:: wikimiki.org ::

Apartismo

Apartismo

La apartismo (afrikanse apartheid [aPARThejd]) estis politika sistemo en Sud-Afriko en kiu oni selektis (apartigis) homojn laŭ raso kaj donis al ili malegalajn privilegion. La sistemo estis forigita en 1994. Sud-Afriko estas lando kie nigruloj estas 80 elcentoj de la loĝantaro, dum la resto de la Sudafrikanoj estas blankuloj, hindoj aŭ miksrasuloj. La politika potenco tradicie estis en la manoj de la blanka minoritato, kiu ekzistas de post kiam la unuaj nederlandaj koloniistoj alvenis al Sud-Afriko en 1652. Dum la kvardekaj kaj kvindekaj jaroj de la dudeka jarcento, la registaro eldonis serion da leĝoj, kiuj apartigis la loĝantaron laŭ raso kaj en la praktiko grave diskriminaciis kontraŭ la nigra plejmulto. La apartismaj leĝoj interalie malpermesis al homoj de malsamaj rasoj geedziĝi kaj eĉ seksumi, malpermesis al la nigruloj voĉdoni, kaj devigis al homoj de apartaj rasoj vivi en apartaj regionoj. Dum la epoko de apartismo, nigruloj kaj blankuloj ne povis uzi la samajn busojn, trajnojn, malsanulejojn, lernejojn, aŭ publikajn necesejojn. La hindoj kaj la miksrasuloj estis ie en la mezo inter la du grupoj. Simila situacio ekzistis ĝis 1980 en najbara Zimbabvo. La praktika rezulto de apartismo estis tio, ke dum la blanka minoritato ĝuis vivstilon kompareblan kun tiu de okcidentanoj, la nigruloj vivis en kondiĉoj de granda malriĉeco kaj malevoluo. La ideologia pravigo de apartismo estis la kredo ke la nigruloj ne estis same kapablaj aŭ evoluintaj kiel la blankuloj, kaj la kredo ke la blankuloj devus forfuĝi el Sud-Afriko se la nigruloj povus regi. Apartismo estis forte kundamnita de la UN kaj de preskaŭ ĉiuj landoj de la mondo, kaj Sudafriko estis bojkotita de multaj landoj. Tamen Usono kelkfoje subtenis Sud-Afrikon en ĝia lukto kontraŭ movadoj de nacia liberiĝo en najbaraj landoj, kiel Mozambiko. Cetere ĉiam troviĝis landoj kiuj pretis komerci armilojn kun la apartisma registaro. La nigruloj de Sud-Afriko akre batalis kontraŭ apartismo, gvidataj de figuroj kiel Nelson MANDELA kaj Steve BIKO, kaj kiel konsekvenco de iliaj luktoj kaj de internacia premo, Sudafriko rezignis pri apartismo en 1994. Kategorio:Sud-Afriko Kategorio:Politiko ja:アパルトヘイト ms:Apartheid simple:Apartheid

Afrikansa lingvo

La afrikansa estas okcidentĝermana lingvo parolata de granda parto el la eŭropdevena kaj miksdevena partoj de la loĝantaro de Sud-Afriko. Ĝi estas proksime parenca al la nederlanda lingvo.

Specimeno

Patro nia: Onse Vader wat in die hemel is,
laat U naam geheilig word,
laat U koningkryk kom,
laat U wil geskiet, op aarde,
so ook in die hemel.
Gee ons vandag ons daaglikse brood,
en vergeef ons ons skulde
soos ons ook ons skuldenaars vergewe.
En lei ons nie in versoeking nie,
maar verlos ons van die bose.
Want aan U behoort die krag
en die heerlikheid tot in ewigheid.
Amen. Ekzistas [http://af.wikipedia.org afrikanslingva vikipedio]. Kategorio:Malaltgermana lingvaro Kategorio:Okcidentĝermana lingvaro Kategorio:Sud-Afriko ja:アフリカーンス語 ms:Bahasa Afrikaans simple:Afrikaans

Sud-Afriko

Geografio > Afriko > Suda Afriko > Sud-Afriko ---- Dosiero:za.gif Sud-Afriko - South Africa (angle) - Suid-Afrika (afrikanse) Lando en la aŭstrala Afriko.

Landkodo: ZA.
E-nomo: Sud-Afrika Respubliko.
Nacia nomo: Republic of South Africa (en), Republiek van Suid-Afrika (af).
Areo: 1.221.037 kv.km.
Politika sistemo: respubliko.
Ŝtatestro: prezidento Thabo MBEKI.
Ĉefurbo: Pretorio (712 mil).
Urboj: Johanesburgo (2.600 mil), Kaburbo (1.567 mil), Durbano (714 mil).
Adm. divido: 9 provincoj: Ĥaŭtengo (ofte skribite Gaŭtengo, laŭ la oficiala sota "Gauteng", sed ĉiam oni devus elparoli tiu G kiel Ĥ, laŭ la Afrikansa k.t.p), Kvazulu-Natalo, Norda Kablando, Limpopo (ekde 1994, nomita "Norda Transvaalo", kaj baldaŭ oni renomis ĝin "Norda Provinco", kaj poste ĝi estis re-renomita), Nord-Okcidento, Liberŝtato (antaŭ 1994, nomita "Oranĵa Liberŝtato"), Okcidenta Kablando, Orienta Kablando, Mpumalanga.
Dependaj teritorioj: Marioninsuloj, Princ-Eduardaj Insuloj
Loĝantaro: 41.457 mil (1995), inter ili 20,1% zuluoj, 18,8% kosoj, 9,2% cvanoj, 8,6% afrikansoj, ?,?% angloj.
Ŝtatlingvoj: afrikansa, angla, conga, cvana, kosa, ndebela, norda sota, suda sota, svazia, vendaa, zulua.
GNP: totala - 130 mlrd $; pokapa - 3.160 $.
Eksporto: oro, metalo, diamanto, nutraĵoj.
Organizoj: UNO (1945).
Historio: de 50-aj jaroj registaro de blankula minoritato realigadis politikon de Apartejdo, kiu daŭris ĝis 1991. En 1994 Nelson MANDELA estis elektita unua nigrula prezidento. La nuna prezidento estas elektita en la dua demokrata balato (1999) kaj denove en 2004
Esperanto-movado

Vidu ankaŭ

- Laurens VAN DER POST
- Umkhonto we Sizwe ja:南アフリカ共和国 ko:남아프리카 공화국 zh-min-nan:Lâm-hui ms:Afrika Selatan simple:South Africa

Homo
Biologio > Animalo > Mamulo > Primato > Hominedo > Homo < Socio ---- right Homo estas konscia, pensema, parolkomunikema animalo, subjekto de socio-historia agado kaj kulturo. Ĝi estas genro el la familio homedoj. El la genro homo nun vivas nur la specio Homo sapiens, karakterizata per vertikala teniĝo, racia inteligento kaj parolkapablo. Distinga karakterizo de la homo estas lia uzo de altnivela lingvo, lia kulturo kaj lia kapablo fari kompleksajn laborilojn kaj uzi ilin por influi la ĉirkaŭan medion (cetere aliaj animaloj, kiel la ĉimpanzo kapablas uzi simplajn ilojn). La homo aperis rezulte de komplikaj kaj longdaŭraj historio-evoluaj procesoj (Vidu: Prahomo). La homo de moderna speco (Homo sapiens - "Homo racia") aperis antaŭ ĉirkaŭ 150 000 - 200 000 jaroj, laŭ iuj donitaĵoj eĉ pli frue. La ĉefkonceptojn, rilatajn al homo, oni povas distingi je tri niveloj:
Homo, kiel viva estaĵo
Homa Korpo - Sano - Nutrado - Loĝado - Vesto - Homaj malsanoj - Homa anatomio
Homo, kiel racia estaĵo
Percepto - Emocio - Volo - Animo - Agado
Homo, kiel socia estaĵo
Homa Persono - Familio - Sociaj Rilatoj - Laboro - Ripozo La nocio "Homo" estas neapartigebla disde la socio, kie li kunvivas kaj kies parto li estas, kaj ankaŭ disde kulturo, scienco, ekonomio kaj aliaj agadsferoj. Kategorio:Primatoj ja:ホモ・サピエンス ko:인간 simple:Human

Raso
Sciencistoj nomas raso distingeblan "populacion" el unu speco, kies propraj karakteroj estas konstantaj kaj heredaj: kaj ĉe la homoj bela raso de kokoj, de rozoj; bonrasa, purrasa, miksrasa hundo; , kaj ĉe la homoj la blanka, flava raso. Tamen la sciencan trafecon de la koncepto estas disputata. Cetere la nocio de homa raso estigis teoriojn rasismaj. Historio:
- En la eŭropaj lingvoj la unua senco de la vorto, kaj lontempe la ununura estis: Tuto de la sinsekvaj generacioj de unu sama familio, konsiderata kiel devenanta de unu sama prapatro, "la raso de miaj patroj" li, ŝi estas el bona raso (t.e. honorinda familio, familio kiu sin rimarkigis per siaj virtoj grandfaroj aŭ honoroj). La unua aŭtoro, kiu uzis tiun vorton, france, en la moderna senco estis François BERNIER, fama vojaĝinto, en 1684 en libro: "Nova dispartigo de la Tero, fare de la diversaj specioj, aŭ rasoj, da homoj, kiuj priloĝas ĝin".

