Home About us Products Services Contact us Bookmark
:: wikimiki.org ::
1790

1790

Historio > Jarcentoj > 18-a jarcento > 1790 ---- Ĉi tiu jaro estas normala jaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1790 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj


- 29-a de majo: Rod-Insulo fariĝis la 13-a ŝtato de Usono.
- 14-a de julio : Francio - Fête de la Fédération (Federacia Festo) memore al la eventoj de la antaŭa jaro.
- Ribelintoj de la brita ŝipo HMS Bounty setlis en Pitkarna insulo.
- Aloisio GALVANI eksperimentis pri elektra stimulo de la muskoloj.
- Antoine LAVOISIER formulis sian Tabelon de 31 kemiaj elementoj.
- Filadelfio estis provizora ĉefurbo de Usono dum la Kongreso voĉdonas loki novan ĉefurbon ĉe la Potomac.

Naskiĝoj


- 29-a de marto: John TYLER
- 16-a de decembro: Leopoldo la 1-a, unua reĝo de la belgoj
- 23-a de decembro: Jean-François CHAMPOLLION, franca filologo.

Mortoj


- 17-a de aprilo: Benjamin FRANKLIN, usona sciencisto kaj politikisto. ----
1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795
17-a jarcento - 18-a jarcento - 19-a jarcento
ko:1790년 simple:1790

Historio

La historio ampleksas ĉiujn pasintajn okazaĵojn kaj la evoluojn de homoj, popoloj, komunumoj, socioj, civilizoj, landoj, ŝtatoj,regantoj kaj regatoj. La historion studas historiologio (=scienco pri historio/historiscienco). Laŭ pri strikta difino oni nomas historion nur tion, kio estas pruvebla per dokumentoj. Tiusence, la historia tempo komenciĝis nur, kiam aperis skribitaj informoj. Tamen eblas esplori ankaŭ la antaŭan (senskriban) tempon; ĝin oni nomas antaŭhistorio aŭ prahistorio. (NB! Por historioj de lingvo, teatro ktp., vd. je la koncernataj artikoloj.) ---- :Historio de Scienco kaj Teknologio

Historiistoj (kaj historiaj pensintoj)

:Diodoro Sicila - Norbert ELIAS - Gibbon - Hamilton - Hekateo el Mileso - Herodoto - Josephus - ibn-Khaldun - Keynes - Lev GUMILEV - Makiavelo - Markso - Montesquieu - Plutarko - Rousseau - Adam SMITH - Suetonio - Tacito - Toqueville - Toynbee - Gloraj virinoj

Historiistaj sciencoj kaj teĥnikoj

: datadmetodoj - arĥivoj

Antikvaj Gentoj kaj Ŝtatoj

:Akadanoj - Akado - Amoreoj - Arameoj - Asirianoj - Asirio - Aztekoj - Babilonio- Elamo - Etruskoj - Frankoj - Gaŭloj - Galatoj - Gepidoj - Geto-dakoj - Ĝermanoj - Habiroj -Hunoj - Iberia - Induso-civilizo - Judoj - Kasitoj - Karirioj-Kuŝanoj kvadoj- Maŭroj - Ostrogotoj - Panonio - Parthoj - Peĉenegoj - Piktoj - Seleŭkio - Sumeranoj - Sumero - Urartu - Vandaloj - Visigotoj -

Bataloj Famaj

Civilizoj

:Feŭdismo - Historio de Pratempo - Historio de Antikveco - Historio de Mezepoko - Kavaliro

Dinastioj

vidu ankaŭ:
- Listo de papoj
- Listoj de Imperiestroj
- Francaj reĝoj
- Reĝoj de Hispanio
- (por caroj de Rusio aŭ aliaj imperiestroj, vidu ene de Listoj de Imperiestroj)

Historio de kontinentoj


- Historio de Afriko
- Historio de Ameriko
- Historio de Aŭstralio
- Historio de Azio
- Historio de Eŭropo

Kalendaroj

:Gregoria Kalendaro - Luna Kalendaro - Hebrea Kalendaro - Hinda Kalendaro - Islama Kalendaro - Persa Kalendaro - Julia Kalendaro - Franca Respublika Kalendaro - Bahaa Kalendaro

Imperioj

Imperiestro (inkluzive ĉiuj la listoj) :Araba Imperio - Bizanca Imperio - Brita Imperio - Ĉina Imperio - Kolĥeti - Grandmoravia regno - Meŝika imperio - Otomana imperio - Romio - Rusa Imperio - Sovetunio - Tria Regno - Usona Imperio

Mapoj

:[http://www.roman-emperors.org/Index.htm Eŭropo kaj Mediteraneo politike, en la jaroj 1-1500] Vidu ankaŭ: Geografio Diaoyu-Insularo De Ĉinio

Militoj

vidu la Listo de militoj

Nuntempaj Etnoj: Vidu ĉe Etnoj

Nuntempaj Ŝtatoj: Vidu ĉe Nacioj

Okazintaĵoj

:Hipia revolto - Franca Revolucio - R.M.S. Titanic - 11-a de septembro 2001 - Koloniigado - Krucmilito - Sorĉopersekuto

Regionoj

:Anatolio - Antiloj - Mezopotamio - Palestino - ktp

Rolantoj

:Antonio - Breĵnevo - Osama Bin-Laden - Napoléon BONAPARTE - Marko Bruto - Aŭgusto Cezaro - Julio Cezaro - Charles DE GAULLE - Vo Nguyen GIAP - Gorbaĉevo - Herodo la Granda - Hipioj - Jelcino - Katono - Robert F. Kennedy - Lenino - Nasser - Pompejo - Sargono - Stalino - Vercingetorix - Usonaj Prezidentoj - Meksikaj prezidantoj

Tempordigo: Famaj aŭ klasikaj epokoj:
- Inter-du-milita epoko (Eŭropo, 20 jarcento)
- "Jarcento de Ludoviko la 14-a (Francio 17-a jarcento)
- Mezepoko
- Renesanco (Eŭropo 15-a jarcento -Italio - aŭ 16-a jarcento - aliaj landoj)

Historio enklasigata laŭ dato


- Jarcentoj
  - 19-a jarcento
  - 20-a jarcento
  - 21-a jarcento
  - ...
- Tagoj
  - januaro
    - 1, 2, 3, ... Komparu kun:

arkeologio, analo... fiu-vro:Aolugu ja:歴史 ko:역사 ms:Sejarah simple:History th:ประวัติศาสตร์ zh-min-nan:Le̍k-sú

Jarcentoj

Historio > Jarcentoj ---- Jarcento ampleksas tempon de 100 jaroj. La jarcentoj post Kristo do komenciĝas je la 1-a de januaro de jaro ..01 kaj finiĝas je la 31-a de decembro ..00. Ekzemple la 20-a jarcento daŭris de la 1-a de januaro 1901 ĝis la 31-a de decembro 2000. Tiu oficiala difino ne kongruas kun la populara difino, kiu emas festi la ŝanĝon de la jarcenta cifero en la jarnumero, ekzemple je jarŝanĝo 1999/2000. La jarcentoj antaŭ Kristo (kiam la Gregoria kalendaro ne estis konata) komenciĝis je la 1-a de januaro de iu jaro ..00 kaj daŭris ĝis la 31-a de decembro ..01. Ekzemple la unua jarcento antaŭ Kristo komenciĝis je la 1-a de januaro -100 kaj daŭris ĝis la 31-a de decembro -1. La sekvan tagon, la 1-an de januaro 1, komenciĝis la unua jarcento post Kristo. Jarcentoj antaŭ kaj post Kristo: Kategorio:Tempo ja:年表 simple:Century

18-a jarcento

Historio > Jarcentoj: 17-a jarcento - 18-a jarcento - 19-a jarcento Jaroj:
17011702170317041705 17061707170817091710
17111712171317141715 17161717171817191720
17211722172317241725 17261727172817291730
17311732173317341735 17361737173817391740
17411742174317441745 17461747174817491750
17511752175317541755 17561757175817591760
17611762176317641765 17661767176817691770
17711772177317741775 17761777177817791780
17811782178317841785 17861787178817891790
17911792179317941795 17961797179817991800
ja:18世紀 ko:18세기

29-a de majo

Historio > Tagoj > la 29-a de majo ---- La 29-a de majo estas la 149-a tago de la jaro (la 150-a en superjaroj) laŭ la Gregoria kalendaro. 216 tagoj restas. Je la 29-a de majo okazis, interalie:

Eventoj


- 1453 : Turka Imperio konkeras Konstantinopolon. Tiel finiĝas Bizanca Imperio.
- 1660 : Restarigo de la monarkio en Anglio
- 1790 : Rod-Insulo fariĝis la 13-a ŝtato de Usono
- 1848 : Viskonsino fariĝis la 30-a ŝtato de Usono
- 1953 : Sir Edmund HILLARY kaj Sherpa Tenzing NORGAY estas la unuaj homoj atingi la pinton de monto Everesto
- 2003 : Interasocia kongreso en Francio komencis.

