:: wikimiki.org ::

Kalifornio

Kalifornio

:Por aliaj signifoj de Kalifornio vidu California :Ekzistas ankaŭ kemia elemento, kiu estas nomata Kalifornio. Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono > Kalifornio ---- Dosiero:California_map_showing_counties.png

Dosiero:us-ca.gif

Kalifornio (angle kaj hispane, California) estas la plej multnombre enloĝata ŝtato de Usono, kun proksimume 34 milionoj da homoj kaj terareo de 404.815 km² (iom pli granda ol Japanio). Ĝin limas okcidente la Pacifiko, norde Oregono, oriente Nevado kaj Arizono, kaj sude Meksiko. Hispanaj esploristoj de la 16-a jarcento nomis ĉi tiun regionon de centra pacifikborda Nordameriko "California" laŭ paradiza lando en tiama hispana romano, sed ili ne koloniigis la tutan landon ĝis la malfrua 18-a jarcento. Ĉi tiu kolonia Kalifornio dividiĝis inter du regionoj, poste Meksikaj ŝtatoj: norda Alta Kalifornio kaj suda Baĥa (Malalta) Kalifornio. Usono forprenis Altan Kalifornion de Meksiko dum milito inter la du najbaraj landoj de 1846-1848 por ĝia fekunda Centra Valo kaj la Pacifika haveno de Sanfrancisko. Kalifornio fariĝis la 31-a usona ŝtato la 9-an de septembro 1850, du jaroj post la malkovro de oro tie. Pro tio lasta, ĝi akiris la ĉjo-nomon "La Ora Ŝtato". Malalta Kalifornio restas parto de Meksiko kaj formas ties provincojn Baja California kaj Baja California Sur. La nuna Kalifornio mondfamas kiel centro de la usonaj kinoindustrio en Hollywood en la suda urbego Los-Anĝeleso kaj komputikindustrio en Silicia Valo en la norda urbego Sanfrancisko.

Nombroj

Loĝantaro: 33.871.648 (laŭ nombrado en 2000)
Etnoj: angloj (46,7%), hispanoj (32,4%), azianoj (10,9%), afrikanoj (6,7%), amerikanoj (1,0%), pacifikanoj (0.3%), aliaj (2,0%)
Lingvoj: angla, hispana, kaj multaj aliaj
Ĉefurbo: Sakramento
Urbegoj: Los-Anĝeleso, San-Diego

Aliaj urboj

- Alamo
- Berkeley
- Fremont
- Lafayette
- Moraga
- Orinda
- Sanfrancisko
- San-Joseo
- Ventura

Pedagogio

Universitatoj:
- Publikaj: Universitato de Kalifornio kaj Kalifornia Ŝtata Universitato ja:カリフォルニア州 ko:캘리포니아 주 simple:California th:มลรัฐแคลิฟอร์เนีย

California

California, esperante Kalifornio estas la nomo de diversaj geografiaj unuoj, en Nordameriko:
- Kalifornio (iam parto de Alta California, Supra Kalifornio), ŝtato de Usono
- Baja California (Malalta aŭ Malsupera Kalifornio), duoninsulo de Meksiko, dividita administracie en du subŝtatoj:
- Baja California
- Baja California Sur
- Kalifornia Golfo, golfo inter la duoinsulo Baja California kaj la cetero de Meksiko.

Kemia elemento

Kemiaj elementoj estas la fundamentaj substancoj, kiuj konstitigas la universon. Oni ne povas diserigi la 92 "naturajn" elementojn en substancojn pli simplajn. Dek sep el la elementoj estas artefaritaj. Okdek procentoj el la elementoj estas metaloj, nome, ili konduktas varmon, estas fleksaj aŭ streĉeblaj, kaj estas brilaj. La nemetaloj inkludas gasojn, likvojn, kaj solidojn. La metaloidoj kombinas la propecojn de la metaloj kaj la nemetaloj. En la jaro 1869, la rusa sciencisto Dmitri Mendeleev aranĝis la elementojn laŭ ilia subkuŝanta naturo. Ĉi tio evoluis en la perioda tabelo, kiu montras la atomnumerojn en kolumnoj kun kemia simileco. Oni povas grupigi la kemiajn elementojn laŭ vivneceso, bezonata kvanto por homo: oligoelementoj, polielementoj, makroelementoj Ĉiu elemento havas atomnumeron kaj atompezon. La atomnumero de la elemento estas la nombro da protonoj en la atomo. La atompezo aŭ atommaso estas la pezo de la atomo komparata kun la pezo de atomo de karbono-12. Elementoj estas (vidu ankaŭ [http://www.forst.tu-muenchen.de/EXT/AIS/scio/elemetim.html etimologio de la kemiaj elementoj]: # Hidrogeno - H # Heliumo - He # Litio - Li # Berilio - Be # Boro - B # Karbono - C # Nitrogeno - N # Oksigeno - O # Fluoro - F # Neono - Ne # Natrio - Na # Magnezio - Mg # Aluminio - Al # Silicio - Si # Fosforo - P # Sulfuro - S # Kloro - Cl # Argono - Ar # Kalio - K # Kalcio - Ca # Skandio - Sc # Titano - Ti # Vanado - V # Kromo - Cr # Mangano - Mn # Fero - Fe # Kobalto - Co # Nikelo - Ni # Kupro - Cu # Zinko - Zn # Galiumo - Ga # Germanio - Ge # Arseno - As # Seleno - Se # Bromo - Br # Kriptono - Kr # Rubidio - Rb # Stroncio - Sr # Itrio - Y # Zirkonio - Zr # Niobo - Nb # Molibdeno - Mo # Teknecio - Tc # Rutenio - Ru # Rodio - Rh # Paladio - Pd # Arĝento - Ag # Kadmio - Cd # Indio - In # Stano - Sn # Antimono - Sb # Teluro - Te # Jodo - I # Ksenono - Xe # Cezio - Cs # Bario - Ba # Lantano - La # Cerio - Ce # Prazeodimo - Pr # Neodimo - Nd # Prometio - Pm # Samario - Sm # Eŭropio - Eu # Gadolinio - Gd # Terbio - Tb # Disprozio - Dy # Holmio - Ho # Erbio - Er # Tulio - Tm # Iterbio - Yb # Lutecio - Lu # Hafnio - Hf # Tantalo - Ta # Volframo - W # Renio - Re # Osmio - Os # Iridio - Ir # Plateno - Pt # Oro - Au # Hidrargo - Hg # Talio - Tl # Plumbo - Pb # Bismuto - Bi # Polonio - Po # Astato - At # Radono - Rn # Francio - Fr # Radiumo - Ra # Aktinio - Ac # Torio - Th # Protaktinio - Pa # Uranio - U # Neptunio - Np # Plutonio - Pu # Americio - Am # Kuriumo - Cm # Berkelio - Bk # Kalifornio - Cf # Ejnŝtejnio - Es # Fermio - Fm # Mendelevio - Md # Nobelio - No # Laŭrencio - Lr # Ruterfordio - Rf # Dubnio - Db # Seborgio - Sg # Borio - Bh # Hasio - Hs # Mejtnerio - Mt # Darmŝtatio - Ds # Rentgenio - Rg # Ununbio - Uub # Ununtrio - Uut # Ununkvadio - Uuq # Ununpentio - Uup # Ununheksio - Uuh # Ununseptio - Uus # Ununoktio - Uuo Kategorio:Kemiaj elementoj ja:元素 ko:화학 원소 ms:Unsur kimia simple:Element th:ธาตุเคมี

