't Hessels is 't Limburgsdialek wat in Hasselt vaanajds gesproke weurt. 't Is ein vaan de Weslimburgse dialekte.
iech - make - dzjie - boom - hónd - slang - schaop - recht (oetlègk)
Hasselt ligk zjus te weste vaan e paor veurnaom isoglosses, en zien taol oondersjeit ziech daodoor hiel dudelik vaan beveurbild 't Genks. Zoe loupe de Panninger Seitenlinie en de doe-gijlien vaan noord nao zuid tösse de twie stei door, en zeet me in Hasselt schoên (neet sjoen) en dzjie, oech (neet doe en diech). Ouch ligk Hasselt nog zjus in 't Belsj-Limburgs oontrundingsgebeed, wat es gevolg heet tot 't waord dörp dao es dèrp gerealiseerd weurt, en Luik es Lèèk. Ouch ligk Hasselt in 't gebeed vaan de Aajdsaksische monoftongisatie: 't heet eek, boom, rook en zweet tegeneuver eik, boum, rouk en zweit. Hasselt ligk ouch te weste vaan de ie-ij en oe-ui grènze, meh dees klaanke zien veranderd in èè en öö (welke lèste klaank tenao dèks weer oontroond is). Teslotte kump in 't Hessels h-deletie veur, meh dit gebäört neet consequint en 't versjijnsel verdwijnt dudelik mèt d'n tied.
't Hessels heet wie alle Belsj-Limburgse dialekte probleme ziech stoonde te hawwe en 't gebruuk devaan löp stèrk trök. Bovedeen spreke väöl Limburgstaolege in Hasselt 'n aander dialek, umtot 'n stad ummer plattelandsimmigrante aontrèk. Heidoor is 't Hessels de lèste vijfteg jaor dudelik veranderd.
Literatuur in 't Hessels is sjaars.
De spelling vannen "Dieksjenèèr van't (H)essels", 1989, drèède verbieëterde éûtgaaf ès'n wetenschappeleke spelling van 't Hessels. Vir wieë gewóéën Hessels wielt schrèève, ès dee spelling nogal gekompliekeerd en doabèè braa lestig vir te gebrèèke bè'n tipmesjin of nen teksverwèrreker. Vir doa-an ewa te verhèllepe hèt Marco Clerinx - bè de mejwèrreking van Xavier Staelens zellef - 'n versimpelde spelling vir't Hessels éûtgewèrrek. Doa's e biekske (ne spellinggids) va gemaak (kiek hèè-onder).
Alle stroate vanne bènnestad van Hasselt hèbbe néû, wèè dee va Mestriech, twejtâlige stroatplieëtsjes. De Hesselse versie ès al èn dee "Vereenvoudigde spelling-Staelens".
't Limburgs (ouch waal Lèmburgs of Limburgsj'of "Limburgisj) is d'r populaere naam vör 'n verzameling dialekte die in de dialektologie 't Zuid-West Nederfrankisch (Goossens) geneumd werre. Me is ooch d'r term 'Limburgs' gaoë gebruuke umdat de mitste gebroekers van dis dialekte in ing van de beide Limburge wonne. Mae 't haat och luuj in Wallonië en de Ost-Kantons die dis taal nog kalle. In 1997 tekende de Hollisje euverhied 't Europese handvest ter erkenning van Europese regionale talen en erkende daomit 't Limburgs in Nederland as Europese regionale sjtreiktaal. De Bèlsje euverheid heet 't Raamwerk ter erkenning van nationale minderheden en talen oondertekent. Dit Raamwerk gift de Vlamsje franstalige minderheed in Voere e fatsoenlek statuut. Zoelang es Vlaandere weigert dit Raamverdrag te ratificere zal 't Handvest ter erkenning van regionale talen neet oonderteikend kinne werre en daorum besjteunt dis dialekte in Belsj Limburg nog neet officiëel. In Wallonië zeunt dis dialekte waal al erkaant es binnelandse regionale talen.
