(etruskeRasena aŭ Rasna, latineEtrusci aŭ Tusci, heleneTyrrhenoi)
La Etruskoj estis antikva popolo de Italujo. La kerno de ilia teritorio troviĝis nordokcidente de rivero Tibero, en nunaj Toskanujo kaj Umbrujo.
Ilia lingvo tute malsimilas la aliajn konatajn lingvojn de la antikva mediteraneaj landoj. Ekzistas pluraj hipotezoj pri ilia origino. Laŭ Herodoto la etruskoj migris al Italujo el Lidujo en la 12-a jc aK pro ega malabundo. Laŭ aliaj, ili estis italaj indiĝenoj idoj de civilizo Vilanova. Ekzistas ankaŭ hipotezo, laŭ kiu la etruskoj alvenis trans la Alpoj.
La etruska civilizacio floris ekde la 8a jc aK kaj ekdekadencis je la tempo de la romia konkero (komencinte en la suda urbo Veii (Vejo) (396 aK).
Etruskujo ne havis centran registaron, sed estis konfederacio de duon-sendependaj urboj: Tarĥna (latine Tarquinia), Klevsin (lat. Clausium), Kurtun (lat. Cortona), Vatlna (lat. Vetulonia), Velθri (lat. Volaterrae), Velĥ (lat. Vulci), Φuφluna [fufluna] (lat. Populonia), ktp. Eĉ Ruma (Romo) estis duonetruska urbo.
La riĉeco de la etruskoj baziĝis sur la ferminoj, kiuj abundis en la regiono.
En la arto, kvankam ege heleniĝinta, estas rekonebla spirito kaj energio malfacile troveblaj en la helena serĉado de precizeco.
En Romio estis gentoj taksataj etruskidaj, kaj la etruskaj divenistoj kaj pastroj gravis en la religia vivado.
----
Vidu:
Etruska lingvoja:エトルリア
Etruska lingvo
Lingvo > Izolita lingvo
----
nomo: Rasna parolantoj: parolita ĝis 410, nun lingvo tre mortinta landoj:Toskanio en Italio origino: nekonata skribo:etruska skribo fonto de la vortoj:anteno, aprilo, areno, aŭtuno, letero, mantiso, persono, popolo, sceno, taverno, tuniko per la latina lingvo specimeno:
cnl nuthe malec larth cucrina lausisa
zilathmechl rashnallaris celatinalau
saclanc arnt luscniarnthal clanc
La ciferoj en la etruska lingvo, trovitaj sur ĵetkuboj:
1 thu
2 zal
3 ci
4 huth
5 mach
6 sa
7 zesths
8 cesths
9 nusths
La etruska lingvo, la lingvo de la antikvaj etruskoj, estas lingvo
mortinta kaj mistera: kvankam ni scias la prononcon de la lingvo, ĉar nia
alfabeto devenas de la etruska, ni scias la
signifon de malmultaj vortoj. Multaj romianoj sciis la
etruskan, sed bedaŭrinde skribis tre malmulte pri la lingvo.
Tekstoj
La etruskoj iam havis literaturon, kaj la lingvo estis
parolata almenaŭ de sacerdotoj ĝis 410. Sed nun la
lingvo estas plejparte afero de kelkaj vortoj sur tomboj kaj vazoj.
La plej longa teksto konata al ni estas la Liber Linteus, libro de tolo
de 1300 vortoj. Neniu povas legi ĝin. La libro estis trovita kiel la
vindaĵo de mumio en Egipto.
La plej longa dulingva teksto estas la Tabulo de Purgi, en la etruska
kaj la fenicia. Ĝi nur havas 40 vortojn kaj la etruska
ne estas laŭvorta traduko de la fenicia. Kvardek vortoj klare ne estas
sufiĉo por regi la lingvon.
Gramatiko
La strukturo aŭ gramatiko de la etruska estas parte klarigita. Ĝi
klare ne estas lingvo hindeŭropa, sed eble estas
malproksima kuzo.
Origino
La etruska estas rigardata kiel izolita lingvo: spite de la esploroj de
multaj lingvistoj kaj amatoroj, neniu trovis parencon de la
etruska, aparte de la eĉ pli nekonata lemnia kaj
raetia lingvoj. La etruska eble estis ano de
lingvaro, kiu estis disvastigita de Italio ĝis Anatolio antaŭ la
alveno de hindeŭropanoj antaŭ 4000 jaroj.
Historio
La etruskoj unufoje regis la romianojn (ĝis -509), instruinte al
Romo siajn literojn kaj ciferojn. Sed fine la
romianoj venkis kaj regis la etruskojn (kaj la aliajn landojn ĉirkaŭ la
Mediteraneo). La etruskoj lernis la latinan kaj iom post iom forgesis
sian lingvon.
La etruska estis komuna lingvo ĝis -200 kaj estis
liturgia lingvo ĝis la 5-a jarcento p.K. La lasta konata
uzo de la lingvo okazis en 410 kiam la sacerdotoj parolis la etruskan por
voki fulmon kontraŭ la visigotoj.
Eksteraj ligoj:
- [http://www.mebsuta.com/etruscan.htm klubo por traduki la etruskan] fondita de Stefano KALBja:エトルリア語
Pater noster qui es in caelis
sanctificetur nomen tuum
adveniat regnum tuum
fiat voluntas tua
sicut in caelo et in terra
panem nostrum cotidianum da nobis hodie
et dimitte nobis debita nostra
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris
et ne nos inducas in temptationem
sed libera nos a malo
La etapoj de latino:
- klasika latino (-300 al 300)
- vulgara latino (-100 al 1000)
- latinidaj lingvoj (1000 - )
- mezepoka latino (300 - 1400)
- humanisma latino (1400 - 1800)
- novlatino (1650 - )
Latino, la antikva lingvo de Romo, estis la ĉefa
lingvo de la romia imperio kaj de la Katolika Eklezio, kaj
interlingvo de okcidenta civilizo ĝis 1750. Inter malkleruloj latino iompostiome simpliĝis kaj fariĝis nova lingvo, vulgara latino, kiu siavice pluevoluiĝis post la disfalo de la imperio, donante la latinidajn lingvojn (la franca, hispana, itala, portugala, rumana, ktp.). La klasika latino ĉesis esti denaske parolata lingvo post ĉirkaŭ la jaro 300. En la lernejoj en la Renesanco, latino fariĝis pli korekta kaj klasika laŭ la modelo de Cicerono. Latino ankaŭ estas la radiko, rekte aŭ nerekte, de 75% de la vortprovizo de la Angla lingvo.
