Haudenosaunee (aŭ Ho De No Sau Nee) estas konfederacio de kvin kaj poste ses nacioj, kiuj loĝis sudoriente de la lago Ontario:
- Mohaŭka - Onondaga - Seneka - Kajuga - Onejda - Tuskarora (aliĝis en 1720)
La ses nacioj estas interligitaj per komuna konstitucio nomata Gajanaŝagoŭa aŭ «granda leĝo de la Unueco» ŝajne la plej malnova parola konstitucio ekzistanta de tri mil jaroj.
Laŭ PIV2002, irokezo estas homo el Haudenosaunee, sed tio ne tre bone kongruas kun la lingvoscienca termino 'irokeza lingvaro'. La irokeza lingvaro inkluzivas ankaŭ aliajn lingvojn, ekzemple la ĉerokan. Eble la vorto iroko estas uzebla kun la senco de ano de nacio en Haudenosaunee.
Eksteraj ligoj
- [http://www.sixnations.org/ Oficialaj Haudenosaunee-hejmpaĝoj] (angle) - [http://www.cyberhumanisme.org/haudenosaunee.html La mesaĝo de Hau De No Sau Nee] (france)ja:イロコイ連邦
Juro > Konstitucia juro
----
Oni povas tiel difini konstitucion :
: Konstitucio estas la jura akto, kiu en ŝtato difinas la organizon de la reg-potencoj, la manieron elekti ilin, iliajn povojn kaj la rilatojn inter ili.
Ne necesas, ke la koncerna akto estu nomita "konstitucio" : nur la enhavaj dispozicioj igas la akton konstitucieca aŭ ne. Tiuj aktoj tiel povas esti nomitaj ja konstitucio, sed ankaŭ ĉarto aŭ fundamentaj leĝoj... Krome, eblas imagi, ke la koncernaj reguloj ne enestas en jura akto sed devenas de kutimoj -- kiel ekz. en Britio. Tio ĉi ne funde modifas la aferon, simple la konstitucia juro (aro de la konstituciaj reguloj) estos ne skriba sed kutima/parola ; ĝi tamen estos tiel forta kaj aŭtoritateca kiel skriba konstitucia juro. Cetere, en la landoj kie estas skriba konstitucio, ofte reguloj el kutimoj kompletigas ties dispoziciojn.
Plie, la konstitucioj de la federaciaj ŝtatoj entenas - krome de tiuj ĉi ordinaraj dispozicioj - la regulojn rilatajn al la dispartigo de la povoj/kompetentoj inter la federacia ŝtato kaj la federitaj ŝtatoj.
Fine, iuj konstitucioj ankaŭ aldonas deklaraciojn pri rajtoj aŭ fundamentaj liberecoj, ĉu en sia teksta korpo ĉu en sia antaŭparolo. Tio estas la kazo ekz. en Francio (kiu kalkulas 18 diversajn konstituciojn ekde 1789 !!) : la antaŭparolo de la konstitucio de 1958 referencas i.a. al la Deklaracioj pri la Homaj kaj Civitanaj Rajtoj de 1789 kaj entenas mem konfirmon pri kelknombraj rajtoj kaj publikaj liberecoj. La nocio pri konstitucio do ŝanĝiĝis iom-post-iom, kaj oni povas aldoni al la supra, klasika difino, ke : "La konstitucio entenas ankaŭ difinon de la civitanaj rajtoj kaj esencaj liberecoj, kiujn la registoj respektu."
La konstitucio de Masaĉuseco estus la plej aĝa ankoraŭ valida konstitucio en la mondo (1780) se oni ne enkalkulas la konstitucion de la Ligo de la Ses Nacioj Irokezaj (la "Gajanaŝagoŭa" ) kiu ekzista jam 1000 jarojn antaŭ Kristo. Masaĉuseco ankaŭ iniciatis la unuan Konstitucian Kongreson.
- Bazaj Konstituciaj Nocioj : registaro, ŝtato, ŝtatestro, parlamento...
- Registaraj Formoj : monokratio, oligarkio, demokratio...
- Politikaj Reĝimoj : parlamenta, prezidenta, asemblea...
Gajanaŝagoŭa aŭ "granda leĝo de la unueco" de la Ses Irokezaj Nacioj estas la fundamenta konstitucio de la irokeza konfederacio. Gajanaŝagoŭa estas parola tradicio memorita en serion da ŭampumtukoj (speco de koltukforme kunteksitaj konketaroj) nuntempe konservita de la onondaga nacio. Gajanaŝagoŭa fiksas la funkciojn de la Granda Irokeza Konsilio kaj indikas kiel la nacioj devas elturniĝi por solvi siajn malkonsentojn kaj pace kunvivi.