Naskiĝoj


- 1874 : G. K. CHESTERTON, verkisto
- 1880 : Oswald SPENGLER, filozofo
- 1903 : Bob HOPE,
- 1914 : Sherpa Tenzing NORGAY
- 1917 : John F. KENNEDY, 35-a prezidento de Usono
- 1944 : Helmut BERGER

Mortoj


- 1910 : Mily BALAKIREV, komponisto
- 1935 : Josef SUK, komponisto
- 1951 : Josef Bohuslav FOERSTER, Fanny BRICE usona kantistino
- 1979 : Mary PICKFORD, aktorino
- 1982 : Romy SCHNEIDER, Francio, aktorino
- 1995 : Erich HONECKER, estro de Germana Demokratia Respubliko
- 1998 : Barry M. GOLDWATER, usona politikisto

Specialaj tagoj kaj festoj

---- Vidu ankaŭ :
- 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,31
- 28-a de majo | 30-a de majo
- 29-a de aprilo | 29-a de junio
- januaro | februaro | marto | aprilo | majo | junio | julio | aŭgusto | septembro | oktobro | novembro | decembro
- Historio - Tagoj. ja:5月29日 ko:5월 29일 simple:May 29 th:29 พฤษภาคม

Rod-Insulo

Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono > Rod-Insulo ----
Dosiero:us-ri.gif
La ŝtato de Rod-Insulo, plene Rod-Insulo kaj Bienoj Providenco (angle, Rhode Island and Providence Plantations [rod AJ-lend]) fariĝis la 13-a ŝtato de Usono je la 29-a de majo 1790. La nomo referas al Rod-Insulo (la insulo Aquidneck) kaj la bienoj Providenco ĉe la kontinenta parto de la ŝtato, kie troviĝas la ĉefurbo, Providenco. La unuaj eŭropaj setlantoj estis sekvantoj de Roger WILLIAMS, kiuj foriris el Masaĉuseco pro la tro strikta religia socio de la puritanoj. En 1636 ili fondis Providencon. Providenco estas la loko de la unua baptista preĝejo en usono. Kaj la urbo Newport estas la loko de la unua kvakera kunvendomo en Nordameriko (fondita en 1699) kaj la unua juda preĝejo. Malgraŭ tio ke Rod-Insulo estas 43-a el la ŝtatoj laŭ loĝantaro, ĝi estas 2-a laŭ loĝantara denseco. Rod-Insulo estas parto de la regiono Nov-Anglio. Loĝantaro: 1,048,319 (en 2000)
Ĉefurbo: Providence TTT-ejo de Rod-Insulo en la angla http://www.state.ri.us Kategorio:Usono Kategorio:Usonaj ŝtatoj ja:ロードアイランド州 ko:로드아일랜드 주

Usono

:Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono La tria plej granda laŭ loĝantaro, Usono (aŭ Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko) estas la plej granda nacio laŭ mono kaj militistara forto, kaj do estas la plej potenca nacio nun surtera. Usono lokiĝas en Nordameriko; la plej granda parto de Usono (la t.n. 48 ŝtatoj, krom Alasko kaj Havajo) limitiĝas norde de Kanado, oriente de la Atlantika Oceano, sude de la Golfo de Meksiko kaj Meksiko, kaj okcidente de la Pacifika Oceano. Alasko lokiĝas nord-okcidente de Kanado, kaj Havajo lokiĝas enmeze de la Pacifika Oceano. Usono permesas al siaj civitanoj la posedon de armiloj (garantiite de ĝia konstitucio), estas tre kapitalisma, angleparolanta lando, kiu donis al la mondo televidon, komputilon, atombombon kaj Mickey Mouse. Kritikantoj asertas, ke ĝi kondukis la mondon al la rando de la abismo, batalante en la Malvarma Milito (1948-91) kontraŭ Sovetunio, en kiu ĝi venkis. Havante la plej grandan amaskulturon de la mondo, ĝi profunde influas amaskulturon tra la mondo, de Holivudo al hiphopo, kaj, per tiuj ĉi, influas la morojn de aliaj landoj.

Faktoj


- Loko: 38 00 No, 97 00 Ok (centra Nordameriko)
- Ĉefurbo: Vaŝingtono
- Areo: 9.166.600 km²
- semotaŭga: 19%
- Loĝantaro: 275.562.673 (2000, takso), urbanoj 77% (2000)
- homoj en kv. km: 30,1 (2000)
- homoj en kv. km da semotaŭga tero: 158,2 (2000)
- kreskanta elcento: 0,91% (2000, takso)
- naskoj: po 14,2 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortoj: po 8,7 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- migrantoj: po +3,5 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortokvanto de beboj: po 6,82 mortoj el 1000 naskoj (2000, takso)
- infanoj je virino: po 2,06 infanoj naskitaj de virino
- meza vivo-longeco: 77,12 jaroj (74,24 viroj, 79,9 virinoj) (2000, takso)
- Esperanto: Historio en la lando Usono estas la sola grava lando, kiu ne uzas la SI-sistemon. La Esperanta vorto Usono venas el Usonia, iam proponita vorto por eviti la uzon de "Ameriko" por la lando kaj "Amerikanoj" por ĝiaj loĝantoj. La longforma nomo estas Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko, kaj oftega mallongigo estas USA.

La plej grandaj urboj

La datumoj estas de la jaro 2000. La nombroj montras milionojn da loĝantoj. Ne temas pri la loĝantoj ene de la juraj limoj de la urboj, sed pri ampleksaj regionoj kun multaj antaŭurbetoj kaj eĉ memstaraj urboj, kies centron formas la nomitaj urboj. Usono konsistas el 50 ŝtatoj:

Etnoj

Je 1996, la plimulto da la 916 mil (laŭleĝaj) enmigrintoj venis el Meksiko (164 mil), Filipinoj (56), Barato (45), Vjetnamio (42), Ĉinio (42), Domingo (40), Kubo (26), Ukrainio (21), Rusio (20) kaj Jamajko (19).