Dum multe de la historio de Okcidenta civilizo, ĝi estis la lingvo de
registaroj, papoj, sciencistoj, sanktuloj, nobeloj, muzikistoj kaj eĉ poetoj.
Ĝi estas la lingvo de
Cezaro,
Vergilio,
Ovidio,
Aŭgusteno,
Abelardo,
Tomaso de Akvino,
Dante,
Koperniko,
Erasmo,
More,
Kalvino,
Galileo,
Bakono,
Kartezio,
Spinozo,
Neŭtono,
Linnaeus
... Pluraj gravaj urboj en la mondo havas propran latinan nomon.
Eĉ ĝis la frua 20-a jarcento, latino restis ordinara parto de
klerigado en Okcidento kaj de la katolika trenta meso. La leviĝo de
presarto kaj naciismo, kiu komenciĝis en la 16-a jarcento,
mortigis la latinan kiel interlingvon. Sed eĉ hodiaŭ ĝi estas fonto por
sciencistoj, kiam ili inventas novan vorton. Nur Vatikano kaj la Katolika Eklezio ankoraŭ uzas latinon oficiale, eĉ eldonante vortaron de novaj vortoj. Sed eĉ en la katolika eklezio, latino mortis kiel efektiva laborlingvo de la episkopoj kaj sacerdotoj post la 2-a Vatikana Koncilio. Ekzemple, la katekismo estis redaktita en la franca, kvankam la oficiala redakto estas en latino.
En la mezepoka kaj renesanca Okcidento, regado de latino estis necesa por alta klerigado, ĉar la alta scio de la Okcidenta civilizo estis disponebla plejparte per latinaj libroj kaj latinlingvaj universitatoj. (La angla ludas similan rolon hodiaŭ. Pro tio, la angla estas instruata eĉ ekster la eks-koloniaj landoj de la brita imperio).
Latino estis unu el la ĉefaj fontoj, el kiu Esperanto pruntis vortojn. Ekzemple: facila, sed, tamen, okulo, akvo. Ĉirkaŭ 75% el la vortoj de teksto Esperanta estas el lingvo latina aŭ latinida.
Skribo kaj elparolo
La latina lingvo uzas la nuntempe konatan latinan abocon, originale nur majuskle (maiuscula): ABCDEFGHIKLMNOPQRSTVX, al tiuj 21 literoj venis la Y kaj Z (pro la transprenitaj grekaj vortoj; kelkfoje ni renkontas eĉ K). Interese, la U kaj V estas unu sama litero: inter la majuskloj ekzistis nur V, kaj (pli poste) inter la minuskloj (minuscula) nur la litero u. Tiel la vorto venio („mi venas”) estis skribata kun majusklo kiel VENIO, sed minuskle kiel uenio. – Oni uzis por la sono [j] ĉiam I.
La ligngvohistoriaj kaj fonologiaj esploroj malkovris la verŝajnan sonsistemon, elparolon de la latina lingvo; tiun elparolon oni nomas restaŭrigita elparolo. La literoj V kaj u plej verŝajne aludis al duonvokalo /ŭ/ (kiel en aŭto, ŭa!).
En modernaj tekstoj oni foje uzas super la vokaloj horizontalajn strekojn aŭ arkojn (ā ē ī ō ū ; ă ě ĭ ŏ ŭ) por helpi la lingvolernadon. Tiuj strekoj ne ekzistis en la latina lingvo, nun montras por la lernantoj la longecon aŭ mallongecon de la vokalo (silablongo tre gravas en la latina).
Elparolo (restaŭrigita; per Esperantaj literoj):
- a mallonga /a/,
- i antaŭ vokalo estas elparolata kiel /j/
- v/u antaŭ vokalo kiel /ŭ/
- elparolo de qu, ngu kaj su estas /kŭ/, /ngŭ/ kaj /sŭ/,
- y estas elparolata kiel /i/ (sen lip-rondigo en klasika latino)
- elparolo de ph estas /f/, rh kiel /r/, ch kiel /k/, th kiel /t/.
- diftongoj ae kaj oe kiel /aj/, /oj/
- ti ĉiam estas /ti/.
Pro la evoluo de certaj sonoj en vulgara latino, oni dum jarcentoj instruis "nekorektan" prononcon de la klasika lingvo. Inter tiuj enradikiĝintaj prononcoj menciindas [e] por ae kaj [rondigita e] por oe.
Elparolo de C
La elparolo de c laŭ la restaŭrigita elparolo estas ĉiam /k/. Oni elparolis ĝin ekde la frua mezepoko antaŭ altaj vokaloj (ae, e, i, oe, y) kiel /c/ kaj oni elparolis nur antaŭ la malaltaj vokaloj kiel /k/; tiu elparolo radikiĝis eĉ en Hungario. En aliaj lingvoj tiu /c/ plusimpliĝis al /s/. (En Italio ekzistas tria elparola metodo, ĉar ili elaprolas ĝin antaŭ altaj vokaloj kiel /ĉ/; same antaŭ altaj vokaloj sonas la g kiel /ĝ/, kaj la gn sonrilato estas elparolata kiel [nj].)
