:: wikimiki.org ::

Edinburgo

Edinburgo

Eŭropo > Britio > Skotlando ---- Dunedin estas ankaŭ novzelanda urbo., Edinburgh estas la nura urbo en Tristan da Cunha. ----

http://www.wikipedia.org/upload/a/a3/Edinpain.JPG

- La kastelo -

Edinburgo (angle Edinburgh [edenbara], skotgaele Dùn Éideann [dun ejĝan]; ambaŭ signifas "monto de Edin") estas la ĉefurbo de Skotlando. Ĝi situas ĉe la suda flanko de la rivero Forth. Loĝantaro – 445 000 (j. 2000) Ĝi estas la historia, kultura kaj politika centro de Skotlando. Ĝi ankaŭ estas la financocentro, turisma centro kaj hejmo de la skota parlamento. La nova kaj malnova partoj de la urbo estas loko de Monda kulturheredaĵo. La Kastelo de Edinburgo enhavas la Kapelon de Sankta Margarita (St. Margaret) el la 12-a jarcento. La Palaco Holyrood (15-a – 16-a jarcento) estas la oficiala skota loĝejo de la monarko. Troviĝas tri universitatoj – Universitato de Edinburgo (ekde 1583), Universitato Heriot-Watt kaj la Universitato Napier.

Aliaj vizitindaĵoj

- La strato Royal Mile [rojal majl] ("Reĝa mejlo")
- Reĝa Skota Akademio
- Nacia Galerio de Skotlando
- Reĝa Skota Muzeo
- Muzeo de Skotlando (konstruita en 1998)
- Edinburgh Festival, somera festivalo pri teatro, danco kaj scenejaj artoj.

Esperanto en Edinburgo

La 18-a Universala Kongreso okazis en Edinburgo inter la 1-a kaj la 7-a de aŭgusto de 1926 Kategorio:Urboj de Britio ja:エディンバラ th:เอดินบะระ

Eŭropo

Geografio > Kontinentoj > Eŭropo ---- Eŭropo estas ankaŭ luno de Jupitero. ---- Eŭropo estas malgranda mondoparto, ne strikte dirite propra kontinento kvankam ofte nomita tiel (ĝi estas parto de la kontinento Eŭrazio) - nur Aŭstralio estas mondoparto pli malgranda - sed ĝi havis 729.000.000 loĝantojn en la jaro 2000. Oni parolas 209 malsamajn lingvojn en 6 lingvofamilioj en Eŭropo. Historie kaj kulture Eŭropo havis grandan influon sur la mondan civilizacion. Norde estas la Arkta Oceano, okcidente Atlantiko, sude Mediteraneo, la Nigra Maro, kaj Kaŭkazio, kaj oriente la Kaspia Maro kaj Uralo. Estas 44 landoj sendependaj en Eŭropo:

- Albanio
- Andoro
- Aŭstrio
- Belorusio
- Belgio
- Bosnio kaj Hercegovino
- Britio (kun Anglio, Skotlando, Kimrio kaj Nord-Irlando)
- Bulgario
- Ĉeĥio
- Danio (krom Gronlando en Norda Ameriko)
- Estonio
- Finnlando (aŭ Suomio)
- Francio (krom ĝiaj transmaraj provincoj)
- Germanio
- Grekio (krom la plej orientaj insuloj, kiuj situas en Azio)
- Hispanio (krom Kanariaj insuloj kaj du malgrandaj teritorioj en Afriko)
- Hungario
- Irlando
- Islando (kulture - geografie ĝi situas meze inter Eŭropo kaj Norda Ameriko)
- Italio
- Kroatio
- Kazaĥio (negranda parto okcidenten de la rivero Ural)
- Latvio
- Liĥtenŝtejno
- Litovio
- Luksemburgio
- Makedonio
- Malto
- Moldavio
- Monako
- Nederlando (krom Arubo kaj Nederlandaj Antiloj)
- Norvegio
- Pollando
- Portugalio (krom Madejro en Afriko)
- Rumanio
- Rusio (la tuta tereno de Uralo okcidenten)
- San-Marino
- Serbio kaj Montenegro
- Slovakio
- Slovenio
- Svedio
- Svislando
- eta parto de la cetere azia Turkio (okcidenta duono de Konstantinoplo kun ĉirkaŭaĵo)
- Ukrainio
- Vatikano kaj du duonmemstaraj insularoj:
- Ferooj (Danio)
- Alando (Finnlando) kaj unu kolonio:
- Ĝibraltaro (Britio)

Dosiero:europo-meza.png
[http://meta.wikipedia.com/upload/europo.png Pligrandigu mapon]

Plej multaj landoj de Eŭropo estas membroj de la Konsilio de Eŭropo. 25 landoj estas membroj de la Eŭropa Unio.