1994
Historio > Jarcentoj > 20-a jarcento > 1994 Jarcentoj: 19-a jarcento - 20-a jarcento - 21-a jarcento Jardekoj: 1960-oj - 1970-oj - 1980-oj - 1990-oj - 2000-oj - 2010-oj - 2020-oj Jaroj: 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 ---- Ĉi tiu jaro estas normala jaro komenciĝanta je sabato (vidu ĉi tie kalendaron). En la jaro 1994 post Kristo okazis, interalie:
Eventoj

- 79-a Universala Kongreso de Esperanto en Seulo.
- Belarusio: A. Lukaŝenko elektatas prezidento.
- Belgio adoptas novan konstitucion.
- Nord-Irlando: Interkonsento pri civilmilita fajrĉeso estas interkonsentita.
- Rusio: Jelcin sendas armeon al ribela landeto Ĉeĉenio.
- Palaŭo sendependiĝas de Usono kaj membriĝas je UNO.
- UNO: La Konsilio de Kuratorado provizore eksiĝas pro mandatfino.
- Palestino:
- Israelo parte redonas teritorietojn al Palestina Aŭtonomio.
- La Nobelan Pacpremion ricevas Yitzhak Rabin, Ŝimon Peres kaj Yasser ARAFAT.
- Japanio: LDP regajnas la potencon.
- Oktobro: Venuso: Magellan faladas traatmosferen kaj forbrulas.
- Je 16-22 julio: Jupitero: Grundenkolizias kometo Shoemaker-Levy 9.
- Ruando: eko de civilmilito.
- Kongolon alvenas rifuĝintoj el Ruando, kaŭzante ekonomian kaozon.
- Taĝikio: E. Raĥmonov elektatas prezidento.
- Suda Koreio: La 79-a Universala Kongreso de Esperanto en Seulo.
- Estis starigita la Amerika Komisiono de UEA.
- Estis starigita la Azia Komisiono de UEA.
- La germana piloto Michael SCHUMACHER gajnis la mondan ĉampionecon de Formulo Unu.
Naskiĝoj

Mortoj

- Ferenc TEREMI
- Vuk ECHTNER
- 31-a de januaro: Germanio: Erwin STRITTMATTER
- 31-a de januaro: Francio: Pierre BOULLE
- februaro: Bill KEABLE
- 9-a de marto: Usono: Charles BUKOWSKI
- 28-a de marto : Eugène IONESCO
- 7-a de aprilo: Germanio: Golo MANN
- 24-a de septembro: Svislando: Otto F. WALTER
- 30-a de septembro : Rita AAGAARD
- 3-a de oktobro : Heinz RÜHMANN
- 21-a de oktobro: Usono: Burt LANCASTER
Taga evento
Novembro 1994
- 3a. Bosniaj kroatoj konkeras la urbon Kupres, kio signifas gravan malvenkon por la serboj. La bosniaj registaraj trupoj avancas kontraŭ teritorio okupata de la serboj. 20 000 serboj fuĝas.
- 4a. Apud ĉefministro Balladur kandidatiĝas por la franca prezidanteco ankaŭ la gaŭlista ĉefo Chirac [Sirak]. EU-prezidanto Delors rezignis pri kandidatiĝo.
- 6a. Ciller, turka ĉefministro, provokas Israelon per oficialaj kontaktoj kun palestinanoj en Jerusalemo. D Reagan, usona prezidinto, publike komunikas, ke li suferas je la Alzheimer-malsano. D La plimulto de la albana popolo rifuzas la konstitucion proponitan de la demokrata partio de prezidanto Beriŝa.
- 7a. Seulo nuligas sian embargon kontraŭ Norda Koreio.
- 8a. Unu jaron post sia fondo, en Hago ekfunkcias la tribunalo pri militkrimoj en eksa Jugoslavio.
- 9a. Grava malvenko por la demokrato Clinton [Klint'n]: okaze de la kongresaj elektoj unuafoje post 40 jaroj la respublikanoj konkeras la plimulton da voĉoj en senato kaj en la malsupera ĉambro. D UN decidas instali tribunalon pri Ia militkrimoj en Ruando. D Marion Barry, malblanka demokrato, iĝas nova urbestro de Vaŝingtono.
- 10a. Kumaratunga, ĉefministro de Sri Lanko kaj filino de la iama prezidinto Bandaranaike, iĝas nova prezidantino de Ia lando. D Irako formale rekonas la suverenecon de
- Kuvajto, kiun ĝi konsideris 19a provinco. D Cardoso nomiĝas la nova prezidanto de Brazilo.
- 13a. La plimulto de la svedoj voĉdonas por Ia aliĝo de la lando al Eŭropa Unio.
- 14a. La vatikana papo alvokas la romkatolikan eklezion je memkritiko sojle de la jaro 2000.
- 15a. Kohl [Kol] estas konfirmita kiel germana kanceliero kaj kiel ĉefo de la partio CDU. D En la indonezia urbo Bogor okazas la konferenco de la Apec-landoj (azia-pacifika ekonomia kooperado) La. cele al la nuligo de doganaj barieroj. Orient-timoraj studentoj protestas antaŭ la usona ambasadejo en Gakarto kontraŭ la okupado de sia lando fare de Indonezio.
- 16a. Post longa prokrasta manovrado, Ukrainio principe konsentas pri Ia internacia kontraŭnuklea pakto. D La partio Labour rezignas pri la partopreno en la irlanda registaro.
- 18a. La finna parlamento ratifas Ia EU-aliĝon. D Sangaj bataloj en la Gaza-strio en avanco de la palestina polico kontraŭ islamaj radikaluloj.
- 20a. La posteulo de Ia demisiinta irlanda ĉefministro nomiĝas Ahern. D La popolo de la aŭtonoma finna insularo Aaland voĉdonas favore al la aliĝo al EU (74 %). D En Angolo subskribiĝas packontrakto inter Ia registaro kaj la ribela organizaĵo UNITA. Kvankam ĝi estas ligita kun granda espcro, la armistico denove estas rompata.
- 21a. NATO-aviadiloj detruas la flughavenon Udbina en Krajina, kiu apar
- tenas al Kroatio, sed estas okupata de la serboj, ĉar serbaj aviadiloj ekflugis de tie por ataki la regionon Bihaĉ. Sarajevo kaj Mostar ripete estas atakataj de la serba artilerio. La bosniaj serboj tenas pli ol 100 UN-soldatojn kiel ostaĝojn. D La nepalaj komunistoj gajnas la parlamentajn elektojn kaj la estro de la komunistoj iĝas nova ĉefministro.
- 22a. Berlusconi, itala ĉefministro, estos vokita antaŭ la milana tribunalo pro la korupto-riproĉo. D La rusa politikisto Gaidar alvokas ĉiujn reformemulojn unuiĝi. Dume Jelcin elŝanĝas plurajn ministrojn. Okaze de vizito ĉe la rusa-estona limo, Jelcin postulas la redonon de estona teritoriero. Ankaŭ Estonio pretendas teron ĉirkaŭ la urbo Pskovo.
- 26a. Jirinovski, rusa dekstrema radikalulo, oficiale anoncas sian kandidatiĝon por fariĝi prezidanto en 1996. Aliaj eblaj kandidatoj estas i.a. Ruckoj, Romanov kaj Javlinski.
- 27a. Inter la 30 novaj vatikanaj kardinaloj, papo Johano 2a nomis ankaŭ la ĉefepiskopon de Sarajevo. 28a. Plimulto da norvegoj (52,3 %) voĉdonas kontraŭ la aliĝo al EU. D Sanguinetti nomiĝas la nova prezidanto de Urugvajo, la unua prezidanto post la armea diktaturo.
- 29a. Jelcin alvokas la militantajn partiojn en Ceĉenio ĉesigi la konflikton, alikaze Rusio minacas je pertorta interveno en tiu kaŭkaza respubliko. La ĉeĉena registaro rifuzas la ultimaton el Moskvo.
- MONA TO - januaro 1995
- Decembro 1994 Ia mondo en decembro 1994
- 1 a. Israelo cedas al Ia palestinanoj ties suverenecon pri impostoj kaj sansistemo. D Post 22jara mallibereja restado, Ia eksa teroristo Irmgard Möller liberiĝas. D Grozny, la ĉefurbo de Ceĉenio, kiu proklamis sin sendependa de Rusio, estas ekbombata de la rusa armeo. La ĉeĉenoj persiste defendas sin.
- 3a. Fone de Ia droga misuzado, Svislando severigas la leĝaron kontraŭ kontraŭleĝaj eksterlandanoj.
- 5a. Okaze de sia kunveno en Budapeŝto, ,Konferenco pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo" ŝanĝas sian nomon al ,Organizaĵo pri...".
- 6a. Di Pietro, fama milana juristo, kiu ĉefesploris Ia politikan korupton en Italio, demisias.
- 7a. La ĉefministro de Kebekio leĝe enkondukas la secesian proceduron por forlasi la kanadan federajon. Popolreferendumo pri tiu demando sekvos.
- 8a. Speciala tribunalo kondamnas ok kurdajn parlamentanojn al ĝis 15 jaroj da malliberejo. Eksterlando kaj parto de la turka gazetaro protestas. Eŭropa Unio prokrastas la doganan unuiĝon kun Turkio.
- 9a. Depost pli ol 20 jaroj, en Belfast komenciĝas la interparoloj inter Sinn FeinhIRA kaj la brita registaro. 11a. Dum la EU-konferenco en Essen (Germanio), la 12 membroŝtatoj diskutas la EU-etendiĝon al orienta Eŭropo. Ili rifuzas britajn, francajn kaj usonajn konsiderojn retiri siajn UN-pactrupojn el Bosnio. D En Oslo la nobelpremio pri paco transdoniĝas al Arafat, Peres kaj Rabin. D Delors, EU-prezidanto, kaj Rocard, eksa socialista ĉefministro, rezignas pri siaj kandidatiĝoj por la franca prezidanteco. D Okaze de la konferenco de la amerikaj ŝtatestroj (sen Castro) en Miami, Clinton proklamas la kreadon de libera ekonomia zono sur Ia kontinento.
- 12a. Okaze de la partikongreso de Ia germanaj liberaluloj en Gera, partiestro Kinkel, samtempe germana ministro pri eksteraj aferoj, estas forte kritikata fone de la lastatempaj malsukcesoj de Ia partio kaj troviĝas rande de la demisio.
- 13a. Unuafoje en la historio de la itala respubliko, ĉefministro (Berlusconi) devas defendi sin antaŭ la tribunalo pro korupto-suspekto. D La brazila prezidinto Collor estas absolvita de ĉiuj akuzoj (korupto). 15a. Taslima Nasreen, defendisto de la homaj rajtoj el Bangladeŝo, akceptas Ia Saharov-premion de la Eŭropa Parlamento en Strasburgo.
- 17a. Nord-koreoj faligas usonan helikopteron, kiu penetris en la aerspacon norde de la korea limo kaj akuzas ĝin pri spionado.
- 18a. La bulgaraj socialisoj klare gajnas la parlamentajn elektojn. La kontraŭkomunista movado SDS ricevas nur 24 elcentojn de la voĉoj. D La advokato Rolf Schlierer iĝas la posteulo de Schönhuber, adiaŭanta ĉefo de Ia dekstremaj germanaj respublikanoj.
- 19a. La usona prezidinto Carter kaj la bosniaj serboj interkonsentas armisticon, kiu estas pli malpli respektata.
- 20a. Jam la trian fojon frenezulo pafas kontraŭ Ia Blanka Domo en Vaŝingtono. '
- 21a. La iama piedpilka stelo Pelé iĝas nova brazila ministro pri sporto. D Jordanio kondamnas al morto 11 islamajn radikalulojn.
- 22a. Berlusconi, ĉefo de la 53a itala registaro post Ia dua mondmilito, sub
- premo de „Lega Nord" (Bossi) kaj akuzoj pro koruptado kontraŭ li, demisias. La itala prezidanto Scalfaro rezignas pri baldaŭaj parlamentaj elektoj postulataj de Berlusconi.
- 26a. La pertorta okupado de aviadilo de Air France kun 170 pasaĝeroj fare de kvar alĝeriaj islamaj radikaluloj (GIA) finiĝas en Marsejlo per liberiga interveno de speciala franca policistaro kaj la mortigo de la teroristoj, kiuj siavice mortpafis kvar ostaĝojn. La alĝerianoj planis eksplodigi la aviadilon super Parizo. La rilatoj inter Parizo kaj Alĝero akriĝas. La alĝeria registaro severigas la subpremadon kontraŭ la islama opozicio.
- 27a. Jelcin pravigas la perarmean intervenon en Ĉeĉenio, kiu daŭras la tutan monaton, per konstituciaj argumentoj. Malgraŭ haj promesoj ne plu bombi la ĉefurbon Grozny, la atakoj pludaŭras kaj mortigas centojn da Ioĝantoj.
- 29a. En Liberio ekvalidas la armistico, kiu devus ĉesigi Ia kvinjaran internan militon. D La singapura registaro rezignas pri politika liberaligo laŭ usona modelo. D La proceso kontraŭ Clinton pro laŭdira seksa ĝeno al virino estas prokrastita al la tempo post lia prezidanteco. D Turkio fermas provincan oficejon pri homrajtoj; atenco okazas kontraŭ la liberala gazeto „Milliyet".
- 30a. La serba registaro likvidas la lastan sendependan tagĵurnalon „Borba" kaj maldungas ĉiujn 200 dungitojn. Ci tiuj anoncas la fondon de nova gazeto. D En Germanio finiĝas la giganta privatigo de entreprenoj el eksa GDR. ---- 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 19-a jarcento - 20-a jarcento - 21-a jarcento als:1994 ja:1994年 ko:1994년 simple:1994 th:พ.ศ. 2537 zh-min-nan:1994 nî

