:: wikimiki.org ::
| Montgomery |
Montgomery
Montgomery estas urbo situita en Konteo Montgomery, Alabamo. Laŭ la 2000 popolnombrado, la loĝantaro de la urbo estas 201.568. Ĝi estas la ĉefurbo de Alabamo, ŝtato de Usono. Ĝi ankaŭ estas la ĉefurbo de Konteo Montgomery.
Montgomery estis nomita por Generalo Richard MONTGOMERY, kiu mortis en la Usona Revolucia Milito provante kapti Kebekon, Kanadon. Ĝi estis la unua ĉefurbo de la Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko. Ĝi situas la norda flanko de la Alabama Rivero.
D-ro Martin Luther KING la 2-a gajnas nacian atenton por civitaj rajtoj aferoj dum sia tenado kiel pastoro de la Dexter Avenuo Baptista Pregejo, du kvadratoj fore de la Ŝtata Ĉefa Konstruaĵo. En 1955, Rosa PARKS igis heroino de civil-rajtoj, kiam ŝi rifuzis permesi blankulon sidi en sia aŭtobusa seĝo. La reago al ŝia aresto ekis la bojkoto de la Montgomery aŭtobusa sistemo, kiu devigis la urbon malapartigi la aŭtobusan sistemon. En 1965, marŝon por justeco de D-ro King iris de Selma, Alabama al Montgomery.
Geografio
Montgomery estas lokita ĉe .
Laŭ la Usona Oficejo de Popolnombrado, la urbo havas tutan areon de 404,5 km. 402,4 km de ĝi estas lando kaj 2,1 km de ĝi estas akvo. La tuta areo estas 0,52% akvo.
kategorio:Urboj de Alabamo
kategorio:Urboj de Usono
ja:モンゴメリー
Usona ŝtatoUsona ŝtato estas ajna el la kvindek ŝtatoj kiuj estas anoj de la federacio konata kiel Usono. La individuaj ŝtatoj kaj la usona federacia registaro dividas suverenecon inter si. Laŭ la Usona Konstitucio, la federacia registaro povas leĝofari nur pri aferoj specife donitaj de la Konstitucio (komparu pri Usona Kongreso). Ceteraj rajtoj propras de la individuaj ŝtatoj.
Listo de ŝtatoj
Jen la ŝtatoj, ĉiu kun sia usona poŝta mallongigo (mallongigo de Associated Press), nomo, angla nomo kaj ĉefurbo:
- AL (Ala.) Alabamo Alabama - Montgomery
- AK (Alaska) Alasko Alaska - Juneau
- AZ (Ariz.) Arizono Arizona - Phoenix
- AR (Ark.) Arkansaso Arkansas - Little Rock
- CA (Calif.) Kalifornio California - Sakramento
- CO (Colo.) Koloradio Colorado - Denvero
- CT (Conn.) Konetikuto Connecticut - Hartford
- DE (Del.) Delavaro Delaware - Dover
- FL (Fla.) Florido Florida - Tallahassee
- GA (Ga.) Georgio Georgia - Atlanta
- HI (Hawaii) Havajo Hawaii - Honolulu
- ID (Idaho) Idaho Idaho - Boise
- IL (Ill.) Ilinojo Illinois - Springfield
- IN (Ind.) Indianao Indiana - Indianapolis
- IA (Iowa) Iovao Iowa - Des Moines
- KS (Kan.) Kansaso Kansas - Topeka
- KY (Ky.) Kentukio Kentucky - Frankfort
- LA (La.) Luiziano Louisiana - Baton Rouge
- ME (Maine) Majno Maine - Augusta
- MD (Md.) Marilando Maryland - Annapolis
- MA (Mass.) Masaĉuseco Massachusetts - Boston
- MI (Mich.) Miŝigano Michigan - Lansing
- MN (Minn.) Minesoto Minnesota - Saint Paul