Verspreiing
't Woord Lèmburgs kin op twie maniere gedefinieerd weure: es sömpelweg alle dialekte die in Bèlsj en Hollands Lèmburg gesproke weure, en es 'n taolkundege einheid. Umtot 't Lèmburgs allewijl es streiktaol erkind weurt, is 't nötteg um die taol taolkundig aof te bakene1. Boe de grens ligk is nog e bitteke umstreje: vreuger woort ze getrokke mèt de Uerdinger Linie en de Benrather Linie, 't gebeed dös, boe-in me ich maak zeet veur ik maak of ich mach(e). Dat zouw evels beteikene tot 't Venloos en 't Kirchräödsj bei neet tot 't Lèmburgs hure. Allewijl weurt es belangriekste kinmèrk 't gebroek vaan sleep- en stoottoon gezeen, en wel 't gebroek vaan de sleeptoon veur de vaan oorsproonk lenger en stoottoon veur de vaan oorsprong körter syllabes. De twiede grens is daan de Benrather Linie, dee 't tonaliteitsgebeed in e noordwestelik deil, 't Limburgs, en e zuidoostelik deil, 't Ripuarisch, verdeilt.
Zelfs de tonaliteitslien es wes- en noordgrens vaan 't Limburgs werp probleme op: bekaans ummer gief 't boete dit gebeed nog dialekte die wel 't versjèl tösse de twei toene kinne, meh die neet in oppositie gebruke. Zoe weurt in 't Venrojs, 't Lommels, en 't Sintruins wel "gezonge", meh trif me gein wäörd aon die mèt behölp vaan de toene oeterein gehawwe weure. Ouch beveent ziech te zuie vaan Mestreech e gebeed zoonder tonaliteit.
Meistal hèlt de besjrieving vaan 't Limburgs bij de Duitse grens op, behave de Zelfkant, e gebeedsje tot e hèpske oet Nederland vörmp en inkel jaore bij Nederland heet gehuurd. Toch geit 't Limburgs wied in Duitsland door, tot euver de Rien, woe me vaan Bergisch sprik. Dees variante zien allein mèt e weineg routine es Limburgs te herkinne.
Soms nump me ouch de mier noordelike dialekte mèt (wie 't Venrojs), meh die zien in essentie Braobants. Wel kinne de Piellandse en Genneperlandse dialekte zuidoostelike kinmèrke wie versjeie saorte umlaut. De dialekte vaan de dörper oet de Braobantse gemeinte Kranedonk hure weer wel tot 't Limburgs.
't Weste vaan Belsj Limburg is 'n kwestie apart. In de noordwestelike gemeintes Lommel, Ham en De Loei weure dialekte gesproke die zoe good wie gans Braobants zien: 't Eineg Limburgs kinmèrk wat ze höbbe is de umlaut in diminutieve. 't Zuidweste, Sintruin en umgeving, ligk wel boete de tonaliteitsgrens meh binne de Uerdinger Linie. Bovedeen ligk dit gebeed t'n ooste vaan de Getelien: 'n bundeling vaan klein isoglöskes, die door hun groete aontal same belaangriek zien. Deze grens vörmp veur väöl lui e deil vaan de wesgrens. 't Ooste vaan Vlaoms-Braobant, Tiene en umgeving, teslotte ligk te weste vaan die Getelien meh t'n ooste vaan de Uerdinger Linie.
Ouch weure de Ripuarische dialekte in 't uterste zuidooste vaan Nederlands Limburg, zeker ouch door de sprekers zelf, wel Limburgs geneump; dit is oonder taolkundige evels hoegs oongebrukelik.
Kinmèrke
't Allerveurnaomste kinmerk is, wie gezag, de twietoenegheid. 't Twiede belangriekste, door de meiste dialekte gedeild, is 't wäördje i(e)ch boe 't Hollands ik heet. Derde is 't pronoom doe (soms diech) - de westelike dialekte (Bèlsj Lèmburg vaanaof Hasselt), gebroeke daoveur evels, zjus wie 't Nederlands vörm vaan gij (bev. dzjie in 't Hessels). Wijer koueme in de meiste dialekte de Hollandse ui en ij trök es oe en ie. In väöl dialekte weurt de t op 't eind vaan e woord in combinatie mèt väöl consonante neet oetgesproke (s(j)lech veur slecht). Lèstens, meh neet 't mins belangrieke, heet 't Lèmburg 'n eige verbuigingssysteem, dat väöl vaan zoewaal 't Hollands/Brabantse es vaan 't Duitse aofwiek. 'rs Zien drei grammaticaal geslaachte (mennelik, vruiwlik, oonzijig), mèt de artikele dae, die, dat (toonloos d'n/d'r, de, 't) en eine(n), ein, ei(n) (ne(n), 'n, e/'n). 't Miervajd volg de vruiwlike vörm. Typisch Lèmburgs is, tot 't adjectief bij 't vruiwlik en 't miervajd in inkel gevalle de -e oetstoot:
- Dee/eine sjoene maan.