Hindo
Hindo estas civitano de Hindio. Kategorio:Etnoj

Nederlando
Geografio > Eŭropo > Nederlando ---- __TOC__ Oficiala nomo: Koninkrijk der Nederlanden (Reĝlando de la Malaltaj Landoj). Neformala nomo: Nederland (Nederlando). Ankaŭ nekorekte nomita Holland (Holando), nomo de la plej grava historia provinco.
Nederlando estas okcidenteŭropa lando, limigita de la Norda Maro (kun totala marbordo de 451 kilometroj) kaj Germanio kaj Belgio (landlimo de 1027 kilometroj). La ĉefurbo estas Amsterdam kaj la registara sidejo estas Den Haag (Hago). Aliaj gravaj urboj estas Rotterdam, la plej granda haveno de la mondo, Utrecht, la trafika nodo de la lando kaj Eindhoven. La Reĝlando Nederlando ankaŭ konsistas el transmaraj teritorioj Arubo kaj la Nederlandaj Antiloj, karibaj insuloj kiuj havas grandan internan aŭtonomion.
Ŝtatorganizo
Nederlando havas dek du provincojn (provincies) (ĉefurbo interkrampe):
- Groningen (Groningen)
- Friesland/Fryslân (Frisio) (Leeuwarden)
- Drenthe (Assen)
- Overijssel (Zwolle)
- Flevoland (Lelystad)
- Gelderland (Arnhem)
- Utrecht (Utrecht)
- Noord-Holland (Nord-Holando) (Haarlem)
- Zuid-Holland (Sud-Holando) (Hago)
- Zeeland (Zelando) (Middelburg)
- Noord-Brabant (Nord-Brabanto) ('s-Hertogenbosch)
- Limburg (Maastricht) Ĉi tiuj provincoj konsistas el komunumoj (gemeentes) entute 483, vidu Komunumoj en Nederlando kaj Urboj en Nederlando. Krome la lando estas dividita en 37 akvoadministracioj (waterschappen), kiuj ne konformas al provincaj aŭ komunumaj limoj.
Historio
Vidu ankaŭ ĉefartikolon Historio de Nederlando La teritorio de la nuna Nederlando estis dum longa tempo maldense enloĝita periferia areo. Dum mezepoko ĝi apartenis al Sankta Roma Imperio, sed en realeco malgrandaj feŭdlandoj havis la povon. La diversajn duklandojn kaj graflandojn heredis la familio Habsburg, tiam ankaŭ imperiestroj de la Sankta Roma Imperio. Ili grupigis la diversajn nederlandajn provincojn kiel apartan subdividon ene de la Imperio. Post la morto de Karlo la 5-a kaj la disdivido de lia heredo, la nederlandajn provincojn heredis Filipo la 2-a, reĝo de Hispanio. Post konflikto religia kaj politika, la nederlandaj provincoj deklaris sin sendependaj. Sekvis la Okdekjara Milito kun Hispanio, kiu finis en 1648, kiam la Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj (la nordaj provincoj) agnoskiĝis internacie. La sudaj provincoj restis habsburgaj. La 17-a jarcento estas konata kiel la Ora Epoko en Nederlando, ĉar la Respubliko iĝis monda potenco politike, ekonomie kaj kulture. Gravan rolon en la politiko ludis dinastio Oranje-Nassau, la idoj de la gvidanto de la ribelo kontraŭ la hispanoj, princo princo Vilhelmo la 1-a. Post franca okupado kreiĝis la Reĝio Nederlando en 1815, reunuigante ĉiujn Malaltajn Landojn. Belgio tamen deklaris sian sendependecon en 1830. La tiama reĝo Vilhelmo I de la Nederlandoj rifuzis akcepti subskribi paciĝon kun la nova ŝtato Belgio ĝis 1839. Luksemburgio iĝis aparta lando sed kun Nederlanda reĝo kiel sia grandduko, situacio kiu finis en 1890 kiam reĝo Vilhelmo la 3-a postsekviĝis de sia filino Wilhelmina. Nederlando havis grandan kolonian imperion, kun kiel plej grava kolonio Nederlanda Hindio. Nederlando estis neŭtrala dum la 1-a Mondmilito, sed sia neŭtraleco rompiĝis de Nazia Germanio en majo 1940. Nederlando liberiĝis en 1945. Post la milito Nederlando forlasis sian neŭtralecon kaj iĝis probatalanto de eŭropa kaj internacia kunlaboro, kunfondante Benelukson, diversajn eŭropajn organizojn, NATO-n kaj UNO-n. Nederlando provis milite malhelpi sendependiĝon de Nederlanda Hindio kiel Indonezio, kio finfine okazis en 1949. Ekde tiam ĝi tamen relative sukcese demokratigis ĝian regadon de Okcidenthindaj teritorioj, kun interna aŭtonomio por tiuj landoj en 1954 kaj paca sendependiĝo de Surinamo en 1975.
Politiko
Ek de la 27a de majo 2003 regas koalicio de partioj politikaj de CDA (44), VVD (28) kaj D66 (6). La ĉefministro estas s-ro Balkenende. La aliaj elektitaj politikaj partioj en la parlamento (la opozicio) ek de 2003 estas: PVDA (42), SP (9), LPF (8), GroenLinks (8), ChristenUnie (3) kaj SGP (2). (inter krampoj la nombro da seĝoj en la parlamento, kiu havas totale 150 seĝojn) Marksista-Leninista Partio de Nederlando (1969-1982), fondita far sekreta servo
Kulturo
Ĥabrohaŭso
Nederlandaj Esperantistoj