Religio

En la jaro 2002:
- 52% protestantismo
- 24% katolikismo
- 10% nenia
- 10% alia
- 2% mormonismo
- 1% judismo
- 1% islamo

Lingvo

Denaskaj lingvoj en 1990. La nombroj montras milionojn da parolantoj. Kun 500-100 mil parolantoj: la portugala (430), japana (428), greka (388), araba (355), hindia kaj urduo (331), rusa (242), jida (213), taja (206), persa (201), haitia (189), armena (150), navaha (149), hungara (148), hebrea (144), nederlanda (143), kmera (127), guĝarata (102). 2,04 milionoj parolas lingvojn kun malpli ol 100 mil usonaj parolantoj. legpova: 97% (97% viroj, 97% virinoj) (1979, takso) [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/usaacc.htm lingvaj situacio kaj leĝaro en usono (france)]
- registaro: demokratia federacia respubliko. La ĉefekzekutivo kaj la ŝtatestro de Usono estas la usona prezidanto.
- sendependeco: je la 4-a de julio 1776 de Britio
- organizoj: UNO (1945), NATO
- konstitucio: la 4-an marto 1789
- korupteco: 8,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)
- ekonomio: 3169,0 Md (1998, takso)
- por kapo: 11,50 kd (1998, takso)
- kreskanta elcento: 4,1% (1999, takso)
- inflacio: 2,2% (1999)
- senokupeco: 4,2% (1999)
- valuto: 1 dolaro ($)

Historio

Vidu apartan artikolon: Historio de Usono

ekonomio

Agrikulturo de Usono

Esperanto en Usono

Vidu apartan artikolon: Usono:Esperanto-movado Stella Toogood Cope (1914-2004), D kaj FD (kvakerismo) en Berkeley/Kalifornio, mortis la 1-an de aŭgusto pro kancero. Kategorio:Nordameriko ! ja:アメリカ合衆国 ko:미국 ms:Amerika Syarikat simple:United States th:สหรัฐอเมริกา zh-min-nan:Bí-kok

Francio

:Ĉi tiu artikolo temas pri la eŭropa nacio, Francio. Por la kemia elemento de la sama nomo, vidu Francio (elemento). Geografio > Eŭropo > Francio ---- Eŭropo Francio : france France [frãs];
Franca nomo de la loĝantoj: français [frãsè']
(o) Franca Respubliko (République Française [repüblik' frãsèz']) Ŝtato en okcidenta Eŭropo.

Geografio

Loko: okcidenta Eŭropo Areo: 545.630 km²
Semotaŭga: 33%

Regionoj kaj departementoj

vidu Francaj regionoj kaj Francaj Departementoj

Ĉefaj urboj


- Ĉefurbo: Parizo
- La plej grandaj urboj: milionoj:
vidu ankaŭ: Listo de urboj de Francio

Kelkaj ciferoj sur la loĝantaro

Loĝantaro: 61.387.038 (2003, takso), % urbana: 76% (2000)
Homoj po km²: 112,5 (2003)
Homoj po km² da semotaŭga tero: 329,5 (2000)
Kreskanta procento: 0,38% (2000, takso)
Naskoj: po 12,27 por 1000 homoj en jaro (2000, takso)
Mortoj: po 9,14 por 1000 homoj en jaro (2000, takso)
Migrantoj: po 0,66 por 1000 homoj en jaro (2000, takso)
Mortokvanto de beboj:po 4,51 mortoj por 1000 naskoj (2000, takso)
Infanoj por virino:po 1,75 infanoj naskita por virino (2000, takso)
Meza vivo longeco: 78,76 jaroj (74,85 viroj, 82,89 virinoj) (2000, takso) Etnoj: plejparte franca (keltolatina), germana, slava, araba, hindoĉina, eŭska, cataluno
Religio: Inter la kredantoj :
- 90% katolikismo (almenaŭ en nomo),
- 2% protestantismo,
- 1% judismo,
- 1% islamo,
- 6% aliaj
- Ateismo : 33% Lingvo: 100% la franca. Lingvoj kun pli ol 500 mil parolantoj: okcitana, germana, araba, itala, portugala, berbera, bretona. cataluna Pri regionaj lingvoj vidu ankaŭ: Alzaco, Bretonio, Eŭskio, Flandrio, Korsiko, Okcitanio Alfabeta: 99% (99% viroj, 96% virinoj) (1980 takso)

Historio

vidu: Historio de Francio

Politiko

Registaro: demokratia parlamenta reĝimo -- duĉambra parlamento (Nacia Asembleo kaj Senato) kaj "dukapa" ekzekutivo (Prezidento de la Respubliko kaj Ĉefministro). Multe de la ĉefuloj venas de ENA (Nacia Lernejo pri Administrado) -- la énarques (enarkoj).
Sendependiĝo: 486 -- unuigita de Reĝo Kloviso, dek jarojn post la disfalo de Romio.
Organizoj: UNO (1945), NATO (1949), EU (1950).
Konstitucio: adoptita de la franca popolo per referendumo la 28-an de septembro 1958, promulgita la 4-an de oktobro 1958 -- ĝi estigis la nuna Franca Respubliko Kvina.
Nacia Himno: La Marseljezo
Korupteco: 6,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000) vidu ankaŭ: Reĝoj, Konsiliprezidento, Ĉefministro, Prezidento de la Respubliko

Ekonomio

Ekonomio: 334 Gd (1998, takso)
Por kapo: 5,63 kd (1998, takso)
Kreskanta procento: 2,7% (1999, takso)
Inflacio: 0,5% (1999)
Senokupa: 11% (1999, takso)
Registara buĝeto: 131,8 Gd (1999, takso)
Valuto: la eŭro EUR (= 100 cendoj)

Esperanto en Francio

vidu Esperanto-movado

Ligoj

Kategorio:Francio

Ekstera ligo

[http://www.heraldique-europeenne.org/Regions/France/Provinces_France_0.htm Blazonoj de ĉiuj francaj regionoj] als:Frankreich fiu-vro:Prantsusmaa ja:フランス ko:프랑스 ms:Perancis simple:France th:ประเทศฝรั่งเศส zh-min-nan:Hoat-kok

Britio

Tiu ĉi artikolo traktas la regnon entenantan Anglion, Skotlandon, Kimrion kaj Nord-Irlandon. Ankaŭ, en historio, aliaj ŝtatoj nomiĝis "Unuiĝinta Regno" (ekz. Unuiĝinta Regno de Portugalio, Brazilo kaj Algarvo). Vidu ankaŭ Britio (apartigilo). ---- Geografio > Eŭropo > Unuiĝinta Reĝlando < Historio ---- La Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Nord-Irlando (aŭ Unuiĝinta Reĝlando; oni kutime sed fakte malprecize mallongigas al Britio) estas lando en Okcidenta Eŭropo, sur la insuloj Granda Britio kaj Irlando (norda parto), kune kun kelkaj insuletoj. Ĝi prezentas politikan union de Anglio, Skotlando, Kimrio kaj Nord-Irlando. Ligitaj al la Unuiĝinta Reĝlando estas la Manikinsuloj kaj Manksinsulo. La Britaj Insuloj, nuntempe kelkfoje nomataj la Insuloj de la Nord-Atlantiko (IONA), konsistas el Britio, Irlando, Manksinsulo kaj multaj aliaj insuletoj ĉirkaŭaj. La Manikinsuloj apud Francio apartenas al la reĝoj de Anglio kiel dukoj de Normandio, sed ili ne estas partoj de la Unuiĝinta Regno. En la jaro 1921, la plejmulto de Irlando sendependiĝis kiel la Respubliko de Irlando, kaj nun nur ses provinceroj, aŭ graflandoj (The Six Counties) en la nordorienta parto de la insulo daŭre apartenas al la Unuiĝita Reĝlando. La insulo Britio mem (Great Britain aŭ Britain angle) havas areon da 229.893 km2, kaj estas la oka plej granda insulo en la mondo. La loĝantaro de la Regno en 2001 estis 59.508.382, kaj ĝia areo estas 244.100 km2. La ĉefurbo estas Londono, kaj la regnestrino estas la reĝino Elizabeth la 2-a . Pro ĝia mara potenco kaj ĝia industria produktado, la Unuiĝinta Reĝlando antaŭ 1945 havis koloniojn en ĉiuj kontinentoj. Antaŭe, preskaŭ kvarono de la mondloĝantaro loĝis en la vasta Brita Imperio. Hodiaŭ, la imperio preskaŭ ne ekzistas, sed multaj el la iamaj kolonioj restas membroj de la malplifortega internacia asocio, la Komunumo de Nacioj (Commonwealth of Nations angle, antaŭe British Commonwealth of Nations). ---- Vidu ankaŭ:
- Britio (terminaro)
- La insulo de Granda Britio
- Esperanto-movado
- Britaj ĉefministroj
- Listo de britaj reĝoj
- Listo de urboj de Britio
- Loka regado kaj administrado en Britio
- Loka regado kaj administrado en Kimrio
- Loka regado kaj administrado en Nord-Irlando
- Loka regado kaj administrado en Skotlando
- Domesday Book
- Sutton Hoo Kategorio:Britio als:Grossbritannien und Nordirland ja:イギリス ko:영국 ms:United Kingdom simple:United Kingdom th:สหราชอาณาจักร zh-min-nan:Liân-ha̍p Ông-kok