Eksteraj ligoj

- [http://worsten.org/ Foraj kuzoj el Eŭropo] Plurlingva listo de eŭropaj regionoj (sube sur la paĝo), utila listo por trovi la nomon de regionoj ne listigitaj inter la
- [http://www.bertilow.com/lanlin/index.php landoj] kaj lingvoj de la mondo.

vidu ankaŭ

- Historio de Eŭropo ------- EdE-E Eŭropo - v. la rubrikojn pri ĉiu lando. Kategorio:Kontinentoj ! als:Europa ja:ヨーロッパ ko:유럽 ms:Eropah roa-rup:Evropa simple:Europe th:ทวีปยุโรป zh-min-nan:Europa

Skotlando

Geografio > Eŭropo > Britio > Skotlando ---- angle kaj skote Scotland [SKOT-lnd], gaele an Alba [an AL-a-pa] ---- gaele Skotlando aŭ Skotio estas antaŭa reĝlando de nordokcidenta Eŭropo. Ĝi situas en la norda parto de Britio. Skotlando kuniĝis kun la reĝlando Anglio por konstitui la Reĝlandon Britujon en 1707. Britujo plus Nord-Irlando estas la Unuiĝinta Regno de Britio kaj Nord- Irlando.
La ĉefurbo de Skotlando estas Edinburgo.
La lingvoj parolataj en Skotlando estas la angla (kontinuo inter la norma dialekto kaj la loka skota lingvo), la skotgaela lingvo kaj la lingvoj de lastjarcentaj enmigrintoj. La lingvo norn de la Ŝetlandaj Insuloj estas malaperinta. Kvankam la gaela estas izolita en la Highlands multegaj loknomoj en la tuta lando havas gaelajn elementojn, ofte en angligita formo, ekzemple aber (riverfino), baile, bal (urbo), beinn, ben (monto, laŭvorte kapo), innis (insulo), loch (lago). La loĝantoj estas ĉirkaŭ 5.120.000, dismetiĝitaj tre neunuforme: en la Central Belt (industri-zono de Glasgovo al Edinburgo) la loĝdenseco estas 700 loĝantoj/km², en kelkaj regionoj de la Highlands malpli ol du loĝantoj je km². La valuto de Skotlando estas la skota pundo ([sterling] pound), dividita en 100 pencoj (pence, sing. penny), kiu samvaloras la anglan pundon. La angla pundo estas kursanta en Skotlando kaj inverse.

Religioj

La plimulto de la skotoj apartenas al la Eklezio de Skotlando (presbiteriana, Church of Scotland), kutime vokata the Kirk – kvankam oficialaj membroj estas eta minoritato, ĉirkaŭ 600.000 homoj. La Eklezio de Skotlando havas ĉirkaŭ 1.400 diservistojn. En 1843 la Libera Eklezio de Skotlando (Free Church of Scotland) disiĝis de la Eklezio de Skotlando. En 1893 de la Eklezio de Skotlando disiĝis la Libera Eklezio Presbiteriana de Skotlando (Free Presbyterian Church of Scotland), kies celo estas teniĝi kiom eble plej fidela al la origina spirito de la Reformacio.
La Katolikan Eklezion de Skotlando direktas kardinalo WINNING. Pli malgrandaj kongregacioj estas la Baptista Eklezio, la Metodista Eklezio, la eksterlandaj presbiterianaj eklezioj, la komunumoj juda kaj islama, la bahaanoj, la druidoj, ktp.

Fizikaj karakterizoj

bahaanoj Skotlando havas areon de 78.762 km².
Ĝi etendiĝas de la latitudo de Bergen (Norvegio) norde ĝis la latitudo de Flensburg (norda Germanio) sude. En la sudo la angla landlimo, de Gretna Green okcidente al Berwick upon Tweed oriente, estas unika surtera limo. Oriente Skotlandon banas la Norda Maro, norde kaj okcidente Atlantiko. La plejgranda longeco de la lando – de Cape Wrath al Mull of Galloway – estas 360 km, la plejgranda larĝeco – de Adnamurchan Point okcidente al Peterhead oriente – 225 km. De la fizika vidpunkto eblas dividi Skotujon en tri partojn:

Highlands

La Highlands ("altaj landoj") estas norda montara regiono kovrita de erikejoj. En la maro antaŭ la la norda bordo situas la insularoj Orkadoj kaj Ŝetlandoj. Antaŭ la okcidenta marbordo estas la Hebridoj. La marbordo de la Highlands estas dentumita de multaj fjordoj (Moray Firth, Firth of Tay, Firth of Forth), kiuj profunde enpenetras internen. Longa, profunda kaviĝo, la Glen Mor aŭ Great Glen, kiu etendiĝas de la Firth of Lorne al la Moray Firth, apartigas la nord-okcidentajn Highlands kaj la Grampianajn Montojn. Laŭlonge de la preskaŭ tutan Glen Mor troviĝas la vastaj lagoj Ness (Loch Ness) kaj Lochy (Loch Lochy). Tiuj lagoj, pere de la Kanalo de Kaledonio, interkomunikigas Atlantikon kaj Nordan Maron. Montaro Cairgorms, kun la pinto Macdhui (Ben Macdhui) (1312 m), estas la ĉefa montogrupo de la Grampianoj. Ben Nevis (1345 m) estas la plej alta monto de Britujo.

Lowlands

La Lowlands (malaltaj landoj") konsistigas la valoj de la riveroj Tay, Forth kaj Clyde. Temas pri regiono kun plejmulto da loĝantoj kaj industrioj – tri kvaronoj da la skotoj loĝas tie. La Lowlands najbaras norde kun la montetoj Ochil (Ochil Hills), sudaj antaŭmontoj de la Highlands, kaj sude kun la Pentland Hills kaj la Lammermuir Hills, kie komencas la Uplands.