- Nederlandaj esperantistoj
- Nederlando:Esperanto-movado

Mapo
http://en.wikipedia.org/upload/5/54/Netherlands_map_large.png [[got:

Koloniismo
La koloniismo (el latina: colonia kolonio, setlejo) signifas la politikon de akiro kaj evoluigo de kolonioj kaj funkciigo de tiuj ekonomie, militiste laŭ interesoj de la hejmlando. Tio signifas la politikan subpremon kaj ekonomian ekspluatadon de la dependaj popoloj. Krome ludis gravan rolon la misiigo kaj ofte ekstermo, murdado de la indiĝenaj popoloj. La koloniismo aperis kun la novaj geografiaj malkovroj, kiam en la 15-aj jarcento oni malkovris (1492) Amerikon. En la posta jarcento la eŭropaj ŝtatoj (ĉefe Hispanio, Portugalio, sed ankaŭ Britio) okupis kaj ekspluatis tiun kontinento kaj certigi la sklavojn por la plantejoj koloniigis Afrikon. La koloniigo de Azio kaj Australio okazis pli poste (17-18-a jc) far Nederlando, Britio, Francio. Germanio aperis nur en la 19-a jarcento kaj akiris malgrandan parton de Afriko. Ankaŭ aliaj landoj akiris malgrandajn teritoriojn (Usono, Belgio). La kolonioj proviuzis la eŭropajn landojn (hejmlandojn) per krudmaterialoj (ekz. kansukero, oro, diamanto, kaŭĉuko ktp.), sen redoni la taŭgan ŝanĝan valoron. Tiu unuflanka livero helpis la ekfloron de la kapitalismo en Britio (Hispanio kaj Portugalio misuzis la oraĵojn) kaj eksplodon de la industria revolucio en la 18-19 jarcenta Britio. Ĉar Germanio povis akiri nur restaĵon de la kolonioj en la 19-a jarcento, la lando insigis la novan dividon de la kolonioj. Tio pintumis en la unu mondmilito. Post la milito Britio kaj Francio akiris teritoriojn de laiam Osmana Imperio, sed ili jam ne povis malferme koloniigi ilin, tiel nomis la kolonion protektorato. Tio fakte donis pli gravajn rajtojn por la lokaj politikistoj, sed la vera potenco restis ĉe Britio, Francio. Post la unua monmilito sendependiĝis multaj malgrandaj landoj en Eŭropo. Tio kaj la ekantaj naciaj movadoj strebis, batalis por la nacia sendependiĝo. Post la dua mondmilito multaj grandaj kolonioj de Britio sendependiĝis, sed ili restis en la Brita Commonwealth. La senkoloniigo finiĝis en la 1970-aj jaroj, kiam la lastaj (grandaj) kolonioj (de Hispanio, Portugalio) sendependiĝis. (sed vidu Orienta Timoro) Oni parolas pri novkoloniismo se aperas simila dependeco de potenca strukturo kiel ĉe koloniismo. Kelkaj parolas pri novkoloniismo de Usono, kiam tiu okupas landojn kaj enpotencigas fidelulojn, sendas militistajn, ekonomiajn, politikajn ’’konsildonantojn’’, helpantojn. Fine de la 80-aj jaroj komence de la 90-aj jaroj, la konsildonantoj de IMF (mona organizaĵo sub influo de Usono) aperis en la Latin-Amerikaj, Aziaj, Orient-Eŭropaj landoj kaj devigis la privatigon de (sukcesaj) fabrikoj, dekonstruon de la sociala politiko (fakte tiuj landoj estis ege kreditŝuldaj kaj tiel fakte perdis la sendependan ekonomian politikon). La iamaj kolonioj fakte ne perdis ligojn al la iama koloniiga lando: ili formas organizaĵojn kiel Commonwealth, Fankofonaj landoj. La kulturo kaj ĉefe la lingvo ankaŭ hodiaŭ interligas tiujn landojn: oni uzas por tio la nocion postkoloniismo. vidu: Bandung konferenco - koloniigo - konkurso por Afriko - Imperiismo

Leĝo
Leĝo estas speciala formo de regulo. Ĝi havas precipe du subsignifojn:
- Leĝo en jura aŭ socia senco estas regulo donita de homa aŭtoritato (reganto, parlamento, eklezio ktp.).
- Leĝo en scienco, precipe en fiziko, estas regulo ekzistanta sen homa influo kaj trovita per empiriaj observoj kaj/aŭ logika dedukto. simple:Law

Trajno
Trajno (foje nomata vagonaro) estas vico da similaj veturiloj, interligitaj kaj sekvantaj komunan vojon. La termino estas ofte uzata pri fervojo, ĉar pro la fervojaj trakoj eĉ longaj trajnoj povas facile sekvi unu vojon. Fervoja trajno povas konsisti el lokomotivo(j) kaj vagonoj, sed ankaŭ el trakciaj vagonoj. Oni nomas trajno ankaŭ specialan, regule okazantan fervojan trafikon inter du lokoj; tiusence en kelkaj landoj trajnoj povas havi nomojn, kiuj ne rilatas al iuj fizikaj veturiloj. En kamiona trafiko oni ofte nomas trajno kombinaĵon el kamiono kaj remorko (postveturilo). En multaj landoj tia trajno estas la maksimumo leĝe permesata. En kelkaj landoj (precipe grandaj, sen bona fervoja sistemo) ekzistas ankaŭ kamionaj trajnoj kun du rimorkoj. En ŝipveturado trajno normale konsistas el trenŝipo kaj aro da senmotoraj barĝoj. Tia ŝiptrajno estas malfacile stirebla, ĉar la barĝoj emas disiri ĉiudirekten, kiam la trenŝipo haltas. Sur rivero ŝiptrajno povas halti nur, kiam la trenŝipo iras supren.
Vidu ankaŭ:

- dentrada trajno
- drezino
- maglevo
- ŝinkanseno
- transsiberia fervojo Kategorio:Transportaj rimedoj ms:Keretapi ja:列車