Geografio

---- Geografio (ge γη "tero", graphein γραφειν "priskribi") estas scienco, kiu pristudas geografian medion de la Tero, ĝian strukturon kaj dinamikon, influon kaj distribuon de ĝiaj komponentoj en la spaco. Ĉefceloj de la geografio estas eltrovo de manieroj de racia teritoria organizo de la socio kaj naturekspluatado, kreado de fundamentoj por strategio de ekologie sendanĝera evoluo de la socio. Gravaj objektoj de geografiaj esploroj estas interagoj de la homo kaj la naturo, regularo de dislokigo kaj influo de la komponentoj de geografia medio en loka, regiona, nacia, kontinenta, oceana kaj globala niveloj. La mondpartoj: Ameriko - Azio - Eŭropo - Afriko - Oceanio - Antarkto ----

Geografiaj objektoj

:Akvofalo - Arbaro - Delto - Dezerto - Duno - Duoninsulo - Ebenaĵo - Fjordo - Marfluo - Glaciaro - Golfo - Groto - Heĝkamparo - Insulo - Kanalo - Klafto - Komunumo - Kontinento - Lago - Laguno - Lando - Erikejo - Markolo - Maro - Montaro - Monto - Nacio - Nunatako - Oceano - Ravino - Regiono - Rivero - Rojo - Roko - Stepo - Tablomonto - Tundro - Urbo - Valo - Vilaĝo - Vulkano Vd. ankaŭ: Geografiaj Nomoj ----

Geografiaj sciencoj

Pro la komplikeco de la esplorobjektoj, oni dispartigas geografian sciencon je specializaj sciencdisciplinoj, nome: :Branĉoj de Geografio:
- Fizika Geografio
- Socio-Ekonomia Geografio
- Kartografio kaj Topografio :Intersciencaj Geografiaj Disciplinoj:
- Antropogeografio ~ Etnogeografio ~ Historia Geografio ~ Lingva Geografio ~ Medicina Geografio ~ Milita Geografio ~ Rekreacia Geografio ~ Veterinara Geografio MIKOVINYI Sámuel ----

Geografoj kaj vojaĝantoj

Geografio estas unu el antikvaj sciencoj. La unuaj provoj por naturscienca klarigo de geografiaj fenomenoj, apartenas al grekaj filozofoj de la Mileta skolo (6-a jc. a.K.) ? Taleso, Anaksimandro, k.a. : Geografia Malkovro : Anaksimandro : Ĉeng He : Ibn Batuta : Vitus BERING : François BERNIER : Samuel de CHAMPLAIN : Petro KROPOTKIN : Kolumbo : Magelano : Marko Polo : Strabono : Taleso : Vasco da GAMA : Marc Aurel STEIN ---- als:Geografie ja:地理学 ko:지리학 ms:Geografi simple:Geography th:ภูมิศาสตร์

Nordameriko

Nord-Ameriko estas kontinento en la norda hemisfero limita norde de la Arkta Oceano, oriente de la norda Atlantika Oceano, sude de la Kariba Maro, kaj okcidente de la norda Pacifika Oceano. Ĝi kovras areon de 24.497.994 km² (9.458.728 kvadrataj mejloj), aŭ proksimume 4,8% de la surfaco de la tero. Ekde Julio 2002 ĝia loxantaro estis proksimume 514.600.000. Nord-Ameriko estas la tria plej granda kontinento aree, post Azio kaj Afriko, kaj havas la kvara plej granda loĝantaro post Azio, Afriko, kaj Eŭropo. Kaj Norda kaj Sud-Ameriko estas nomita pro Amerigo VESPUCCI, kiu estis la unua Eŭropano kiu sugestis ke la Amerikoj ne estas la Orientaj Hindioj, sed antaŭe maleltrovita (de Eŭropanoj) Nova Mondo. La nur landkonekto de Nord-Ameriko al Sud-Ameriko estas la mallarĝa Istmo de Panamo. La landoj de Nord-Ameriko estas:
- Antiloj
- Bahamoj
- Belizo
- Dominikio
- Gvatemalo
- Haitio
- Honduraso
- Jamajko
- Kanado
- Kosta-Riko
- Kubo
- Meksiko
- Nikaragvo
- Panamo
- Salvadoro
- Usono Kategorio:Kontinentoj ja:北アメリカ ko:북아메리카 simple:North America th:ทวีปอเมริกาเหนือ zh-min-nan:Pak Bí-chiu

Usono

:Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono La tria plej granda laŭ loĝantaro, Usono (aŭ Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko) estas la plej granda nacio laŭ mono kaj militistara forto, kaj do estas la plej potenca nacio nun surtera. Usono lokiĝas en Nordameriko; la plej granda parto de Usono (la t.n. 48 ŝtatoj, krom Alasko kaj Havajo) limitiĝas norde de Kanado, oriente de la Atlantika Oceano, sude de la Golfo de Meksiko kaj Meksiko, kaj okcidente de la Pacifika Oceano. Alasko lokiĝas nord-okcidente de Kanado, kaj Havajo lokiĝas enmeze de la Pacifika Oceano. Usono permesas al siaj civitanoj la posedon de armiloj (garantiite de ĝia konstitucio), estas tre kapitalisma, angleparolanta lando, kiu donis al la mondo televidon, komputilon, atombombon kaj Mickey Mouse. Kritikantoj asertas, ke ĝi kondukis la mondon al la rando de la abismo, batalante en la Malvarma Milito (1948-91) kontraŭ Sovetunio, en kiu ĝi venkis. Havante la plej grandan amaskulturon de la mondo, ĝi profunde influas amaskulturon tra la mondo, de Holivudo al hiphopo, kaj, per tiuj ĉi, influas la morojn de aliaj landoj.

