygotowywano także czystkę antyżydowską. Wysiłki władz skoncentrowały się na uzyskaniu militarnej przewagi nad państwami zachodnimi, co doprowadziło do tzw. zimnej wojny. ZSRR zbudował własną bombę atomową (z pomocą szpiegów) i termojądrową (samodzielnie). Jednocześnie trwała budowa systemów komunistycznych w krajach podporządkowanych ZSRR. W krajach tych polityka została podporządkowana interesom ZSRR, a system gospodarczy i polityczny oraz terror i propaganda zostały skopiowane według wzorców radzieckich.

ZSRR 1953-85

Śmierć Stalina 5 marca 1953 zapoczątkowała okres zaciętej walki o władze. Najbardziej liberalny program polityczny zaproponował paradoksalnie szef MVD Ławrientij Beria: z jego inicjatywy ogłoszono amnestię, wstrzymano druk dzieł Stalina, rozpoczęto odprężenie w stosunkach międzynarodowych (negocjacje pokojowe w wojnie koreańskiej, przywrócenie stosunków z Jugosławią, obiecywano decentralizację i liberalizację gospodarczą. Jego obalenie (czerwiec 1953) i rozstrzelanie zostało jednak przyjęte powszechnie jako krok w stronę destalinizacji, gdyż kojarzył się ze stalinowskimi represjami. Stopniowo umacniała się pozycja nowego pierwszego sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa, który pozbył się w 1955 roku potężnego premiera Gieorgija Malenkowa, a w 1957 udaremnił próbę obalenia jego władzy przez "starą gwardię" stalinowców. Chruszczow oparł się na aparacie partyjnym, jednocześnie próbując przeprowadzić destalinizację: w 1956 na zjeździe partii wygłosił sławny referat, wyliczający zbrodnie i pomyłki Stalina. Destalinizację ograniczały jednak ważne okoliczności: po pierwsze współwinnym zbrodni był sam Chruszczow i wielu popierających go działaczy; po drugie - czasy stalinowskie uformowały mentalność milionów obywateli ZSRR; po trzecie - w interesie aparatu partyjnego było utrzymanie ukształtowanego w czasach Stalina modelu politycznego i gospodarczego. Polityka Chruszczowa była pełna sprzeczności. Z jednej strony zniósł masowy terror, przywrócił podstawowe prawa pracownicze i podstawy praworządności (nowy kodeks karny), unikał zamykania dysydentów i dopuścił do publikacji dzieła Sołżenicyna, z drugiej strony walczył ze sztuką abstrakcyjną, wzmógł prześladowania cerkwi i nakazał strzelać do demonstujących robotników w Nowoczerkassku w 1962. W polityce zagranicznej z jednej strony pogodził się z niezależnością Jugosławii i mniejszym obciążeniem państw satelickich, głosił hasła rozbrojenia i "współistnienia" dwóch systemów - z drugiej brutalnie stłumił powstanie na Węgrzech w 1956 roku, sprowokował kryzys kubański. Chruszczow doprowadził w 1961 roku do uchwalenia nowego programu Partii, obiecując zbudowanie komunizmu w ciągu 20 lat. Utrzymanie wydatków zbrojeniowych oraz utrzymująca się nieefektywność gospodarki planowej powodowały niski poziom życia i malejącą popularność przywódcy. Rządy Chruszczowa zakończył spisek najbliższych współpracowników, który pozbawił go władzy 14 października 1964 roku. Na czele nowej ekipy stanął Leonid Breżniew, a stanowisko premiera objął Aleksiej Kosygin. Ekipa Breżniewa doszła do władzy na fali sprzeciwu aparatu partyjnego wobec eksperymentów poprzedniej ekipy i udało jej się ustabilizować system polityczny i gospodarczy tak skutecznie, że lata 1964-1985 uzyskały miano "epoki zastoju". Konserwację systemu umożliwiły trzy czynniki: skuteczna walka z ruchem dysydenckim, prowadzona przez KGB pod sprężystym kierownictwem Jurija Andropowa, równowaga w wyścigu zbrojeń z USA, zmuszający Zachód do ustępstw oraz wysokie ceny eksportowych towarów (zwłaszcza ropy naftowej), które pozwoliły odroczyć kryzys gospodarczy (m.in. poprzez import zboża). Następcy Breżniewa - Jurij Andropow rządzący od 11 listopada 1982 do 9 lutego 1984 oraz Konstantin Czernienko sprawujący władzę od 13 lutego 1984 do 10 marca 1985 kontynuowali w zasadzie politykę Breżniewa. Najważniejszymi wydarzeniami lat 1980-1985 były zgony całej generacji polityków, do których obok trzech kolejnych sekretarzy generalnych należał także premier Kosygin, główny ideolog Michaił Susłow oraz wpływowy lider kompleksu wojenno-przemysłowego Dymitr Ustinow.

