La historio ampleksas ĉiujn pasintajn okazaĵojn kaj la evoluojn de homoj, popoloj, komunumoj, socioj, civilizoj, landoj, ŝtatoj,regantoj kaj regatoj. La historion studas historiologio (=scienco pri historio/historiscienco). Laŭ pri strikta difino oni nomas historion nur tion, kio estas pruvebla per dokumentoj. Tiusence, la historia tempo komenciĝis nur, kiam aperis skribitajinformoj. Tamen eblas esplori ankaŭ la antaŭan (senskriban) tempon; ĝin oni nomas antaŭhistorio aŭ prahistorio.
(NB! Por historioj de lingvo, teatro ktp., vd. je la koncernataj artikoloj.)
----
:Historio de Scienco kaj Teknologio
- Loko: 38 00 No, 97 00 Ok (centra Nordameriko)
- Ĉefurbo: Vaŝingtono - Areo: 9.166.600 km²
- semotaŭga: 19%
- Loĝantaro: 275.562.673 (2000, takso), urbanoj 77% (2000)
- homoj en kv. km: 30,1 (2000)
- homoj en kv. km da semotaŭga tero: 158,2 (2000)
- kreskanta elcento: 0,91% (2000, takso)
- naskoj: po 14,2 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortoj: po 8,7 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- migrantoj: po +3,5 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortokvanto de beboj: po 6,82 mortoj el 1000 naskoj (2000, takso)
- infanoj je virino: po 2,06 infanoj naskitaj de virino
- meza vivo-longeco: 77,12 jaroj (74,24 viroj, 79,9 virinoj) (2000, takso)
- Esperanto: Historio en la lando
Usono estas la sola grava lando, kiu ne uzas la SI-sistemon.
La Esperanta vorto Usono venas el Usonia, iam proponita vorto por eviti la uzon de "Ameriko" por la lando kaj "Amerikanoj" por ĝiaj loĝantoj. La longforma nomo estas Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko, kaj oftega mallongigo estas USA.
La plej grandaj urboj
La datumoj estas de la jaro 2000. La nombroj montras milionojn da loĝantoj. Ne temas pri la loĝantoj ene de la juraj limoj de la urboj, sed pri ampleksaj regionoj kun multaj antaŭurbetoj kaj eĉ memstaraj urboj, kies centron formas la nomitaj urboj.
Usono konsistas el 50 ŝtatoj:
Denaskaj lingvoj en 1990. La nombroj montras milionojn da parolantoj.
Kun 500-100 mil parolantoj: la
portugala (430),
japana (428),
greka (388),
araba (355),
hindia kaj
urduo (331),
rusa (242),
jida (213),
taja (206),
persa (201),
haitia (189),
armena (150),
navaha (149),
hungara (148),
hebrea (144),
nederlanda (143),
kmera (127),
guĝarata (102). 2,04 milionoj
parolas lingvojn kun malpli ol 100 mil usonaj parolantoj.
legpova: 97% (97% viroj, 97% virinoj) (1979, takso)
[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/usaacc.htm lingvaj situacio kaj leĝaro en usono (france)]
- registaro: demokratiafederaciarespubliko. La ĉefekzekutivo kaj la ŝtatestro de Usono estas la usona prezidanto.
- sendependeco: je la 4-a de julio1776 de Britio - organizoj: UNO (1945), NATO - konstitucio: la 4-an marto 1789 - korupteco: 8,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)
- ekonomio: 3169,0 Md (1998, takso)
- por kapo: 11,50 kd (1998, takso)
- kreskanta elcento: 4,1% (1999, takso)
- inflacio: 2,2% (1999)
- senokupeco: 4,2% (1999)
- valuto: 1 dolaro ($)
Roger Williams (ĉ. 21-a de decembro1603 – 1-a de aprilo1684) estis angla teologo, grava proponanto de la apartigado de la eklezio disde la ŝtato, subtenanto de justaj intertraktoj kun indiĝenaj popoloj de Nov-Anglio, fondinto de la urbo Providenco, kaj kunfondinto de Rod-Insulo; lin ankaŭ usonaj baptistoj, precipe en norda Usono, rigardas kiel sian iniciatinton.