Ŝipo

Ŝipo estas veturilo, kiu servas por veturi sur aŭ en akvo. Oni distingas inter ŝipo, barko kaj boato precipe laŭ la grandeco: Ŝipo estas la plej granda speco, kaj boato la plej malgranda. Barko ordinare uzas velojn (kun aŭ sen motoro), kaj boato estas sufiĉe malgranda por povi esti remata. La ŝipestro (iafoje nomata "kapitano") estas nekontestebla mastro de ĉio, kiu okazas surŝipe. La nacioj de la mondo dividas siajn ŝipojn en militan ŝiparon kaj komercan ŝiparon: Milita ŝiparo estas la centro de la mararmeo. Specoj de militaj ŝipoj estas:
- aviadila ŝipo
- kirasa ŝipo
- batala ŝipo
- destrojero
- fregato
- submara ŝipo
- krozoŝipo
- trejnŝipo Komerca ŝiparo enhavas interalie cisternajn ŝipojn kaj kargoŝipojn. Aliaj ŝipoj ekzistas por diversaj funkcioj: pasaĝeraj ŝipoj, glacirompaj ŝipoj, Ŝvebŝipo ktp.

Eksteraj Ligoj

Kategorio:Ŝipoj ja:船舶 ms:Kapal

Bounty

La ŝipo Bounty [baŭnti] estas fama pro la Ribelo sur la Bounty kiu okazis la 28an de aprilo 1789, la historio de la oficiro Fletcher Christian kaj parto de la maristaro de Brita Reĝa Mararmea ŝipo kiuj ribelis kontraŭ la ŝipestro William Bligh. La misio de la Bounty estis transporti plantojn de panfruktoj de Tahitio al la Kariba Insularo. La fruktoj estis destinitaj kiel malmultekosta manĝaĵo por la sklavoj kiuj laboris en la plantejoj de sukerkano. sklavo

Ŝipaj karakterizoj


- Akvodismeto: 215 tunoj
- Longeco: 27,7 m
- Larĝeco: 7,3 m
- Ŝipanaro: 46 personoj

Ŝipanaro

En la 18-a jarcento en la Brita Mararmeo, rango kaj pozicio surŝipe estis klare difinitaj en la socia hierarkio. Je la pinto estis la ĉefoficiroj, komisiitaj de la brita krono por estri la ŝipon. Krom la komandanto la maatoj kaj la velmastro estas ĉefoficiroj, ili estas la plej spertaj personoj sur la ŝipo. La midŝipmanoj, fakte la edukataj oficiroj (antaŭaj markadetoj), estis la sekvaj en rango. Mandatoficiroj estis fakuloj kiuj faris komisiojn surŝipe ceditajn de la komandanto kaj rajtis suriri la pobferdekon kaj, je invito, manĝi en la oficirejo. Suboficiroj estis lernantoj kaj helpantoj de la spertaj mandatoficiroj. Je la fundo de la socia arbo estis la matrosoj, dividitaj en ĉefmatrosoj kaj ordinaraj matrosoj. Sur kelkaj ŝipoj, ekzistis eĉ la pli malalta rango de submatroso, kiuj estis edukataj matrosoj kun tre malmulta aŭ nenia mararmea sperto. La ŝipanaro de la Bounty estas sube. (R) indikas ribelanto, (M) indikas mortinta antaŭ la ribelo, kaj (A) indikas tiuj kiuj unue akuzitaj de partopreno je la ribelo sed poste absolvitaj.

Ĉefoficiroj


- William Bligh, Leŭtenanto kaj Komandanto
- John Fryer, Velmastro
- Fletcher Christian, Maato (R)
- William Elphinstone, Maato

Midŝipmanoj


- John Hallett, Midŝipmano
- Thomas Hayward, Midŝipmano
- Peter Heywood, Midŝipmano (A)
- George Steward, Midŝipmano
- Robert Tinkler, Midŝipmano
- Edward Young, Midŝipmano (R)

Mandatoficiroj


- John Huggan, Kirurgo (M)
- William Cole, Ekipestro
- Charles Churchill, Ŝipa Kaporalo (R)
- William Peckover, Kanonisto
- Joseph Coleman, Armilisto (A)
- Peter Linklater, Kvartirmastro
- John Norton, Kvartirmastro
- Lawrence LeBogue, Velisto
- Henry Hillbrandt, Barelisto (R)
- Robert Lamb, Buĉisto
- William Purcell, Karpentisto
- William Brown, Ĝardenisto (R)
- David Nelson, Botanisto
- John Samuel, Komizo
- Richard Skinner, Barbiro (R)
- William Muspratt, Tajloro (R)
- John Smith, Stevardo
- Thomas Hall, Kuiristo
- Michael Byrne, Violonisto (A)

Suboficiroj


- James Morrison, Subekipestro (R)
- Thomas Ledward, Subkirurgo
- George Simpson, Subkvartirmastro
- John Williams, Subarmilisto (R)
- Thomas McIntosh, Subkarpentisto (A)
- Charles Norman, Subkarpentisto (A)
- John Mills, Subkanonisto (R)

Matrosoj


- John Adams, Ĉefmatroso (R)
- Thomas Burkitt, Ĉefmatroso (R)
- Thomas Ellison, Ĉefmatroso (R)
- Isaac Martin, Ĉefmatroso (R)
- William McCoy, Ĉefmatroso (R)
- John Millward, Ĉefmatroso (R)
- Matthew Quintal, Ĉefmatroso (R)
- John Sumner, Ĉefmatroso (R)
- Matthew Thompson, Ĉefmatroso (R)
- James Valentine, Ĉefmatroso (M) simple:Mutiny on the Bounty

Muskolo

La muskoloj de la korpo ebligas la moviĝon de la bestoj kaj la la malgrandigon de kavaj organoj.
- Glatmuskoloj formas la muskolan tavolon de la kavaj organoj.
- Striaj muskoloj (skeletaj muskoloj)
- Kora muskolo