"Przebudowa" i rozpad

Michaił Gorbaczow, który objął władzę w 1985 roku stanął w obliczu narastającego kryzysu gospodarczego, toczącej się bez szans na zwycięstwo wojny afgańskiej, przegranego wyścigu zbrojeń (tzw. wojny gwiezdne) oraz korupcji władzy. Jego celem były kardynalne reformy, które umocniłyby system polityczny ZSRR pod hasłami ustrojowej przebudowy (pierestrojka, "перестройка"), przyspieszenia ("ускорение") rozwoju gospodarczego oraz jawności ("гласность") życia społecznego. Jego wysiłki jednak zakończyły się fiaskiem i nie tylko nie umocniły, ale raczej przyspieszyły upadek totalitarnego państwa. Szczególnie niekonsekwentny charakter miały reformy ustrojowe, które miały doprowadzić do "demokratyzacji" społeczeństwa, ale bez naruszenia "kierowniczej roli" KPZR. W ekipie Gorbaczowa znaleźli się zarówno przedstawiciele "reformatorów" o poglądach demokratycznych (ich przywódcami byli nowy sekretarz KC KPZR ds. ideologii Aleksandr N. Jakowlew nazywany "ojcem pierestrojki", minister spraw zagranicznych Eduard Szewardnadze i popularny sekretarz obwodu swierdłowskiego, potem Moskwy Borys Jelcyn), jak i przeciwnicy daleko idących zmian, których przywódcą był sekretarz KC KPZR ds. organizacyjnych Jegor Ligaczow. Wskutek polaryzacji poglądów w partii oraz coraz mniejszej popularności społecznej autorytet Gorbaczowa stale malał. Najważniejsze realne znaczenie miało uwolnienie więźniów politycznych (w tym Andrieja Sacharowa) oraz "jawność", tj. ograniczenie cenzury i liberalizacja polityki kulturalnej, która nieuchronnie prowadziła do pluralizmu politycznego. Także ograniczone reformy gospodarcze (kierowane przez premiera Nikołaja Ryżkowa) nie zahamowały narastającego kryzysu. Znaczne sukcesy Gorbaczow odniósł w dyplomacji, zwłaszcza w negocjacjach rozbrojeniowych z USA. Od 1988 "odgórna rewolucja" zaczyna rozwijać się według własnych praw. Ujawniły się tłumione dotąd konflikty narodowościowe, których najkrwawszym przejawem był pogrom Ormian w Sumgaicie 28 lutego tego roku. Wkrótce w większości republik powstały tzw. fronty ludowe, domagające się uwzględnienia praw narodowych. Jako pierwszy niepodległość ogłosił parlament litewski 11 marca 1990 (co sprowokowało interwencję Armii Radzieckiej). 29 maja 1990 prezydentem republiki rosyjskiej zostaje Borys Jelcyn. Gorbaczowa, usiłującego zachować ZSRR poprzez negocjowanie nowego traktatu związkowego tzw. nowo-ogariowskiego, który miał zamienić leninowski z 1922 roku, opuszczają zwolennicy reform (Jelcyn, Szewardnadze), natomiast od grudnia 1990 otaczają ich przeciwnicy (szef KGB Władimir Kriuczkow, szef MSW Borys Pugo, premier Walentin Pawłow i wiceprezydent ZSRR Giennadij Janajew - którzy 19 sierpnia 1991 dokonują nieudanego zamachu stanu. Zamachowcy aresztują przebywającego na Krymie Gorbaczowa i ogłaszają o wprowadzeniu stanu wyjątkowego oraz przejęciu władzy w państwie przez Janajewa. Próba zdobycia siedziby władz rosyjskich kończy się jednak niepowodzeniem, gdy przez budynkiem gromadzą się tłumy mieszkańców Moskwy, do których przemawia Jelcyn. Spiskowcy niepewni poparcia żołnierzy nie decydują się na użycie siły i po trzech dniach oddają władzę Gorbaczowowi. Głównym wygranym puczu jest jednak Borys Jelcyn, na którego wniosek 29 sierpnia parlament rosyjski zakazuje działalności KPZR i konfiskuje jej majątek. 6 września rząd rosyjski uznaje niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii, a 8 grudnia przywódcy pozostałych republik ZSRR podpisują umowy białowieskie o likwidacji ZSRR i utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. 25 grudnia 1991 podaje się do dymisji całkowicie już pozbawiony władzy prezydent ZSRR - Michaił Gorbaczow, i akt ten ostatecznie kończy istnienie prawie 70-letniego państwa. ---- Przywódcy Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) - faktyczni przywódcy państwa:
- 1903-1924: Włodzimierz Lenin - założyciel i niekwestionowany przywódca partii bolszewików do swojej śmierci
- 1924-1953: Józef Stalin - sekretarz generalny KC RKP(b) od 1922 (następnie KC WKP(b) od 1925 i KC KPZR od 1952)
- 1953-1964: Nikita Chruszczow - pierwszy sekretarz KC KPZR
- 1964-1982: Leonid Breżniew - pierwszy sekretarz KC KPZR, od 1966 sekretarz generalny KC KPZR
- 1982-1984: Jurij Andropow - sekretarz generalny KC KPZR
- 1984-1985: Konstantin Czernienko - sekretarz generalny KC KPZR
- 1985-1991: Michaił Gorbaczow - sekretarz generalny KC KPZR Inne ważne postacie w historii Związku Radzieckiego:
- Ławrientij Beria
- Nikołaj Bucharin
- Feliks Dzierżyński
- Lew Kamieniew
- Feliks Kon
- Aleksiej Kosygin
- Julian Marchlewski
- Wiaczesław Mołotow
- Aleksiej Rykow
- Michaił Susłow
- Lew Trocki
- Michaił Tuchaczewski
- Andriej Wyszynski
- Grigorij Zinowiew