Necesejo
La necesejo ankaŭ klozeto aŭ internacie WC (mallonge por la angla water closet) estas loko por feki, urini, sed oni nomas en malpli vasta senco necesejo la aparaton, kiu akceptas la homajn sekreciaĵojn. La plej simplan necesejon oni nomas latrino (en barakaro, kamphotelo, kie ne ekzistas kanala akvo). Neformale oni povas nomi ĝin ankaŭ neprejo aŭ, ŝerce, neĉesejo.
Tipoj
urini Harper kaj Halestrap dividas la necesejajn ilojn en Lifting the Lid: An ecological approach to toilet systems : # la plej disvastiĝinta ilo el standarda porcelana pelvo kun kanalizacio (kanaletaro (PIV)) (vidu foton) # necesejo kun forsorba fosaĵo # necesejo kun antisepsa ujo # necesejo kun antisepsa ujo kaj akvopuriga bedo por likva homfeka sterko (fekalio) # necesejo kun kompoŝtigo de solidaĵoj kaj divido je urino. # vera kompoŝtiga klozeto # kuva klozeto # vica (aŭ plumpa) klozeto Oni povas plu distingi laŭ la porcelanaj normaj pelvoj: # glitlava pelvo (necesejo), kie la fekaĵo falas direkte en la kanalizacion, ĉar sub la sidloko troviĝas dekliva parto kaj la fekaĵo glitas en la akvon. Tiam apenaŭ estiĝas malbonodoro. # ŝtupa pelvo (necesejo), kie la fekaĵo falas sur platan parton sub la sidloko. La fekaĵo malaperas en la kanalo nurt post neceseja lavo, kio havas la avantaĝojn, ke la pugoj de la sidanto ne ŝpruciĝas per akvo (ĉe glitlava pelvo fekaĵo kelfoje falas kaj ne glitas en la akvon) kaj oni povas ekzameni la fekaĵon (koloro, vermetoj, konsisto) eĉ preni ekzemplon el ĝi, se necesas por medicinaj ekzamenoj. La malavantaĝo de tiu tipo estas – krom la malbonodoro -, ke la fekaĵo malpurigas ofte forte la ŝtupan parton kaj tiel necesas uzi la necesejan broson. # staranta pelvo En la veturiloj ekzistas la sekvaj tipoj: # "malfermita konstrutipo" kun malplenigo eksteren (ĉe fervojo iam la plej ofta metodo). Ties avantaĝoj estas la facila konstruo, la daŭra aplikeco; la malavantaĝoj estas la purigaj kaj mediaj problemoj, pro kiuj oni evitas ties enkonstruojn nuntempe ĉe la riĉaj landoj. # "fermita konstrutipo" kun poluakvujo, kiun oni malplenigas normalokaze ĉiujn 1-2 tagojn en la poluakvon. # kemia traktado de la poluakvo. La avantaĝo etas, ke la poluakvo pli malofte devas malpleniĝi; malavantaĝo estas la eblaj mediodamaĝaj kemiaĵoj. # Biologia procezado de la poluakvo. Tiam la mikroorganismoj transformas la poluakvon tiel, ke la akvoparto uzeblas denove kiel uzakvo. Biologiaj necesejoj ebligas tre longan malplenigan ciklon. Malavantaĝo estas, ke la sistemo povas kolapsi, se ekzemple oni purigas la necesejan konkon per nekonvenaj kemiaĵoj. La fermitaj konstrutipoj (kun aŭ sen manipulo de la poluakvo) estas malplenigataj hodiaŭ preskaŭ senescepte per vakuo.
Sciindaĵoj
Oni distingas la publikajn necesejojn laŭ sekso (+handikapuloj) per piktogramoj, kie bildeto montras la viran kaj virinan figuron. Se oni ne distingas la necesejon laŭ sekso, oni parolas pri unuseksa necesejo, kiam ĝin povas uzi iu ajn (ekz. ĉe fervojo). La piktogramoj anstataŭis la iam uzatajn inicialojn de la vortoj "virino/viro" aŭ "sinjorino/sinjoro", kiuj kaŭzis embarason ĉe lingvaj problemoj. Tamen piktogramoj ne estas senproblemaj en islamaj landoj, ĉar ili striktasence estas bildoj de homoj, kiujn la Korano malpermesas. Ofte-malofte troviĝas apud la klozeto ankoraŭ bideo, ĉe kiu oni povas lavi anuson kaj seksorganojn. Ĉe publikaj necesejoj oni ofte devas pagi por la uzo. Ne ĉiu lando posedas bone elkonstruitan kanalizacion, pro tio en multaj (sudeŭropaj) landoj malproponatas sublavi necesejan paperon; por tio uzatas ofte "paperkorbo" en man-proksimo. Parte oni ne uzas paperon, sed akvon per hoso. Homoj, kiuj suferas je fobio latine nomata „Paruresis”, havas timon por urini en publika necesejo. La Monda Neceseja Tago estas la 19-a de novembro.
Historio
La Malnova Testamento (5-a libro de Moseo, Readmono) ordenis la judajn batalantojn, ke ili fosu trueton – kiam necesas – apud la tendo kaj feku en ĝin kaj poste kovru ĝin. "Fosileton vi devas havi ĉe vi sur rimeno; kaj kiam vi sidos ekstere, fosu per ĝi kaj reen kovru vian elirintaĵon..." (Read. 23,13) La bone elkonstruitaj necesejoj ekzistis jam ĉ. 2800 a. K. en Mezopotamio. Oni trovis necesejon en la Knososa palaco de Kreto. Tiuj necesejoj estis la tn. faletaj necesejoj, kiam la fekaĵo liberfalas suben. En la antikva epoko la viroj kaj virinoj komune uzis la necesejojn kaj ne ekzistis niĉoj aŭ aliaj intimaj dividaĵoj. La publikaj necesejoj havis ofte U-formon kaj sidejojn por ĉ. 12 homoj. En la urboj de antikva epoko, la defluejoj buŝiĝis en grandaj defluaj kanaloj, en la t.n kloakoj. La plej konata estis la Cloaca maxima en Romo. Cezaro Vespasiano unuafoje en la historio impostigis la publikajn necesejojn; tial lia nomo estas konservita en la franca vorto vespasienne (= publika pisejo). En la Romia Imperio ofte traflua akvo purigis la necesejojn. Dum la plimultiĝo de la homoj, kresko de la popoldenso en la urboj necesigis regulojn. Oni jam punis en la 14-a jarcento en Munkeno tiujn, kiuj fekis sur la straton kaj ne liveris la fekaĵon en la riveron. En 1539 aperis en Parizo ordono, laŭ kiu ĉiu homo respondecas pri la propra fekaĵo kaj kiu samtempe devigis konstrui forsorbajn elfosaĵojn (digesta fosaĵo). En la mezepoko ekzistis la necesejoj en formo de niĉoj kaj orieloj. Ofte ili malfermiĝis al la ekstero (fortikaĵoj). Famas la necesejo de Martin LUTHER, kiu suferis je forta konstipo. Tiu necesejo troviĝis en la Wittenberg-a ĝardeno, kie li pasigis multan tempon kaj tiel havis tempon pripensi gravajn aferojn. Ludoviko la 14-a ofte uzis laksigaĵojn kaj tiel ĝi ofte regis sur neceseja trono kaj devigis ankaŭ aliajn sidi sur simila seĝo por ne perdi tempon dum la kunsido. En 1775 la angla inventinto Alexander CUMMINGS ricevis patenton por sia akvotralava klozeto. Sed la vera elpensinto de akva klozeto estis Sir John HARINGTON (baptofilo de Elizabeta la 1-a), tamen venis lia malkovro el 1596 al forgesiteco. En Germanio la unu klozeto kun akvotralavo instaliĝis en 1860 en Kastelo Ehrenburg en Coburg. Tiu aparato estis importita tiam el Britio pro la ofta vizito de reĝino Victoria. La unua seksa divido de la publikaj necesejoj okazis en 1739 en Parizo, ĉe drinkejo. Komence de la 21-a jarcento oni jam trovas necesejojn kun kubutejo, varmigita sidloko, fekaĵ-analiziloj. En multaj hejmoj, la necesejo estas kunigita kun la banĉambro.
Vidu ankaŭ

- 00
- Urino
- Bideo
- Seĝo (medicino)
- Fekaĵo
- Neceseja papero
- Tualeto
Literaturo

Germane

- Anton Schlicksbier, Winfried Helm, Enrico Santifaller: Stille Örtchen der Oberpfalz, Büro Wilhelm, ISBN 3-936721-03-3
- Holger Dosch: Stätten der Welt, Bodensatz, ISBN 3-00-012323-7
- Mila Schrader: Plumpsklo, Abort, Stilles Örtchen, Edition Anderweit, ISBN 3-931824-25-X
- Jacob Blume: Von Donnerbalken und innerer Einkehr, Die Werkstatt, ISBN 3-89533-367-0
- Das Scheißbuch, Grüne Kraft, ISBN 3-925817-23-9
angle

- George Monbiot, Peter Harper, Louise Halestrap: Lifting the Lid: An ecological approach to toilet systems, Centre for Alternative Technology, ISBN 1-898049-79-3 Kategorio:Inventaĵoj kaj malkovroj ja:便所

Okcidenta civilizo
Historio > Civilizoj > Okcidenta civilizo ---- Okcidenta civilizo (500- ) estas la civilizo, kiu evoluis en okcidenta Eŭropo post la falo de la romia imperio. Ĝi estas miksaĵo de greka, romia, kelta, ĝermana, afrikaj kaj (per kristanismo) juda kulturoj, sed la fundamenton ĝi heredis de la romia imperio. Dum 1500-2000, ĝi disvastiĝis al Ameriko, Oceanio kaj subsahara Afriko, nun enhavante 33% de homaro. Nuntempe ĝi estas la plej granda kaj avangarda civilizo, sed antaŭ 1750, la ĉina kaj islama civilizo estis egalaj aŭ pli altaj ol la okcidenta civilizo. Kvankam ĝia teknologio kaj ekonomio estas tre alta, ĝi estas civilizo tre sanga kaj malstabila politike (ekzemple, du mondmilitoj kaj la holokaŭsto). Malsimile al aliaj civilizoj, universala imperio mankas al ĝia historio (spite de la penoj de Karolo la Granda, Napoleono la 1-a de Francio kaj Hitlero). Per Romio, la Okcidento estas ido de helena civilizo. La Okcidento esence estas kristanigita formo de helena civilizo, sed ekde 1900, ĝi evoluis postkristane. Laŭ ekonomia senco, Okcidento estas la riĉaj kapitalismaj landoj, ĉefe Usono kaj Eŭropa Unio. Japanio estas ankaŭ okcidenteca laŭ tiu senco. En senco pli ĝenerala, ŝatata de profesoroj de literaturo, la Okcidento estas la kultura tradicio kiu komencis kun Homero. En la 13-a jarcento la Okcidento nomis sin la "latinoj", dum la grekoj de la bizanca imperio nomis la Okcidenton la "frankoj" aŭ "francoj". En la 20-a jarcento, la Okcidento nomis sin la "moderna mondo" aŭ la Unua Mondo. La landoj de Turkio, Japanio, Rusio, ktp, estas duon-okcidentaj.

origino okcidenta Eŭropo, 500-1000, ido de helena civilizo per Romio

daŭro 500 - nun

loko la landoj, kiuj estas tradicie katolikaj aŭ protestantaj: okcidenta Eŭropo, Ameriko, Oceanio, urbega subsahara Afriko.

urboj Romo, Florenco, Parizo, Londono, Berlino, Novjorko, Los-Anĝeleso, ktp.

lingvo 500-1700: latina lingvo; post 1500: la itala, franca, angla kaj germana lingvo, ktp.

skribo latina skribo

mezuro romia mezuro, poste metrika sistemo aŭ SI; ankaŭ angla mezuro

kalendaro julia kalendaro, poste reformita kiel la gregoria kalendaro

erao kristana erao

numeraloj romiaj numeraloj, poste la arabidaj numeraloj

ideologio/religio kristanismo (katolikismo, protestantismo), poste modernismo (humanismo, socialismo, liberalismo, ktp)

novigoj kalsono, butero, pantalono, hospitalo, universitato, presarto, transoceana navigado, moderna scienco, kapitalismo, motoro, nacio, industria teknologio, publika klerigo, antibiotiko, raketo, atombombo, komputilo, Interreto, ktp.