Tiel oni elparolas la nomon de Cicero [CIcero:] (Hungario) aŭ [KIkero] (Okcident-Eŭropo) (en Italio kiel [ĈIĉero]). Oni povas ĉiun akcepti, sed oni devas esti konsekvenca.
En Francio, Britio kaj Nordio, interalie, la natura prononco de Cicero estas [SIsero] - sed kompreneble tio validas nur kiam oni tiun vorton uzas dum nacilingva parolado. Ŝanĝante al latino, oni samtempe devas ŝanĝi la prononcon.
Akcento
Noto: En multaj lernolibroj oni markas latinan akcenton per signo ´ (akuto); do "ímperat" estu [IMperat].
La akcento falas plej ofte kiel en Esperanto: je la dua silabo de la vortofino. Se tiu silabo estas mallonga, la akcento migras pli antaŭen (ekz. amīcus, sed fābula, ĉar u estas mallonga). – La longo aŭ mallongo de silaboj (kaj la vokaloj) ne estas antaŭdirebla, oni devas lerni ilin kun la vorto. La silaboj, finiĝantaj je konsonanto estas ĉiam longaj. Oni devas memori nur la sonrilaton t.n. muta cum liquida, kiam la sonanton sekvas p, b, t, d, g, c , kaj pli poste r aŭ l , ekz. librum: tie la du konsonantoj (br) komencas kune la duan silabon kaj la li- silabo restas mallonga.
- Loko: 42,5 No, 12,5 Or (okcidenta Eŭropo)
- Areo: 294.020 km² semotaŭga: 31%
- Loĝantaro: 57.634.327 (2000, takso),
- Urbanoj: 67% (2000)
- Homoj sur kv. km: 196,0 (2000)
- Homoj sur kv. km da semotaŭga tero: 632,3 (2000)
- Jara kresko: 0,09% (2000, takso)
- Naskoj: 9,13 por 1000 homoj por jaro (2000, takso)
- Mortoj: 9,99 por 1000 homoj por jaro (2000, takso)
- Migrantoj: 1,74 por 1000 homoj por jaro (2000, takso)
- Mortokvoto de beboj: 5,92 mortoj por 1000 naskoj (2000, takso)
- Infanoj po virino: 1,18 infanoj naskita por virino (2000, takso)
- Meza vivodaŭro: 79,03 jaroj (75,85 viroj, 82,41 virinoj) (2000, takso)
- Ĉefurbo: Romo - La plej grandaj urboj: (milionoj en 2000, takso) 3,80 Milano; 3,30 Romo; 3,00 Napolo. Listo de urboj de Italio - Etnoj: itala
- Religio: plejparte katolikismo, kun komunumoj de protestantismo, Judismo kaj Islamo - Lingvo: la itala. En la provinco Bolcano estas samrajta, sed pli vaste parolata, la germana. En la regiono Aosta Valo estas samrajta la franca. Aliaj indiĝenaj malplimultoj, kun diversgradaj lingvaj rajtoj: slovena, greka, albana, sardinia, okcitana, ladina. La plej gravaj novaj malplimultoj de eksterlanda deveno parolas la araban, la hispanan kaj la albanan.
- Alfabeteca: 98% (1998, takso)
- Registaro: parlamenta demokratio kun multaj malgrandaj partioj grupiĝintaj en du ĉefaj blokoj.
- Sendependo: la 17-an de marto1861, kiel la regno de Italio, sed ne unuigita ĝis 1870. Antaŭe Italio longe estis dispecigita inter la papo, la germana imperiestro, lokaj princoj kaj urboj.
- Internaciaj Organizoj: UNO (1955), NATO (1949), EU (1950).
- Konstitucio: la 1-an de januaro 1948 - Korupteco: 4,8 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2004)
- Ekonomio: 267 Gsk (1998, takso) por kapo 4,63 ksk (1998, takso)
- Jara kresko: 1,3% (1999, takso)
- Inflacio: 1,7% (1999)
- Senlaboreco: 11,5% (1999, takso)
- Registara buĝeto: 191,2 Gsk (1999, takso)
- Valuto: eŭro EUR (= 100 cendoj).
- Itala nomo: Toscana [toskana]
- Areo: 23.000 km2 - Loĝantaro: proksimume 3,6 Millionoj
- Ĉefurbo: Florencoja:トスカーナ州ko:토스카나 주
Mediteraneo
Geografio > maro > Mediteranea Maro < turismaj regionoj < turismo
----
Mediteraneo estas maro inter Eŭropo, Azio kaj Afriko.
Antikve la romianoj nomis ĝin la "ter-meza" maro (la latina signifo de "mediteranea") aŭ Mare Nostrum ("Maro Nia"), dum la helenoj nomis ĝin la "Interna Maro". Ĝi nomiĝas ankaŭ "Blanka Maro".
Ĝi sterniĝas sur 2 966 000 km2, kaj ĝia plej granda profundo estas 5120 metroj (apud la peloponeza duoninsulo).
Ekde 1869, la Sueza Kanalo interkonektas Mediteraneon kun la Ruĝa Maro. En la okcidento, la ĝibraltara markolo konektas ĝin kun Atlantiko.
Tutĉirkaŭ tiu maro regas iom simila klimato (mildaj kun pluvegoj vintroj kaj varmaj kaj sekaj someroj), kaj grandioma propraj kaj apartaj Faŭno, flaŭro, kaj tipikaj pejzaĝoj, kies limo (ĉefe ties norda limo) estas ofte nete difinebla.
Ĉirkaŭ ĝi aperis civilizoj (egipta, hebrea, helena, romia, kristana, islamo, renesanco) kiuj influis tutan mondon.
Tiel oni ofte parolas pri la mediteraneaj regionoj.
Herodoto (`Ηροδοτος), ĉ-484-ĉ-425,
helena historiisto, lia Historio estas la plej frua historiverko ankoraŭ restante (estas pli malnova historiisto kaj geografiisto, sed kies verko perdiĝis preskaŭ tute, nome : Hekateo el Mileso)
plena el la antikva mediteranea mondo. Pro tio Cicero nomis lin "la patro de historio";
tamen, multe da lia verko baziĝas sur mito kaj onidiro, do ĝi estas ne tute fidinda fonto de scio.