Faktoj

- Loko: 38 00 No, 97 00 Ok (centra Nordameriko)
- Ĉefurbo: Vaŝingtono
- Areo: 9.166.600 km²
- semotaŭga: 19%
- Loĝantaro: 275.562.673 (2000, takso), urbanoj 77% (2000)
- homoj en kv. km: 30,1 (2000)
- homoj en kv. km da semotaŭga tero: 158,2 (2000)
- kreskanta elcento: 0,91% (2000, takso)
- naskoj: po 14,2 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortoj: po 8,7 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- migrantoj: po +3,5 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortokvanto de beboj: po 6,82 mortoj el 1000 naskoj (2000, takso)
- infanoj je virino: po 2,06 infanoj naskitaj de virino
- meza vivo-longeco: 77,12 jaroj (74,24 viroj, 79,9 virinoj) (2000, takso)
- Esperanto: Historio en la lando Usono estas la sola grava lando, kiu ne uzas la SI-sistemon. La Esperanta vorto Usono venas el Usonia, iam proponita vorto por eviti la uzon de "Ameriko" por la lando kaj "Amerikanoj" por ĝiaj loĝantoj. La longforma nomo estas Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko, kaj oftega mallongigo estas USA.

La plej grandaj urboj

La datumoj estas de la jaro 2000. La nombroj montras milionojn da loĝantoj. Ne temas pri la loĝantoj ene de la juraj limoj de la urboj, sed pri ampleksaj regionoj kun multaj antaŭurbetoj kaj eĉ memstaraj urboj, kies centron formas la nomitaj urboj. Usono konsistas el 50 ŝtatoj:

Etnoj

83,5% eŭropana (el Germanio, Irlando, Britio, Italio, Meksiko, Pollando, Rumanio, Rusio, Kubo, ktp),
12,4% afrikana (el okcidenta Afriko, Jamajko, Haitio, ktp),
3,3% aziana (el Ĉinio, Filipinoj, Sud-Koreio, Vjetnamio, Barato, Japanio, ktp),
0,8% amerikana

Je 1996, la plimulto da la 916 mil (laŭleĝaj) enmigrintoj venis el Meksiko (164 mil), Filipinoj (56), Barato (45), Vjetnamio (42), Ĉinio (42), Domingo (40), Kubo (26), Ukrainio (21), Rusio (20) kaj Jamajko (19).

Religio

En la jaro 2002:
- 52% protestantismo
- 24% katolikismo
- 10% nenia
- 10% alia
- 2% mormonismo
- 1% judismo
- 1% islamo

Lingvo

Denaskaj lingvoj en 1990. La nombroj montras milionojn da parolantoj. Kun 500-100 mil parolantoj: la portugala (430), japana (428), greka (388), araba (355), hindia kaj urduo (331), rusa (242), jida (213), taja (206), persa (201), haitia (189), armena (150), navaha (149), hungara (148), hebrea (144), nederlanda (143), kmera (127), guĝarata (102). 2,04 milionoj parolas lingvojn kun malpli ol 100 mil usonaj parolantoj. legpova: 97% (97% viroj, 97% virinoj) (1979, takso) [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/usaacc.htm lingvaj situacio kaj leĝaro en usono (france)]
- registaro: demokratia federacia respubliko. La ĉefekzekutivo kaj la ŝtatestro de Usono estas la usona prezidanto.
- sendependeco: je la 4-a de julio 1776 de Britio
- organizoj: UNO (1945), NATO
- konstitucio: la 4-an marto 1789
- korupteco: 8,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)
- ekonomio: 3169,0 Md (1998, takso)
- por kapo: 11,50 kd (1998, takso)
- kreskanta elcento: 4,1% (1999, takso)
- inflacio: 2,2% (1999)
- senokupeco: 4,2% (1999)
- valuto: 1 dolaro ($)

Historio

Vidu apartan artikolon: Historio de Usono

ekonomio

Agrikulturo de Usono

Esperanto en Usono

Vidu apartan artikolon: Usono:Esperanto-movado Stella Toogood Cope (1914-2004), D kaj FD (kvakerismo) en Berkeley/Kalifornio, mortis la 1-an de aŭgusto pro kancero. Kategorio:Nordameriko ! ja:アメリカ合衆国 ko:미국 ms:Amerika Syarikat simple:United States th:สหรัฐอเมริกา zh-min-nan:Bí-kok

Angla lingvo

La angla lingvo estas okcidentĝermana lingvo, origininta de Anglio, kun forta influo de la franca lingvo. En la historio de la angla lingvo, oni distingas tri fazojn:
- la anglosaksa lingvo (500-1000)
- la meza angla lingvo (1000-1500)
- la moderna angla lingvo (1500- ) La angla lingvo evoluis el la antikva ĝermana de Anglio kaj estis disvastigita tra la mondon ek de ĉ. 1500 per la milita, teknologia kaj kultura potenco de la Brita Imperio kaj ĝia ido Usono. Eble 25% de la mondo (1500 milionoj) regas la anglan kiel denaska (375 m), dua (375 m) aŭ fremda (750 m) lingvo. La lingvo ne nur floras en Britio kaj Usono kaj la landoj de iliaj eks-imperioj, sed estas studata tra la mondon, eĉ ekzemple en Indonezio kaj Etiopio, kiuj neniam estis sub la regado de anglalingvanoj. La angla estas oficiala lingvo de UNO kaj unu el la ĉefaj internaciaj lingvoj en Afriko. Kun la franca ĝi estas unu el la du vere mondaj lingvoj. La angla estis unu el la ĉefaj fontoj, el kiu Esperanto pruntis vortojn. Ekzemple: suno, birdo, ŝipo, lando, ofta ktp. Unuflanke, la angla estas facile lernebla, ĉar ĝi havas malmulte da gramatikaj finaĵoj, sed uzas vortordon por montri la rilatojn inter vortoj. Aliflanke, ĝi estas malfacile lernebla, ĉar la ortografio estas nefonetika kaj arĥaika (moderna ortografio reflektas la prononcon de la mezepoka angla, kiam la veno de la presilo konformigis la literumadon, ĉefe laŭ la tiama Londona dialekto) kaj la lingvo enhavas multe da idiotismoj. La angla ankaŭ havas sonojn ne ofte uzatajn en aliaj lingvoj. Neatendite, la ĉina havas similajn problemojn por alilingvanoj. Nur la ĉina kaj la hinda-urda havas pli da denaskaj parolantoj ol la angla, sed ili ne estas fortaj ekster siaj regionoj. La angla, aliflanke, estas lingvo vere tutmonda: kvar kontinentoj (Nordameriko, Eŭropo, Afriko, Azio) aparte havas pli ol 50 milionojn da parolantoj, en du aliaj kontinentoj (Aŭstralio kaj Nordameriko) la angla estas la ĉefa lingvo, kaj nur unu kontinento, Sudameriko, aparte de Gujano, restas sen unualingvaj parolantoj. La angla estas la internacia lingvo de scienco, komputiko, komerco, popmuziko kaj aviado, inter aliaj. Ĝi estas laborlingvo de UNO kaj ASEAN kaj, praktike, la ĉefa laborlingvo de EU: dum multaj dokumentoj de EU estas haveblaj en la franca kaj la germana kaj, iafoje, eĉ aliaj el la 20 oficialaj lingvoj, nur en la angla estas ĉiuj dokumentoj haveblaj. La angla ankaŭ estas la ĉefa laborlingvo de multaj transnaciaj entreprenoj. Laŭ Encyclopædia Britannica, almenaŭ 16 nacioj enhavis pli ol unu milionon da anglalingvanoj en 1990:

223,9 Usono
60,0 Niĝerio
53,3 Britio
32,0 Filipinoj
21,0 Barato¹
16,0 Kanado
14,8 Aŭstralio
5,5 Malajzio
3,7 Tanzanio
3,5 Sud-Afriko
3,3 Irlando
3,2 Nov-Zelando
2,7 Liberio
2,3 Jamajko
1,2 Trinidado kaj Tobago
1,0 Singapuro

¹ Laŭ la barata popolnombrado de 1991 ĉ. 90 milionoj (~ 11%) de la enloĝantoj diris, ke ili scipovas la anglan kiel la unuan, duan aŭ trian lingvon ( http://www.censusindia.net/cendat/language/table4_E.PDF ).

Notu bone, ke diversaj nacioj kalkulas siajn lingvanojn malsame kaj ne ekzistas nombroj pri la angla por ĉiu nacio. Ekzemple, Kenjo, Pakistano kaj Bangladeŝo, ĉiu probable havas 3 milionojn da parolantoj. Ankaŭ, malmulte de nacioj kalkulas dualingvanojn. Almenaŭ 30 milionoj angleparolantoj ne estas en la supraj nombroj.

Famaj aŭtoroj de la angla

- Chaucer
- Ŝekspiro
- Milton
- Blake
- Charles DICKENS
- Mark TWAIN
- Joyce
- Ernest HEMINGWAY
- Orwell
- Jack KEROUAC
- J. D. SALINGER
- Tolkien Vidu ankaŭ: Anglalingva Literaturo

Eksteraj ligiloj

Pluraj vortaroj en la [http://dmoz.org/World/Esperanto/Informo/Vortaroj/Angla/ katalogo DMOZ] Kategorio:Okcidentĝermana lingvaro als:Englische Sprache ja:英語 ko:영어 ms:Bahasa Inggeris simple:English language th:ภาษาอังกฤษ zh-min-nan:Eng-gí

Usono

Faktoj

La plej grandaj urboj

Etnoj

83,5% eŭropana (el Germanio, Irlando, Britio, Italio, Meksiko, Pollando, Rumanio, Rusio, Kubo, ktp),
12,4% afrikana (el okcidenta Afriko, Jamajko, Haitio, ktp),
3,3% aziana (el Ĉinio, Filipinoj, Sud-Koreio, Vjetnamio, Barato, Japanio, ktp),
0,8% amerikana

Religio

En la jaro 2002:
- 52% protestantismo
- 24% katolikismo
- 10% nenia
- 10% alia
- 2% mormonismo
- 1% judismo
- 1% islamo

Lingvo

Historio

Vidu apartan artikolon: Historio de Usono

ekonomio

Agrikulturo de Usono

Esperanto en Usono

Pacifiko

Geografio > Oceano ----

Dosiero:Pacifiko.png

Pacifiko, Pacifika Oceano aŭ Paca Oceano, la plej granda akvokorpo en la mondo, estas oceano, kiu okupas trionon de la supraĵo de la Tero. Etendiĝante proksimume 15 500 km de la Beringa Maro en la arkta nordo ĝis la glaciaj marĝenoj de la Maro de Ross de Antarktio en la sudo, Pacifiko atingas sian plej grandan larĝon ĉe proksimume 5 gradoj norde latitudo, kie ĝi etendiĝis proksimume 19 800 km de Indonezio ĝis la marbordo de Kolombio. La okcidentan limon de la oceano oni ofte metas ĉe la Malaka Markolo. Pacifiko enhavas proksimume 25 000 insulojn (pli ol la suma nombro en la cetero de la oceanoj de la mondo kune), preskaŭ ĉiuj el kiuj troviĝas sude de la ekvatoro. Pacifiko kovras areon de 179.7 milionoj da kv km. La plej malalta punkto en la Tero, en la Mariana Tranĉeo, kuŝas en Pacifiko. Laŭ la neregulaj marĝenoj de Pacifiko kuŝas multaj maroj, la plej grandaj el kiuj estas la Celebesa Maro, Korala Maro, Orienta Ĉina Maro, Maro de Japanio, Sulua Maro, kaj Flava Maro. La Malaka Markolo kunligas Pacifikon kun la Hindia Oceano ĉe la okcidento, kaj la Magelana Markolo kunligas Pacifikon kun Atlantiko en la oriento.

Oceana fundo

La oceana fundo de la centra pacifika baseno estas relative unueca, kun averaĝa profundo de proksimume 4 270 m. La ĉefaj neregulecoj en la regiono estas la treege krutflankaj, ebensupraj submaraj pintoj konataj kiel marmontoj. La okcidenta parto de la fundo konsistas el montaj arkoj, kiuj leviĝas super la maron kiel insulaj grupoj, kiel ekzemple la Salomon-Insuloj kaj Nov-Zelando, kaj profundaj tranĉeoj, kiel ekzemple la Mariana Tranĉeo, la Filipina Tranĉeo, kaj la Tonga Tranĉeo. La plejparto de la profundaj tranĉeoj kuŝas apud la eksteraj marĝenoj de la larĝa okcidenta pacifika kontinenta breto. Laŭ la orienta marĝeno de la pacifika baseno estas la Orienta Pacifika Altaĵeto, kiu estas parto de la tutmonda mezoceana kresto. Prosimume 3 000 km transa, la altaĵeto staras proksimume 3 km super la apuda oceana fundo. Pro tio, ke relative malgranda terareo drenas Pacifikon, kaj pro la enorma grando de la oceano, la plejmulto de la sedimentoj estas aŭtigenaj aŭ pelagaj laŭ origino. Aŭtigenaj sedimentoj inkluzivas montmoriloniton kaj filipsiton. Pelagaj sedimentoj devenantaj de marakvo inkluzivas pelagaj ruĝaj argiloj kaj la skeletaj restaĵoj de marvivo. Terigenaj sedimentoj estas limigitaj al mallarĝaj marĝenaj bendoj apud la tero.

