Zambio
La plej alta monto de Malavio estas la 3000 m alta Mulanĝe (vidu foton), la plej longa rivero estas la 400 km longa Shire. La Shire-rivero formas la sudan defluon de la Malavia Lago (pli frue: Njasa Lago). La Malavia Lago estas kun la surfaco de ĉ. 29.600 km² la plej granda lago de Malavio kaj la tria plej granda de Afriko.
La landareo estas ĉ. 118.484 km² (landloko 99.), el kiu 31 % estas arbaro kaj vepro, 25% akvosurfaco, 20 % agrosurfaco, 15 % paŝtejo kaj kampo.
Etendiĝo: nordo-sudo 850 km, okcidento-oriento 350 km.
landlimoj: 2.881 km, al Mozambiko 1.569 km, al Tanzanio 475 km kaj al Zambio 837 km.
----
Geografio (geγη "tero", grapheinγραφειν "priskribi") estas scienco, kiu pristudas geografian medion de la Tero, ĝian strukturon kaj dinamikon, influon kaj distribuon de ĝiaj komponentoj en la spaco.
Ĉefceloj de la geografio estas eltrovo de manieroj de racia teritoria organizo de la socio kaj naturekspluatado, kreado de fundamentoj por strategio de ekologie sendanĝera evoluo de la socio. Gravaj objektoj de geografiaj esploroj estas interagoj de la homo kaj la naturo, regularo de dislokigo kaj influo de la komponentoj de geografia medio en loka, regiona, nacia, kontinenta, oceana kaj globala niveloj.
La mondpartoj: Ameriko - Azio - Eŭropo - Afriko - Oceanio - Antarkto
----
Geografio > Kontinentoj > Afriko
----
Kun areo de 30.271.000 km2, Afriko estas tre granda kaj varma kontinento, kaj havis 805.000.000 loĝantojn en la jaro 2000. Oni parolas 1.995 malsamajn lingvojn en Afriko. Ekz. Niĝerio havas 427 indiĝenajn lingvojn.
[http://perso.wanadoo.fr/eric.coffinet/Afrika_Agado.html Esperanto en Afriko]
La origina Afriko estis la romia provinco Africa, kies teritorio proksimumas la nunan Tunizion.
Regionoj:
- Nord-Afriko - Subsahara Afriko
Historio: La kontinenta parto de la lando nomiĝas "Tanganjikio", sed apudkuŝanta insulo - "Zanzibaro". Ĝis 1961 ambaŭ estis Britajkolonioj (nomataj konfidaĵoj, angle trust territory). En 1961 sendependiĝis Tanganjikio, en 1963 - Zanzibaro. Ili unuiĝis je unu ŝtato en 1964. La nomo "Tanzanio" estas akceptita el komencaj silaboj de du federaciaj subjektoj.
Lingva situacio en Tanzanio:
En Tanzanio parolatas pli ol cent lingvoj, ĉefe de la bantua lingvofamilio. Post la sendependiĝo, la registaro agnoskis, ke tio estas problemo por la unueco de la lando, kaj pro tio enkondukis la svahilan kiel nuran ŝtatan lingvon. La registaro enkondukis ĝin en ĉiuj unuagradaj lernejoj por disvastigi ĝin. En la tiama situacio ne eblis enkonduki ĝin en la tuta edukado, ĉar jam estis tre granda laboro skribi svahilan lernlibrojn por la unuagradaj lernejoj. Pro tio la angla (kiu estis la kolonia lingvo de post la [[Unua Mondmilito{Afrika Unio{Komunumo de Nacioj
Geografio > Afriko > Zambio
----
Dosiero:zm.gifZambia
Zambio estas lando en sud-centra Afriko. La ĉefurbo kaj plej granda urbo de Zambio estas Lusako.
- Landkodo: ZM.
- E-nomo: [m] Norda Rodezio; [o] Zambia Respubliko.
- Nacia nomo: Republic of Zambia.
- Areo: 752.614 kv.km.
- Politika sistemo:respubliko.
- Ŝtatestro: prezidento Frederick CHILUBA (1991).
- Ĉefurbo: Lusako (641 mil).
- Loĝantaro: 8.978 mil (1995), inter ili bemba 36,0%, tonga 16,5%.
- Ŝtatlingvo:angla.
- Pokapa GNP: 400 $.
- Monunuo: Zambia kvaĉo $.
La Malavi-lago (malnova nomo Njasa Lago) taksitas al unu de la plej grandaj lagoj de Orienta Afriko kun longo de preskaŭ 600 km, kaj larĝo de 80 km (averaĝe 50 km) kaj profundo de ĝis 700 m. Ĝi estas la naŭa plejgranda lago de la tero kaj la tria en Afriko post la Tanganjika Lago kaj Viktoria Lago. Najbaraj landoj de la Malavia Lago: Tanzanio, Malavio kaj Mozambiko.