Eksteraj Liligoj
- La Historio estas legebla [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0125 helene] kaj [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126 en angla traduko] ĉe la Perseus Digital Library.ja:ヘロドトスko:헤로도토스ms:Herodotus
- Loko: 42,5 No, 12,5 Or (okcidenta Eŭropo)
- Areo: 294.020 km² semotaŭga: 31%
- Loĝantaro: 57.634.327 (2000, takso),
- Urbanoj: 67% (2000)
- Homoj sur kv. km: 196,0 (2000)
- Homoj sur kv. km da semotaŭga tero: 632,3 (2000)
- Jara kresko: 0,09% (2000, takso)
- Naskoj: 9,13 por 1000 homoj por jaro (2000, takso)
- Mortoj: 9,99 por 1000 homoj por jaro (2000, takso)
- Migrantoj: 1,74 por 1000 homoj por jaro (2000, takso)
- Mortokvoto de beboj: 5,92 mortoj por 1000 naskoj (2000, takso)
- Infanoj po virino: 1,18 infanoj naskita por virino (2000, takso)
- Meza vivodaŭro: 79,03 jaroj (75,85 viroj, 82,41 virinoj) (2000, takso)
- Ĉefurbo: Romo - La plej grandaj urboj: (milionoj en 2000, takso) 3,80 Milano; 3,30 Romo; 3,00 Napolo. Listo de urboj de Italio - Etnoj: itala
- Religio: plejparte katolikismo, kun komunumoj de protestantismo, Judismo kaj Islamo - Lingvo: la itala. En la provinco Bolcano estas samrajta, sed pli vaste parolata, la germana. En la regiono Aosta Valo estas samrajta la franca. Aliaj indiĝenaj malplimultoj, kun diversgradaj lingvaj rajtoj: slovena, greka, albana, sardinia, okcitana, ladina. La plej gravaj novaj malplimultoj de eksterlanda deveno parolas la araban, la hispanan kaj la albanan.
- Alfabeteca: 98% (1998, takso)
- Registaro: parlamenta demokratio kun multaj malgrandaj partioj grupiĝintaj en du ĉefaj blokoj.
- Sendependo: la 17-an de marto1861, kiel la regno de Italio, sed ne unuigita ĝis 1870. Antaŭe Italio longe estis dispecigita inter la papo, la germana imperiestro, lokaj princoj kaj urboj.
- Internaciaj Organizoj: UNO (1955), NATO (1949), EU (1950).
- Konstitucio: la 1-an de januaro 1948 - Korupteco: 4,8 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2004)
- Ekonomio: 267 Gsk (1998, takso) por kapo 4,63 ksk (1998, takso)
- Jara kresko: 1,3% (1999, takso)
- Inflacio: 1,7% (1999)
- Senlaboreco: 11,5% (1999, takso)
- Registara buĝeto: 191,2 Gsk (1999, takso)
- Valuto: eŭro EUR (= 100 cendoj).
La Alpoj (el antaŭlatina radiko alb- aŭ alp- eble signifinta monto) estas la plej granda montaro de Eŭropo laŭ vasteco kaj alteco. Partoj apartenas al la landoj Aŭstrio, Germanio, Francio, Svislando, Liĥtenŝtejno, Italio kaj Slovenio; ili rolas kiel akva kaj klimata divido inter Meza kaj Suda Eŭropo.
Norde de la Golfo de Ĝenovo ili najbaras al la Apenino, okcidente preterpasas la Pad-Ebenaĵon, branĉiĝas ĉe la Lac du Bourget en la Francan kaj Svisan Ĵurason, kaj finiĝas post 750 km ventumilforme antaŭ la okcidentpanona montlando ĉe la Danubo apud Vieno. Nordoriente sekvas la Karpatoj, en la sudoriento la Karsto kaj la Dinara montaro. En la nordo, la alpoj malaltiĝas malrapide al la germana antaŭalpa lando, en la sudo krute transiras al la Padebenaĵo.
La tuta longeco de la Alpoj (de Ĝenovo ĝis Vieno) estas 1.200 km, la vasteco estas inter 150 kaj 200 km, oriente ĝis 300 km. La pintoj en la plej gravaj montarareoj leviĝa al altecoj inter 3000 kaj 4300 m; la plej alta pinto estas la 4808 metrojn alta Blanka Monto (france Mont Blanc).
Estiĝo
Blanka Monto
La alpoj estas Kovro- kaj Faldmontaro el la Terciaro (antaŭ 65-2 milionoj da jaroj). Ili iĝis altmontaro pro la leviĝo de la faldita montarbazo, kiu daŭras ankoraŭ hodiaŭ. Dikaj sedimentoj sur la fundo de granda maro inter Eŭropo kaj Afriko (la Pra-Mediteraneo, nomata Tetiso) de la paleozoiko ĝis la Terciaro leviĝis pro la premo de sudo sekve de la nordenmoviĝo de Pra-Afriko (vd. tektoniko), precipe en la terciaro, kaj estis multoble puŝitaj kaj falditaj en grandaj tavoloj. Pro tio, Eŭropo plivastiĝis suden.
Konsistigas la montaron en la Nord- kaj Sudalpoj la marsedimentoj, precipe kalkoj kaj dolomitaĵoj; en la centraj alpoj ankaŭ kristalaj ŝtonaĵoj de la profundeco ekzistas. Al la hodiaŭa formo estiĝis la alpoj pro erozio per riveroj, sed plej grave per la glaciaroj dum la glaciepokoj. La alpoj apartenas al la tutmonda alpa montara sistemo, krom la Atlaso en norda Afriko, la Hindukuŝo kaj la Himalajo en Azio kaj la Kordiljeroj en Ameriko.