Listo de la homaj muskoloj


- kremastro

Pri konstruo, funkciado de la muskoloj

Ĉi-sube priskribitas pli profunde la striaj muskoloj kaj la meĥanismo de la muskola funkciado. La diversa refraktado kaŭzas la striojn en la miofibreto de la striaj muskoloj. La strio, kiu montras malfortan refraktadon nomiĝas I-strio, la alia strio kun forta refraktado nomiĝas A-strio. La dikaj kaj maldikaj miofilamentoj formas la miofibretojn. La funkcia unuo de miofibretoj estas la sarkomero, kiu estas kuntirebla aktomiozina komplekso. La finon de la sarkomero montras la Z-strioj. La Z-strioj troviĝas en la mezo de la I-strio. La maldikaj filamentoj ligiĝas per unu fino al la Z-strio, la alia fino penetras inter la miofilamentojn, al la mezo de la sarkomero. La muskolstriojn formas la ripetiĝanta lokiĝo de la I kaj A strioj en la najbaraj sarkomeroj. En la mezo de la A-strio apartiĝas hela H-strio, en kies mezo videblas malhela M-strio. La M-strio staras el proteinfilamentoj kunligitaj la miozinmolekulojn. La Z-strioj (kiuj formas la limojn de la sarkomero) interproksimiĝas dum la kuntiriĝo de la muskolfibro, la I-strio maldikiĝas, la H-strio preskaŭ malaperas. Dum la muskolkuntiriĝo la aktin- kaj miozinfilamentoj de la miofibretoj forglitas unu apud la alia, tion prezentas la 46. fig. La maldika filamento staras el la komplekso de aktino kaj troponin-tropomiozino en la fibroj de la stria muskolaro. Unu parteto de la trponino kapablas ligi la kalcion. La kalcio liberiĝas el la endoplasma reto de la muskolfibro (sarkoplasma reto) okaze de ekscito. La ligo de kalcio Ŝanĝas la konstruon de la troponinkomplekso kaj tiel ankaª tiun de la tuta maldika filamento. Tiel liberiĝas la (ĝis tiam kovritaj ligaj lokoj. La hidrolizo de ATP okazas en la miozinkapo de la dika filamento kaj la miozinkapoj ligiĝas al la maldika filamento. La energio devenanta el la malkonstruo de la ATP-molekuloj helpas la moviĝon (kapjeson) de la miozinkapoj. La kemia energio devenanta el la ATP-hidrolizo tiam transformiĝas al meĥanika energio. La miozinkapoj iras sur la aktinfilamento, la du filamentoj forglitas unu apud la alia, la maldikaj filamentoj proksimiĝas al la M-strio. La ligo funkcias, ĝis la miozinkapo ne ricevas novan ATP. Se ATP ligiĝas al la miozinkapo, la ligo ĉesas inter la du filamentoj, reaperas la origina stato, t.e. la miozinkapoj nur malstrikte aŭ ne ligiĝas al la maldika filamento. Dum la muskolo ricevas eksciton kaj disponas pri sufiĉa ATP, tiu funkcia ciklo ripetiĝas eĉ 50-100-foje sekunde. Kiam la ekscitaĵo-pludona molekulo (ĝenerale acetil-kolino) liberiĝas okaze de ekscito en la nervofino ligita al la muskolfibra sarkolemo, tio Ŝanĝas la membranan permeablecon. La rapide enfluantaj Na+-jonoj kaªzas funkcian potencialon, kiu progresas sur la fibrosurfaco kaj tra la transversaj tubetoj (tiuj-ĉi estas faldaĵoj de la sarkolemo). La potencialon kondukas la transversaj tubetoj en la fibrointernon, kie ĝi kondukiĝas al la sarkoplasma reto. La deponita Ca2+ liberiĝas en la terminalaj cisternoj kaj laŭlongaj (longitudaj) tubetoj formiĝantaj el la sarkoplasma reto. La sarkoplasma reto havas ankaŭ sarkomero-kovrantajn partojn, tiel ĝi garantias la Ca2+-provizadon de la tuta sarkomero. La ekscita proceso daŭras en milisekundoj tiel ĉiu sarkomero kuntiriĝas praktike samtempe. Post la kuntiriĝo, la Ca2+-jonoj iras denove en la cisternojn, la acetilkolino malkonstruiĝas enzimatike. Por la funkciado de la Ca2+-pumpilo kaj la muskolfunkciado necesas ATP. Se la muskolfibro ne ricevas novan stimulon, la kalcioenhavo malgrandiĝas tiel, ke la fibrokuntiriĝo haltas. La muskolĉeloj kompreneble bezonas ATP ankaŭ en la trankvila periodo, kiam ĝi ebligas la aktivan jonotransporton, la konstanton de la membranpotencialo kaj la interna medio. Dum la muskolkuntiriĝo la ATP-foruzo kreskas multfoje. La tubetaro, precipe la laŭlongaj tubetoj de la sarkoplasma reto en la koraj muskolĉeloj estas ne tiel evoluintaj kiel ĉe la striaj muskoloj. La muskolkuntiriĝo en la glataj muskoloj okazas per la akto-miozino-komplekso, sed la dikaj kaj maldikaj filamentoj ne formas sarkomerojn , miofibretojn. La movan organsistemon de la homo direktas la nervosistemo. La striaj muskoloj ligiĝas per la sensa kaj mova nervfino al la nervosistemo. Se ni ekscitas la muskolojn tra la nervosistemo, ni faras nedirektan ekscitadon. Oni povas eksciti la muskolon direkte per elektra ekscito. La stria muskolo kuntiriĝas je la ekscita efiko, poste ĝi malstreĉiĝas. Tio estas la muskoltiko. Se ni estigas per konvene forta ekscito muskoltikon kaj antaª la tuta malstreĉiĝo ni donas novan stimulon, la muskolo ne malstreĉiĝas plu, sed denove kuntiriĝas. Se la du ekscitoj proksimiĝas en la tempo unu al la alia, ni povas atingi la kumuliĝon de la du ekscitoj. Se ni en tiu tempoparto donas daŭre ekscitojn, tiam la tikoj parte aª tute kuniĝas. Tiel estiĝas la daŭra muskolkuntiriĝo. La granda parto de la homa moviĝo estas daŭra muskolkuntiriĝo. Se tiu kuntiriĝo daŭras longe, ni parolas pri statika muskolkuntiriĝo. Tia muskolfunkcio estas tre malkonvena por la korpo, ĉar la daªre kuntiritaj muskoloj obstaklas sian nutradon. Se la muskolo kuntiriĝas nur por mallonga tempo kaj tiun staton sekvas ritma malstreĉiĝo, tiam oni parolas pri dinamika muskolfunkcio. Dum tiu funkcio aperas la „muskolpumpo”-fenomeno. Je ties efiko rapidiĝas la sango-cirkulado, pliboniĝas la nutrado de la muskolo. Pro la skribitaj oni ne laciĝas dum la dinamika muskolfunkcio kiel dum la statika. La veraj kapiloj de la skeleta muskolo estas en trankvilo grandparte fermitaj. Dum la funkciado grandiĝas la sangopriservo 20-30-oble, la oksigenkonsumo 100-oble. La kuntiriĝo de la muskolaro malhelpas la traarterian enfluadon kaj premas la sango-enhavon de la muskolvejnoj al la koro. La sango defluas denove dum la malstreĉiĝo en la kapilarojn. La sangopriservo de la funkciantaj muskoloj periodiĝas. La muskoloj kapablas transformi nur 20% de la muskolforto al meĥanika laboro, la resto iĝas termoenergio. La energiofonto de la muskolfunkciado venas el karbonhidrato, graso, albumino. La muskolo uzas la liberajn grasacidojn kaj aminoacidojn el la sango, la karbonhidratojn el la sango aª el la propra depona¢o. La diseriĝaj molekuloj de organikaj molekuloj oksidiĝas en la citrat-ciklo kaj la fina (terminala) oksidigo. La gajnita (liberigita) energio konstruiĝas en ATP-molekuloj. La ATP-molekuloj parte tuj foruziĝas, parte formiĝas al kreatin-fosfato (KP). Tiu molekulo - simile al ATP - deponas la energion. La procezo de la KP-estiĝo: ATP+kreatino ADP + kreatinfosfato (KP) La ligita (deponita) energio en la KP-molekulo ne estas direkte uzebla en la muskolfunkciado. Antaŭ ĉio necesas la transformiĝo ADP ATP. La estiĝintaj ATP-molekuloj diseriĝas al ADP dum la muskolfunkciado. La prezentitaj procezoj karakterizas ne nur la muskolĉelojn, sed ĉelojn de la aliaj organoj. En la ĉeloj estiĝas kelkfoje oksigenmanka stato, se la longdaŭra kaj forta muskol-kuntiriĝo malhelpas la sangofluon. Ankaŭ ĉi-foje okazas la glikolizo, sed la estiĝanta piruva acido reduktiĝas al lakta acido. La ekapero de la lakta acido en la korpo signifas oksigenpasivon. La multiĝantaj laktoacidaj molekuloj (post laboro) oksidiĝas en la hepato kaj muskolo nur per priakcepto de grandnombra O2-molekulo (aŭ grandparte transformiĝas en la hepato al glikogeno). Pro tio superas la nivelo de la oksigenpriakcepto post la muskolfunkciado tiun de la ripoza stato. Superante iun grandecon de la oksigenpasivo, la intenseco de la muskola moviĝo malgrandiĝas. Oni povas la toleron al la oksigenpa-sivo fortigi. Post forta laboro estiĝas tiom multe laktoacido, ke ili ekscitas la nervofinojn de la muskolo. Tio estas la muskolfibro, kio malaperas pli rapide per leĝera moviĝo kaj tiel per plirapidiĝanta sangofluo. La muskolo kapablas je maksimuma laboro en oksigenmanka stato (uzante la energiorezervojn) nur ĝis 30-60 s, poste la laborprodukto malgrandiĝas. Ankaŭ la funkcio de la stria muskolo kaŭzas potencial-ŝanĝiĝon. Oni faras mezurante tiun potencialon la elektromiogramon (EMG). ja:筋肉 ko:근육 Kategorio:Anatomio