La Malavia Lago konatas en la akvaristiko pro riĉeco de specioj (ca. 1500 specioj). Multaj koloraj specioj estas tre disvastiĝantaj, popularaj en la akvaristiko. Tiuj fiŝoj apartenas al buŝkovantoj.
La koloniismo (el latina: colonia kolonio, setlejo) signifas la politikon de akiro kaj evoluigo de kolonioj kaj funkciigo de tiuj ekonomie, militiste laŭ interesoj de la hejmlando. Tio signifas la politikan subpremon kaj ekonomian ekspluatadon de la dependaj popoloj. Krome ludis gravan rolon la misiigo kaj ofte ekstermo, murdado de la indiĝenaj popoloj.
La koloniismo aperis kun la novaj geografiaj malkovroj, kiam en la 15-aj jarcento oni malkovris (1492) Amerikon. En la posta jarcento la eŭropaj ŝtatoj (ĉefe Hispanio, Portugalio, sed ankaŭ Britio) okupis kaj ekspluatis tiun kontinento kaj certigi la sklavojn por la plantejoj koloniigis Afrikon. La koloniigo de Azio kaj Australio okazis pli poste (17-18-a jc) far Nederlando, Britio, Francio. Germanio aperis nur en la 19-a jarcento kaj akiris malgrandan parton de Afriko. Ankaŭ aliaj landoj akiris malgrandajn teritoriojn (Usono, Belgio). La kolonioj proviuzis la eŭropajn landojn (hejmlandojn) per krudmaterialoj (ekz. kansukero, oro, diamanto, kaŭĉuko ktp.), sen redoni la taŭgan ŝanĝan valoron. Tiu unuflanka livero helpis la ekfloron de la kapitalismo en Britio (Hispanio kaj Portugalio misuzis la oraĵojn) kaj eksplodon de la industria revolucio en la 18-19 jarcenta Britio.
Ĉar Germanio povis akiri nur restaĵon de la kolonioj en la 19-a jarcento, la lando insigis la novan dividon de la kolonioj. Tio pintumis en la unu mondmilito. Post la milito Britio kaj Francio akiris teritoriojn de laiam Osmana Imperio, sed ili jam ne povis malferme koloniigi ilin, tiel nomis la kolonion protektorato. Tio fakte donis pli gravajn rajtojn por la lokaj politikistoj, sed la vera potenco restis ĉe Britio, Francio.
Post la unua monmilito sendependiĝis multaj malgrandaj landoj en Eŭropo. Tio kaj la ekantaj naciaj movadoj strebis, batalis por la nacia sendependiĝo. Post la dua mondmilito multaj grandaj kolonioj de Britio sendependiĝis, sed ili restis en la Brita Commonwealth. La senkoloniigo finiĝis en la 1970-aj jaroj, kiam la lastaj (grandaj) kolonioj (de Hispanio, Portugalio) sendependiĝis. (sed vidu Orienta Timoro)
Oni parolas pri novkoloniismo se aperas simila dependeco de potenca strukturo kiel ĉe koloniismo. Kelkaj parolas pri novkoloniismo de Usono, kiam tiu okupas landojn kaj enpotencigas fidelulojn, sendas militistajn, ekonomiajn, politikajn ’’konsildonantojn’’, helpantojn. Fine de la 80-aj jaroj komence de la 90-aj jaroj, la konsildonantoj de IMF (mona organizaĵo sub influo de Usono) aperis en la Latin-Amerikaj, Aziaj, Orient-Eŭropaj landoj kaj devigis la privatigon de (sukcesaj) fabrikoj, dekonstruon de la sociala politiko (fakte tiuj landoj estis ege kreditŝuldaj kaj tiel fakte perdis la sendependan ekonomian politikon).
La iamaj kolonioj fakte ne perdis ligojn al la iama koloniiga lando: ili formas organizaĵojn kiel Commonwealth, Fankofonaj landoj. La kulturo kaj ĉefe la lingvo ankaŭ hodiaŭ interligas tiujn landojn: oni uzas por tio la nocion postkoloniismo.
vidu:Bandung konferenco - koloniigo - konkurso por Afriko - Imperiismo
Sklaveco
Sklavo estas homo sen personaj aŭ civilaj rajtoj, apartenanta kiel objekto al alia homo, kiu lin aĉetis aŭ kaptis en milito. Ili formis gravan socian tavolon en la antikvo, poste parte en la koloniaj landoj. koloniaj
Sklaveco estas stato de sklavo, elformiĝanta post la prakomunumo kun apero de la agrikulturo kaj bestobredado. Dum tiu epoko la sklavoj estis tute posedaĵoj de sia superulo, kiu decidis pri iliaj sortoj.