Rod-Insulo
Frua Vivo
Williams naskiĝis en Londono proksimume en 1603. Diversaj informfontoj donas la jaron kiel 1599, 1602, eĉ 1607. La plej ofte citata dato estas la 21-a de decembro 1603, sed tio probable temas pri lia baptiĝo, ne lia naskiĝo. Lia patro, James Williams (1562–1620) estis komercisto en Smithfield, Anglujo. Lia patrino (1564-1634) nomiĝis Alice Pemberton.
Subvenciate de fama juristo (Edward COKE), Roger WILLIAMS edukiĝis ĉe Sutton's Hospital kaj en la Universitato_de_Kembriĝo (bakalaŭro pri artoj, 1627). Ŝajnas ke li havis talenton pri lingvoj, kaj li frue lernis la lingvojn latinan, grekan, nederlandan kaj francan. Li instruis al Miltono la nederlandan, ricevante kompense lecionojn pri la hebrea.
Post la diplomiĝo Kembriĝa, li fariĝis kapelano de riĉa familio. Li geedziĝis (je la 15-a de decembro, 1629) kun Mary BARNARD (1609–1676). Iliaj ses infanoj naskiĝis en Ameriko.
Antaŭ la fino de 1630, Williams ekmalkonsentis kun la oficiala eklezio, kaj decidis, ke li ne plu povas labori en Anglujo. Malakceptante proponojn pri postenoj en la universitato kaj la eklezio, li decidis serĉi en Nov-Anglio tiun liberecon konsciencan, kiun oni malpermesis al li en la hejmlando.
Amerikaniĝo
En 1630 Roger kaj Mary Williams forvelis al Bostono en la ŝipo Lyon. Alveninte je la 5-a de februaro1631, li preskaŭ tuj ricevis inviton plenumi portempe la pastorecon, ĉar la pastoro estis reironta al Anglujo, sed li malakceptis la inviton, ĉar la preĝejo ne estis "disigita". Li anoncis sian konvinkiĝon, verŝajne formitan jam en Anglujo, ke "la magistrato ne rajtas puni ian ajn lezon kontraŭ la unua tabulo" (t.e. de la Dek Ordonoj) kiel ekzemple idolismo, sabatrompado, misadorado, aŭ blasfemado, kaj ke ĉiu individua homo rajtu libere sekvi la proprajn konvinkiĝojn pri aferoj religiaj.
Rilatoj kun Indiĝenoj Amerikaj (Indianoj)
Williams ricevis la daŭran amikecon de la indiĝenoj de la regiono pro sia respekto al ili kiel homoj, kaj sia preteco intertrakti kun ili sur egala bazo. Li ĉiam insistis, ke terenon setlotan de eŭropanoj oni nepre devas antaŭe juste aĉeti de la loka gento.
Vivo en Salemo – Apartaj Opinioj
En la fina parto de sia pastrado ĉe Plymouth, laŭ Brewster, Williams komencis "disventumi … diversajn el siaj propraj kuriozaj opinioj" kaj "klopodi trudi ilin al aliaj homoj." La popolo de Plymouth ekkonstatis, ke ne nur pri la indianoj liaj pensmanieroj estas tro progresintaj por ili, kaj li foriris returne al Salem.
Ekzilo
La dekreto pri ekzilo (9-a de oktobro 1635, efektivigita en januaro 1636), baziĝis en la agresema kaj senkompromisa malamo de Williams kontraŭ la ĉarto kaj la teokratio, kaj rezultis rekte el la polemiko pri la tereno ĉe Marblehead. Liaj radikalaj principoj, kiuj postulis la tutan apartigadon de la Eklezio disde la Ŝtato, kaj absolutan volontecon en aferoj de religio, kaj lia rifuzo dividi komunion kun ĉiuj, kiuj subtenas aŭ aprobas la ekzistantan ordon, ŝajnigis al la teokratiestroj de Masaĉuseco, ke ili ekzilu lin.
Li ĵus resaniĝis el grava malsano komenciĝinta dum la proceso, kiam oni flustris al li, ke la regantoj aranĝas resendi lin al Anglujo por esti pritraktita de la registaro de Laud. Sekvate de kelkaj dediĉitaj amikoj, li fuĝis en la sovaĝejon al siaj indianaj amikoj, kiuj akceptis lin laŭeble gastigeme. Li skribis, "Mi dolore ĵetiĝadis dum dek kvar semajnoj, en amara vintra sezono, ne sciante la signifon de la vortoj pano aŭ lito."