Filadelfio

Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono > Pensilvanio > Filadelfio ---- Filadelfio (angle: Philadelphia [filaDELfia]) estas la plej granda urbo en la ŝtato de Pensilvanio en Usono. Ĝi estas la 5a plej granda urbo en la lando kun 1,5 miliono da enloĝantoj. Ĝia nomo signifas "la urbo de frata amo". Ĝi estas plej konata por la libereca sonorilo kiun Kolonelo John NIXON sonorigis antaŭ la unua publika lego de la Declaration of Independence (Deklaro de Sendependeco) la 8-an de julio, 1776. Filadelfio estas naskiĝurbo de Henry William HETZEL ja:フィラデルフィア

John TYLER

Historio > Usono > Prezidento de Usono > John TYLER ---- Prezidento de Usono John TYLER [ĝan taj'ler] , la deka prezidento de Usono, naskiĝis en la 29-a de marto, 1790, en Charles City Country, Virginio. Li mortis 71-jaraĝa, en la 18-a de januaro, 1862, en Richmond, Virginio, pro bronkito. John Tyler estis alta kaj maldika. Lia unua edzino, Letitia Christian, mortis la 10-an de septembro, 1842, kaj Tyler reedzinigis. Lia dua edzino estis Julia Gardiner. Entute, Tyler havis 14 gefilojn. Li estis episkopano. Dum lia administrado (1831- 1845) okazis;
- 1841- La Vetoo de la Tria Nacia Banko
- 1841- La Akapara Akto
- 1842- La Traktato de Webster-Ashburton
- 1844- La Traktato de Wanghia TYLER JOHN ja:ジョン・タイラー ko:존 타일러 simple:John Tyler

16-a de decembro

Historio > Tagoj > la 16-a de decembro ---- La 16-a de decembro estas la 350-a tago de la jaro (la 351-a en superjaroj) laŭ la Gregoria kalendaro. 15 tagoj restas. Je la 16-a de decembro okazis, interalie:

Eventoj


- 1948 : La tabulludo Skrablo publikiĝis.
- 1971 : Bangladeŝo sendependiĝas de Pakistano

Naskiĝoj


- 1775 : Jane AUSTEN, Anglio
- 1790 : Leopoldo la 1-a, unua reĝo de la belgoj
- 1939 : Liv ULLMANN, Japanio

Mortoj


- 1859 : Wilhelm GRIMM
- 1965 : William Somerset MAUGHAM, Francio
- 2001 : Stefan HEYM, Israelo

Specialaj tagoj kaj festoj


- ---- Vidu ankaŭ :
- 15-a de decembro | 17-a de decembro
- 16-a de novembro | 16-a de januaro
- Historio - Tagoj. ja:12月16日 ko:12월 16일 simple:December 16 th:16 ธันวาคม

23-a de decembro

Historio > Tagoj > la 23-a de decembro ---- La 23-a de decembro estas la 357-a tago de la jaro (la 358-a en superjaroj) laŭ la Gregoria kalendaro. 8 tagoj restas. Je la 23-a de decembro okazis, interalie:

Eventoj


- Fondita la Spiritista Grupo "União Espírita", em Maceioo, Alagoaso, Brazilo.

Naskiĝoj


- 1597 : Martin OPITZ
- 1790 : Jean-François CHAMPOLLION, franca filologo
- 1888 : Friedrich WOLF

Mortoj


-

Specialaj tagoj kaj festoj


- ---- Vidu ankaŭ :
- Historio - Tagoj. ja:12月23日 ko:12월 23일 simple:December 23 th:23 ธันวาคม

Francio

:Ĉi tiu artikolo temas pri la eŭropa nacio, Francio. Por la kemia elemento de la sama nomo, vidu Francio (elemento). Geografio > Eŭropo > Francio ---- Eŭropo Francio : france France [frãs];
Franca nomo de la loĝantoj: français [frãsè']
(o) Franca Respubliko (République Française [repüblik' frãsèz']) Ŝtato en okcidenta Eŭropo.

Geografio

Loko: okcidenta Eŭropo Areo: 545.630 km²
Semotaŭga: 33%

Regionoj kaj departementoj

vidu Francaj regionoj kaj Francaj Departementoj

Ĉefaj urboj


- Ĉefurbo: Parizo
- La plej grandaj urboj: milionoj:
vidu ankaŭ: Listo de urboj de Francio

Kelkaj ciferoj sur la loĝantaro

Loĝantaro: 61.387.038 (2003, takso), % urbana: 76% (2000)
Homoj po km²: 112,5 (2003)
Homoj po km² da semotaŭga tero: 329,5 (2000)
Kreskanta procento: 0,38% (2000, takso)
Naskoj: po 12,27 por 1000 homoj en jaro (2000, takso)
Mortoj: po 9,14 por 1000 homoj en jaro (2000, takso)
Migrantoj: po 0,66 por 1000 homoj en jaro (2000, takso)
Mortokvanto de beboj:po 4,51 mortoj por 1000 naskoj (2000, takso)
Infanoj por virino:po 1,75 infanoj naskita por virino (2000, takso)
Meza vivo longeco: 78,76 jaroj (74,85 viroj, 82,89 virinoj) (2000, takso) Etnoj: plejparte franca (keltolatina), germana, slava, araba, hindoĉina, eŭska, cataluno
Religio: Inter la kredantoj :
- 90% katolikismo (almenaŭ en nomo),
- 2% protestantismo,
- 1% judismo,
- 1% islamo,
- 6% aliaj
- Ateismo : 33% Lingvo: 100% la franca. Lingvoj kun pli ol 500 mil parolantoj: okcitana, germana, araba, itala, portugala, berbera, bretona. cataluna Pri regionaj lingvoj vidu ankaŭ: Alzaco, Bretonio, Eŭskio, Flandrio, Korsiko, Okcitanio Alfabeta: 99% (99% viroj, 96% virinoj) (1980 takso)

Historio

vidu: Historio de Francio

Politiko

Registaro: demokratia parlamenta reĝimo -- duĉambra parlamento (Nacia Asembleo kaj Senato) kaj "dukapa" ekzekutivo (Prezidento de la Respubliko kaj Ĉefministro). Multe de la ĉefuloj venas de ENA (Nacia Lernejo pri Administrado) -- la énarques (enarkoj).
Sendependiĝo: 486 -- unuigita de Reĝo Kloviso, dek jarojn post la disfalo de Romio.
Organizoj: UNO (1945), NATO (1949), EU (1950).
Konstitucio: adoptita de la franca popolo per referendumo la 28-an de septembro 1958, promulgita la 4-an de oktobro 1958 -- ĝi estigis la nuna Franca Respubliko Kvina.
Nacia Himno: La Marseljezo
Korupteco: 6,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000) vidu ankaŭ: Reĝoj, Konsiliprezidento, Ĉefministro, Prezidento de la Respubliko