Zobacz też


- Prezydenci ZSRR
- Premierzy ZSRR
- radzieckie miejsca odosobnienia
-

Pluton

Pluton to dziewiąta, najbardziej oddalona od Słońca planeta Układu Słonecznego. Została odkryta w 1930 roku przez amerykańskiego astronoma Clyde'a Tombaugh'a. Określana dzisiaj planetą jedynie ze wzgledów historycznych. Pluton należy do szerszej grupy obiektów transneptunowych. Jest to najmniejsza i najlżejsza planeta całego systemu. Płaszczyzna po której się porusza jest mocno nachylona do płaszczyzny ekliptyki, z silnie ekscentryczną orbitą, która częściowo przebiega wewnątrz orbity Neptuna. Planeta posiada jednego satelitę - Charona o stosonkowo dużych rozmiarach. Nazwa planety została zapożyczona od rzymskiego boga Plutona, zaś jego symbol - złożenie liter P i L - pochodzi od inicjałów Percivala Lowella, amerykańskiego astronoma.

Właściwości fizyczne

Masa i rozmiar

Percivala Lowella Pluton jest nie tylko najmniejszym, ale i najmniej masywnym ze wszystkich planet Układu Słonecznego. Masywniejsze od niego są nawet niektóre satelity innych planet: Kallisto, Ganimedes, Europa, Io, Tytan, Tryton i Księżyc. Z drugiej strony Pluton jest znacznie większy od typowych obiektów transneptunowych i innych planetoid, co zwiększa jego rangę. Do 31 lipca 2005 był największym znanym obiektem Pasa Kuipera, kiedy to świat dowiedział się o istnieniu 2003UB313. Rozmiar i promień planety próbowano wielokrotnie wyznaczyć za pomocą ziemskich obserwacji. Odkrycie w 1978 jego satelity Charona umożliwiło w prosty sposób wyznaczenie masy tych dwóch grawitacyjnie związanych ciał dzięki (sprecyzowanemu przez Newtona) III prawu Keplera. W ostatecznym ustaleniu rozmiarów planety bardzo pomogło obserwowane przez ziemskie teleskopy zakrycie tarczy Plutona przez jego satelitę.