- Die/ein sjoen vrouw.
- Dat/ei sjoên keend. ('t circonflex gif hei aon tot dit adjectief 'ne sleeptoon heet)
- Die sjoen minse.
Zuug wijer Limburgse grammair en ouch Limburgse klaanklier en spèlling.
Dialekte
:Hoofartikel: Limburgse dialekte
De versjèlle tösse de Limburgse dialekte zien aonzeenlik. Neet allein deit dat ziech veur aon de ren vaan 't taolgebeed, woe 't Limburgs laanksem meh dudelik euvergeit in ander taole en de typisch Limburgse kinmerke ei veur ei laote valle, ouch in 't hart vaan 't taolgebeed gif 't dèks al zoeväöl taolversjèlle, dèks geconcentreerd in taol-anclaves, tot wezelik eder plaots zien eige dialek heet. De meiste versjèlle zien groetendeils oos-wes georiënteerd, wat me dudelik bemerk bij 't reize vaan de Belsj-Brabants-Limburgse grens via Belsj en Nederlandse Limburg door 't Rienland. In noord-zuidriechting zien de versjèlle belangriek kleinder, vaandao tot me in groete deile vaan Nederlands Limburg ziech oonderein gemekelik kint verstoon, dewijl Hessels en Remunjs neet zoemer oonderein te verstoon zien.
Gebroek: Taolverlees en -behaajd
't Limburgs heet sins kort in Nederland 'ne wèttelike status meh is nörges wèrkelik officieel. De taol heet altied 'n superstraottaol bove ziech gehad en steit noe euveral "oonder" 't Nederlands en 't Duits. In de modèrnen tied vaan massamedia beteikent dat tot immigrante ziech vaan de cultuurtaol, neet vaan 't Limburgs zalle bedene. Ouch beteikent 't soms tot awwers hun kinder neet mier optrèkke in de volkstaol.
In Nederlands Limburg sprik door 't groetste deil vaan de provincie de mierderheid nog 't dialek (dit is dös neet per se Limburgs), vaan 'n klein mierderheid in 't plattelaand vaan Gennep en umstreke en good de helf vaan de jóngere in Wiert tot mier es negeteg procint hei en dao in 't Heuvellaand. Veural in 't zuie mote ouch de immigrés, wèlle ze bij de gemeinsjap hure, ziech 't plat eige make. Vaan noord nao zuid is 'nen dudeliken trend waor te numme vaan minder nao mie dialekgebroek. Oetzunderinge zien daobij de stei, meh hiel in 't bezoonder Heerle, woe me 't aondeil vaan dialeksprekers op mer 20% sjat. Door 't hoeg aonzien vaan 't Limburgs, wat in de leste jaore nog touwnump, zien dao relatief weineg lui die moodwèlleg 't Limburgs inwissele veur 't Nederlands.
In Belsj Limburg sprik de mierderheid vaan de ierste generatie nog Limburgs, meh de twiede generatie, veural de vrouwlui, höbbe 't dialek massaol laote valle, en trèkke hun kinder op 't Nederlands op. Me sjat tot vaan de daarde generatie nog oongevier 25% 't dialek behiers; dèks is dat 'n ander dialek es dat vaan de plaots woe ze woene. Väöl vaan die jóngere, veural de vrouwlui, gebruke 't dialek aamper nog. De volkstaol had in Vlaondere veural in de jaore '50 t/m '70 hiel weineg prestiesj. 't Veurbild vaan Heerle in Nederland wies evels oet tot dit neet noedzaokelik 't ind vaan 't Limburgs in 't Belsj hoof te beteikene.
In de Duitse gebejer is de situatie oonbekind, meh dao liekent 't gebruuk vaan 't plat ouch stèrk achteroet te goon, oongeveer wie in 't Belsj.