Esperanto-kulturo > Esperanto-vortaro > Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto
----
La Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, mallonge PIV, estas Esperanta-Esperanta vortaro kompilita de granda teamo de esperantologoj kaj fakuloj sub gvido de Gaston WARINGHIEN. Eldonis ĝin SAT. Ekzisto de Esperanta-Esperanta vortaro estas grava markilo de matureco por Esperanto: sen simila vortaro neniu lingvo povas esti konsiderata stabila literatura lingvo.
Antaŭhistorio: Plena Vortaro 1930
Antaŭulo estis la Plena Vortaro, eldonita de SAT en 1930, sub gvidado de Emile GROSJEAN-MAUPIN kaj kunlaborado interalie jam de Waringhien. En 1933 kaj 1947 aperis pliaj eldonoj, en 1953 eldono kun suplemento, kaj ankoraŭ en 1956 kaj 1960. La eldono de 1934 enhavis 6 900 radikojn, kaj la suplemento aldonis 966 aliajn, sume 7 866.
Plena Ilustrita Vortaro 1970
PIV unue eldoniĝis en 1970. Poste aperis ankoraŭ du eldonoj. En 1987 aldoniĝis Suplemento verkita sub gvido de Roland LEVREAUD, sed la ĉefa parto, aludebla per la mallongigo PIV1970, ne estis ŝanĝita aŭ rekompostita.
PIV estas, precipe pro sia senkonkurenca amplekso (15 200 kapvortoj, 39 400 leksikaj unuoj), rigardata de multaj kiel pli-malpli normodona por Esperanto. Sed PIV ankaŭ estas kritikata, interalie pro troa influo de la franca lingvo kaj politikaj tendencoj. Cetere la iom malnovecaj kaj malmultaj ilustraĵoj aperis nur kvazaŭ apendico.
La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (2002)
En 2002 aperis, post plurjara laboro, nova profunde reviziita eldono kun la titolo La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, ĉefredaktita de Michel DUC-GONINAZ. PIV2002 ampleksas 16 780 kapvortojn kaj 46 890 leksikajn unuojn. Ĝiaj ilustraĵoj estas lokitaj ne plu en la lastaj paĝoj, sed estas enkorpigitaj en la teksto mem.
La inaŭguro de la Nova PIV okazis dum SAT-kongreso en Alikanto (Hispanio) la 1-an ĝis la 7-a de julio 2002.
La 2000 produktitaj ekzempleroj de la Nova PIV jam estis elĉerpitaj en 2004.
Plena Ilustrita Vortaro 2005
Nova eldono, kun preseraroj korektitaj kaj detalaj modifoj, aperis en marto 2005.
Rilataj verkoj: Plena Vortaro de Esperanto
Eksteraj ligiloj
- [http://satesperanto.free.fr/satkulturo/article.php3?id_article=200 Bildo pri la nova korektita eldono 2005]
- [http://www.bertilow.com/piv/ Kritikaj notoj pri la Nova PIV] de Bertilo WENNERGREN - [http://www.esperanto.be/fel/mon/rec/pivo.html Recenzo de la Nova PIV] fare de Bertilo WENNERGREN - [ftp://ftp.stack.nl/pub/esperanto/word-lists.dir/piv.tar.Z Kapvortoj de PIV1970 kun fakindikoj]
- [http://rano.org/pivkap Kapvortoj de PIV2005]
- [http://satesperanto.free.fr/aktuale/NPIV-Korektendoj.pdf Nova PIV: Korektendoj]
- [http://esperanto.web.pt/piv2.htm Disaj komentoj pri la nova PIV] de Gonçalo NEVES - [http://groups.yahoo.com/group/pivgrupo/ Diskutgrupo pri PIV ĉe Yahoo]
Kategorio:Esperanto-vortaro
Irokeza lingvaro
lingvaj familioj > Indianaj lingvaroj de nordameriko
----
lingvaj familioj - Norda irokeza
- Tuscarora-Nottoway - Tuskarora
- Nottoway - Huron-Wyandot - Huron - Wyandot - Laurentian - Iroka lingvaro
- Seneka-Onondaga
- Seneka-Kajuga
- - Seneka
- - Kajuga
- Onondaga
- Mohaŭka-Onejda
- Onejda
- Mohoka - Suda irokeza
- Ĉeroka
Ekzistas ankaŭ alia irokeza lingvo, nomata Susquehannock, Andaste, Conestoga, Andastoerrhonon aŭ Minqua, sed fontoj ne akordas pri ĝia loko en la familia arbo. Laŭ iuj ĝi apartenas al la iroka lingvaro.