Strukturo
ankoraŭ farenda
Turismo
- [http://www.winterreisen.de Turismo Alpoj]
ankoraŭ farenda
Geografio > Urbo
----
Urbo estas vasta aro de domoj, aranĝitaj laŭ stratoj, iafoje limita per
ĉirkaŭmurego, kaj entenanta komercejojn, fabrikojn kaj administraciojn por la servo de
siaj loĝantoj kaj de la ĉirkaŭa regiono. Pro sia denseco kaj la vivmaniero de ĝia
kunprenita loĝantaro, urbo perdis sian vilaĝan karakteron kaj la senperan kontakton kun
la kamparo (PIV).
Ĉiu lando havas sian leĝaron apartenigi loĝlokojn al la kategorio de urboj. Tio dependas
unue de la nombro de loĝantaro, ankaŭ de la parto de homoj, okupitaj en la sferoj ekster
agrikulturo. Entute en la mondo estas ĉirkaŭ 1700 grandurboj kun pli ol 100 mil da
loĝantoj kaj 220 urbaj aglomeraĵoj kun 1 mln da loĝantoj.
Epitetnomoj de kelkaj urboj:
:La urbo de la rideto - Arhuzo
:La Feniks-Urbo - Atlanto
:La urbo, kiu neniam dormas - Berlino
:La Reĝino de La-Plata (rivero) - Bonaero
:Eŭropa Ĉefurbo - Bruselo, Strasburgo
:La Venta Urbo - Ĉikago
:Motora Urbo - Detrojto
:Duono de la Mondo - Esfahano
:La Urbo de Frata Amo - Filadelfio
:La Bank-urbo - Frankfurto
:La Pordego al la Mondo - Hamburgo
:La urbo de Ventkaptiloj - Jazdo
:La Sankta Urbo - Jerusalemo
:La urbo de la parolantaj ŝtonoj - Krakovo
:La Urbo de Anĝeloj - Losanĝeleso
:La Tria Romo - Moskvo
:La Granda Pomo - Novjorko
:La Tigra Urbo - Oslo
:La Lum-urbo - Parizo
:La Venecio de la Nordo - Peterburgo
:La Urbo de Cent Turoj - La ora Prago
:Urbo Mirinda - Rio-de-Ĵanejro
:La Eterna Urbo - Romo
:La Smeralda Urbo - Seatlo
:La Filio de la Ĉielo - Kalio
:La Taseto el arĝento - Kadizo
:...
La averaĝa fero-atomo havas 56-oblan mason de unu
hidrogen-atomo.
Fero estas la deke plej ofta elemento en la universo.
La metalo estas ekstraktata el fererco, kiu ne estas pura fero, sed enhavas feran oksidon.
La fererco estas reduktita per fandado al kruda fero; tiu procedo forigas la malpuraĵojn (ŝlako).
Fero gravas teknike por la produktado de ŝtalo.
La ŝtaloj estas alojoj, kiuj enhavas krom fero aliajn metalojn kaj nemetalojn (precipe karbonon).
La atomkerno de fer-izotopo 56Fe havas la plej fortan ligenergion je nukleono el inter ĉiuj atomkernoj.
La fuzio de la elementoj en la steloj finiĝas je fero.
La pli pezaj elementoj aperas ĉe la eksplodo de supernovao, kiu respondecas ankaŭ pri la disĵeto de la kunkerniĝintaj materioj.
En spactemperaturo la alotropaj modifoj de la pura fero estas la ferito aŭ α-fero. Tiu-ĉi modifo montras kube spacocentritankristalan kradon, kio estas sub 911°C . Sube de la Curie-punkto ĉe 760°C, la ferito estas feromagneta.
La modifo inter 760°C kaj 911°C nomiĝas β-fero. Ĉar ĝi de la α-fero ne diferenciĝas de la ferito en la magnetaj proprecoj , ĝi estas nomata ankaŭ kutime kiel α-fero.
Ĝis 1392°C ekzistas faco-centrita modifo aŭ aŭsternito. Ĉe la pli altiĝanta temperaturo ŝanĝiĝas la fero al δ-ferito, kiu denove montras kube spacocentritan kradon. La fandopunkto estas 1539°C.
Fero kiel mineralo
Tre malofte aperas la fero pure. La mineralo kristaliĝas tiam en kuba kristala krado kaj havas la dureco de 4,5 kaj koloron de ŝtalgrizo al nigro. Ankaŭ la kraspa koloro estas griza.
Pro la reakcioj kun akvo kaj oksigeno, la pura fero ne estas stabila. Ĝi aperas en ajolo kun nikelo nur en ferometeoritoj kaj en bazaltoj, en kiuj ĝi reduktiĝas el la feroentenaj mineraloj.
Uzado
Fero estas kun 95 pez-procentoj la plej ofte uzata metalo en la mondo. La kialo de tio estas la larĝa uzebleco - pro la dureco kaj la tenaceco de ajoloj - , kio faras ĝin relative malmultekosta. Multe da estas foruzata en la produktado de aŭtoj, ŝipoj kaj en altdom-konstruo (ŝtalbetono).
La fero estas unu el la tri feromagnetaj metaloj (kobalto kaj nikelo estas la aliaj du).
Tio permesas ĝian teknikan aplikadon de la elektromagnetismo en generatoroj, transformatoroj kaj elektromotoroj.
La pura feropulvero uzatas nur en la laborejo. En la industrio disvastiĝis diversaj ŝtaloj, kiuj havas la sekvajn formojn:
- kruda fero entenas 4%-n - 5%-n da karbono kaj ankaŭ diversajn kvantojn da sulfuro, fosforo kaj silicio. Tio estas interprodukto de la giso- kaj ŝtalproduktado.