La sklavoj estis ĉefe militkaptitoj, kiujn oni poste vendis sur bazaroj aŭ simple sklavigis ilin. Ili laboris komence ĉedome kiel helpantoj kaj en la metiejoj. Ili laboris en la grandaj konstruaĵoj kiel ĉe konstruado de piramidoj, irigaciaj kanaloj. (Kelkaj opinias, ke tiuj laboristoj estis servutuloj, duonsklavoj.)
Tiu socia statuso ekzistis diversskale ĉe preskaŭ ĉiuj la civilizacioj de antikveco, de Ĉinio ĝis Romia imperio (kie ili estis aprte multaj) pasante tra Hindio kaj Persa imperio.
La subpremo de la sklavoj kondukis kelkfoje al ribeloj, el kiuj la plej fama estis la sklavribelo de Spartako (73-71 a.K.). Tiuj ribeloj estis ĉiam venkitaj far la pli bone organizitaj kaj ekipitaj potenculoj.
La vera sklaveco malfortiĝis dum ekapero de feŭdismo, sed restis heredaĵoj de tio (servuteco).
La sklaveco reviviĝis pro la koloniado de Ameriko. La koloniistoj volis laborigi fortajn, kaj malmultekostajn laboristojn sur la bienegoj, en la minejoj de la novaj teritorioj. Tiel ili ekigis la sklavkomercon en la komenco de la 16-a jarcento.16-a jarcento
La sklavkomerco tuŝis ĉefe la afrikajnnigrulojn. Oni kalkulas nombrojn de 15 milionoj da afrikaj sklavoj (onidire 80 % mortis dumvoje) ĝis la komenco de la 19-a jc., kiuj estis transportitaj per simplaj aŭ speciale ekipitaj sklavoŝipoj en Amerikon.
Komence de la 19-a jarcento la sklaveco estis baro antaŭ la evoluo de kapitalismo; tiel ekis la movado de aboliciismo. La sklavecon forviŝis Unuiĝinta Reĝlando en 1807 (en la Brita Imperio nur en 1833), Francio en 1816 (en la kolonioj je la 27-a de aprilo1848). En Usono oni liberigis la sklavojn en plimulto de la ŝtatoj en la 1860-aj jaroj, kiel rezulto de la Usona Enlanda Milito1861-1865.200px
Kvankam la sklaveco oficiale estis malpermesita en la 19-a jarcento en plimulto de la landoj, la sklaveco pluvivis kiel servuto, trudlaboro (Sovetunio, Nazia Germanio) aŭ laborigo de infanoj (infana sklaveco en Azio) kaj seksa sklaveco en la 20-a kaj 21-a jarcentoj. Ofte laboristoj estas kvazaŭsklavigitaj pro ŝuldoj (inside kaj false aranĝitaj intence de la mastroj) en Brazilo aŭ Nepalo (kie ŝuldoj povas estis "elaĉetitaj" de aliaj bienistoj, tiel fakte "aĉetantaj" la laboristojn).
ja:奴隷ko:노예simple:Slavery
David LIVINGSTONE
David Livingstone ( - 19-a de marto1813 en Blantyre Skotlando ĉe Glasgow; † 1-a de majo1873 en Chitambo ĉe Bangweulu-lago) estis skotamisiisto kaj Afriko-esploristo.
Li estis komence koton-teksanto, sed okupiĝis krom tio pri medicino kaj teologio. Li veturis en 1840 al Sud-Afriko kiel misiisto de la Londona Misia Asocio. En 1849 li travojaĝis de la misiejo Kolobeng en Beĉuanio el la dezerto Kalahari ĝis al Ngami-lago. Li atingis en 1851 en nova vojaĝo la supran fluon de Sambesi. Li travojaĝis ekde 1853 ĝis 1856 durchreiste tutan Sud-Afrikon de Sambesi ĝis Loanda kaj reen ĝis Quilimane. Dum tio li malkovris novembre en 1855 la Victoria akvofalo-n de Sambesi. Reveninte en la patrujon , lie eldonis la libron "Missionary travels and researches in South Africa".
Laŭ komisio de la brita registaro en marto 1858, li iris kun lia frato Charles Livingstone kaj 5 aliaj aeŭropanoj denove al Quilimane kaj al areo de Sambesi. Li serĉis la fonton de la rivero ĉe la Malavi-lago.
pliaj vojaĝoj, malkovroj
- januaro 1866 alvenis en Sansibar
- aprilo 1867 suda fino de Tanganjika-lago - aprilo 1868 Moero-lago
- majo 1868 alvenis en Cazembe
- 18-a de julio 1968 Bangweolo-lago.