Eksteraj ligoj
- [http://www.proel.org/mundo/iroques.htm en "lenguas del mundo"]
Ĉeroka
Lingvo > Lingvaj Familioj > Irokeza > ĉeroka
----
nomo: ᏣᎳᎩ (Tsalagi)
parolantoj: inter 10.000 kaj 14.000
lando: Usono, ĉefe en la ŝtatoj Norda Karolino kaj Oklahomo
skribo: ĉeroka silabaro kaj latina alfabeto
specimeno: la Patro Nia: Aŭdigu sondosieron [http://www.cherokee.org/Extras/Downloads/Language/mp3/lords_prayer.mp3 ĉi tie])
La ĉerokoj parolas irokezan lingvon, skribata per la ĉeroka silabaro, skribsistemo inventita de Sequoyah (alinome George Guess). Laŭ lia sistemo ĉiu simbolo reprezentas silabon anstataŭ fonemon. Dum la kvanto da eblaj silaboj en la angla lingvo estas multe tro granda por silabaro, la 85 simboloj de la ĉeroka skribo estas konvena maniero skribi la ĉerokan. Kvankam iuj simboloj similas al literoj latinaj, ilia sona estas tute malsama (la simbolo por la sono "a" ekzemple similas al latina "D"). Sequoyah vidis la latinan skribaĵon, sed ne regis ĝin; neniu alia ŝajnas esti konstruinta skribon tiel.
La ĉeroka (aŭ tsalagi propralingve) estas polisinteza, samkiel la plejmulto de la nordamerikaj lingvoj. Kiel en la latina aŭ la germana, eroj de signifo (nomataj morfemoj) estas ligataj kunen kaj foje konsistigas tre longajn vortojn. Ĉerokaj verboj, la vortklaso plej grava, devas enteni almenaŭ pronoman prefikson, verbradikon, aspektan kaj modalan sufikson. Ekzemple la verbformo ke:ka (= mi estas iranta) havas ĉiujn-ĉi elementojn. La pronoma prefikso estas k- (= mi), kaj la verbradiko estas -e- (= iri). La aspektsufikso estas -k-, kaj la modala sufikso estas -a. Verboj ankaŭ povas havi prefiksojn antaŭpronomajn kaj refleksajn, kaj sufiksojn derivajn. Entute estas 21.262 formoj por regula verbo.
Dosiero:Ĉeroka_silabaro.jpg
Irish: An Oifig um Chlárú Cuideachtaí) registers and incorporates companies in the Republic of Ireland as well as filing their annual returns. It also has the Office of the Registrar of Friendly Societies which registers charities and trade unions.
Apogee Games
Apogee Software, Ltd. is a video game publisher and developer, established in 1987. Today it operates under the 3D Realmstrademark. The company is best known for popularizing the shareware distribution model and as the creator of franchises on the PC
University of Texas Medical Branch
The University of Texas Medical Branch (UTMB) is a component of the University of Texas System located in Galveston, Texas. It is a health care complex spanning 85 acres (344,000 m²), with six hospitals, 13,000 employees and an assortment of specialized clinics, centers and institutes, including a medical school.
It was established in 1891 with one building and less than 50 students; today UTMB's campus has grown to more than 70
Gramm-Rudman
The Gramm-Rudman-Hollings Balanced Budget and Emergency Deficit Control Act of 1985, and the Gramm-Rudman-Hollings Balanced Budget and Emergency Deficit Control Reaffirmation Act of 1987 (both often known as Gramm-Rudman) were, according to U.S. Senator Phil Gramm of Texas, "the first binding constraint imposed on federal spending, and its spending caps have become part o
Gramm-Rudman-Hollings Balanced Budget and Emergency Deficit Control Act of 1985
The Gramm-Rudman-Hollings Balanced Budget and Emergency Deficit Control Act of 1985, and the Gramm-Rudman-Hollings Balanced Budget and Emergency Deficit Control Reaffirmation Act of 1987 (both often known as Gramm-Rudman) were, according to U.S. Senator Phil Gramm of Texas, "the first binding constraint imposed on federal spending, and its spending caps have become part o