Limburgs binne dees encyclopedie
- :De Limburgse Wikipedia haet 'n paar Riechliene veur spèlling - :Ein kort euverziech van de sjriefwies (sjpelling) in de diverse dialekte en de plaatsnamelies in 't dialek sjtoon ouch op 'n sjpellingssjpiekpagina op dees Wikipedia.
Vootnoot
- 1: De erkinning binne Nederland betrif evels alle dialekte in Limburg en is dus neet taolkundeg gedefinieerd.
Extern links
- http://www.veldeke.net/
- [http://www.vanoostendorp.nl/fonologie/tongval/t33.html De Chinezen van Nederland] euver 't gebroek van sjtoèttone en sjleiptone in 't Limburgs
- [http://cf.hum.uva.nl/natlearn/limburgs/limbvrg.html Limburgs als streektaal: tien vragen]
- [http://www.limburgsedialecten.nl Website vaan de Limburgse streiktaolfunctionaris]
- [http://taal.phileon.nl/lim/limburgs.php Artikel euver 't Limburgs op de Nederlandse streiktaolesite]
- [http://www.limburghuis.com Thoespazjina vaan de werkgroop AGL, die ziech inzèt veur 'n algemein Limburgs]
Kategorie:Germaanse taleKategorie:Limburgse dialekteja:リンブルグ語
- [http://www.hasselt.be Website vaan de gemeinte Hasselt]
- [http://www.herkenrode.be Website vaan de Abdij Herkenrode]
Kategorie:Bèlsj_Limburg
Houfkinmèrke vaan de Limburgse dialekte
Bij de artikele euver de afzonderlike dialekte kin me tableukes mèt losse wäörd oontdèkke, wie dit:
iech - make - diech - boum - hoond - slang - sjaop - rech< >
::('t veurbild is euvergenome vaan Mestreechs).
Dees wäörd zien oonderhaoveg aon verandering door de versjèllende dialekte eweg. De eigenhede vaan eder woord zien houfkinmèrke vaan 't bestumde dialek. Aon dees kinmèrke herkint me 't Limburgse dialek boe me mèt te make heet dèks op e paar plaotse exak.
De kinmerke die in 't tableau opgenome zien, zien de volgende:
- ik/ich: te noordweste of te zuidooste vaan de Uerdinger Linie. In de meiste Limburgse dialekte zeet me ich, meh in e paar dialekte, wie 't Venloos, kump de vörm ik veur.
- make/maache: te noordweste of te zuidooste vaan de Benrather Linie. De meiste dialekte in Bèlsj en Nederlands Limburg kinne de Nederlandse vörm make. In 't oeterste zuidooste evels (bev. 't Kirchröadsj) veraandert de k nao lang vocale in ch.
- doe/geej: In 't groetste deil vaan bei Limburge kump 'n vörm vaan 't woord doe veur de twiede persoen inkelvajd veur. In 't noorde en weste evels geboek me vörm vaan gij, die es geej, dzjie of nog aanders gerealiseerd weure. De noordelike dialekte hure neet tot 't Limburgs wie dat allewijl gedefinieerd weurt, meh de westelike, gesproke in 't Bèlsj en in e heukske vaan Noord-Braobant, zeker wel.
- boum/boom en meine/mene: In 't centraal gebeed vaan 't Limburgs koume de aofgezwakde Duitse vörm boum en meine (aofgezwak, umtot de diftonge meender wied zien es in 't Duits). De vörm boom en mene veent me in 't noorde (vanaof Árse; Venlo heet de diftonge nog wel), 't weste en 't zuidooste.
- hónd/hóndj/hónk: oongeaffecteerd, gemouilleerd of gegutturaliseerd. De dialekte in 't midde vaan Nederlands Limburg (Wieërt-Zitterd) veurzien 'n t, die nao 'n n of 'ne vocaal optrejt, vaan 'n moulliering: ze krieg 'n leechte j-klank debij. De combinatie -nd kin zelfs -nj weure (wie in Remunj). Aander dialekte, in e klein gebeedsje um Tegele en in 't gebeed um Heële en Kèrkraoj, zètte de combinatie -nt um in -nk: de dentaal klanke weure gutturaal.