Akvaj karakterizoj

Akvaj temperaturoj en Pacifiko varias de frostaj en la apudpolusaj regiono ĝis proksimume 29 gradoj C apud la ekvatoro. Saleco ankaŭ varias laŭ latitudo. Akvo apud la ekvatoro estas malpli sala ol tiu, kiu troviĝas en la mezaj latitudoj pro la abunda pluvofalo dum la tuta jaro. Apudpoluse de la mezvarmaj latitudoj la saleco estas ankaŭ malalta, ĉar okazas malmulte da vaporiĝo de marakvo en ĉi tiuj regionoj. La supraĵa rondiro de la pacifikaj akvoj estas ĝenerale dekstruma en la Norda Hemisfero kaj maldekstruma en la Suda Hemisfero. La Norda Ekvatora Fluo, pelita okcidenten laŭ latitudo 15 gradoj norde fare de la kursaj ventoj, turnas sin norden apud la Filipinoj kaj fariĝas la varma Kuroŝia, aŭ Japana, Fluo. Turniĝante orienten ĉe proksimume 45 gradoj norde, Kuroŝio branĉiĝas kaj kelkaj akvoj moviĝas norden kiel la Aleuta Fluo, dum la cetero turniĝas suden por realiĝi al la Norda Ekvatora Fluo. La Aleuta Fluo branĉiĝas kiam ĝi alprokimiĝas al Nord-Ameriko kaj formas la bazon de maldekstruma fluado en la Beringa Maro. Ĝia suda branĉo fariĝas la malrapida, sudenfluanta Kalifornia Fluo. La Suda Ekvatora Fluo, fluanta okcidenten laŭ la ekvatoro, svingiĝas suden oriente de Nov-Gvineo, turniĝas orienten ĉe proksimume 50 gradoj sude latitudo, kaj kuniĝas kun la ĉefa elokcidenta fluo de Suda Pacifiko, kiu inkluzivas la ter-rondiranta Antarkta Ĉirkaŭpolusa Fluo. Kiam ĝi alproksimiĝas al la ĉilia marbordo, la Suda Ekvatora Fluo dividiĝas; unu branĉo fluas preter Horna Kabo kaj la alia turniĝas norden por formi la Peruan Fluon, aŭ la Fluon de Humboldt.

Klimato

Nur la internoj de la grandaj landamasoj Aŭstralio, Nov-Gvineo, kaj Nov-Zelando evitas la trapenetran klimatan influon de Pacifiko. Ene de la areo de Pacifiko, ekzistas kvin klare malsamaj klimataj regionoj: la mez-latitudaj elokcidentaj regionoj, la kursaj regionoj, la musona regiono, la tajfuna regiono kaj la senventaj regionoj. La musona regiono kuŝas en fore okcidenta Pacifiko inter Japanio kaj Aŭstralio. Karakterizo de ĉi tiu klimata regiono estas ventoj kiuj blovas de la kontinenta interna al la oceano dum vintro kaj al la mala dikekto dum somero. Konsekvence, signita sezoneco de nubeco kaj pluvofalo okazas. Tajfunoj ofte kaŭzas ampleksan difekton en okcidenta kaj sudokcidenta Pacifiko. La plej granda tajfuna ofteco ekzistas ene de la triangulo de suda Japanio ĝis la centraj Filipinoj ĝis orienta Mikronezio. Kvankam malpli bone difinitaj ol la aliaj klimataj regionoj, du gravaj senventaj regionoj kuŝas en la oceano, unu troviĝas apud la okcidentaj marbordoj de Centra Ameriko kaj la alia ene de la ekvatoraj akvoj de okcidenta Pacifiko. Ambaŭ regiono estas notitaj pro ilia alta humido, konsiderinda nubeco, malpezaj fluktuantaj ventoj, kaj oftaj serenoj.

Geologio

La Andesita Linio estas la plej signifa regiona distingo en Pacifiko. Ĝi apartigas la pli profundan, bazan magman rokon de la Centra Pacifika Baseno disde la parte submara kontinentaj zonoj de acida magma roko ĉe siaj marĝenoj. La Andesita Linio sekvas la okcidentan randon de la insuloj apud Kalifornio kaj pasas sude de la aleuta arko, laŭ la orienta rando de la Kamĉatka Duoninsulo, la Kuriloj, Japanio, la Marianaj Insuloj, la Salomon-Insuloj, kaj Nov-Zelando. La malsimileco daŭras nordorienten laŭ la okcidenta rando de la Albatroso Cordillera laŭ Sud-Ameriko ĝis Meksiko, revenante tiam al la insuloj apud Kalifornio. Indonezio, la Filipinoj, Japanio, Nov-Gvineo, kaj Nov-Zelando; ĉiuj orientaj etendaĵoj de la kontitentaj blokoj de Aŭstralio kaj Azio -- kuŝas ekster la Andesita Linio. Ene de la fermita maŝo de la Andesita Linio estas la plejmulto de la profundaj kavoj, submaraj vulkanaj montoj, kaj oceanaj vulkanaj insuloj, kiuj karakterizas la Centran Pacifikan Basenon. Estas ĉi tie, ke bazaltaj lafoj leĝere fluas el fendoj por konstrui enormajn kupolsimilajn vulkanajn montojn, kies eroziiĝintaj suproj formas insulajn arkojn, ĉenojn kaj amasojn. Ekster la Andesita Linio, vulkanado estas eksplodema, kaj la tiel nomata Pacifika rando de fajro estas la ĉefa zono de ekplodema vulkanado en la mondo.