Ekonomio

Ekonomio: 334 Gd (1998, takso)
Por kapo: 5,63 kd (1998, takso)
Kreskanta procento: 2,7% (1999, takso)
Inflacio: 0,5% (1999)
Senokupa: 11% (1999, takso)
Registara buĝeto: 131,8 Gd (1999, takso)
Valuto: la eŭro EUR (= 100 cendoj)

Esperanto en Francio

vidu Esperanto-movado

Ligoj

Kategorio:Francio

Ekstera ligo

[http://www.heraldique-europeenne.org/Regions/France/Provinces_France_0.htm Blazonoj de ĉiuj francaj regionoj] als:Frankreich fiu-vro:Prantsusmaa ja:フランス ko:프랑스 ms:Perancis simple:France th:ประเทศฝรั่งเศส zh-min-nan:Hoat-kok

Filologo

Filologio (de la greka philologia "amo al lingvo") — unuiĝo de kelkaj sciencoj (lingvistiko, literaturologio, tekstologio ka.), kiuj esploras homan kulturon per analizo de teksto. Alivorte, per filologio oni komprenu la studon (ne nur sciencan, sed ankaŭ artan aŭ filozofian) kiu serĉas la interpretadon de tekstoj en ĝia socia kunteksto. Malgraŭ kelkaj antikvaj aŭtoroj, kiel Platono jam uzis la vorton, estis Friedrich August WOLF, en 18-a jarcento kiu uzis unue la vorto en moderna senco. Vere, Wolf faris vortludon, ĉar kiam li publikigis sian verkon "Prolegomena ad Homerum" (1795) oni demandis al li al kiu studobjekto tiu libro apartenas, li respondis "Filologio" kiu povas signifi "amo al lingvo" sed ankaŭ "mia propra scienco" (philos ankaŭ estas pronomo, kiu signifas "(mia) propra"). En la tradicio de kelkaj landoj filologio estas komprenata nur kiel studo de antikvaj lingvoj kaj tekstoj, dum la studo de modernaj tekstoj estas nomata Tekstlingvistiko. Alie, oni povas paroli pri Historilingvistiko pri studo de malnovaj lingvoj. En ĝiaj unuaj tempoj la historilingvistiko ankaŭ estis nomita "kompara filologio", ĉar ĝi estis, pleje, komparo inter malnovaj skribaj lingvoj. Estis August SCHLEICHER kiu, apartigis la historilingvistikon disde filologio per rigida pozitivisma klasifikado, sed, anglalingvanaj aŭtoroj daŭris uzi la du konceptojn sen distingo.

Ĝeneralaj konceptoj

Ĉiu parolaĵo aŭ skribaĵo (teksto) estas produkto de homa lingva grupo. Ĉiu parolanto aŭ skribanto estas reprezentanto de sia lingva grupo. La ĉefa diferenco inter teksta filologio kaj kampa lingvistiko estas tio ke la dua povas intervjui informantojn kaj la unua ne. Por kompensi, filologisto povas uzi tekstojn kiuj ampleksas pli grandan tempperiodon. Bona filologo devas esti samtempe bona tekstologisto kaj bona lingvisto.

Metodologio

La ĉefa okupo de filologo estas klarigi tekstojn, do, unue, li devas akiri tekston. La akiro de teksto estas tre interesa kaj aventura laboro, en tiu etaĝo, filologo estas preskaŭ detektivo. Oni povas legi la faman verkon de Umberto ECO, La nomo de la rozo kiu estas, inter alie, romano pri provo akiri tekston por studi ĝin. Richard Francis BURTON, Paul Emile BOTTA kaj aliaj faris grandajn kaj aventurajn vojaĝojn por akiri tekstojn, ekzemple de Kamasutro. Aliaj tekstoj estis akiritaj tute hazarde, kio okazis al Pergamenaro de Morta Maro, aŭ simple restas en bibliotekoj kaj arĥivejoj. Post akiri tekston, filologo faras la recenzon (latinlingve recensio), tio estas esplori ĉiujn konatajn informojn pri la teksto, ĉiuj eldonojn, versiojn kaj malrektajn citaĵojn. En tiu etaĝo oni konsideras tiel la manskribajn kaj presitajn kopiojn de la teksto (rekta tradicio) kiel tradukojn, citaĵojn, komentariojn, ktp. La kolacio (latinlingve collatio) kaj forigo de senutilaj aŭ identaj ekzempleroj ankaŭ estas partoj de recenzo. Kolacio (collatio), estas la komparo de ĉiuj atestoj pri la teksto, uzante unu el ili kiel bazan tekston, nomatan ekzemplo al kolacio. Por elekti la tekston, kiu estos ekzemplo al kolacio, oni devas trovi tio, kio prave estus pli proksima al la originalo. Pro tio, oni bezonas rigardi la ekeston de teksto kaj ĝian eksteran historion, t. e., kie kaj kiel ĝi estis trovita, de kiu, kie ĝi restis, dum kiom da tempo, ktp. En tiu fazo, ankaŭ estas detektiveca ago por trovi falsaĵojn, sanĝojn dum la tempo, ktp. Oni devas studi tipojn de kaligrafiaĵoj, de plumoj, de inko, ktp. Fine de kolacio, post komparo de ĉiuj testemonojn, la filologisto forigas ĉiujn senutilajn ekzemplerojn, aŭ ĉar ili estas nur identaj kopioj, aŭ ĉar ili estas falsaj, aŭ pro iu alia kialo. Tiu forigo oni nomas eliminatio codicum descriptorum (forigo de identaj kopioj). La sekva etaĝo estas la stemma codicum aŭ stematado, t. e., la organizo de ekzempleroj kiuj restas post forigo. La filologo ordonas la tekstojn en unu "arbon" nomata sintezo de stematado por montri la "genealogiajn" rilatojn inter ili. La celo de ĉi tiu etaĝo estas la determino kiuj kopioj estas pli proksimaj al la origina teksto (arketipo) kaj kiuj estas la pli malproksimaj (superstitoj). Kompreneble, se estas nur unu kopio de la teksto, aŭ se oni konas la originalon, ĉi tiu etaĝo ne estas necesa. Sekva fazo estas la emendatio aŭ korektado, kiun oni faras per komparo de la tekstoj kaj per deduktado. Post korektado, oni havas kritikan eldonon sur kiu baziĝos la studoj de filologo. Fine, la filologo faras la prezentadon de teksto, t. e., la analizon pri ĝi, kiu estas la vera celo de la filologia laboro. En la prezentado, la filologo rajtas uzi ĉiujn konatajn metodojn de ĉiuj skoloj; li povas elekti fari filozofian, artan aŭ sciencan studon de la verko.