Iuj ecoj de la Okcidento: Sinteno pri la vero: La genio de la Okcidento eble devenas de ĝia naiva kaj aŭdaca ideo pri la vero: la vero estas afero de preciza difino kaj formulo, atingebla de homo, kaj ne la afero de mistika sperto, tradicio, rito aŭ prava praktiko. Tio montriĝas en la Kredo Nicea kaj en la formuloj de Ejnstejno. Kaj en tia naiva vido de la vero, la Okcidento penas trovi sian savon. Tiu ideo devenas de greka filozofio kaj estas konata al aliaj civilizoj (ekzemple, la islama civilizo), sed nur en la Okcidento ĝi estas fundamenta elemento kaj principo de evoluado. Universalismo: De kristanismo al moderna scienco, la Okcidento ne rigardas sin kiel etnan civilizon, sed kiel universalan civilizon -- civilizon por la tuta homaro, la finan produkton de homa evoluo. Tuta historio, laŭ tiu vidpunkto, nur estis preparado, blindaj paŝoj aŭ antaŭombro de ĝia evangelio de la momento (kristanismo, Klerismo, industriiĝo, kapitalismo, komunismo, tutmondiĝo, ktp). Tio faras la civilizon tre memfida. Eĉ ĝia postmodernismo, multkulturismo kaj tutmondiĝo nur estas penoj por interkrampi la mondon en la Okcidenton. Esperanto mem estas produkto tre okcidenteca en konstruo kaj spirito: ĝi estis konstruita el la skribo kaj ĉefaj lingvoj de la Okcidento sed intence estas universala lingvo por la tuta mondo.
Historio
La ĉefaj epokoj de okcidenta historio (la datoj estas tre proksimumaj!):
- Mezepoko (395/476 - 1453/1492)
- Malluma Epoko (~500 - 1050)
- Moderna Epoko (1453/1492 - 1776/1789)
- Renesanco (1400-1600)
- Klerismo (1700-1800)
- Industriiĝo (~1700-)
- Kontemporanea Epoko (1776/1789 - )
- ĝis la 20-a jarcento
- 20-a jarcento Vidu ankaŭ: helenismo

Ideologio
Ideologio estas idearo pri io. Ofte temas pri mondkoncepto, pri idealo aŭ pri la bazo de politika sistemo. Por la adeptoj de ideologio ĝi estas neŝanĝebla afero. ja:イデオロギー Kategorio:Politiko Kategorio:Sociologio

UN
:Mallongigo "UN" havas ankaŭ aliajn signifojn, vidu artikolon Un. ---- Mondaj organizaĵoj > Unuiĝintaj Nacioj ---- Dosiero:UnuiĝintajNaciojGrandflago.gif
La organizo Unuiĝintaj Nacioj (sinonimo: Unuiĝinta Naciaro, mallongigo de ambaŭ: UN) estas la ĉefa internacia diplomata organizo de la mondo. Fondita en 1945 post la dolorega Dua Mondmilito, ĝi nun havas 190 membrajn ŝtatojn. La UNO celas pace decidi disputojn inter nacioj, provizii bazajn homajn rajtojn por ĉiu, kaj ĝenerale plibonigi la kvaliton de vivo tra la mondo. Ĝia stabejo estas en Novjorko. Ĝi funkcias per ses oficialaj lingvoj: la angla, la araba, la ĉina, la franca, la hispana, kaj la rusa.
Strukturo
Jen la ĉefaj fakoj de UN:
- En la Ĝenerala Asembleo, ĉiu membroŝtato de la UNO reprezentiĝas. Ĉi tie, ĉiu ŝtato havas egalan povon de voĉdonado. Tamen, rezolucioj de la Asembleo estas ne leĝoj, sed nur rekomendoj nedevigaj.
- La Konsilio de Sekureco estas pli pova fako: ĝiaj rezolucioj pezas kiel internacia leĝo, kaj povas rajtigi, se necese, perforton por obeigi danĝerajn ŝtatojn kaj konservi la pacon en la mondo. Ĝia anaro spegulas la venkintaron de la Dua Mondmilito: Britio, Ĉinio Francio, Rusio, kaj Usono reprezentiĝas daŭre, kaj ĉiu el tiuj kvin povas unusole vetoi ajnan rezolucion. La tuta anaro nombriĝas 15; la aliajn membrojn elektas la Ĝenerala Asembleo je ĉiu dua jaro.
- La Ekonomia kaj Socia Konsilio celas plibonigi la staton de homaj rajtoj, ktp. Ĝia anaro nombriĝas 54.
- La Konsilio de Kuratorado celis gvidi la multajn koloniojn kaj dependajn teritoriojn de la postmilita mondo al paca sendependiĝo. Ĉi tiu konsilio provizore ĉesis operacii en 1994 post la sendependiĝo de la fina UNO-kuratorita lando, Palaŭo.
- La Internacia Kortumo de Justeco celas decidi disputojn inter ŝtatoj.
- La Sekretariejo estas la burokrataro de la UNO; ties anoj regas la ĉiutagan funkciadon de la organizaĵon kaj ĝiajn projektojn. La ĉefulo de la Sekretariejo estas la Ĝenerala Sekretario, nuntempe s-ro Kofi ANNAN.
Dosiero:unbuilding.jpg
Stabejo de la UNO
(Foto senkopirajta)

Historio
1920: La Traktato de Versailles, fininte la Unuan Mondmiliton, starigis ankaŭ novan internacian organizon: La Ligo de Nacioj, forumo por la paca decido de disputoj inter nacioj. 1920-1933: Sen vera povo, eĉ sen la partoprenado de kelkaj potencaj nacioj, la Ligo fiaskis. Ironie, unu el la mankantoj ekde la komenco estis Usono, kies regestro Woodrow WILSON unue proponis la Ligon, sed kiu neniam membriĝis pro internaj politikaj luktoj. En 1933 la tiame militcelaj Germanio kaj Japanio eksiĝis el la Ligo por pli libere sekvi sian ekspansiemon. 1933-1945: La senpova Ligo malsukcesis malebligi militon, kaj la Dua Mondmilito furiozis tra Azio, Eŭropo, norda Afriko, kaj Pacifiko. 24 Oktobro 1945: La Uniĝintaj Nacioj ekestis. Originalaj membroj: Argentino, Aŭstralio, Barato, Belgio, Belorusio, Bolivio, Brazilo, Britio, Ĉeĥoslovakio, Ĉilio, Ĉinio, Danio, Domingo, Egiptio, Ekvadoro, Etiopio, Filipinoj, Francio, Grekio, Gvatemalo, Haitio, Honduro, Irako, Irano, Jugoslavio, Kanado, Kolombio, Kostariko, Kubo, Libano, Liberio, Luksemburgo, Meksiko, Nederlando, Nikaragvo, Norvegio, Nov-Zelando, Panamo, Paragvajo, Peruo, Pollando, Sovetunio, Salvadoro, Saŭda Arabio, Sirio, Sud-Afriko, Turkio, Ukrainio, Urugvajo, Usono, Venezuelo. 1946: La Ligo de Nacioj oficiale malfondiĝis. Afganio, Islando, Svedio kaj Tajlando aliĝas. 1947: Jemeno kaj Pakistano aliĝas. 1948: Birmo aliĝas. 1949: Israelo aliĝas. 1950: Indonezio aliĝas. 1955: 16 novaj membroj: Albanio, Aŭstrio, Bulgario, Finnlando, Hispanio, Hungario, Irlando, Italio, Jordanio, Kamboĝo, Sri-Lanko, Laoso, Libio, Nepalo, Portugalio, Rumanio. 1956: Japanio, Maroko, Sudano kaj Tunizio aliĝas. 1957: Ganao kaj Malajzio aliĝas. 1958: Gvineo aliĝas. 1960: 17 novaj membroj: Benino, Burkino, Centr-Afrika Respubliko, Ĉado, Ebur-Bordo, Gabono, Kameruno, Kipro, Kongo Brazavila, Kongo Kinŝasa, Madagaskaro, Malio, Niĝerio, Niĝero, Senegalo, Somalio kaj Togo. 1961: Novaj membroj: Maŭritanio, Mongolio, Siera-Leono kaj Tanzanio aliĝas. 1962: Novaj membroj: Alĝerio, Burundo, Jamajko, Ruando, Trinidado kaj Tobago kaj Ugando aliĝas. 1963: Kenjo kaj Kuvajto aliĝas. 1964: Malavio, Malto kaj Zambio aliĝas. 1965: Gambio, Maldivoj kaj Singapuro aliĝas. 1966: Barbado, Bocvano, Gujano kaj Lesoto aliĝas. 1967: Demokratia Jemeno aliĝas. 1968: Ekvatora Gvineo, Maŭricio kaj Svazilando aliĝas. 1970: Fiĝioj aliĝas. 1971: Barejno, Butano, Kataro, Omano kaj Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj aliĝas. 1972: La UNO agnoskas Popolan Ĉinion, kaj transdonas la Ĉinian membrecon al ĝi el Tajvano. 1973: Bahamoj kaj Germanio (orienta kaj okcidenta) aliĝas, 1974: Bangladeŝo, Grenado kaj Gvineo Bisaŭa aliĝas. 1975: 6 novaj membroj: Kabo-Verdo, Komoroj, Mozambiko, Papuo-Nov-Gvineo, Sao-Tomeo kaj Principeo kaj Surinamo. 1976: Angolo, Samoo kaj Sejŝeloj aliĝas. 1977: Ĝibutio kaj Vjetnamio aliĝas. 1978: Dominiko kaj Salomonoj aliĝas. 1979: Sent-Lucio aliĝas. 1980: Sent-Vincento kaj la Grenadinoj kaj Zimbabvo aliĝas 1981: Antigvo-Barbudo, Belizo kaj Vanuatuo aliĝas. 1983: Sent-Kristofo kaj Neviso aliĝas. 1984: Brunejo aliĝas. 1990: Liĥtenŝtejno kaj Namibio aliĝas. Orienta kaj okcidenta Germanio unuiĝas, do nun havas unu sidon. 1991: Kiam Sovetunio eksiĝis, ĝian daŭran membrecon en la Konsilio de Sekureco heredis Rusio. Sep novaj membroj aliĝas: Estonio, Latvio, Litovio, Marŝaloj, Mikronezio, Nord-Koreio kaj Sud-Koreio. 1992: 13 novaj membroj: Armenio, Azerbajĝano, Bosnio-Hercegovino, Kartvelio, Kazaĥio, Kirgizio, Kroatio, Moldavio, San-Marino, Slovenio, Taĝikio, Turkmenio kaj Uzbekio. 1993: 6 novaj membroj: Andoro, Ĉeĥio, Eritreo, Makedonio, Monako kaj Slovakio. 1994: Palaŭo sendependiĝis, kaj poste fariĝis la plej malgranda membroŝtato de la UNO. La Konsilio de Kuratorado provizore eksiĝis pro la fino de ĝia mandato. 1999: Kiribato, Nauro kaj Tongo aliĝas. 2000: Tuvalo aliĝas. 2001: La UNO kaj Sekretario Ĝenerala Kofi ANNAN kune ricevis la Nobelan Pacpremion. 2002: Post kelkjara helpado de UNO sendependiĝas kaj aliĝas Orienta Timoro. Svislando ankaŭ aliĝas.
Ĝeneralaj Sekretarioj de UN