Uplands

La Uplands ("Supraj landoj") estas montara regiono, tamen ne tiel senplanta kiel la Highlands. La plej altaj montopintoj estas Merrick (843 m), Rhinns of Kells (816 m) kaj Cairnsmore of Carsphain (786 m). La ĉefaj riveroj de Skotlando estas Tay (198 m), Clyde (157 m), Spey (155 m), Tweed (145 m), Dee (140 m) kaj Forth (80 m). Ĉiuj, escepte de Clyde, enfluas en la Nordan Maron. La ĉefaj lagoj estas Loch Lomond kaj Loch Awe en la okcidento, Loch Tay, Loch Rannoch kaj Loch Ericht en la Grampianoj, Loch Ness kaj Loch Lochy en la Glen Mor, Loch Maree kaj Loch Shin apud la norda marbordo.
Klimato
La klimaton de la Britaj Insuloj ege influas la oceano, precipe en la okcidentaj regionoj. Pro la atlantikaj malaltaj atmosferaj premoj la mezvaloro de precipitaĵo estas rimarkinde alta. Sed pro la Golfofluo la klimato estas milda kaj unuforma relative al la latitudo. En Edinburgo la mezuma jara temperaturo proksimumas 10° (3°-4° dum la vintro, 14°-16° dum la somero).
Flaŭro
Kardono estas la simbolo de Skotlando. Kune kun eriko kaj filiko]j kardonoj troviĝas preskaŭ ĉiuloke. La Lowlands estas riĉaj de [[spartio]]j, kaj ilia vegetalaro similas la kontinentan. En la okcidenta marbordo abundas [[fuksioj, rododendroj kaj azaleoj; en la Highlands eriko kaj filikoj. La flaŭro de la Grampianoj estas alpa.
Faŭno
En Skotlando troviĝas bestoj, kiuj ne ĉeestas en cetera Eŭropo: la Rhum-a muso, la sovaĝa ŝafo de la insuleto de Soay, la birdoj de St. Kilda. La klifaroj estas rifuĝejo de multaj specoj de birdoj. En la marĉaj zonoj troviĝas la kokbirdo skota lagopo (Lagopus scoticus).
Strukturo de la Ŝtato
Ŝtatestro estas la reĝ(in)o de Britujo, aktuale Elizabeto la 2-a. La ĉefo de la registaro de la Unuiĝinta Regno estas la ĉefministro de la Unuiĝinta Reĝlando, nuntempe Tony BLAIR. La ĉefo de la registaro de Skotlando estas la ĉefministro (First Minister) de Skotlando. La aktuala ĉefministro estas Jack McCONNELL. La vic-ĉefministro (Deputy First Minister and Justice Minister) okupiĝas, kune kun la ĉefministro, pri la internaciaj aferoj de Skotlando. Kiel ministro de justico li/ŝi ankaŭ okupiĝas pri la enlandaj aferoj, inkluzive de la administrado de justico, la polico, la prizonoj, la libereco de informado. La nuna Deputy First Minister estas Jim WALLACE. La leĝfaran povon de la Unuiĝinta Regno praktikas la parlamento de la Unuiĝinta Regno. Skotlando sendas 73 anojn al la londona Ĉambro de la Deputitoj. La leĝfaran povon en Skotlando praktikas la Skota Parlamento, krom pri tio, kiu apartenas al la kompetenteco de la Brita Parlamento. Oni elektas la parlamenton je du trionoj laŭ la majoritata balotsistemo, je unu triono laŭ la proporcia sistemo. La parlamento leĝdonas en multaj fakoj: sano, instruado, polico, decentrigo, ekonomia evoluado, ktp. Ĝi havas limigitan povon de impostado. Ekde 1995 lokaj registaroj reorganiziĝis surbaze de 29 unitary authorities (unuecaj aŭtoritatoj). Ĝis 1974 Skotlando estis dividata en shires (distriktoj) kaj cities (urboj). La malnovajn distriktojn oni uzas nuntempe nur katastre.
Jen la nuna administra divido de Skotlando (29 unitary authorities kaj 3 island authorities) kun loĝantoj laŭ nombrado de 1993 (diktipe la urboj) :