Ekscentryczność orbity

Pluton porusza się ruchem wstecznym względem pozostałych planet, jak również obraca się w przeciwnym kierunku. Średnia odległość Plutona od Słońca wynosi 39,5 AU, jednak silnie ekscentryczna orbita o mimośrodzie 0,248 sprawia że podczas największego zbliżenia planeta znajduje się w odległości 29,7 AU od rodzimej gwiazdy, czyli bliżej niż Neptun. Ostatnio takie zbliżenie miało miejsce od 7 lutego 1979 do 11 lutego 1999. Wynikać może stąd błędne przekonanie że orbity tych planet przecinają się, jednak pogląd ten jest błędny, jako że opiera się na wyobrażeniu ruchu tych ciał w jednej płaszczyźnie. W rzeczywistości orbita Plutona jest nachylona 17° do ekliptyki. Pluton pozostaje z Neptunem w rezonansie orbitalnym 2:3, co oznacza że na 2 obiegi Plutona przypadają 3 Neptuna. Prędkość obiegu planety podlega bardzo dużej amplitudzie: w czasie gdy znajduje się on najbliżej Słońca (peryhelium) jest prawie dwa razy większa niż w aphelium. Rozmiar obiektu i jego charakterystyczna orbita powoduje wiele dyskusji na temat wykreślenia Plutona z listy planet. Z astronomicznego punktu widzenia Pluton należy do szerszej grupy obiektów transneptunowych, zwanych plutonkami. Informacja z 31 lipca 2005 o odkryciu odleglejszego i większego ciała od Plutona, osłabia jego pozycję jako planety. Obecnie Międzynarodowa Unia Astronomiczna traktuje Plutona jako planetę. Jego parametry orbity (ruch wsteczny i duże nachylenie do ekliptyki) może sugerować, że Pluton był niegdyś satelitą Neptuna, który uniezależnił się z czasem na wskutek kolizji z jakimś innym ciałem.

Atmosfera

Pluton posiada atmosferę o ciekawych właściwościach. Uwidacznia się ona tym bardziej im znajduje się bliżej peryhelium; będąc bliżej Słońca bardziej poddaje się jego energii, dzięki której znajdujący się na powierzchni lód sublimuje do postaci pary wodnej, będącej głównym składnikiem jego rzadkiej atmosfery. Zaś panująca na dalszych odległościach niższa temperatura powoduje zamrożenie składników atmosfery do ciała stałego. Sugeruje się, że Pluton może uczestniczyć w aktywnej cyrkulacji atmosfery ze swoim księżycem Charonem. O istnieniu rzadkiej atmosfery, przekonało w 1988 obserwowane z Ziemi zakrycie przez Plutona jasnej gwiazdy. Kiedy planeta lub inny obiekt (np. planetoida) nie posiadający atmosfery zaczyna zakrywać gwiazdę, to staje się ona zupełnie niewidoczna. Jednak w przypadku Plutona, gwiazda "ciemniała" powoli, co świadczyło o istnieniu na tej planecie atmosfery. Na podstawie stopnia zaćmienia gwiazdy ustalono ciśnienie atmosfery na 0,15 Pascala. Kolejne pomiary atmosfery Plutona przeprowadzono w 2003, podczas kolejnego tranzytu planety na tle jasnej gwiazdy. O dziwo, badania wówczas wykazały większe ciśnienie w atmosferze, mimo że planeta znajdowała się dalej od Słońca. Sugeruje się, że może to być wywołane dotarciem światła do południowego bieguna planety (który wcześniej przez 120 lat tkwił w ciemnościach) i sublimacja znajdującego się na tamtejszej powierzchni azotu.