- slang/sjlang: te noordweste of te zuidooste vaan de Panninger Linie. De Panninger Linie bestump of de orzjineel combinaties sl, sm, sn, sp, st, zw oonveranderd blieve (te noorde en weste) of verandere in sjl, sjm etcetera. Twie stei höbbe de Panninger Linie deur hun bebpuwing loupe: Venlo en Mestreech.
- schaop/sjaop: te noordweste of te zuidooste van de Panninger Seitenlinie. De meiste Limburgse dialekte realisere de aw Germaanse sk- es sj-. Inkel dialekte doen dat evels nog ummer wie 't Nederlands, es sch-. Noot: soms weurt dees sj-klank, wie de bovestoonde, wiergegeve wie op't Duits, es "sch". 't Is evels beter dat te laote, gezeen 't bestoon vaan Limburgse dialekte die de sch es klank wel kinne. - rech(t): Väöl Limburgse dialekte, veural die in Nederland, delere de t aon 't eind vaan e woord, wienie die nao 'nen echte consonant kump (meh neet nao vocale en nao l, n en r) en assimilere de t nao m en ng es respectievelik p en k. Aander dialekte doon dat neet.
Kategorie:Limburgse dialekte
Mestreech
thumb
Mestreech (Maastricht op z'ch Hollands en Pruus, Maestricht op z'ch Frans) is neet allein de hoofstad vaan Nederlands Limbörg mèh ouch de groetste gemeinte: 121.495 bewoeners in 2005. Daoneve is 't nao of neve Nijmege wel de aajdste stad vaan Nederland. Börgemeister is Gerd Leers (CDA).
't Gief spaore vaan 'n aw Keltische bewoening vaanaof oongeveer 500 v.Chr. De gesjreve, good gedocumenteerde historie begint pas mèt de Roemeinse bezètting: in deen tied woort op dee plek de vesting Traiectum ad Mosam. Oongeveer op de plek boe vaandaog d'n daag de Servaosbrök (Aw Brök) lik, moot in deen tied al 'n aander brök geslage zien, die in de Middeliewe vervalle is.
In de Middeliewe waor Mestreech 'n bleujende havestad, boevaan Henric van Veldeke nog sprik in zien heilegeleve vaan Sint-Servaos. Deze bisjop heet es heilege 'n veurnaom rol gehad in de bleuj vaan Mestreech: heer waor 'ne populairen heilege en doezende pelgrims kaome eder jaor nao de Sintervaoskèrk um zie graaf te bezeuke. Wijer waor 't 'n plaots boe väöl weeg samekaome, en in 't verlengde daovaan woort 't 'n veurnaom handelsstad.
Wel woort de stad liechtelek gehinderd door de zoegeneumde Twiehieregheid: vaan de late Middeliewe tot aon 1794, wie ze veroverd woort door de Franse, hadde d'n hertog vaan Braobant en de prins-bisjop vaan Luik alletwie beperkde mach euver de stad.
Mèt de instèlling vaan 't Keuninkriek der Nederlande in 1815 kaom Mestreech in Nederland te ligke. In de periode vaan de Republiek hoort 't ouch tot de Nederlande, meh noe veur 't iers es volwoerdeg deil, naomelek in de nui gevörmde provincie Limbörg, en neet es deil vaan e wingewes. Wie in 1830 de zuideleke Nederlande ziech aofsjeide, maakde gans Limbörg, ouch Mestreech, de käös veur de katholieke Belzje. 't Waos evels d'n Hollandse ginneraol Cornelis Dibbets, dee de stad veur Nederland en keuning Wöllem I beheelt: jaorelaank heelt heer de stad compleet geïsoleerd mèt 'n dictatoriaol strengheid. Wie in 1839 't verdraag mèt 't Belsj geslote woort, woort Limbörg verdeild in e westelek, Belsj deil en 'n oostelek, Nederlands deil, boe-in Mestreech veur D'n Haog behawwe bleef. Dit verklaort boeveur de grens tösse de twie Limbörge zjus bij Mestreech de Maos neet volg.