Historio

Ekde antikveco, la studo kaj interpretado de tekstoj estas zorgo de homoj. En la antikva Egiptio, en Ĉinio kaj ĉiuj aliaj civilizoj, kie estis skribo, oni tuj malkovris, ke la tekstoj pasas al sekvaj generacioj. Tiu povo ŝajnis pli mirinda en religiaj kaj magiaj tekstoj, do tiuj popoloj zorgis ĉefe trovon de magiaj formuloj kaj ritoj en la sanktaj libroj, kies korekta interpretado donus al ĝia posedanto grandajn povojn kaj riĉecojn. En la fino de antikvo, kiam jam estis granda kvanto da literaturaj verkoj, oni bezonis studi ankaŭ literaturajn kaj historiajn tekstojn pro ilia propra valoro. Eble la unua poeto kiu meritis tiun studadon en Okcidento estis Homero, multajn jarcentojn antaŭ Kristo. Je la fino de Mezepoko, studado de tekstoj gajnis novan impulson por juraj disputoj inter feŭdaj sinjoroj, kiuj volis pravigi siajn rajtojn ne plu nur perforte, sed ankaŭ jure, pro tio, ili subtenis studantojn de malnovaj tekstoj. Tiu movado, kiu favoris la studon de la latina, inter aliaj aferoj, originis renasancan intereson pri mortintaj lingvoj kaj antikvaj tekstoj. Dum Renesanco, tiu studo multe pligrandiĝis kaj graviĝis. En la 18-a jarcento, Friedrich August WOLF (1759 - 1824) kreis la modernan koncepton de filologio, t. e., studo kies kerno estas la teksto. Wolf kaj lia skolo postulis ke tiuj aliaj konoj bezonataj por la interpretado de teksto (lingvistiko, historio, erudicio) estas necesaj sed helpaj ne kernaj en filologio. Dum la 19-a jarcento, filologio tre evoluis, tiel per la progresado de la prilingvaj konoj, kiel per la impulso de Pozitivismo kiu donis al filologio novajn metodojn. Ankaŭ dum la 19-a jarcento, oni malkovris centojn da novaj dokumentoj. Jean-François CHAMPOLLION, la egiptologoj kaj asiriologoj malfermis la pordojn de riĉegaj bibliotekoj, oni "malkovris" la literaturon de Hindio kaj Ĉinio ktp. Tiu movado nur haltis dum la Dua Mondmilito, ĉar la tiama ĉefa skolo de filologio estis la germana. Multaj filologoj eliris Germanion, aliaj, fariĝis naziistoj kaj tiel perdis sian prestiĝon post la milito. La postmilitaj intelektuloj, forte influitaj de marksismo aŭ kontraŭ-marksismo, ĝenerale ne plu interesiĝis pri studado de filologio aŭ "erudicio", kiu estis rigardata kiel peza senutilo. De tiam ĝis la fino de la 20-a jarcento, filologio malvigliĝis kaj studado pri malnovaj tekstoj tre malgraviĝis. Studado pri teksto gajnis politikan rigardon kaj oni celis trovi "kovraĵojn" en religiaj, sciencaj kaj politikaj tekstoj. Michel FOUCAULT eble estis la plej grava aŭtoro de tiu periodo. Li evidentigis kiel tekstoj pri frenezeco, malsano kaj krimoj kovras ideologiaĵojn kaj ekonomiajn aŭ politikajn intencojn. Dum preskaŭ la tuta dua duono de la 20-a jarcento, do, oni zorgis ĉefe pri aktualaj tekstoj kaj ĝia analizo apartenis al kultura batalo de la Malvarma Milito. Tuj post la fino de la Malvarma Milito, oni vidis ke la novaj metodoj, ĉefe de Foulcault, estas aplikeblaj ankaŭ al malnovaj tekstoj. Oni povas interpreti tekstojn de Kikero aŭ Cezaro kiel plenaj de kovritaj intencoj kaj analizi poemojn de Horacio aŭ Vergilio kiel parton de la politika klopodo de Aŭgusto pravigi la Romian imperion.

Famaj filologoj


- John Ronald Reuel TOLKIEN analizis kaj eldonpretigis anglosaksajn verkaĵojn. Ties mitologio kaj lingvoevoluo influis liajn proprajn fantastajn verkojn.
- ja:文献学 ko:고전문헌학

17-a de aprilo

Historio > Tagoj > la 17-a de aprilo ---- La 17-a de aprilo estas la 107-a tago de la jaro (la 108-a en superjaroj) laŭ la gregoria kalendaro. 258 tagoj restas. Je la 17-a de aprilo okazis, interalie:

Eventoj


- 1855 : Insulo de Princo Eduardo ailiĝis al la Kanada Konfederacio
- 1961 : Komenco de la invado de Kubo (angle: Bay of Pigs)
- 1970 : Apollo 13 revenis teren senprobleme

Naskiĝoj


- 1882 : Artur SCHANABEL, pianisto
- 1894 : Nikita KHRUSHCHEV, soveta politikisto
- 1896 : Senor WENCES, hispania ventroparolisto
- 1897 : Thornton WILDER
- 1918 : William HOLDEN, aktoro
- 1929 : James LAST, muzikisto
- 1940 : Anja SILJA, kantistino

Mortoj


- 1711 : Jozefo la 1-a
- 1790 : Benjamin FRANKLIN
- 1891 : Alexander MACKENZIE, dua ĉefministro de Kanado

Specialaj tagoj kaj festoj


-

Tagoj de semajno

La 17-a de aprilo estas (laŭ gregoria kalendaro):
- Lundo en jaroj: 1589 1595 1600 1606 1617 1623 1628 1634 1645 1651 1656 1662 1673 1679 1684 1690 1702 1713 1719 1724 1730 1741 1747 1752 1758 1769 1775 1780 1786 1797 1809 1815 1820 1826 1837 1843 1848 1854 1865 1871 1876 1882 1893 1899 1905 1911 1916 1922 1933 1939 1944 1950 1961 1967 1972 1978 1989 1995 2000 2006 2017 2023 2028 2034 2045 2051 2056 2062 2073 2079 2084 2090;
- Mardo en jaroj: 1584 1590 1601 1607 1612 1618 1629 1635 1640 1646 1657 1663 1668 1674 1685 1691 1696 1703 1708 1714 1725 1731 1736 1742 1753 1759 1764 1770 1781 1787 1792 1798 1804 1810 1821 1827 1832 1838 1849 1855 1860 1866 1877 1883 1888 1894 1900 1906 1917 1923 1928 1934 1945 1951 1956 1962 1973 1979 1984 1990 2001 2007 2012 2018 2029 2035 2040 2046 2057 2063 2068 2074 2085 2091 2096;
- Merkredo en jaroj: 1585 1591 1596 1602 1613 1619 1624 1630 1641 1647 1652 1658 1669 1675 1680 1686 1697 1709 1715 1720 1726 1737 1743 1748 1754 1765 1771 1776 1782 1793 1799 1805 1811 1816 1822 1833 1839 1844 1850 1861 1867 1872 1878 1889 1895 1901 1907 1912 1918 1929 1935 1940 1946 1957 1963 1968 1974 1985 1991 1996 2002 2013 2019 2024 2030 2041 2047 2052 2058 2069 2075 2080 2086 2097;
- Ĵaŭdo en jaroj: 1586 1597 1603 1608 1614 1625 1631 1636 1642 1653 1659 1664 1670 1681 1687 1692 1698 1704 1710 1721 1727 1732 1738 1749 1755 1760 1766 1777 1783 1788 1794 1800 1806 1817 1823 1828 1834 1845 1851 1856 1862 1873 1879 1884 1890 1902 1913 1919 1924 1930 1941 1947 1952 1958 1969 1975 1980 1986 1997 2003 2008 2014 2025 2031 2036 2042 2053 2059 2064 2070 2081 2087 2092 2098;
- Vendredo en jaroj: 1587 1592 1598 1609 1615 1620 1626 1637 1643 1648 1654 1665 1671 1676 1682 1693 1699 1705 1711 1716 1722 1733 1739 1744 1750 1761 1767 1772 1778 1789 1795 1801 1807 1812 1818 1829 1835 1840 1846 1857 1863 1868 1874 1885 1891 1896 1903 1908 1914 1925 1931 1936 1942 1953 1959 1964 1970 1981 1987 1992 1998 2009 2015 2020 2026 2037 2043 2048 2054 2065 2071 2076 2082 2093 2099;
- Sabato en jaroj: 1582 1593 1599 1604 1610 1621 1627 1632 1638 1649 1655 1660 1666 1677 1683 1688 1694 1700 1706 1717 1723 1728 1734 1745 1751 1756 1762 1773 1779 1784 1790 1802 1813 1819 1824 1830 1841 1847 1852 1858 1869 1875 1880 1886 1897 1909 1915 1920 1926 1937 1943 1948 1954 1965 1971 1976 1982 1993 1999 2004 2010 2021 2027 2032 2038 2049 2055 2060 2066 2077 2083 2088 2094;
- Dimanĉo en jaroj: 1583 1588 1594 1605 1611 1616 1622 1633 1639 1644 1650