Odkrycie i nazwanie Plutona

Pluton został odkryty 18 lutego 1930 przez amerykańskiego astronoma Clyde'a Tomnbaugh'a pracującego w Lowell Observatory w Arizonie. O istnieniu planety dowiedział się przeglądając zdjęcia zrobione między 23 a 29 styczniem tegóż roku. Po tym jak uzyskał fotograficzne potwierdzenie, 13 marca wysłał telegraficzną wiadomość do Obserwatorium Harvard College. W późniejszym czasie zdjęcia jeszcze z 1915 roku potwierdziły istnienie tego obiektu. Jeszcze na długo przed odkryciem samej planety, astronomowie przewidzieli istnienie transneptunowego obiektu (Planety X). Postawiono tezę, że za zaburzenia w ruchu Neptuna musi odpowiadać jakiś inny obiekt. O jego istnieniu wiedziano na długo przed jego odkryciem. W sprawie nazewnicta obiektu pierwszeństwo miał jego odkrywca. Jego przełożeni pośpieszali Tombaugh'a do zaproponowania nazwy, zanim ktoś inny go w tym uprzedzi. Wkrócte propozycje zaczęły nabiegać niemal z całego świata. Constance Lowell, wdowa po mężu Percivalu (założyciela obserwatorium, w którym odkryto Plutona), zaproponowała nazwę Zeus. Ostatecznie, w wyniku impasu w tej sprawie, wdowa Lowell, zaproponowała na nazwę swoje pierwsze imię, co spotkało się z dużą bezaprobatą środowisk astronomicznych. Pewne młode małżeństwo nawet napisało list, w którym zaproponowało imię swojego nowonarodzonego dziecka. Wśród propozycji dominowały imiona mitologicznych postaci: Kronos, Minerwa (zaproponowane przez gazetę New York Times) jako jedne z głównych propozycji. Dalej wymieniano także: Artemis, Atena, Atlas, Kosmos, Hera, Herkules, Ikar, Idana, Odyn, Pax, Persefona, Perseusz, Prometeusz, Tantal, Wulkan, Zymal i wiele innych. Wiele z tych mitologicznych postaci zostało zarezerwowanych dla numeracji asteroidów. W końcu obiekt nazwano od rzymskiego boga Plutona, a oznaczono go symbolem P-L na cześć Percivala Lowella który przewidział istnienie tego obiektu, obserwując ruch Neptuna. Pomysłodawczynią tego nazewnictwa była 19-letnia wówczas Venetia Burney studiująca w Oxfordzie. Swoja nazwę tłumaczyła tym, że skoro planeta znajduje się bardzo daleko i panuje tam bardzo duży mróz, to niech przyjmie imię od rzymskiego boga zaświatów - Plutona. Profesor Herbert Hall Turner poinformował o pomyśle swych znajomych z amerykańskiego obserwatorium, którzy jednomyślnie przyjęli nazwę. Oficjalnie została ona przyjęta i ogłoszona 1 maja 1930.

Obserwacje

Jasność Plutona obserwowanego z ziemi oscyluje w granicach 14 mag. W takim wypadku trzeba przynajmniej korzystać z 30 centymetrowych teleskopów (12 cali) aby go dostrzec. Wygląda wówczas, dzięki swojej zółtawej barwie jak gwiazda. Jego średnica kątowa wynosi 0,15.