Ekloĝo en Providenco
En junio Williams atingis la nunan situon de Providenco kaj, akirinte terenon de la indiĝenoj (vidu Canonicus), li enlasis al egalaj rajtoj kun si mem dek du "amantajn amikojn kaj najbarojn" (pluraj venis al li el Masaĉuseco post la printempiĝo).
Rilatoj kun la Baptistoj
En 1638 pluraj masaĉusecaj kristanoj, kiuj alvenis al oponado al la baptado de infanetoj kaj sekve persekutiĝis, transloĝiĝis al Providenco. Plimulto el ili verŝajne jam estis sub la influo de Williams dum li estis en Masaĉuseco, kaj iujn eble influis anglaj baptistoj jam antaŭ ol ili forlasis Anglujon.
Morto kaj Entombigo
Williams mortis frue en 1684. Oni entombigis lin sur lia propra tereno. Iom poste oni transportis liajn restaĵojn al la tombo de posteulo en la Norda Enterigejo. Finfine, en 1936, oni metis liajn ostojn en bronza ujo en la bazon de monumento ĉe Prospect Terrace.
Verkoj
La unua eldonita verko de Williams estis A Key into the Language of America ("Ŝlosilo en la Lingvon de Ameriko", Londono, 1643), kiun li verkis dum sia unua vojaĝo al Anglujo. Ĝi prezentis la lingvon de la indiĝenaj Rodinsulanoj, la popolo Naraganseta. Tion sekvis Mr. Cotton's Letter lately Printed, Examined and Answered ("La lastatempe presita letero de s-ro Cotton, ekzamenata kaj respondata"; London, 1644).
Lia plej konata verko estas The Bloudy Tenent of Persecution, for Cause of Conscience ("La sanga principo de persekutado pro afero de konscienco", London, 1644). Tio estis siatempe la plej klara kaj klera aserto kaj defendo pri la principo de absoluta konscienca libereco. Ĝi havas la formon de dialogo inter Vero kaj Paco, kaj bone ilustras lian stilan forton.
Ĉiuj nombroj el la [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/25000.html censo 2000]
Loĝantaro: 6,349,097
Blankuloj: 84.5%
Nigruloj: 5.4%
Azidevenuloj: 3.8%
Indianoj kaj Alaskaj Indiĝenoj: 0.2%
Aliaj rasoj: 3.8%
Du aŭ pli rasoj: 3.7%
Ses konstituciaj funkciuloj elektitaj por kvar jaroj: Ŝtatestro, Vic-ŝtatestro, Sekretario de la Regno, Prokuroro, Trezoristo kaj Sindiko Ĝenerala, Revizoro
Parlamento:
Senato: 40 membroj elektitaj ĉiun duan jaron.
Ĉambro de Reprezentantoj: 160 membroj elektitaj ĉiun duan jaron.
Ĉefa Kortumo:
Supera Juĝa Kortumo: Ĉefa Juĝisto kaj kvin Adjunktaj Juĝistoj. Ĉiuj asignitaj de la ŝtatestro.
Historio
Kun sendependeco venis postmilitaj problemoj de registara, socia, kaj ekonomia progreso sen, por la unua fojo, la gvidado de la brita parlamento. Post kelkaj jaroj da malakordo sub malkontentiga Ekzekutiva Konsilio, kiu ne reprezentis la homojn, Konstitucia Kongreso verkis konstitucion (plejparte el la laboro de John ADAMS) kaj la homoj ratifikis ĝin la 15an de junio 1780.
La ideo de Konstitucia Kongreso originis de Masaĉuseco, kiu insistis, ke estu aparte ratifikita de la homoj ĉiu originala artikolo de la konstitucio kaj ĉiu posta amendo. La Konstitucio de Masaĉuseco estas la plej aĝa ankoraŭ valida konstitucio en la mondo.
:La TTT-ejo de Masaĉuseco en la angla http://www.state.ma.usKategorio:Usonaj ŝtatojja:マサチューセッツ州ko:매사추세츠 주th:มลรัฐแมสซาชูเซตส์
Geografio > Ameriko > Sudameriko > Brazilo
----
----
Brazilo estas la kvina plej granda lando en la mondo laŭ surfaco (post Rusio, Ĉinio, Kanado, kaj Usono), kaj la kvina plej granda en la mondo laŭ loĝantaro (post Ĉinio, Barato, Usono, kaj Indonezio). La unua eksteramerikano kiu "malkovris" hodiaŭan Brazilon, estis la portugaloPedro ÁLVARES CABRAL en 1500. Pro tio en Brazilo oni parolas la portugalan, kaj la lando havas grandan rasan kaj kulturan diversecon. La portugaloj intermiksiĝis kun la indiĝenoj. Al ili aldoniĝis afrikaj negroj, alportitaj dum la kolonia periodo ĝis 1888. Al ĉiuj aliĝis enmigrintoj el pli ol 50 landoj, precipe de Eŭropo kaj Japanio.