1946-1953 Trygve LIE Norvegio
1953-1961 Dag HAMMARSKJÖLD Svedio
1961-1971 U Thant Birmo
1972-1981 Kurt WALDHEIM Aŭstrio
1982-1991 Javier PEREZ DE CUELLAR Peruo
1992-1997 Boutros BOUTROS GHALI Egiptio
1997 Kofi ANNAN Ganao

Eksteraj Ligiloj

- La TTT-ejo de la UNO: http://www.un.org/ (angle, arabe, ĉine, france, ruse, hispane) Kategorio:Internacia organizaĵo UNUIĜITAJ NACIOJ ja:国際連合 ko:국제 연합 ms:Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu simple:United Nations th:สหประชาชาติ zh-min-nan:Liân-ha̍p-kok

Mozambiko
Geografio > Afriko > Mozambiko ---- Afriko Dosiero:mz.gif Mozambiko (Moçambique) estas granda insula lando ĉe orienta bordo de Afriko.

Landkodo: MZ.
E-nomo: Mozambika Popola Respubliko.
Nacia nomo: República Popular de Moçambique.
Areo: 799.380 kv.km.
Politika sistemo: respubliko.
Ŝtatestro: prezidento Joaquim Chissano (1986).
Ĉefurbo: Maputo (1,2 mln).
Loĝantaro: 16.168 mil (1995), inter ili 47% makua, 24% conga.
Ŝtatlingvo: portugala lingvo.
Kredantoj: animistoj - 80%, kristanoj - 11%, muzulmanoj - 9%.
Eksporto: naftoproduktoj, kotono.
Pokapa GNP: 80 $.
Kategorio:Mozambiko Kategorio:Portugalaj kolonioj ja:モザンビーク ko:모잠비크 ms:Mozambique zh-min-nan:Moçambique

Nelson MANDELA
Nelson MANDELA (18-a de julio de 1918 en Qunu, Transkei, Sud-Afriko; vere Rolihlahla Dalibhunga Mandela) estas iama prezidento de la Sudafrika Respubliko kaj iama gvidanta kontraŭ-apartisma batalanto. Li estas tiel grava persono por la nigraj egalrajtigaj movadoj en Sud-Afriko kiel Martin Luther KING kaj Bob MARLEY en Usono. Li pasigis sian infanecon ĉe la tribo Thembu, studis jursciencon, estis advokato kaj pasigis multajn jarojn en prizono pro politika agado.
Infanaĝo, juneco
Rolihlahla Dalibhunga Mandela naskiĝis en 1918 en Qunu proksime al Umtata en Transkei. Lia patro – kiu perdis en 1919 plimulton de sia posedaĵo (bovojn kaj agron) pro juĝa proceso- estis konsildonanto kaj kanceliero de la tribestroj de Thembu. Mandela estis la unua en la familio, kiu vizitis lernejon sepjaraĝe. Tie li ricevis la anglan nomon Nelson far la metodistaj instruistoj. Lia patro mortis en 1927 kaj Nelson vizitis poste proksiman misian lernejon. Pleniginte la 16-jaran aĝon, li estis rite plenkreskigite laŭ tradicioj de sia popolo (ksooj). Poste li vizitis la "Clarkebury Boarding Institute" kaj ekkonis la okcidentan kulturon. Li finlernas post du jaroj anstataŭ la kutima tri jaroj. Kun 19 jaroj li translokiĝis al Fort Beaufort kaj tie vizitis Wesleyan College, kie studis multaj anoj de la Thembu-a reĝa parencaro. Tie ekxsatis li ka bokson kaj kuron. Li studis poste en la Fort-Hare-Universitato, kie li renkontis Oliver Tambo-n, kiu iĝis por Mandela vivdaŭra amiko, kunkaboranto kaj pli poste kunbatalanto kontraŭ la apartejdo. Fine de la unua studjaro, li partoprenis en de studenta asocio kontraŭ la politiko de la universitato kaj tiel li estis forigita. Li iris al Johannesburg, kie li en la Universitato de Sud-Afriko (UNISA) finstudis per telestudado. Poste li ekstudis juron en la Universitato Witwatersrand.
Politika aktivado
Li jam kiel juro-stidento partoprenis en la laboro de la politika opozicio kontraŭ la blanka minoritata reĝimo por la politika, sociala kaj ekonomia rajtoj de la nigra plimulto. Li enpaŝis en 1942 ANC (Afrika Nacia Kongreso) kaj fonis tie post du jaroj kun Walter SISULU, Oliver TAMBO kaj aliaj la junularan organizaĵon de ANC. Post balota venko de la "Afrikander"-dominita Nacia Partio en 1948 kaj la posta politiko de rasoapartigo (apartejdo), Mandela estis la gvidanto de la kontraŭrezista kampanjo de ANC de 1952 kaj ĉe la popola kongreso (Congress of the People) de 1955, kiu akceptis la liberec-ĉarton, postan bazon de la kontraŭ-apartejda movado. En 1956 estis akuzita Mandela kun 155 aliaj aktivisstoj pro ŝtatperfido. La mamut-proceso daŭris ĝis 1961 kaj finiĝis per liberiĝo de ĉiu akuzita. Origine Mandela estis konata reprezentanto de la senperforto, sed post kiam en marto de 1960 en Sharpeville oni pafis la senarmilajn demonstrantojn kaj sekve ANC kaj aliaj kontraŭ-apartejdaj grupoj estis malpermesitaj; Mandela kaj liaj kunbatalantoj akceptis la neceson perforta batalo kontraŭ la apartejdo. En 1961, li iĝis gvidanto de la armita alo de ANC, de Umkhonto we Sizwe ("Lanco de la Nacio"). En aŭgusto de 1962 li estis arestita kaj juĝita je 5-jara prizono pro neleĝa eksterlandaj vojaĝoj kaj striko-instigo. Junie de 1964 li estis denove juĝita, tiufoje je ĝismorta prizono pro planita armita ribelo. La mallibereja puno estis plenumita sur la prizona insulo "Robben Island", kiu situas en la Atlantika oceano antaŭ Kapurbo. Mandela rifuzis en februaro de 1985 la proponon de liberiĝo, kunligita pri rezigno je la armita batalo. Li restis en la prizono ĝis februaro de 1990, kiam forta kampanjo de ANC kaj internacia premo rezultigis la liberiĝon de Mandela la 11-an de februaro. La ŝtatsprezidento F.W. de Klerk ebligis la liberiĝon kaj samtempe ordenis la forigi la malpermeson de ANC. Mandela kaj de Klerk ricevis komune en 1993 la pacpremion de Nobel. En 1994 venkis ANC la unuan demokratian baloton kaj la 9-an de majo Nelson Mandela elektiĝis far la nova parlamento la unua nigra prezidento de Sud-Afriko. Kiel ŝtatestro kaj prezidento de ANC (julio 1991–decembro 1997) Mandela akiris internacian ka jenlandan estimon pro lia agado, nur kelkaj radikaluloj estis seniluziigintaj pro la akiritaj socialaj plibonigoj (antaxu ĉio pro la nekapabla agado de registaro kontraŭ aidoso. Mandela estis kritikita ankaŭ pro liaj amikoj kiel Fidel CASTRO kaj Muammar al-KADHAFI, kiuj nli nomis siaj "batalkamaradoj". Ankaŭ lia decido en 1998, sendi sudafrikajn soldatoj al Lesoto (por forbati puĉon) restas disputata. Post lia retiriĝo kiel prezidento en junio de 1999, li agadis kiel advokato por socialaj kaj homjuraj oragnizaĵoj. En 2003 li akre kritikis la Irak-politikon de George W. BUSH kaj Tony BLAIR.
Personaĵoj
Mandela edziĝis trifoje. Li divorcis de sia unua edzino Evelyn Ntoko Mase en 1957 post 13-jara geedziĝo. Li disiĝis de sia dua edzino Winnie Madikizela post 38-jara geedziĝo en 1992 kaj divorcis en 1996. Li geedziĝis je lia 80-jara naskiĝtago kun Graça MACHEL, vidvino de Samora MACHEL, iama prezidento de Mozambiko kaj ANC-apoganto, kiu estis mortinta antaŭ 15 jaroj en aviadila akcidento.
retpaĝo