FIRMA TERO loĝantoj

Aberdeen (urbo) 218.220

Aberdeenshire 223,630

Angus 111.020

Argyll (Argajlo) kaj Bute 139.020

Clackmannan 48.660

Dumbarton kaj Clydebank 97.790

Dumfries kaj Galloway 147.900

Dundee (urbo) 153.710

Edinburgo (ĉefurbo) 441.620

Falkirk (urbo) 142.610

Fife 351.200

Glasgovo (urbo) 623.850

Highland 206.900

Inverclyde 89.990

Midlothian 79.910

Moray 86,250

Norda Ayrshire 90.550

Norda Lanarkshire 326.750

Okcidenta Lothian 146.730

Orienta Ayrshire 123.820

Orienta Dunbartonshire 110.220

Orienta Lothian 85.640

Orienta Renfrewshire 86.780

Perthshire kaj Kinross 130.470

Renfrewshire 176.970

Scottish Borders (Skotaj Limlandoj) 105.300

Stirling (urbo) 81.630

Suda Ayrshire 113.960

Suda Lanarkshire 307.100

ENTUTE 5.048.200

INSULOJ

Okcidentaj Insuloj 29.410

Orkadoj 19.760

Ŝetlandoj 22.830

ENTUTE 72.000

ENTUTE SKOTLANDO 5.120.200

Juro en Skotlando
La skota jura sistemo malsimilas la anglan. Juro en Skotlando baziĝas sur du fontoj, la aro da promulgitaj leĝoj (enacted law) kaj la common law.
La enacted law originiĝas el pluraj leĝfaraj ensembloj: romia juro de la justiniana korpuso, eklezia juro, aktoj de la skota parlamento (antaŭ 1707 kaj post 1999, t.e. kiam eksistis skota parlamento), reĝaj proklamoj, traktatoj de la Eŭropa Unio aŭ eŭropaj leĝoj, lokaj leĝoj (by-laws).
La common law derivigas sian aŭtoritaton de la verdiktoj de la kortumoj kaj baziĝas sur la skota tradicio jura.
La angla lingvo en Skotlando
La skotlanda angla (Scots aŭ Lallans) estas tre karakteriza en la komunumo de la parolantoj de la angla. Ĝi kaj la nordaj anglaj dialektoj havas multajn karakterizojn komunaj. Ambaŭ devenas de la anglosaksa lingvo parolata norde de rivero Humber. La ĉefaj fonetikaj kaj skribaj faktoj specifaj de la Scots estas ĉi tiuj:
- La sonon /ĥ/, malaperintan en la angla de Anglio, oni skribas ch (loch [loĥ], lago);
- La anglosaksa hw oni prononcas [hw] pli malpli kiel en Usono, ne [w] kiel en Anglio, kaj skribas quh (quhyte, white, "blanka");
- La [a:] de la anglosaksa ne ŝanĝis (ĝi ixis [o:] en Anglio) (laird, lord)
- Longecon de vokalo oni indikas per i aŭ y (heid [he:d], head, "kapo"; laird, lord);
- k ofte respondas al angla ch (breeks, breeches; kirk, church, "kirko")
- Oni ĉiam prononcas r;
- Vokaloj ne ŝanĝas antaŭ r (bird [bird] "birdo"·; word, [ward], "vorto")
- Estas multaj leksikaj malsimilaĵoj (bonnie, good, "bona"; how are you keepin?, how are you?, "Kiel vi fartas?"; the back of nine, past nine, "post la 9-a"; ktp). Kiel ekzemplo de Scots jen fama poemo de Robert BURNS:

O ye wha are sae guid yoursel,
Sae pious and sae holy,
You've nought to do but mark and tell
Your Neebour's fauts and folly!
Whase life is like a weel-gaun mill
Supply'd with store o' water,
The heapet happer's ebbing still,
And still the clap plays clatter. Ho vi kiu estas tiom bona mem,
tiom pia kaj tiom sankta,
vi havas nenion por fari krom marki kaj diri
la misojn kaj stultaĵojn de via najbaro!
Kies vivo estas kiel muelilo bonfunkcianta
provizita per ujo da akvo,
??
??