Li mortis la 1-an de majo je dizenterio en Ilala ĉe suda bordo de Bangweolo. Li estis entombigita en la abatejo de Westminster la 18-an de aprilo 1874. Skribitas sur la tomboŝtono: "Brought by faithful hands over land and sea, here rests David Livingstone, missionary, traveler, philanthropist, born March 19, 1813, at Blantyre, Lanarkshire, died May 1, 1873, at Chitambo's village, Ulala. Other sheep I have which are not of this fold; them also I must bring (John 10:16)."ja:ディヴィッド・リヴィングストン
- Du rakontoj en la lingvo internacia Esperanto] / el la pola lingvo trad. A. Grabowski. - Nürnberg: Tümmel, 1891. - 20 p. (Biblioteko de la Lingvo Internacia Esperanto ; [42]) Sienkiewicz, Henryk: Janko-Muzikanto : [noveleto]... Glowacki, Aleksander = Prus, Boleslaw - Renaskita Manfred : dramo en tri aktoj / de K. R. Trad. V. V. de Majnov. -Nürnberg: Kron, 1891. - 18 p. - ([Biblioteko de la Lingvo Internacia Esperanto ; 46])
- Meier, Ludwig Emil: Vollständige methodische Grammatik, Formenlehre und Syntax der internationalen Sprache Esperanto / Ludwig Meier. - München: Meier, 1891. - 68 p.
- Zamenhof, Ludwik Lazar: Die Weltsprache "Esperanto": vollständiges Lehrbuch nebst zwei Wörterbüchern / nach der russischen Ausg. von L. Samenhof hrsg. von W. H. Trompeter. - Nürnberg: Tümmel, 1891. - 79 p. : ilustr.
----
Jean-Baptiste Isabey, portraitiste et miniaturisteFrançais né à Nancy, le 11 avril1767, meurt à Paris, le 18 avril1855.
À 19 ans, après quelques leçons prises auprès de Jacques Dumont, peintre miniaturiste de Marie Antoinette, il devient l'un des élèves de Jacques-Louis David. Employé à Versailles pour des portraits des ducs d'Angoulême et de Berry. La reine lui passa commande qui fut suivit de nombreuses autres à partir de là et jusqu'à sa mort en 1855 par les successifs rois de France.
Joséphine de Beauharnais et Napoléon Bonaparte furent ses mécènes. Il a participé à la mise en scène de leurs sacres, les estampes qu'il fit pour la commémoration s'ajoutèrent au célèbre tableau de David, travail pour lequel il fut payé par Louis XVIII en 1814.
Jean-Baptiste Isabey représentait en Europe l'excellence de l’école française de miniaturistes. Renommée acquise notamment par de la qualité de ses ivoires peints à la gouache, en règle générale entourés de cadres précieux ou sertis dans des boîtes d’or.
Bien qu'ayant été fidèle à Napoléon lors de son retour d'Elbe, il n'en fut pas moins partie prenante à la restauration, notamment en organisant le couronnement de Charles X
La monarchie de Juillet lui conféra un poste important en lien avec les relations royales. Napoléon III lui accorda une pension, et la médaille de commandeur de la légion d'honneur.
Isabey, Jean-BaptisteCatégorie:Peintre en IIsabey, Jean-BaptisteIsabey, Jean-Baptiste
Motî:fa 1 fa 1 [o.n.] tchedje a poirter so s' dos. F. faix.
>> Li Bon Diu n' avoye måy li fa sins l' sorfa°: Cwand on-z est dins l' måleur, dins l' penin, on trove todi ene pitite aidance d' ene sakî.
Franwal: ahåyant po: "divine Providence".
Etimolodjeye: latén "fasce" (minme sinse).
Omonimes:
- fa (o.n.; pitite fagne)
- fwè 2 [o.n.] fa (pitite fagne å mitan des bwès). rl a: Baconfwè.
>> Li Fwè, dirî l' Fwè: nos di des plaeces di Transene.
>> Nargåfwè, Rebefwè: nos di des plaeces di Viyance.
>> Erlonf
Motî:fwè 1 fwè 1 [f.n.] croeyance e des sacwès d' rilidjeus. Po rweri d' on må d' sint tot fjhant ene nouvinne, i t' fåt avou l' fwè.Li råjhon d' l' ome est flåwe; ele si pout mari; li vraiye fwè, leye, ni s' pout nén mari (T. Kempis rat. pa J. Bosly). Li fwè tradicionele des Noers afrikins (on papî da J.M. Lecomte).
>> so m' fwè: ratourneure di djuraedje (d' acertinance). Dji vos l' acertinêye Les bierdjîs, a grande cawêye L' ont, so m' fw
Fagne [n.pl.] Meytrin boket di l' Eter-Sambe et-Mouze, avou l' Condroz al Bijhe, et l' Tieraxhe a Nonne. Inte les deus, gn a l' Calistinne, ene scherlaxhe, ene cénkinne di kilometes lådje. Li tere del Fagne est foirt frexhe. Dipus del mitan do payis, c' est des bwès, eyet l' restant, des waides.