Brazilo havas kvin geografiajn regionojn: la Norda Regiono, karakterizata per grava ekologia sistemo, la Amazona Arbaro, kaj la Amazono, la plej granda rivero en la mondo; la Nordorienta Regiono, karakterizata per iomete arida klimato landinterne kaj pli mildajn temperaturojn marborde; la Centrokcidenta Regiono, karakterizata per vastaj savanoj kaj per la Pantanalo, grandega marĉa regiono kiu entenas riĉan faŭnon kaj flaŭron; la Sudorienta Regiono, kiu estas la plej
industrialigita regiono de la lando, kie troviĝas, interalie, la bela urbo Rio-de-Ĵanejro kaj la potenca San-Paŭlo, financa centro de la lando, kaj Ouro Preto (esp-e, Nigra Oro), kie oni povas vidi la verkojn de Aleijadinho, la plej grava baroka skulptisto en Brazilo; kaj, finfine, la Suda Regiono, karakterizata de montara pejzaĝo kaj forta eŭropeca kulturo pro la plurlandaj enmigrintoj tie loĝantaj, kaj kie estas unu el plej elstaraj akvofaloj de la mondo, Igŭacuo, deklarita de Unesko kiel mondheredaĵo pro sia natura beleco.
----
Loko: 10 Su, 55 Ok (centra kaj orienta Sudameriko)
Areo: 8.456.510 km²
semotaŭga: 5 %
Loĝantaro: 172.860.370 (julio 2000, takso)
% urbana: 81 % (2000)
homoj po kv. km: 20,4 (2000)
homoj po kv. km da semotaŭga tero: 408,8 (2000)
kreskado en procentoj: 0,94 % (2000, takso)
naskoj: 18,84 po 1000 homoj po jaro (2000, takso)
mortoj: 9,37 po 1000 homoj po jaro (2000, takso)
migrantoj: -0,03 po 1000 homoj po jaro (2000, takso)
mortokvanto de beboj: 38,04 mortoj po 1000 naskoj (2000, takso)
infanoj po virino: 2,13 infanoj naskita po virino (2000, takso)
meza vivo longeco: 62,94 jaroj (58,54 viroj, 67,56
virinoj) (2000, takso)
Ĉefurbo:Braziljo La plej grandaj urboj: milionoj en 2000:
Time and Love: The Music of Laura Nyro is a 1997 tribute album to Laura Nyro, recorded shortly after the singer-songwriter's death of ovarian cancer.
Almost all of the artists recorded Nyro's songs. The exception was Jane Siberry, who contributed an original song which combined her own tribute to Nyro with a brief medley of several of Nyro's songs.
Kislina
Kislína je praviloma v vodi topna spojina kislega okusa. V vsakdanji rabi označujemo kot kisle tiste snovi, ki pri raztapljanju v vodi tvorijo raztopino, katere pH je manjši od 7. Obstaja več znanstvenih definicij, ki kot kislino označujejo bodisi molekulo ali ion, sposobno oddati proton (
Triglavski ledenik
Tríglavski ledeník ali Triglávski ~ (Bohinjski ledenik) je segal v zadnji ledeni dobi čez Vrata in po Dolini do vrat Radovljice. Ta (veliki) ledenik je imel v vmesnih toplejših obdobjih ledene dobe svoja krizna obdobja. Današnji Triglavski ledenik ni naslednik nekdanjega velikega ledenika.
Mrtvi led
Mŕtvi léd je nepremična masaledu, ki je ločena od ledenika in je pogosto pokrita z moreno in drugim kamninskim gradivom. Pri topljenju mrtvega ledu se naredi na površju vdolbina, ki jo pogosto zapolni voda in nastane jezero.
Insolacija
Insolácija ali osónčenost in osónčenje je obsevanjeZemeljske oble s sončnimižarki, oziroma na splošno planeta.
D. H. Nall meni, da je insolacija »ena od najpomembnejših podnebnih spremenljivk za človeško blagostanje in izgradnjo energijske učinkovitosti.