Wha, who; sae, so; guid, good; nought, nothing; neebour, neighbour; fauts, faults; whase, whose; weel-gaun, well going; heapet hopper, heaped hopper.
Historio de Skotlando
Robert BURNS
Romia epoko
La plej malnovaj loĝantoj de Skotlando estis la misteraj Piktoj, pri kiuj oni scias malmulte kaj multe sindemandas. La historiisto Tacito transrakontis al ni ke en la jaro 77 lia bopatro Julio Agrikolo, guberniestro de Britio, plivastigis la Romian Imperion ĝis linio traskotlanda de Clyde al Forth. En nekonata loko, kiun Tacito nomas Mons Graupius, li venkis Kalgakon, reĝon de la kaledonoj. Sub Antonino oni konstruis remparon de Clyde al Forth (Vallum Antoninum). La romianoj forlasis Kaledonion (nunan Skotlandon) cirkaŭ en la jaro 155. Ili reiris tien dum mallonga periodo de 159 al 163.
De la 6-a al la 10-a jarcento
En 563 Sankta Kolumba (St. Columba) venis al la insulo Iona kun dekdu kunuloj. Tie li fondis monakejon, el kiu lia kristana predikado disiĝis tra la tuta Skotlando. La vikingaj atakoj komencis en 793 (detruo de la monakejo de Lindisfarne). Iona estis atakata en 794. La Orkadoj, la Ŝetlandoj kaj la Hebridoj fariĝis skandinavaj kolonioj. En 843 Kenneth MACALPIN proklamis sin reĝo de la Piktoj kaj de la Skotoj (la du keltaj popoloj de Skotlando).
De la 11-a al la 15-a jarcento
Per venko en la batalo de Carham (1018) Malcolm II konkeris Lothian. Sub Macbeth, kiu reĝis de 1040 al 1054, la reĝlando ĝuis periodon pacan kaj prosperecan. Ĝi finiĝis pro la atako de Malcolm la 3-a Canmore. Malcolm estas la unua invadinto veninte de Anglio. En tiu tempo komenciĝis franca kultura influo pri arkitekturo, juro, leksiko. Tiun komunan senton renovigos Roberto BRUSO (Robert the Bruce aŭ the Brus) en 1326 per la trakto de Corbeil. Ĉe la fino de la 12-a jarcento Skotlando estis tute submetita al Anglio, post la anglaj venkoj en Dunbar kaj Berwick. La Ŝtono de Scone (Stone of Scone aŭ Stone of Destiny), sur kiu la skotaj reĝoj estis kronataj, estis translokata de Scone al Londono. Eduardo I la Longfemura (Longshanks) nomumis Johanon de Warenne guberniestro de Skotlando. La skotoj ekribelis kontraŭ la subpremado sub la gvidado de Vilhelmo WALLACE kaj atingas grandan venkon en Sterling Bridge en la jaro 1297. Wallace rekonkeris Berwick kaj rabekskursis Northumberland. En 1298 oni nomumis lin Gardanto de la Reĝlando. La 22-an de julio 1298 Wallace estis batalsuperata en Falkirk. En 1306 Roberto Bruso iĝis reĝo de Skotlando. En 1314 li transiris la landlimon kaj supervenkis apud Bannockburn. En 1468 Margerita, filino de Kristiano I reĝo de Danlando kaj Norvegio, dote donis al Jakobo la 3-a de Skotlando la Orkadojn kaj la Ŝetlandojn, norvegajn dum ses jarcentoj.
16-a kaj 17-a jarcentoj
17-a jarcento La 8-an de decembro 1542 naskiĝis Maria, filino de Jakobo V Stuarto. Ŝi fariĝis reĝino je la aĝo de ses jaroj. En 1558 Maria Stuarta, kiu estis katolika, edziniĝis al la Daŭfeno de Francio. Reveninte hejmen ŝi trovis landon protestanta. En 1557 areto da protestantaj nobeloj, kontraŭaj al la edziniĝo de Maria kun "papisto" fiksis pakton "inter Dio kaj la popolo" (la Covenant). Inter la subskribintoj estis la grafoj de Argajlo (Argyll), Morton kaj Glencairn kaj Johano ERSKINO (John ERSKINE) de Dun. Ne klaras ĉu Dio subskribis la pakton. En 1599 Johano KNOX, eks-pastro katolika, estis ordinata diservisto de la Eklezio de Skotlando en la katedralo de Edinburgo. Knox iĝos ĉefa gravulo en la lukto pri la trudado de presbiterianismo en Skotlando. Jakobo Stuarto, filo de Maria kaj Lordo Damley, fariĝis reĝo de Skotlando post la perforta abdiko de lia patrino en 1567. Li estis apenaŭ 13-monata.
La kronon de Anglujo, kiu rajte apartenus al Maria, kies praavino estis Margerita, fratino de Henriko la 8-a Tudoro, ekhavis Elizabeta ĉar ŝi estis protestanta. Post la ekzekuto de Maria kaj la morto de Elizabeta, kiu havas neniun idon, Jakobo ricevis ankaŭ la kronon de Anglio kaj iĝis Jakobo I de Anglio kaj IV de Skotlando (Unuiĝo de la Kronoj, 1603). Jakobo transloĝiĝis al Londono kaj neniam revenis al Skotlando. Jakobo VII konvertiĝis al katolikismo ĉirkaŭe en 1672. Ekestis paradoksaĵo ĉar katoliko estis la ĉefo de la Eklezio de Anglujo. En 1688 alvenis el Nederlando Vilhelmo Oranĝo (William of ORANGE), kiu akiris la tronon foriginte Jakobon.
18-a jarcento
Post la Akto de Unio de 1707 la historio de Skotlando miksiĝis al la historio de Britujo.
Naskiĝo de la brita flago el la kunfandigo de la krucoj de S-ta Georgio (Anglio) kaj de S-ta Andreo (Skotlando). La partizanoj de la Stuartoj estis fine disbatataj en Culloden en la jaro 1746. Novaj leĝoj celis la disfaligon de la identeco kaj ekonomiaj strukturoj de la klanoj, faciligis terkonfiskadon, limigis la rajton de posedo de armiloj, malpermesis al la civiluloj surmeti tartanojn kaj ludi sakŝalmojn (Highlands Dress Proscription Act, 1782). Ene de la klan-sistemo tero estis konsiderata komuna proprieto. Post multaj generacioj la klanestroj emis amasigi riĉaĵojn kaj fremdiĝi de la aliaj klananoj. En la 18-a jarcento ili plu ne respektis la klanajn rajtojn; la nobelaj klanestroj loĝis en urboj, skotaj aŭ anglaj, kaj eĉ ne parolis la gaelan.
Kiam en la Lowlands iĝis pli profita anstataŭigi homojn per bredbestoj la nobeloj ne hezitis eĉ momenton: la Cheviot- kaj Blackface-ŝafoj rentumis pliege ol kamparanoj. La grandan "sukceson" de la bienposedantoj ekde 1785 oni vokis la Clearances (maldensigoj): la kamparanoj estis transplantataj al la malriĉa marbordo.
Post 1820 la rifuĝintoj estis je la limo de la vivrimedoj: la fiŝkaptaĵo malpliiĝis, la lupagoj plialtiĝis.
19-a kaj 20-a jarcentoj
Post jarcentlonga subpremado la registoj "ekkonsciis" pri la viktimoj de la Clearances. Per la Crofters Act de 1886 ili certigis la posedon de la tero al la kamparanoj kaj prizorgis por ke la elpelitoj ricevu kompensojn. Dum la ekonomia krizo de la jaroj 1920-30 renaskiĝis la skota naciismo. En 1934 estis fondata la Skota Nacia Partio (Scottish National Party, SNP). La malkovro de nafto sub Norda Maro revekigis la deziron pri aŭtonomio. La 11-an de septembro 1997 la skotaj voĉdonantoj jesis la projekton de aŭtonomio de la labor-partio. La jesoj venkis je 74,3%. En la majo de 1999, unuafoje dum tri jarcentoj, la skotoj elektis sian parlamenton. Ankaŭ vidu: Orknejaj Insuloj als:Schottland ja:スコットランド ko:스코틀랜드 ms:Scotland simple:Scotland

Skotlando

Religioj

Fizikaj karakterizoj

Highlands

Lowlands

Uplands

Monda kulturheredaĵo

Monda Kulturheredaĵo de UNESKO estas aparta loko (kiel arbaro, montaro, lago, dezerto, konstruaĵo, aro da diversaĵoj aŭ urbo), kiun Unesko elektis por la internacia programo de Monda Kultur-/Naturheredaĵo pro ties natura, historia aŭ kultura valoro.