Oonder aandere umtot Mestreech zoe in e heukske kaom te ligke, verveel 't in de negentiende iew tot ein vaan de ermste stei vaan 't ganse land. De band mèt 't Belsj woort evels gaaroet neet doorgesnoje: väöl arbeiders en get industriële oet Luik en umstreke vestigde ziech in de stad. Aon dees lui zien de mieste Franse wäörd in 't Mestreechs dialek te daanke. Pas vaanaof 1919, dus nao d'n Ierste Wereldoorlog, woort Mestreech 'n echte Nederlandse stad, in d'n iersten plaots mèt 't Noorde verboonde. Na d'n Twiede Wereldoorlog is de stad hiel snel gegreujd.
In 1992 woort hei 't Tractaot vaan Mestreech geteikend.
- [http://www.maastricht.nl/ Officieel website vaan de gemeinte]
- [http://www.kengkee.nl/ KengKee punt nl] - website in en euver 't Mestreechs
Kategorie:Hollesj Limburg - ja:マーストリヒト
Lijst van dichtstbijzijnde sterren vanaf de Aarde op volgorde van afstand.
Het onderzoek aan de ruimte levert nog altijd voortdurend nieuwe informatie op. Het is daarom mogelijk dat deze lijst niet overeenkomt met de laatste inzichten en ontwikkelingen.
Opmerkingen:
De afstanden in lichtjaar zijn gebaseerd op parallax gegevens van het Research Consortium on Nearby Stars (http://www.chara.gsu.edu/RECONS). De bronnen voor deze gegevens zijn:
:H) Hipparcos.
:Y) Yale Parallax Catalog.
:S) Soderhjelm 1999.
:T) Tinney 1996.
:1) Ontdekt in 2003; exacte afstand nog niet bekend.
Externe links
- [http://nstars.arc.nasa.gov/index.cfm NStars database] -- NASA's database van sterren op minder dan 25 parsecs afstand van de Aarde.
- http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.htm
- [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap010318.html Plattegrond van de 25 dichtstbijzijnde sterrenstelsels]
- [http://www.anzwers.org/free/universe/12lys.html Kaart van de sterren binnen een straal van 12,5 lichtjaar rond de Zon]
Sterrenja:近い恒星の一覧simple:List of nearest stars
Gawan
Herr Gawan (Gawain, Gawein) var en ridder af det runde bord ved kong Artus' hof. Han var søn af kong Lot af Orknøerne (norsk) og nevø af Artus.
Han optræder i mange romancer, den vigtigste er Gawan og den grønne ridder. Han er også en central figur i Wolfram von Eschenbachs Parsifal.
Kategori:MiddelalderKategori:Sagnhel
Hellige gral
Ordet gral er ikke fuldstændigt forklaret, etymologisk set, men man er nået så langt, at det må være det occitanske grazal eller tidligt franskegraal, der begge betyder "kar" eller "fad". Det er mere usikkert, om man kan gå længere tilbage og lade det stamme fra græskkrater = "vinblandingskar", som så over latincratalis/gradalis = "kar", "fad" e
Den hellige graal
Ordet gral er ikke fuldstændigt forklaret, etymologisk set, men man er nået så langt, at det må være det occitanske grazal eller tidligt franskegraal, der begge betyder "kar" eller "fad". Det er mere usikkert, om man kan gå længere tilbage og lade det stamme fra græskkrater = "vinblandingskar", som så over latincratalis/gradalis = "kar", "fad" e
Avalon
Avalon er en hellig ø i keltisk mytologi, der beskrives i sagnkredsen om Kong Arthur.
Den kaldes også "æblernes ø" eller "den lykkelige ø".
Øen regeres af Afallach, underverdnens gud, og hans ni døtre, hvoraf Modron er den ældste. Modron er den keltiske moder-gudinde.
Både Afallach og Avalon er afledt af ordet for æble.
Der kendes også æblehaver fra den græske mytologi, hvor ni muser lever i Hesp
Den hellige gral
Ordet gral er ikke fuldstændigt forklaret, etymologisk set, men man er nået så langt, at det må være det occitanske grazal eller tidligt franskegraal, der begge betyder "kar" eller "fad". Det er mere usikkert, om man kan gå længere tilbage og lade det stamme fra græskkrater = "vinblandingskar", som så over latincratalis/gradalis = "kar", "fad" e