Satelity Plutona

mag Pluton posiada trzy naturalne satelity. Największy z nich, Charon, po raz pierwszy został zaobserwowany w 1978 roku. Jego odkrywcą był James Christy. Jest on stosunkowo dużych rozmiarów, przez co układ Pluton-Charon bywa nazywany planetą podwójną. Charakterystyczną cechą tego ukłądu jest to, że ciała te wirują wokół wspólnego środka masy znajdującego się ponad powierzchnią planety. Pluton i jego satelita tworzą układ podwójnie synchroniczny, co oznacze że są wobec siebie stale zwrócone tą samą stroną. Odkrycie Charona miało przełomowe znaczenie dla wyznaczenia masy samej planety. Uwzględniając okres orbitalny satelity, oraz korzystając z III prawa Keplera udało się wyznaczyć masę na ok. 2% masy ziemskiej. Masa ta okazała się znacznie mniejszą od najmniejszej przypuszczalenj masy tej planety. Innym następstwem jego odkrycia była wyznaczenie średnicy i rozmiarów Plutona. Pierwotnie zakładano, że planeta jest większa od Merkurego, ale mniejsza od Marsa, na co wskazywały wizualne obserwacje. Jednak dopiero później okazało się, że wszystkie obliczenia dotyczą dwóch obiektów, co automatycznie zmniejszyło domniemane rozmiary planety. Obecnie, dzięki zaawansowanej aparaturze jesteśmy w stanie dokładnie wyznaczyć wielkość i masę tak planety, jak i jego satelity. Współczesne informacje pokrywają się z danymi wynikającymi z III prawa Keplera. O istnieniu Charona przekonały obserwacje samej planety i badania jego albedo. Regularne zwiększająca się i malejąca jasność wysunęły podejrzenia o krążacym wokół niej innym obiekcie. albedo Podzielone są zdania na temat pochodzenia Charona. Niektórzy wysnuwają teorie, że mógł on być niegdyś (podobnie jak sam Pluton) satelitą Neptuna, który wyrwał się z jego pola grawitacyjnego i osiadł na orbicie wokółsłonecznej o właściwościach zbliżonych do orbity Plutona. Następnie w wyniku różnic rozmiarów i prędkości oba obiekty zbliżały się do siebie, aż wreszcie związały się ze sobą grawitacyjnie tworząc znany dzisiaj układ. Inna teoria zakłada, że mógł on być przechwyconym przez Plutona obiektem transneptunowym. Pewne jest, że przez chociaż krótki czas swojego istnienia Charon bezpośrednio obiegał Słońce. Pluton i jego satelita wykazują podobieństwa geologiczne z Trytonem - największym księżycem Neptuna, który w swojej przeszłości również najprawdopodoniej orbitował wokół Słońca jako obiekt transneptunowy. Księżyce zewnętrzne teoria 31 października 2005 roku ogłoszono o odkryciu dwóch kolejnych niewielkich księżyców Plutona. Zostały one zaobserwowane na zdjęciach wykonanych przez teleskop Hubble'a w dniach 15 maja i 18 maja 2005. Księżyce otrzymały tymczasowe nazwy S/2005 P 1 i S/2005 P 2. Okrążają one Plutona odpowiednio w odległości około 64700 km (S/2005 P 1) i 49400 km (S/2005 P 2) od planety w tej samej płaszczyźnie co Charon. Średnicę księżyców szacuje się na 100 do 160 km. Obserwowana wielkość gwiazdowa wynosi 23m i jest 5000 razy mniejsza od Plutona. W lutym 2006 planowane jest wykonanie dodatkowych obserwacji księżyców, które umożliwią precyzyjniejsze określenie parametrów ich orbit.

Eksploracja Plutona

2006 Obecna wiedza na temat Plutona nie jest zbyt obszerna, a to przede wszystkim za sprawą jego odległości od Ziemi. Do tej pory planety tej nie badała bezpośrednio żadna sonda kosmiczna. W 2001 NASA rozpoczęła przygotowania do wyprawy sondy New Horizons, z zamiarem bezpośredniej obserwacji planety. Plan ogłoszono oficjalnie w listopadzie 2003. Misja ma wystartować w 2006 między 11 styczniem, a 14 lutym. Przed dotarciem do Plutona, pojazd ma minąć Jowisza i skorzystać z jego grawitacyjnej wyrzutni. Dotarcie do celu zakładane jest na 2015.

Misja New Horizons ma zastąpić wyprawę Pluto Kuiper Express, anulowaną w 2000 z powodu nieprzewidzianych problemów technicznych i rosnących kosztów. Wcześniej Pluton miał być badany docelowo przez sondę Voyager 1, jednak z powodu ograniczonego budżetu i braku zainteresowania, pojazd skierowano na satelitę Saturna - Tytana.

Parametry misji

Sonda New Horizons ma ważyć pół tony. W przestrzeni poruszać się będzie z prędkością dochodzącą do 43 000 km/h (27 000mph). Wyposażona w najnowszą aparaturę sonda badać będzie aktywność geologiczną Plutona i jego satelity, sporządzi komputerową mapę powierzchnii oraz podda badaniom jego atmosferę. W planie misji przewidziano również obserwacje innych obiektów Pasa Kuipera. Zgodnie z planem sonda ma zakończyć działanie w 2022.

Dyskusje na temat Plutona

Planeta X?