Kelkaj el la 788 heredaĵoj

(julio 2004)

Afriko

Aŭstralio kaj Oceanio

Azio

Irano

- Bam-Citadelo

Kartvelio

- Mcĥeta

Uzbekio

- Ĥiva la tuta malnova urbo

Eŭropo

Belgio

- flandraj beginejoj
Bruĝo, Dendermonde, Diest, Gento (Malgranda Beginejo), Hoogstraten, Kortrejko, Loveno, Lier, Meĥleno, Sint-Amandsberg, Sint-Truiden, Tungro, Turnhout
- Granda Placo de Bruselo
- Belfridoj kaj preĝejoj en Flandrio kaj Valonio
Aalst, Katedralo de Antverpeno, Urbodomo de Antverpeno, Belfrido de Bruĝo, Belfrido de Dendermonde, Diksmuide, Eeklo, Belfrido de Gento, Herentals, Ipro, Kortrejko, Loveno (Preĝejo de Sankta Petro), Lier
- La historia urbocentro de Bruĝo
- Muzeo Plantin-Moretus en Antverpeno (ekde 2005)

Britio

- Anglio
- Stonehenge

Ĉeĥio

- Brno : Vilao Tugendhat
- Český Krumlov : Historia urbocentro
- Holašovice : Histori-vilaĝa rezervejo
- Kroměříž : Ĝardenoj kaj kastelo
- Kutná Hora : Historia urbocentro
- Lednice-Valtice : Kultura pejzaĝo
- Litomyšl : Kastelo
- Olomouc : Kolumno de la Sankta Triunuo
- Prago : Historia urbocentro
- Telč : Historia urbocentro
- Třebíč : La juda kvartalo kaj la Baziliko de sankta Prokopio
- Zelená Hora : Pilgrima preĝejo de sankta Johano de Nepomuk

Francio

- Amiens : Katedralo
- Arc-et-Senans : Reĝa salejo
- Arles : Romiaj kaj romanaj monumentoj de Arles
- Avignon : Historia centro
- Bourges : Katedralo
- Carcassonne : Historia fortikita urbo
- Chartres : Katedralo
- Fontenay : Cistercia abatejo
- Fontainebleau : Palaco kaj parko
- Gard : Ponto de Gard
- Korsiko : Girolata kaj Porto kaboj kaj Naturrezervejo de Scandola, Piana kalankoj
- Liono : Historia komplekso
- Luarvalo inter Sully-sur-Loire kaj Chalonnes
- Nancy : Stanislas, Carrière kaj Alliance placoj
- Orange : Antikva teatro kaj ties ĉirkaŭaĵoj kaj Triumfarko de Orange
- Parizo : Sejnbordoj
- Pilgrimvojoj al Santiago-de-Compostella en Francio
- Provins, Mezepoka foirurbo
- Reims : Katedralo, Malnova abatejo Saint-Remi kaj Tau-palaco
- Saint-Émilion : Jurdistrikto
- Saint-Michel-Monto kaj ties golfo
- Saint-Savin-sur-Gartempe : Preĝejo
- Strasburgo : Kvartalo Eta Francio aŭ Grande Île
- Suda Kanalo
- Versajlo : Palaco kaj parko
- Vézelay : Baziliko kaj monteto de Vézelay
- Vézère : Ornamitaj grotoj de Vezervalo

Germanio

- Aachen: katedralo (1978)
- Speyer: katedralo (1981)
- Dessau: Bauhaus (1996)
- Dessau: Dessau-Wörlitzer Gartenreich (2000)
- Dresdeno: Valo de Elbo (2004)

Hispanio

- Jakoba Vojo al Santiago de Compostela
- Surroka arto ĉe mediteranea marbordo de Iberio
- Andaluzio
- Nacia parko Doñana
- Alhambro, Ĝeneralifo kaj kvartalo Albaicín, Granado
- Historia kerno de Kordovo
- Katedralo kun sia Giraldo, Alcázar kaj Archivo de Indias de Seviljo
- Aragono
- Mudeĥara arĥitekturo
- Asturio
- Monumentoj de Oviedo kaj reĝlando Asturio
- Balearoj
- Ibiza, naturdiverseco kaj kulturo
- Ekstremaduro
- Malnova kvartalo de Cáceres
- Reĝa Monaĥejo Santa María de Guadalupe
- Arĥeologiaĵoj ĉe Mérida
- Galegio
- Romia urbomuro de Lugo
- Malnova kvartalo de Santiago de Compostela
- Kanarioj
- Nacia parko Garajonay
- San Cristóbal de La Laguna
- Kantabrio
- Kavaĵo Altamira
- Kastilio kaj Leono
- Arĥeologiejo Atapuerca
- Malnova kvartalo de Ávila kaj ekstermuregaj kirkoj
- Katedralo de Burgos
- Las Médulas
- Malnova kvartalo de Salamanca
- Kastilio-Manĉo
- Historia (fortresa?) urbo Cuenca
- Malnova kvartalo de Toledo
- Malnova kvartalo de Segovia kaj ties romia akvovojo
- Katalunio
- Parko kaj Palaco Güell kaj Domo Milá en Barcelono
- Palau de la música catalana kaj hospital de San Pau en Barcelono
- Romanikaj kirkoj en valo de rivero Boí
- Monaĥejo Poblet
- Arĥeologiejaro ĉe Tarragona
- Madrida Regiono
- Universitato kaj historia ejo ĉe Alcalá de Henares
- Kultura pejzaĝo ĉe Aranjuez
- Monaĥejo El Escorial
- Rioĥo
- Monaĥejoj San Millán de Yuso kaj San Millán de Suso
- Valencia Regiono
- Palmarbaro ĉe Elche
- La Lonja de la Seda de Valencio