- Giso entenas 2,06%-n - 6,67%-n da karbono kaj pliajn alojoelementojn kiel ekz. silicion kaj manganon. Depende de la malvarmiga rapido, la karbono aperas en la giso kiel karbido aŭ elementare kiel grafito. Rigardante la aspekton de la romposurfaco, oni parolas en la erste kazo pri blanka kaj en la dua kazo pri griza giso. Giso estas tre malmola kaj nefleksebla.
- Ŝtalo entenas inter 0,06%-n kaj 2,06%-n da karbonon. Male al giso, ĝi estas tre elasta kaj formebla. La mekanikaj ecoj de la ŝtaloj povas varii inter larĝaj limoj ĉe ajoloproduktoj, kiuj produktiĝas per konvana kombino de termaj traktadoj kaj fizikaj prilaboroj, aldono de ajolmaterialo.
Historio
Okcident-Azio
La plej malnova homa aplikado de la fero okazis en Sumero kaj Egiptio, ĉ. en 4000 a. K. Temas pri pura fero de meteorŝtonoj (aerolitoj) kaj uzatis kiel ornamaĵo aŭ lancopinto. Ĝi estis prolaborita ne per metodoj kiel fandado aŭ forĝado, sed per metodoj de la ŝtonprilaboro (ŝtonepoko).
Inter 3000 kaj 2000 a. K., oni trovas fanditajn ferojn (ĝi estas distingebla de la aerolitoj per la ĉeesto de nikelo) en Mezopotamio, Anatolio kaj Egiptio. Ĝi uzatis ŝajne nur ceremonie kaj estis pli kara ol oro. Ties origino necertas; laŭ unu ebleco ĝi estas la flankprodukto de la bonzoproduktado kiel spongofero.
Inter 1600 kaj 1200 a. K., la fero uzatis pli ofte, sed ĝi ankoraŭ ne anstataŭigis la bronzon. Ekde 1200 montriĝas en Okcidenta Azio la trairo de la bronzepoko al la feroepoko. Oni supozas, ke la trairo okazis ne pro la supereco de la fero, sed pro manko je stano (necesa por la bronzoproduktado).
Ĉe la unuaj paŝoj de la ŝtonepoka fandado estiĝis spongofero. Per la uzado de lignokarbo ĉe la plulaborado ligiĝis al fero karbono, tiel estiĝinte finfine ŝtalo (eble nur surface). Per hardado (k.e. abrupta malvarmigo, i.a. en likvaĵo) estiĝis laborpecoj kun elasteco kaj hardeco, kiuj superis la bronzon.
Hindio
La pilieroj starigitaj de imperistro Aŝoko estas el fero escepte pura, kaj kiuj de pli ol 2000 jaroj ne rsutiĝis, spite la malsekan veteron! Ties pureco estas ege pli granda ol tio, kio eblas per la modernaj teknikoj, historiistoj opinias, ke estis uzata meteora fero.
Ĉinio
Ankaŭ en Ĉinio okazis la unuaj spertoj per feroj el meteorŝtonoj. Oni trovis la unuajn arkeologiajn spurojn de forĝitaj feroj nord-okcidente, malproksime al Xinjiang, datitajn al la 8-a jarcento a.K.. Oni supozas, ke tiuj ĉi produktoj estas importitaj el Orienta Azio. En ĉ. 550 a. K. okazis la teknika eltrovo de altkamenoj, kio ebligis la produktadon de gisoj.
Eŭropo
Ĉar la prilabora tekniko atingis nur ĉ. 1.300°C-n, la evoluo de la fandado okazis nur en la 14-a jarcento en Svedio. Tio disvastiĝis per la uzado de kanonkugloj dise en Eŭropo.
Kiam la malaperantaj arbaroj jam ne kovris la bezonon je lignokarbo, estis evoluita la kokso far Abraham Darby kiel alternativa bazmetarialo por la feroproduktado. Tiu ŝanĝo kun la eltrovo de la vapormaŝino signifis la komencon de la industria revolucio.
Trovejoj
La fero kune kun nikelo estas verŝajne la ĉefa parto de la terkerno. La ŝanĝiĝo de la interna solida fero kaj la likva ekstera fero de la terkerno produktas verŝajne la termagnetan kampon.
La fero estas la plej ofta elemento de la terkrusto kun proporcio de 5%. La unuaj fontoj, kiujn oni ekspluatis, estis la tielnomataj gazonferoercoj kaj la liberaj ercoj, ekstere kuŝantaj . Hodiaŭ jam 40 % estas magneta feroerco.
La plej grava materialo por la feroproduktado estas la hematito, kies grandparto konsistas el Fe2O3. La fero estas produktata tra kemia redukto per karbono en altforno, kie estiĝas temperaturo de ĉ. 2000°C. Oni aldonas unue kokson , kie ĝi reakcias kun la oksigeno de la aero al karbona monoksido:
: 2 C + O2 → 2 CO
La karbona monoksido reakcias kun fera oksido:
: 3 CO + Fe2O3 → 2Fe + 3CO2
La estiĝanta fero estas likva pro la alta reakcia temperaturo. La produkto cetere enhavas ankoraŭ malpuraĵojn ekz. silician dioksidon. Per la aldono de kalko (CaCO3), la silicia oksido departiĝas kiel ŝlako. La unua reakcia paŝo ŝanĝas la kalkon al kalcia monoksido:
: CaCO3 → CaO + CO2
Poste la kalcia monoksido reagas kun silicia dioksido:
: CaO + SiO2 → CaSiO3
La estiĝinta ŝlako uzatas en la subtera konstruado (uzatis pli frue kiel sterkaĵo).
Oni ekspluatis en jaro 2000 tutmonde ĉ. 1.000 megatunojn de feroerco, en valoro de ĉ. 25 md. de eŭro. La plej grandaj liverantoj de feroerco estas Ĉinio, Brazilio, Aŭstralio, Rusio kaj Barato. Ili liveras kune la 70% de la monda bezono. Oni produktas el 1.000 Mt de ercoj ĉ. 572 Mt feron. Oni povas gajni ankoraŭ plian feron el la defalaĵo.