Teramasoj

La plej granda teramaso en Pacifiko estas la kontinento Aŭstralio, kiu estas proksimume egala laŭ grando al la la 48 interkuŝantaj usonaj ŝtatoj. Proksimume 3 200 km sudoriente de Aŭstralio estas la granda insulgrupo Nov-Zelando. Preskaŭ ĉiuj el la pli malgrandaj insuloj de Pacifiko kuŝas inter 30 gradoj norde kaj 30 gradoj sude latitudo, etendigante de Sudorienta Azio ĝis Paskinsulo; la cetero de la Pacifika Baseno estas preskaŭ tute sentera. La granda triangulo de Polinezio liganta Havajon, Paskinsulon, kaj Nov-Zelandon enhavas la insulajn arkojn kaj amasojn de la Kuk-Insularo, Markizoj, Samoa Insularo, Societa Insularo, la Tokelaua Insularo, Tonga Insularo, kaj Tuamotua Insularo. Norde de la ekvatoro kaj okcidente de la Internacia Datlinio estas la multaj malgrandaj insuloj de Mikronezio, inkluzive Karolinon, la Marŝalajn Insulojn, kaj la Marianajn Insulojn. En la sudokcidenta angulo de Pacifiko kuŝas la insuloj de Melanezio, superregataj de Nov-Gvineo. Aliaj gravaj insulamasoj de Melanezio inkluzivas la Arkipelagon de Bismarck, Fiĝiojn, Nov-Kaledonion, la Salomon-Insulojn, kaj Vanuatuon. Insuloj en Pacifiko havas tri bazajn tipojn: kontinentaj insuloj, altaj insuloj, koralaj rifoj, kaj superlevitaj koralaj kajoj. Kontinentaj insuloj kuŝas ekster la Andesita Linio kaj inkluzivas Nov-Gvineon, la insulojn de Nov-Zelando, kaj la Filipinojn. Ĉi tiuj insuloj estas strukture asociitaj kun la apudaj kontinentoj. Altaj insuloj estas vulkandevenaj, kaj povas enhavi aktivajn vulkanojn. Inter ĉi tiuj estas Bugenvilo, Havajo, kaj la Salomon-Insuloj. La tria kaj kvara tipoj de insuloj ambaŭ estas la rezulto de koralenhava insula konstruo. Koralaj rifoj estas malalte kuŝantaj strukturoj, kiu superkonstruiĝis sur bazaltaj lafofluoj sub la oceana supraĵo. Unu el la plej dramaj estas la Granda Bariera Rifo apud nordorienta Aŭstralio. Dua insula tipo el koralo estas la superlevita korala kajo, kiu kutime estas iomete pli granda ol la malaltaj koralaj insuloj. Ekzemploj inkluzivas Banabon (ekse Oceana Insulo) kaj Makateo en la Tuamotua grupo de Franca Polinezio.

Historio kaj ekonomio

Gravaj homaj migradoj okazis en Pacifiko en prahistoriaj tempoj, plej notinde tiuj de praindianoj el Azio al Ameriko tra Beringio, tiu de praaŭstralianoj al Aŭstralio kaj tiuj de polinezianoj de Tahitio orienten ĝis Havajo, Nov-Zelando kaj Paskinsulo. La oceano estis viditaj de Eŭropanoj frue en la 16-a jarcento, unue de Vasco NUÑEZ DE BALBOA (1513), kiu trairis Panamon kaj nomis ĝin "Paca" pro la kalmaj akvoj kiun li vidis. Poste la ĉirkaŭmonda ekspedicio de Magelano transiris Pacifikon al la Filipinoj, Nov-Gvineo, kaj la Salomonaj. La galeón de Manila estis la unua trapacifika komerca vojo. Dum la 17-a jarcento la nederlandanoj, navigante preter suda Afriko, superregis la malkovron kaj komercon; Abel TASMAN malkovris en 1642 Tasmanion kaj Nov-Zelandon. La 18-a jarcento signis amason da eksplorado de la rusoj en Alasko kaj la Aleutaj Insuloj, la francoj en Polinezio, kaj la britoj dum la tri vojaĝoj de James COOK -- al Suda Pacifiko kaj Aŭstralio, Havajo, kaj la Nord-Amerika Pacifika Nordokcidento. Kreskanta imperiismo dum la 19-a jarcento rezultigis la okupadon de la plejparto de Pacifiko fare de la okcidentaj potencoj. Signifaj kontribuoj al oceanografa scio estis faritaj dum la vojaĝoj de la HMS Beagle en la 1830-aj jaroj, kun Charles DARWIN surŝipa; la HMS Challenger dum la 1870-aj jaroj; la USS Tuscarora (1873-1876); kaj la germana Gazelle (1874-1876). Kvankam Usono prenis la Filipinojn en 1898, Japanio regis okcidentan Pacifikon ĝis 1914. Ĝis la fino de la Dua Mondmilito, la Usona Pacifika Floto de la Usona Mararmeo estis la efektiva estro de la oceano. Dek kvar sendependaj regnoj troviĝas en Pacifiko: Kiribato, Nauro, Papuo-Nov-Gvineo, Tajvano, Tuvalo, Samoo, Aŭstralio, Fiĝioj, Japanio, Nov-Zelando, la Filipinoj, la Salomonoj, Tongo, kaj Vanuatuo. Ok el ĉi tiuj regnoj atingis plenan sendependecon de 1960, kaj la insuloj iam en la Kuratora Teritorio de la Pacifikaj Insuloj redifinis sian rilaton kun Usono. Ankaŭ en Pacifiko estas la usona ŝtato Havajo kaj kelkaj insulaj teritorioj kaj posedaĵoj de Aŭstralio, Ĉilio, Francio, Japanio, Nov-Zelando, la Unuiĝinta Reĝlando, kaj Usono. La utiligo de la minerala riĉeco de Pacifiko estas malhelpata de la granda profundo de la oceano. En malprofundaj akvoj apud la marbordoj de Aŭstralio kaj Nov-Zelando, oni eltiras petrolon kaj naturan gason, kaj oni rikoltas perlojn laŭ la marbordoj de Aŭstralio, Japanio, Papuo-Nov-Gvineo, Nikaragvo, Panamo, kaj la Filipinoj, kvankam en tre malkreskanta kvanto. La plej bona posedaĵo de Pacifiko estas ĝiaj fiŝoj. La strandaj akvoj de la kontinentoj kaj la pli mezvarmaj insuloj donas haringon, salmon, sardinon, spadfiŝon, kaj tinuson, kaj ankaŭ konkulojn. En 1986, la membroj-nacioj de la Suda Pacifika Forumo deklaris la areon sennuklea regiono kiel provo halti nuklean testadon kaj preventi la renverson de nuklea rubo tie. Vidu ankaŭ: El Niño Kategorio:Oceano Kategorio:Oceano ja:太平洋 ko:태평양 simple:Pacific Ocean th:มหาสมุทรแปซิฟิก zh-min-nan:Thài-pêng-iûⁿ