Hungario

- 1987 - K - bordo de la Danubo kaj fortikaĵo de Buda en Budapeŝto
- en 2002 aldonita Andrássy-avenuo ĝis Hősök tere en Budapeŝto
- 1987 - K - historia vilaĝo Hollókő
- 1995 - N - grotoj de Aggtelek
- 1996 - K - benediktana abatejo en Pannonhalma
- 1999 - K - nacia parko Hortobágy
- 2000 - K - frukristana tombejo en Pécs
- 2001 - K - areo de lago Fertő
- 2002 - K - vinregiono Tokaj

Italio

- Arĥeologia trovejo en Pompejo, Herkulaneum kaj Torre Annunziata

Kroatio

- Dubrovnik - Malnova urbo
- Palaco de Diokleciano en Split
- La lagoj de Plitvice
- Eufraziana - la romkatolika katedralo en Poreĉ
- Trogir - Malnova urbo
- La romkatolika katedralo en Ŝibenik

Malto

- La Valeto

Portugalio

- Historia Centro de Braga
- Historia Centro de Porto
- Vin-Regiono de Alto Douro
- Konvento de Kristo en Tomar
- Monaĥejo de Batalha
- Monaĥejo de Alcobaca
- Monaĥejo de Hieronimitoj kaj Turo de Belem en Lisbono
- Kultura Pejzaĝo de Sintra
- Pejzaĝo ĉirkaŭ insulo Pico (Acoroj)
- Centra parto de Angra do Heroismo (Acoroj)
- Laŭrisilvo-arbaro en Madejro

Rusio

- Arĥitektura ensemblo de Troice-Sergijeva Lavra en Sergiev Posad (1993)
- Preĝejo de ĉieliro, Kolomenskoje (1994)
- Konstruaĵoj de Citadelo, Antikva Urbo kaj Fortreso en Derbent (2003)
- Kultura kaj historia ensemblo de Soloveckije Insuloj (1992)
- Terlango Kurŝ (2000)
- Ensemblo de monaĥinejo Novodjevicij (2004)
- Historia kaj arĥitektura komplekso de Kremlo en Kazanj (2000)
- Historia Centro de Sankt-Peterburgo kaj rilataj grupoj de monumentoj (1994)
- Historiaj monumentoj de Novgorod kaj ĉirkaŭaĵoj (1992)
- Pogost en Kiĵi, (1990)
- Kremlo kaj Ruĝa Placo en Moskvo, (1990)
- Ensemblo de Monaĥejo Ferapontovskij (2000)
- Blankaj monumentoj de Vladimir kaj Suzdal (1992)

Meza kaj Suda Amerikoj

Argentino

- Glaciriveroj
- Nacia Parko Iguazú
- Cueva de las Manos, Río Pinturas
- Duoninsulo Valdés
- Jezuitaj ejoj en Córdoba
- Naciaj parkoj Ischigualasto kaj Talampaya

Argentino / Brazilo

- Jezuitaj misiejoj ĉe gvaranioj
- Argentino: San Ignacio Mini, Santa Ana, Nuestra Señora de Loreto kaj Santa María Mayor
- Brazilo: ruinoj de Sao Miguel das Missoes.

Norda Ameriko

Eksteraj ligoj

- [http://whc.unesco.org/heritage.htm#debut Monda Kulturheredaĵo de UNESKO] : listo de la 730 heredaĵoj (angle, france kaj hispane)
- Por partopreni en dokumentado pri Monda Kulturheredaĵo de UNESKO: [http://www.vrheritage.org VRheritage.org]. Kategorio:Unesko Kategorio:Monda Kulturheredaĵo de UNESKO ja:世界遺産 minnan:UNESCO Sè-kài Ûi-sán

12-a jarcento

Historio > Jarcentoj: 11-a jarcento - 12-a jarcento - 13-a jarcento Jaroj:

1101	1102	1103	1104	1105	1106	1107	1108	1109	1110
1111	1112	1113	1114	1115	1116	1117	1118	1119	1120
1121	1122	1123	1124	1125	1126	1127	1128	1129	1130
1131	1132	1133	1134	1135	1136	1137	1138	1139	1140
1141	1142	1143	1144	1145	1146	1147	1148	1149	1150
1151	1152	1153	1154	1155	1156	1157	1158	1159	1160
1161	1162	1163	1164	1165	1166	1167	1168	1169	1170
1171	1172	1173	1174	1175	1176	1177	1178	1179	1180
1181	1182	1183	1184	1185	1186	1187	1188	1189	1190
1191	1192	1193	1194	1195	1196	1197	1198	1199	1200

ja:12世紀 ko:12세기 simple:12th century th:คริสต์ศตวรรษที่ 12

16-a jarcento

Historio > Jarcentoj: 15-a jarcento - 16-a jarcento - 17-a jarcento Jaroj:

1501	1502	1503	1504	1505	1506	1507	1508	1509	1510
1511	1512	1513	1514	1515	1516	1517	1518	1519	1520
1521	1522	1523	1524	1525	1526	1527	1528	1529	1530
1531	1532	1533	1534	1535	1536	1537	1538	1539	1540
1541	1542	1543	1544	1545	1546	1547	1548	1549	1550
1551	1552	1553	1554	1555	1556	1557	1558	1559	1560
1561	1562	1563	1564	1565	1566	1567	1568	1569	1570
1571	1572	1573	1574	1575	1576	1577	1578	1579	1580
1581	1582	1583	1584	1585	1586	1587	1588	1589	1590
1591	1592	1593	1594	1595	1596	1597	1598	1599	1600

ja:16世紀 ko:16세기

Universitato de Edinburgo

Universitato de Edinburgh estas universitato en Britio. Ĝi lokiĝas en urbo Edinburgh. Ĝi estis fondita en jaro 1583. En jaro 2005 en ĝi studis ĉirkaŭ 20000 studentoj.