Odkrycie planety w 1930 potwierdziło hipotezy o istnieniu zewnętrznego obiektu odpowiedzialnego za zaburzenia w ruchu Neptuna i Urana. Percival Lowell W 1915 dzięki badaniom ruchów tychże planet dokładnie przewidział położenie owego "za-neptunowego" obiektu, nazywanego wówczas Planetą X. Jego obliczenia okazały się nadzwyczaj trafne, gdy 15 lat później odkryto taki obiekt. Poprzez kolejne dekady pojawiały się wielorakie rozbieżności dotyczące jego właściwości. Ówczesne możliwości techniczne nie umożliwiały dokładnie oszacować jego masy i rozmiaru, choć nawet to wtedy w żaden sposób nie podwarzało jego rangi. Pierwsze hipotezy zakładały, zaproponowane na podstawie albedo oraz prędkości obiegu, że Pluton jest znacznie większą planetą niż to się później (w 1978 po odkryciu Charona) okazało. To przemawiało za tym, że jest on poszukiwaną Planetą X, odpowiedzialną za zaburzenia w orbitach zewnętrznych planet. Jednak wszystkie te hipotezy zostały definitywnie obalone kiedy odkryto satelitę planety. Zostało to wykorzystane do dokładnego określenia rozmiarów planety i masy (który, jak na obiekt tego rozmiaru, okazała się być dosyć wielka, ze względu na dużą gęstość). Stwierdzono, że obiekt mniejszy od ziemskiego Księżyca nie jest w stanie samodzielnie tak znacząco wpłynąć na ruch nieporównywalnie większych gazowych olbrzymów - Urana i Neptuna. I choć pozycja Plutona (przewidziana obliczeniami Lowella) pokrywała się z odkształceniami ruchu owych planet, to w rzeczywistości okazała się mieć ona niewiele ze sobą wspólnego. W 1951 Gerard Kuiper zasugerował, że wpływ na owe anomalie może mieć nie jeden obiekt (jak to zakładano Pluton), a większa liczba obiektów krążących w podobnej odległości od Słońca. Z czasem potwierdzono zostało to potwierdzone, odkrywając coraz więcej takich obiektów krążących w nazwanym na jego cześć tzw. pasie Kuipera, których dziś znanych jest ponad 800. W świetle tych faktów ranga Plutona znacznie osłabła, a temat planety X pojawił się ponownie. Do lat dziewięćdziesiątych XX w. kwestia Plutona jako planety nie była do podważenia. Dopiero pod koniec wieku odkrycie wielu tego typu obiektów transneptunowych (wchodzących w skład pasa Kuipera), spowodowało, że wielu zaczęło ten fakt kwestionować. Obecnie tylko hipotetyczna dziesiąta planeta Układu Słonecznego mogłaby być autentyczną planetą X, odpowiedzialną za anomalie orbit Urana, Neptuna, a także Plutona.

Aktualne doniesienia

Z początkiem ostatniej dekady ubiegłego stulecia, poczęto odkrywać coraz więcej obiektów transneptunowych. Pierwszym takim obiektem, po Plutonie i jego satelicie, był (15760) 1992 QB1. Liczba znanych plutonków wzrasta z każdym rokiem. Tempo odkrywania tych obiektów stawia pytanie: czy Pluton jest najmniejszą planetą, czy największym transneptunem? (15760) 1992 QB1 Kolejne obserwarcje dowodziły istnieniu wielu obiektów, jednak za każdym razem były to ciała wielokrotnie mniejsze od Plutona, co utwierdzało jego pozycję. Największa znana wówczas planetoida - Ceres - posiadała średnicę 950 km. Przełom nastąpił w 2002 - wtedy to odkryto 50000 Quaoar ze 1240 km średnicą, stanowiącą ponad połowę średnicy Plutona. Inne ważne odkrycie - 90482 Orcus, ze średnicą większą od Quaoar'a poddało w wyraźną wątpliwość rangę dziewiątej planety. W 2004 odkryto obiekt niesłychanie daleki naszej gwieździe o niebywałych rozmiarach. 90377 Sedna, bo tak go później nazwano, posiada średnicę 1800 km. Wszystkie te obiekty swoimi rozmiarami dorównywały Plutonowi i znacznie osłabiały jego pozycję. Jednak jeszcze nie podjęto żadnych działań w celu zweryfikowania klasyfikacji planet. Zdecydowanie największe znaczenie dla klasyfikacji planet miało odkrycie z 29 lipca 2005, kiedy to ogłoszono istnienie obiektu 2003UB313. Na podstawie jego albedo natychmiastowo określono jego rozmiar na większy od Plutona. To zaś z jednej strony spowodowało, że niektórzy włączyli go w poczet planet, inni zaś na podstawie jego rozmiaru zdegradowali Plutona do obiektu pasa Kuipera. Jest to największe zaobserwowane ciało Układu Słonecznego od odkrycia Neptuna w 1846. Jednak cechą Plutona odróżniającą go od innych transneptunów jest jego wielki księżyc i atmosfera. Bo co prawda, wiele tych oddalonych obiektów (za wyjątkiem Sedny) posiada swoje satelity, jednak zawsze są to ciała znacznie mniejsze. Wstępne badania wykazują podobieństwo geologiczne nowo-odkrytego obiektu z (formalnie) ostatnią planetą. Ten precedens stawia pytanie o definicję planety. W XIX w. każdą odkrytą asteroidę (1 Ceres, 2 Pallas, 3 Juno oraz 4 Westa) ówczesni ludzie automatycznie uznawali za planety (głównie za sprawą braku możliwości dokładnego pomiaru wielkości obiektu). To samo tyczyło się asteroidy 5 Astraea odkrytej w 1845 (na rok przed odkryciem Neptuna), którą również potraktowano jako planetę. Jednak w kolejnych latach odkrywanie coraz większej ilości asteroidów (krążących między orbitami Ziemi i Jowisza) spowodowało, że określanie ich planetami stało się nieaktualne i błędne. Owe obiekty po prostu przypisano do szerszego grona pasa planetoid. Niektórzy przypuszczają, że ta historia może być udziałem Plutona, który niedługo zostanie zdefiniowany jako największy obiekt pasa Kuipera. Podobna debata dotyczy kontynentów Europy i Azji. Z histotrycznego punktu widzenia Europa i Azja pozostają dwoma różnymi kontynentami, gdzie przez wieki kształtowały się różne kultury. Jednak patrząc geograficznie obydwa razem stanowią jeden wielki ląd, nazywany przez niektórych Eurazją. Być może, Międzynarodowa Unia Astronomiczna uzna (niezależnie od przyszłych odkryć astronomicznych) że Pluton pozostanie na zawsze dziewiątą planetą Układu Słonecznego.