- http://www.anc.org.za/people/mandela.html MANDELA NELSON MANDELA ja:ネルソン・マンデラ ko:넬슨 만델라 ms:Nelson Mandela simple:Nelson Mandela th:เนลสัน แมนเดลา

Kategorio:Sud-Afriko
Kategorio:Afrikaj landoj ja:Category:南アフリカ共和国 ko:분류:남아프리카 공화국
Huguenot Wars
The French Wars of Religion were a series of conflicts fought between Catholics and Huguenots (Protestants) from the middle of the sixteenth century to the Edict of Nantes in 1598, including civil infighting as well as military operations. In addition to the religious elements, they involved a struggle of influence over the ruling of the country between the powerful House of Guise (Lorraine) and the Catholic League, on the one hand, and the House of Bourbon on the other hand. In 1560, Catherine de Medici became regent for her young son Charles IX. Catherine felt that she had to steer the throne carefully between the powerful and conflicting interests that surrounded it. Although she was a sincere Roman Catholic, she was prepared to deal favourably with the Huguenot House of Bourbon in order to have a counterweight against the overmighty House of Guise. She nominated a moderate chancellor, Michel de l'Hôpital, who urged a number of measures providing for toleration of the Huguenots. She therefore was led to support religious toleration in the shape of the Edict of Toleration (1562), which allowed the Huguenots to worship publicly outside of towns and privately in town. On March 1, however, the Guise faction attacked a Huguenot service at Wassy and committed a general massacre. The Edict was revoked, under pressure from the Guise faction. This provoked a response from the Bourbons, who, led by Condé, organised a kind of protectorate over the Protestant churches and began to garrison strategic towns along the Loire. Here, at Dreux and at Orléans, there were the first major engagements; at Dreux, Condé was captured by the Guises and Montmorency, the governent general, by the Bourbons. At Orléans, Francis, Duke of Guise was assassinated, and Catherine's fears that the war might drag on led her to negotiate a truce and the Edict of Amboise (1563). This was generally regarded as unsatisfactory by all concerned, the Catholics in particular being uneasy about what they regarded as unwise concessions to the heretics. The political temperature of the surrounding lands was rising, as unrest grew in the Netherlands. The Huguenots became suspicious of Spanish intentions when the latter reinforced their strategic corridor from Italy north along the Rhine and made an unsuccessful attempt at taking control of the king. This provoked a further outburst of hostilities which ended in another unsatisfactory truce, the Peace of Longjumeau (March 1568). In September of that year, war again broke out and Catherine and Charles decided to throw in their lot with the Guises. Religious toleration was once more at an end, and the Huguenots, along with a contingent of some fellow Protestant militias from Germany and Switzerland, fought the Catholics to another standstill — signalled by the Regent's Edict of Saint-Germain (8th August 1570), which once more allowed some religious toleration of the Huguenots. Despite this shaky truce, massacres of Huguenots at the hands of enraged Catholic mobs continued in 1571, in cities such as Rouen, Orange and Paris. Matters became complicated thereafter as Charles IX warmed to the Huguenot leaders — especially the Admiral of France, Gaspard de Coligny — while Charles' mother became suspicious and eventually alarmed. When it became clear that the king was bent on a full-scale alliance with England and the Dutch rebels, Catherine plotted the assassination of de Coligny. The first attempt was made on August 22 1572. It failed, and Charles was persuaded that the Huguenots would take revenge against the crown. In fact, many Huguenots were in Paris for the marriage of Marguerite de Valois to Henry of Navarre on August 28. Told that it was a necessary pre-emptive strike, Charles approved the massacre of the Protestants, beginning with the Admiral. This event became known to history as the St. Bartholomew's Day Massacre. Throughout August 23 Huguenots were slaughtered in the thousands (probably around 3,000) in Paris and, in the days that followed, many more in the provinces. Both Philip II of Spain and Pope Gregory XIII declared themselves well pleased with the outcome, which was naturally viewed with horror by their religious opponents throughout Europe. In France, it solidified Huguenot opposition to the crown. Charles IX died in May of 1574 and Henry III succeeded him. Henry soon found himself with the same problem of trying to maintain royal authority in the face of the competing factions. The Guises, who had formed the Catholic League, had the unwavering support of the Spanish superpower and were therefore in a very strong position throughout the 1580s. The Huguenots, however, had the advantage of a regional power base in the southwest — they were supported in principle by outside Protestant forces, but in practice the other Protestant powers, such as England or the German states, could bring no useful forces to bear. Things came to a head again in 1584, with the death of Henry's younger brother, François, duke of Anjou and Alençon, who was the heir to the throne, as Henry III had no children. Disastrously, from the Catholic perspective, that left Henry of Navarre, the leader of the House of Bourbon, as heir. As the head of the Guise family was also a Henry, the ensuing period of the wars, 1585 — 1589, is called the "War of the Three Henries". The king at first tried to put himself at the head of the Catholic League, while remaining in favour of a moderated settlement. This was anathema to the Catholic extremists, who wanted the Huguenots completely suppressed. In May 1588, Paris rose against the king and in favour of the Guises; the king left the city. The Guises then proposed a settlement with a cipher as heir and demanded a meeting of the States General, which took place at Blois in December of that year. At Blois, Henry of Guise was lured into a trap and assassinated, on the orders of the King. The Catholic League went into a frenzy and the Sorbonne declared it a pious act to assassinate the king, a declaration reminiscent of the Papal bull Regnans in Excelsis against Elizabeth I. In July 1589, Henry was assassinated by a fanatic monk, but lived long enough to name Henry of Navarre as heir to the throne. The situation on the ground in 1590 was that King Henry IV of France, as Navarre had become, held the south and west, and the Catholic League the north and east. The new king knew that he had to take Paris if he stood any chance of reuniting the kingdom. Paris was besieged, but the siege was lifted with Spanish support. Realising that there was no prospect of a Protestant king succeeding in fanatically Catholic Paris, Henry, with the famous phrase Paris vaut bien une messe (Paris is worth a mass), announced his conversion to the old faith and was crowned at Chartres in 1594. The League fought on, but enough moderate Catholics were won over by the conversion to make their party ultimately one of extremists only. The Spanish withdrew from France under the terms of the Peace of Vervins. Henry was faced with the task of reuniting France under a single authority. The essential first step in this was the negotiation of the Edict of Nantes, which, rather than being a kind of genuine toleration, was in fact a kind of permanent truce between the religions, with guarantees for both sides. The Edict can be said to mark the end of these civil wars.
External links

- [http://www.lepg.org/wars.htm The Wars of Religion, Part I]
- [http://www.lepg.org/wars2.htm The Wars of Religion, Part II]
References

- The French Wars of Religion 1559–1598 (Seminar Studies in History) by R.J. Knecht ISBN 058228533X Category:History of France Category:History of Catholicism in France Category:Protestantism ko:위그노 전쟁 ja:ユグノー戦争

Karty grafiki firma Darmowe gry online wagi elektroniczne zas�ony

:: RELATED NEWS ::

Giant African Water Shrew

The Giant Otter Shrew (Potamogale velox) is an insectivore that inhabits the Dzanga-Sangha tropical rainforest of Cameroon, where it lives along streams and in swamps. It is characterized by a long, flat tail, which it uses for swimming. The Giant Otter Shrew feeds underwater on frogs, fish, crabs,

Apartismo

Afrikansa lingvo

Specimeno

Sud-Afriko

Vidu ankaŭ

Homo

Homo, kiel viva estaĵo

Homo, kiel racia estaĵo

Homo, kiel socia estaĵo

Raso

1994

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj

Taga evento

Hindo

Nederlando

Ŝtatorganizo

Historio

Politiko

Kulturo

Nederlandaj Esperantistoj

Mapo

Koloniismo

Leĝo

Trajno

Vidu ankaŭ:

Necesejo

Tipoj

Sciindaĵoj

Historio

Vidu ankaŭ

Literaturo

Germane

angle

Okcidenta civilizo

Historio

Ideologio

UN

Strukturo

Historio

Ĝeneralaj Sekretarioj de UN

Eksteraj Ligiloj

Mozambiko

Nelson MANDELA

Infanaĝo, juneco

Politika aktivado

Personaĵoj

retpaĝo

Kategorio:Sud-Afriko

Huguenot Wars

External links

References

See also