Ekstera ligo

- [http://www.ed.ac.uk Retpaĝaro de la Universitato] Edinburgh

1583

Historio > Jarcentoj > 16-a jarcento > 1583 ---- Ĉi tiu jaro estas normala jaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1583 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj

- Italio: Galileo inventas la pendolon.
- Gregoria kalendaro lanĉita en Bavario, katolika Germanio

Naskiĝoj

Mortoj

---- 1578 | 1579 | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 15-a jarcento - 16-a jarcento - 17-a jarcento ko:1583년

1998

Historio > Jarcentoj > 20-a jarcento > 1998 Jarcentoj: 19-a jarcento - 20-a jarcento - 21-a jarcento Jardekoj: 1960-oj - 1970-oj - 1980-oj - 1990-oj - 2000-oj - 2010-oj - 2020-oj Jaroj: 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 ---- Internacia Jaro de la Oceano ---- Ĉi tiu jaro estas normala jaro komenciĝanta je ĵaŭdo (vidu ĉi tie kalendaron). En la jaro 1998 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj

- 83-a Universala Kongreso: Montepeliero, Francio - 3133 partoprenantoj
- 54-a Internacia Junulara Kongreso: Rijeka, Kroatio - 378 partoprenantoj
- Fondita Esperanta Civito
- Fermita la Esperanto-Kulturdomo de Fortalezo
- Werner MOELLER eklernis Esperanton.
- LEGO Mindstorms, nova LEGO-ludilo
- Google fondita
- Grandajn partoj de Afganio kontrolas la taliboj.
- Jugoslavio: Akriĝas la sinteno inter albanoj kaj serboj en Kosovo. Onidiroj pri etno-purigado.
- Bombatako per sinmortigantoj kontraŭ la usonaj ambasadorejoj en Kenjo kaj Tanzanio. 224 mortintoj. Usono kulpigas je Osama Bin-Laden.
- Indonezio: Falo de Suharto.
- La afero Lewinsky.
- Burundo: Pierre BUYOYA elektatas prezidento.
- Kolombio: Andres PASTRANA ARANGO prezidentiĝas.
- Gvineo: Elektatas prezidento Lansana CONTE.
- Somalio: Puntlando deklaras sin sendependa ŝtato.
- Francio : junio-julio : Monda Pokalo de Futbalo. Fine venkas kiel monda ĉampiono la franca teamo.
- Proponitaj Arvano, Globa lingvo kaj Interkelta lingvo.

Naskiĝoj

Mortoj

- Josef VANĚČEK
- 1-a de februaro: Islando: Halldor Kiljan LAXNESS
- 17-a de februaro: Germanio: Ernst JÜNGER
- 20-a de aprilo : Meksiko : Octavio PAZ
- 3-a de majo : Raimund HARMSTORF
- 12-a de majo: Germanio: Hermann LENZ
- 14-a de majo: Usono: Frank SINATRA
- 2-a de julio : Gaston Hoessélo EBOE
- 9-a de aŭgusto: Mikaelo TERNAVSKI
- 6-a de septembro - Akira KUROSAWA, japana kina direktoro
- 12-a de oktobro - Bernhard MINETTI
- 8-a de novembro : Jean MARAIS ---- 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 19-a jarcento - 20-a jarcento - 21-a jarcento als:1998 ja:1998年 ko:1998년 simple:1998 th:พ.ศ. 2541

Teatro

Teatro estas konstruaĵo, en kiu oni prezentas spektaklojn pere de aktoroj, kantistoj, dancistoj aŭ marionetoj (PIV), en pli vasta senco artspeco kiu baziĝas sur movo, bildo kaj teksto - tiele, ĝi estas antaŭinto de modern-teknika kinarto. Kutime ĝi estas montrata kiel spektaklo sur scenejo interne de teatra konstruaĵo, sed la scenejon oni povas prepari ankaŭ sub libera ĉielo, en parkoj, malnovaj kasteloj aŭ antikvaj amfiteatroj. Muzikigita teatro estas opero, aŭ ties pli leĝeraj kuzoj opereto kaj muzikalo. Male senvorta teatro estas pantomimo. Ofte en teatraĵoj rolas homoj, sed ankaŭ ekzistas teatro kun pupoj aŭ eĉ nur kun ombroj. Teatro havas multajn radikojn en cirko. Samkiel filozofio moderneca teatro ekfloris en grandiozaj kulturioj kiel Grekio, Romio, Hindio kaj Ĉinio. Tamen iaforma teatraĵo ekzistis en senescepte ĉiuj kulturoj. Indonezio estas grava lando por ombroteatro. Teatraĵa rolludanto nomiĝas aktoro. Oni ŝtatproprigis la hungarajn teatrojn en 1949. Historio de teatro Esperanta Teatro

Teatrospecoj

:Tragedio - Komedio - Dramo - Revuo - Skeĉo - Pupteatro - Ombroteatro - Pantomimo Cirkartoj

Famaj teatraĵ-aŭtoroj

:William SHAKESPEARE - Henrik IBSEN - Ludvig HOLBERG - Molière - David GARRICK - Pierre CORNEILLE - Anton ĈEĤOV - Karel ČAPEK - Carlo GOLDONI

Famaj aktoroj kaj kantistoj

:Sarah BERNHARDT - Enrico CARUSO -