Ekspluatado
La feroerco estas ekspluatata surtere aŭ subtere. Surtera ekspluatado (tiel malmultekosta) okazas hodiaŭ en Sudameriko (Brazilio), en okcidenta Aŭstralio, Ĉinio, Ukrainio kaj Kanado. En landoj, kie la facilaj trovejoj jam pli frue estis ekspluatitaj, la minado de la feroercoj malpligrandiĝis.
Ĉiama problemo estas la rekultivado de la forlasitaj minejoj.
Kemiaj ligoj
La fero ligas oksidojn 2- aŭ 3-valore.
Ĉar la fero ne havas iun defendan tavolon, ĝi oksidiĝas (rustiĝas).
Oftaj oksidaj statoj kaj ligoj:
- Fe2+,
- Fe3+,
- Fe4+, troviĝas en kelkaj enzimoj (ekz. peroksidazo).
- Fe6+, estas malofta (ekz. K2FeO4)
- Fe3C
La Fe2+ kaj Fe3+ jonoj povas aperi kiel solvebla aŭ nesolvebla Berlina bluo (malhelblua kombinaĵo) per kalia heksacianferato (II/III) (uzatas ĉe 2+ III kaj 3+ II).
Izotopoj
La fero havas 4 naturajn stabilajn izotopojn, relative oftajn: 54Fe (5.8%), 56Fe (91.7%),
57Fe (2.2%) kaj 58Fe (0.3%). La izotopo 60Fe havas duoniĝan tempon de 1,5 milionoj de jaroj. La ekziston de 60Fe ĉe apero de la planeda sistemo pruvis korelativeco inter ofteco de 60Ni, produkto de 60Fe, kaj la ofteco de la stabila Fe-izotopo en kelkaj meteorŝtonoj (ekz. ĉe Semarkona und Chervony Kut).
Hodiaŭ ĉiu originala (estante ĉe la formiĝo de la planedoj) 60Fe tute al 60Ni transformiĝis. La diferenco de nikel- kaj feroizotopoj en la meteorŝtonoj permesas la mezuradon de izotop- kaj elementoftecon ĉe estiĝo de la Sunsistemo kaj la ekkonon de la regantaj cirkonstancoj antaŭ kaj dum la estiĝo de la sunsistemo.
Nur la feroizotopo 57Fe havas kernan spinon kaj pro tio uzatas en kemio kaj biologio.
Kvankam la fero estas grava spurelemento por la homo, la tro multa fero en la korpo povas esti toksa. La granda kvanto de Fe2+-jonoj reagas kun peroksidoj, tiel estiĝas liberaj radikoj. La korpo kontrolas en normala stato la ferocirkulon.
Ĉirkaŭ 1 gramo da fero kaŭzas ĉe dujara infano seriozajn venenajn aperaĵojn, 3 gramo eble letale. La fero akumuliĝas en la hepato kaj kaŭzas tie siderozon (akumuliĝo de feraj saloj) kaj damaĝojn de la organo. Tiel oni proponas la feraĵojn nur ĉe feromanko.
Vidu ankaŭ jenon: fero-materialŝanĝo.
Kategorio:Kemiaj elementojja:鉄ko:철ms:Besisimple:Ironth:เหล็ก
Gento
Komparu kun Gento (urbo) / Gent
----
Gento estas la kulturaj samecoj de grupo de same devenaj familioj. Kvankam raso kaj gento estas similaj konceptoj, la koncepto de gento radikas en la ideo de societaj grupoj, nacieco, religio, denaska lingvo, aŭ similaj tradicioj. (Raso rilatas al la fizikaj trajtoj de grupo, anstataŭ la kulturaj.)
:"La aron de chiuj homoj, kiuj havas la saman devenon kiel mi, mi nomas mia gento." - (Zamenhof)
Komparu kun etno!
ja:部族
Etruska lingvo
Lingvo > Izolita lingvo
----
nomo: Rasna parolantoj: parolita ĝis 410, nun lingvo tre mortinta landoj:Toskanio en Italio origino: nekonata skribo:etruska skribo fonto de la vortoj:anteno, aprilo, areno, aŭtuno, letero, mantiso, persono, popolo, sceno, taverno, tuniko per la latina lingvo specimeno:
cnl nuthe malec larth cucrina lausisa
zilathmechl rashnallaris celatinalau
saclanc arnt luscniarnthal clanc
La ciferoj en la etruska lingvo, trovitaj sur ĵetkuboj:
1 thu
2 zal
3 ci
4 huth
5 mach
6 sa
7 zesths
8 cesths
9 nusths
La etruska lingvo, la lingvo de la antikvaj etruskoj, estas lingvo
mortinta kaj mistera: kvankam ni scias la prononcon de la lingvo, ĉar nia
alfabeto devenas de la etruska, ni scias la
signifon de malmultaj vortoj. Multaj romianoj sciis la
etruskan, sed bedaŭrinde skribis tre malmulte pri la lingvo.
Tekstoj
La etruskoj iam havis literaturon, kaj la lingvo estis
parolata almenaŭ de sacerdotoj ĝis 410. Sed nun la
lingvo estas plejparte afero de kelkaj vortoj sur tomboj kaj vazoj.
La plej longa teksto konata al ni estas la Liber Linteus, libro de tolo
de 1300 vortoj. Neniu povas legi ĝin. La libro estis trovita kiel la
vindaĵo de mumio en Egipto.
La plej longa dulingva teksto estas la Tabulo de Purgi, en la etruska
kaj la fenicia. Ĝi nur havas 40 vortojn kaj la etruska
ne estas laŭvorta traduko de la fenicia. Kvardek vortoj klare ne estas
sufiĉo por regi la lingvon.
Gramatiko
La strukturo aŭ gramatiko de la etruska estas parte klarigita. Ĝi
klare ne estas lingvo hindeŭropa, sed eble estas
malproksima kuzo.