Nevado

Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono > Nevado ----

Dosiero:Nevada_map_showing_counties.png

Dosiero:us-nv.gif Nevado (angle, Nevada [ne-VA-da]) fariĝis la 36-a ŝtato de Usono je la 31-a de oktobro 1864. Loĝantaro: 2 106 074 (en 2001)
Ĉefurbo: Carson City
Horzono: UTC-8 (Pacifika); UTC-7 dum somero La plej granda urbo en Nevado estas Las Vegas, mondfama kiel vetludema feriejo. La restaĵo de la ŝtato estas plejparte malplena dezerta altaĵo inter la montaroj Rockies al la oriento kaj Sierra Nevada al la oriento. TTT-ejo de Nevado en la angla http://www.state.nv.us Kategorio:Usono Kategorio:Usonaj ŝtatoj ja:ネバダ州 ko:네바다 주

Arizono

Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono > Arizono ---- Dosiero:us-az.gif Arizono (angle, Arizona) fariĝis la 48-a ŝtato de Usono je la 14-a de februaro 1912. Ĝi estis la lasta de la tuŝantaj 48 ŝtatoj eniri la union. Kelkaj geografiaj elstaraĵoj en Arizono estas la Kanjono Granda, altebenaĵo Kaibab, la pentrita dezerto kaj dezerto Sonoran, kaj la ŝtonigita arbaro. Loĝantaro: 5,130,632 (en 2000)
Ĉefurbo: Phoenix TTT-ejo de Arizono en la angla http://www.state.az.us Kategorio:Usono Kategorio:Usonaj ŝtatoj ja:アリゾナ州 ko:애리조나 주

Meksiko

Geografio > Ameriko > Nordameriko > Meksiko ----

Dosiero:mx.gif

Geografio

Situo: 23 No, 102 Ok (suda Nordameriko)
Areo: 1.923.040 km²
semotaŭga: 12%

Demografio

Loĝantaro: 97,483,412 (2000) % urbana: 74% (2000)
homoj je kv. km: 52,2 (2000)
homoj je kv. km da semotaŭga tero: 434,9 (2000)
ekonomia kresko: 1,53% (2000, takso)
naskoj: 23,15 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
mortoj: 5,05 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
migrantoj: -2,84 je 1000 homoj en jaro (2000, takso)
mortokvanto de beboj: 26,19 mortoj je 1000 naskoj (2000, takso)
infanoj po virino: 2,67 infanoj naskita je virino (2000, takso)
meza vivo longeco: 71,49 jaroj (68,47 viroj, 74,66 virinoj) (2000, takso)
oficiala nomo: "Estados Unidos Mexicanos" (unuiĝintaj ŝtatoj meksikaj)
Ĉefurbo: Meksikurbo
La plej grandaj urboj: milionoj en 2000 (takso):

19,75	Meksikurbo (#4 tutmonde)
4,10	Gvadalaharo
3,60	Monterejo

Etnoj: 60% mestiza (miksitoj de eŭropana kaj amerikana sango), 30% amerikana, 9% eŭropana, 1% aliaj
Religio: 95% kristanismo (89% katolikismo, 6% protestantismo) 5% aliaj
Lingvo: la hispana, la naŭatla, dialektoj de la majaa, aliaj indianaj lingvoj
alfabeta: 89,6% (91,6% viroj, 87,6% virinoj) (1995 takso)

Politika sistemo

Registaro: demokrata federa respubliko Prezidanto elektita pere de universala kaj sekreta balotado por sesjara periodo Duĉambra kongreso: deputitoj (tri jaroj) kaj senatanoj (ses jaroj)
Sendependiĝo: la 16-an de septembro 1810 de Hispanio
Internaciaj organizaĵoj: UNO (1945)
konstitucio: la 5-an de februaro 1917
Politikaj partioj (ĉefaj):
- Revolucia Institucia Partio (fondita 1929)
- Partio de Nacia Agado (1939)
- Partio de la Demokrata Revolucio (1988) Ekonomio: 198 [8Gd]] (1998, takso)
po kapo: 1,97 kd (1998, takso)
kreskanta procento: 3,7% (1999, takso)
inflacio: 15% (1999)
senokupa: 2,5% en urboj (1998, takso)
registara buĝeto: 41,06 Gd (1994, takso) Valuto: 1 peso (Mex$, MXN) ([http://www.xe.com/ valoro])

Provincoj

Meksiko dividiĝas en 31 provincojn kaj la Federacian Distrikton ĉirkaŭ la ĉefurbo: Vidu ankaŭ: Mapo de la subŝtatoj de Meksiko.

Geografio

la plej alta monto estas la Citlaltepetl aŭ Cerro de la Estrella (Stelmonto)...

Historio

La historio de Meksiko dividiĝas en ses ĉefaj periodoj:
- Kulturoj de Mezameriko, kiam floris la olmekoj, toltekoj kaj meŝikoj (1,200 a.K. - 1521 p.K.)
- Konkero kaj koloniigado fare de la hispanoj (1521-1810): la sieĝo de Tenoĉtitlano kaj la fondo de la Vicregno de Nova Hispanio
- Milito por la sendependiĝo kaj unuaj provoj organiziĝi (1810-1824): la alvoko de Dolores fare de pastro Miguel Hidalgo, la milito kontraŭ la reĝa armeo, la atingo de la sendependeco, la Unua Imperio kaj la proklamo de la respubliklo
- Sendependa vivo (1824-1910): la malstabileco de la unuaj jaroj, la perdo de teritorio, la Reformo, la Dua Imperio, la porfiria diktaturo
- La meksika revolucio (1910-1917): la proklamo de Madero, la militantaj ĉefoj, la konvencio de Aguaskalento, la konstitucio
- La registaroj de la institucia revolucio (1917-2000): la stabiligo post la enlanda milito, la fondo de la Nacia Revolucia Partio, la lasta armita subleviĝo kaj la sinsekvo de konstitucie elektitaj prezidantoj

Ankaŭ vidu

- Diskuto pri la nomo de Meksiko en esperanto
- Prezidanto de Meksiko Kategorio:Nordameriko ! ja:メキシコ ko:멕시코 ms:Mexico simple:Mexico zh-min-nan:México

16-a jarcento

Historio > Jarcentoj: 15-a jarcento - 16-a jarcento - 17-a jarcento Jaroj:

1501	1502	1503	1504	1505	1506	1507	1508	1509	1510
1511	1512	1513	1514	1515	1516	1517	1518	1519	1520
1521	1522	1523	1524	1525	1526	1527	1528	1529	1530
1531	1532	1533	1534	1535	1536	1537	1538	1539	1540
1541	1542	1543	1544	1545	1546	1547	1548	1549	1550
1551	1552	1553	1554	1555	1556	1557	1558	1559	1560
1561	1562	1563	1564	1565	1566	1567	1568	1569	1570
1571	1572	1573	1574	1575	1576	1577	1578	1579	1580
1581	1582	1583	1584	1585	1586	1587	1588	1589	1590
1591	1592	1593	1594	1595	1596	1597	1598	1599	1600

ja:16世紀 ko:16세기

18-a jarcento

Historio > Jarcentoj: 17-a jarcento - 18-a jarcento - 19-a jarcento Jaroj:

1701	1702	1703	1704	1705	1706	1707	1708	1709	1710
1711	1712	1713	1714	1715	1716	1717	1718	1719	1720
1721	1722	1723	1724	1725	1726	1727	1728	1729	1730
1731	1732	1733	1734	1735	1736	1737	1738	1739	1740
1741	1742	1743	1744	1745	1746	1747	1748	1749	1750
1751	1752	1753	1754	1755	1756	1757	1758	1759	1760
1761	1762	1763	1764	1765	1766	1767	1768	1769	1770
1771	1772	1773	1774	1775	1776	1777	1778	1779	1780
1781	1782	1783	1784	1785	1786	1787	1788	1789	1790
1791	1792	1793	1794	1795	1796	1797	1798	1799	1800

ja:18世紀 ko:18세기

Meksiko

Geografio > Ameriko > Nordameriko > Meksiko ----

Dosiero:mx.gif

Geografio

Situo: 23 No, 102 Ok (suda Nordameriko)
Areo: 1.923.040 km²
semotaŭga: 12%

Demografio

19,75	Meksikurbo (#4 tutmonde)
4,10	Gvadalaharo
3,60	Monterejo

Politika sistemo

Provincoj

Meksiko dividiĝas en 31 provincojn kaj la Federacian Distrikton ĉirkaŭ la ĉefurbo: Vidu ankaŭ: Mapo de la subŝtatoj de Meksiko.

Geografio

la plej alta monto estas la Citlaltepetl aŭ Cerro de la Estrella (Stelmonto)...

Historio

Ankaŭ vidu

- Diskuto pri la nomo de Meksiko en esperanto
- Prezidanto de Meksiko Kategorio:Nordameriko ! ja:メキシコ ko:멕시코 ms:Mexico simple:Mexico zh-min-nan:México

Baja California (duoninsulo)

La duoninsulo Baja California [BAĥa kaliFORnia] (hispane malalta Kalifornio) estas duoninsulo en la plej okcidenta parto de Meksiko. Ĝi longas ĉ. 1200 km; de ĉeftera Meksiko disigas ĝin la Kalifornia Golfo. Ĝia pleja larĝo estas en la mezo kaj mezuras ĉ. 200 km. Administre ĝin okupas la subŝtatoj Baja California kaj Baja California Sur. Ĝi estas relative maldense loĝata, precipe en la sudo. Nur de 1976 ekzistas seninterrompa longdistanca ŝoseo tra la duoninsulo, nomata (carretera) Transpeninsular. Ĝi atingas la plej sudan setlejon, Cabo San Lucas, la kvaran plej grandan banlokon de Meksiko. Kategorio:Meksiko

Usono

Faktoj

La plej grandaj urboj

Etnoj

83,5% eŭropana (el Germanio, Irlando, Britio, Italio, Meksiko, Pollando, Rumanio, Rusio, Kubo, ktp),
12,4% afrikana (el okcidenta Afriko, Jamajko, Haitio, ktp),
3,3% aziana (el Ĉinio, Filipinoj, Sud-Koreio, Vjetnamio, Barato, Japanio, ktp),
0,8% amerikana

Religio

En la jaro 2002:
- 52% protestantismo
- 24% katolikismo
- 10% nenia
- 10% alia
- 2% mormonismo
- 1% judismo
- 1% islamo

Lingvo

Historio

Vidu apartan artikolon: Historio de Usono

ekonomio

Agrikulturo de Usono

Esperanto en Usono

1846

Historio > Jarcentoj > 19-a jarcento > 1846 ---- Ĉi tiu jaro estas normala jaro komenciĝanta ĵaŭde (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1846 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj

- Fino de l' mondo, laŭ Adventistoj de la Sepa Tago.
- Ferooj : Venceslaus Ulricus HAMMERSHAIMB kreas komunan feroan ortografion.
- Finnlando : Johan Ludvig RUNEBERG verkas la tekston de Vårt land/Maamme.
- Neptunon trovis Adams.
- Milito inter Meksikio kaj Usono ekas.
- 11-a de januaro: Batalo de Ruapekapeka dum 1-a Maoria Milito aŭ 'Flagstaff War' en Nov-Zelando.
- 8-a de majo: Ĝeneralo Zachary TAYLOR venkis meksikanojn en Palo Alto kaj Resaca de la Palma.
- 9-a de majo: Ĝeneralo Mariano ARISTA venkis usonanojn apud Rio Grande.
- 13-a de marto: Usono oficiale deklaris militon kontraŭ Meksikio.
- 16-a de junio: Pio la 9-a iĝis Papo.
- 22-a de aŭgusto: Usono konkeris Nov-Meksikon.
- 19-a de septembro Ĝeneralo Zachary TAYLOR alvenis al urbo Monterey kun 6.625 soldatoj.
- 4-a de decembro Usona brigado de raketoj akompanis la homforton gvidita de Majoro-Ĝeneralo Winfield SCOTT kontraŭ Meksiko. La unua bataliono de armeo (ĉirkaŭ 150 homoj kaj armita per 50 raketoj) estis je la estreco de Unua Lieŭtenento George H. TALCOTT.
- 28-a de decembro : Iovao fariĝis la 29-a ŝtato de Usono.
- Kreita Pasilogio.

Naskiĝoj

- 30-a de januaro: Sankta Angela de la Cruz.
- 7-a de aprilo: Luis Filipe de SALDANHA da GAMA, Brazila admiralo.
- 24-a de aprilo: Pollando : Helena HEMPEL
- 5-a de majo : Pollando : Henryk SIENKIEWICZ
- 28-a de julio: Princino Isabel de Brazilo.
- 5-a de aŭgusto: João GOMES de ARAÚJO brazila komponisto.
- 14-a de aŭgusto: Francisco GLICÉRIO CERQUEIRA LEITE, brazila politikisto.
- 18-a de aŭgusto: Brasílio Itiberê da CUNHA, brazila komponisto.
- 25-a de aŭgusto: Alfredo BEVILACQUA, Brazila komponisto.
- Ĉeĥio : Zikmund WINTER
- León DENIS
- NIETZSCHE

Mortoj

- 17-a de marto: Friedrich BESSEL, matematikisto kaj astronomo
- 7-a de junio: Sankta Antonio Maria Giannelli
-