Zobacz też:


- Pluton (bóg)
- Pluton (pierwiastek) Linki zewnętrzne
- [http://www.nineplanets.pl/pluto.html Nineplanets.pl - Pluton]
Kategoria:Układ Słoneczny
- ko:명왕성 ms:Pluto ja:冥王星 simple:Pluto (planet) th:ดาวพลูโต

Batalion

Batalion - jednostka organizacyjna wojska, mniejsza od pułku / brygady. Termin wprowadzony został po raz pierwszy przez Nicolo Machiavellego jako określenie oddziału piechoty mniejszego od batalii. Obecnie batalion stanowi jednostkę taktyczną (pododdział), składający się z kilku (3-6) kompanii i mniejszych pododdziałów zabezpieczenia. W wojskach NATO i USA batalion zazwyczaj wchodzi w skład brygady, w armii rosyjskiej (i w armiach państw, niegdyś tworzących Układu Warszawskiego) zazwyczaj wchodzi (wchodził) w skład pułku. W jednostkach artylerii i kawalerii odpowiednikiem batalionu jest w szeregu armii dywizjon. Batalion zazwyczaj składa się z dowództwa wraz z pododdziałem dowodzenia (zazwyczaj kompania dowodzenia), kilku kompanii zasadniczego dla danego batalionu rodzaju wojsk, czasem dodatkowo kompanii innego rodzaju wojsk (np. w batalionie czołgów mogą być 3 kompanie czołgów i 1 kompania zmechanizowana), oraz pododdziałów zabezpieczających wykonanie zadań batalionu (np. saperzy, artyleria przeciwpancerna, artyleria przeciwlotnicza). Kategoria:Wojsko ja:大隊

RPG-7

RPG-7 (polskie oznaczenie wojskowe RGppanc-7) Radziecki, ręczny granatnik przeciwpancerny, używany w państwach Układu Warszawskiego oraz wielu innych krajach (głównie Trzeciego Świata). Wystrzeliwany przez granatnik pocisk jest wyposażony w nadkalibrową głowicę kumulacyjną. W ostatnich latach opracowano nowe rodzaje pocisków dla RPG-7 z głowicami kumulacyjnymi (także tandemowymi), a także odłamkowymi i paliwowo-powietrznymi. kumulacyjną Dane techniczne:
- kaliber lufy: 40 mm
- kaliber głowicy: 68 mm
- długość:
  - w położeniu marszowym: 805 mm
  - w położeniu bojowym: 1190 mm
- masa gra