Origino
La etruska estas rigardata kiel izolita lingvo: spite de la esploroj de
multaj lingvistoj kaj amatoroj, neniu trovis parencon de la
etruska, aparte de la eĉ pli nekonata lemnia kaj
raetia lingvoj. La etruska eble estis ano de
lingvaro, kiu estis disvastigita de Italio ĝis Anatolio antaŭ la
alveno de hindeŭropanoj antaŭ 4000 jaroj.
Historio
La etruskoj unufoje regis la romianojn (ĝis -509), instruinte al
Romo siajn literojn kaj ciferojn. Sed fine la
romianoj venkis kaj regis la etruskojn (kaj la aliajn landojn ĉirkaŭ la
Mediteraneo). La etruskoj lernis la latinan kaj iom post iom forgesis
sian lingvon.
La etruska estis komuna lingvo ĝis -200 kaj estis
liturgia lingvo ĝis la 5-a jarcento p.K. La lasta konata
uzo de la lingvo okazis en 410 kiam la sacerdotoj parolis la etruskan por
voki fulmon kontraŭ la visigotoj.
Eksteraj ligoj:
- [http://www.mebsuta.com/etruscan.htm klubo por traduki la etruskan] fondita de Stefano KALBja:エトルリア語
Brian Barratt-Boyes
Sir Brian Gerald Barratt-Boyes KBE (1924– ) is a pioneering heart surgeon from New Zealand.
Barratt-Boyes was educated at Wellington College and went on to study medicine at Otago's Medical School, graduating in 1946. He continued his training as a surgeon, initially in New Zealand, and later at the Mayo Clinic (1953-5) and as a Nuffield Fellow in Bristol (1955-6). At Mayo he worked under John Kirklin, the two developing a high mutual regard that has endured and grown over the years.
In 1956 he was recruited back to Auckland, New Zealand by Sir Douglas Robb, and pioneered the development of cardiopulmonary bypass in that country, the first patient being operated in 1958. While this task must have been made more difficult by New Zealand's relative remoteness and small population, the Greenlane Hospital surgical team quickly achieved an international reputation for innovative excellence. Indeed he suggested that Auckland's isolation conferred an advantage comparable to that enjoyed by the Mayo Clinic in small-town Rochester, Minnesota, making it less likely that day-to-day interruptions would interfere with the real purpose of their work. Much of the original equipment had to be fashioned or modified locally. Sid Yarrow, an engineer on the team, built an early external pacemaker for intra-operative use. The first permanent unit, from Medtronic, was implanted in 1961.
In 1962 he introduced, independently but simultaneously with Donald Ross in London, the human cadaveric aortic homograft for aortic valve replacement and for many years he worked to perfect valve preparation, emphasizing its inherent physiologic advantages and simplifying its surgical implant technique. He and his team's results became the standard for others to match.
In 1969 he brought the technique of profound hypothermia and circulatory arrest into the limelight as a practical method for dealing with major corrective surgery in neonates with congenital heart disease, in so doing further establishing Greenlane Hospital on the international stage. In recognition of these and other achievements he was knighted in 1971 further confirming a national prominence comparable to that achieved by Favaloro in Argentina and Barnard in South Africa. Barratt-Boyes, now Sir Brian, showcased the Greenlane experience at many international meetings as well as in workshops he hosted in Auckland. The 1987 Asian Pacific Congress was a particular success for him for the size of the international contingent it drew and the bright spotlight it shone on Greenlane's history of achievement. In 1985 he and John Kirklin published their authoritative text "Cardiac Surgery", a colossal achievement of more than 1500 pages that quickly became the standard reference for the sub-specialty.
Perhaps the introduction given by Christiaan Barnard to Barratt-Boyes' 1986 biography "From the Heart" speaks best to the essence of this remarkable man:
:"I had the privilege of meeting Sir Brian at Greenlane Hospital in Auckland where his surgical unit had achieved an international reputation. What struck me was his single-mindedness - a clear-sighted striving towards a goal and a vision. Little wonder that he refused to suffer bureaucratic limitations on his work and plans. Having gone down that same road, I can identify strongly with his epic fights with bureaucracy for a better deal for his unit and an improved health service for his country. Fame he had, fortune he spurned - turning down lucrative overseas offers and preferring instead to stay with the team he had built up and the country of his birth."
Ronald Vlietstra
References
- [http://www.heartrhythmfoundation.org/ Heart Rhythm Foundation]
- [http://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/0474002128/ref%3Dnosim/p11-20/104-8776439-8800721 From the heart: A biography of Sir Brian Barratt-Boyes, by Donna Chisholm] (ISBN: 0474002128)
- [http://www.amazon.com/exec/obidos/tg/detail/-/0443086494/qid=1101891486/sr=8-2/ref=sr_8_xs_ap_i2_xgl14/104-8776439-8800721?v=glance&s=books&n=507846 Cardiac Surgery by John W. Kirklin, Brian G. Barratt-Boyes] (ISBN: 0443086494)
Barratt-Boyes, BrianBarratt-Boyes, Brian
Catulle
Catulle (Caius Valerius Catullus)dont on sait peu de choses, serait né à Vérone d'après Suétone en 85 avant J.-C.. Il mourut en 54 avant J.-C. à Rome où il passa la plus grande partie de sa vie. Sa famille occupait un rang distingué
Bien que vivant à Rome, il avait gardé contact avec son lieu d'origine. Il reste d'ailleurs sur le Lac de Garde les vestiges de la Villa
Représentativité syndicale
En France, cinq confédérations syndicales bénéficient d'une présomption irréfragable de représentativité sur le plan national. C’est à dire que personne ne peut contester leur représentativité. Les autres syndicats doivent prouver leur représentativité.
Origines de la représentativité
Critères de la représentativité
La représentativité doit être prouvée devant le Tribunal d'instance.
La représentativité d'un syndicat résulte de cinq critèr