- MS (Miss.) Misisipio Mississippi - Jackson
- MO (Mo.) Misurio Missouri - Jefferson City
- MT (Mont.) Montano Montana - Helena
- NE (Neb.) Nebrasko Nebraska - Lincoln
- NV (Nev.) Nevado Nevada - Carson City
- NH (N.H.) Nov-Hampŝiro New Hampshire - Concord
- NJ (N.J.) Nov-Ĵerzejo New Jersey - Trenton
- NM (N.M.) Nov-Meksiko New Mexico - Santa Fe
- NY (N.Y.) Nov-Jorkio New York - Albany
- NC (N.C.) Norda Karolino North Carolina - Raleigh
- ND (N.D.) Norda Dakoto North Dakota - Bismarck
- OH (Ohio) Ohio Ohio- Columbus
- OK (Okla.) Oklahomo Oklahoma - Oklahoma City
- OR (Ore.) Oregono Oregon - Salem
- PA (Pa.) Pensilvanio Pennsylvania - Harrisburg
- RI (R.I.) Rod-Insulo Rhode Island - Providence
- SC (S.C.) Suda Karolino South Carolina - Columbia
- SD (S.D.) Suda Dakoto South Dakota - Pierre
- TN (Tenn.) Tenesio Tennessee - Nashville
- TX (Texas) Teksaso Texas - Austin
- UT (Utah) Utaho Utah - Salt Lake City
- VT (Vt.) Vermonto Vermont - Montpelier
- VA (Va.) Virginio Virginia - Richmond
- WA (Wash.) Vaŝingtonio Washington - Olympia
- WV (W.Va.) Okcidenta Virginio West Virginia - Charleston
- WI (Wis.) Viskonsino Wisconsin - Madison
- WY (Wyo.) Vajomingo Wyoming - Cheyenne
Krom la ŝtatoj, multajn aliajn areojn posedas (aŭ asocias) Usono:
- AS Usona Samoo American Samoa
- DC (D.C.) Distrikto Kolumbia, kiu estas la bazo de la federacia registaro
- GU Gvamo Guam
- MP Nord-Marianoj
- PR Puerto-Riko Puerto Rico
- VI Usonaj Virgulininsuloj
- Golfeto Guantanamo (Usono havas "plenan jurisdikcion kaj regadon" laŭ senĉesa lu-kontrakto de Kubo, kiu tenas finan suverenecon.
- Usonaj malgrandaj insuloj
- Midvejinsulo
- Ĵarvisinsulo
- Jonstonatolo
- Vejkinsulo
- Palmiro
- Hoŭlando
- Bejkerinsulo
- Kingmanrifo
- Disputataj teritorioj
- Navasa insulo
- Insulo Serranilla
- Insulo Bajo nuevo
Libere asociitaj ŝtatoj
- Respubliko de la Marŝalaj insuloj
- Federaj Ŝtatoj de Mikronesio
- Respubliko de Palaŭ
Kategorio:Usono
!
ja:アメリカ合衆国の地方行政区画
simple:List of U.S. states
Usona Revolucia MilitoHistorio > Milita Historio > Milito > Usona Revolucio < Usono < Nord-Ameriko
Nord-Ameriko
------
La Usona Revolucio (ankaŭ konata kiel la Usona Milito de Sendependeco) estis milito inter la Reĝlando de Britio kaj ĝiaj kolonioj en Nord-Ameriko, aliancanoj de Francio, de 1775 ĝis 1783. La fina rezulto estis la agnosko de sendenpendeco de la 13 plej sudaj kolonioj, kaj ankaŭ maldense koloniitaj teritorioj okcidentaj ĝis la Misisipia Rivero.
Antaŭ la revolucio, la plejparto de la homoj en la Britaj Nord-Amerikaj Kolonioj konsideris sin lojalaj regnanoj de la Brita Krono, kun la samaj rajtoj kaj devoj kiel homoj en Britio. Tamen, sub la doktrino de merkantilismo la britoj konsideris la koloniojn pli kiel rimedon utiligotan por la avantaĝo de sia propra ekonomio kaj havis malmultan respekton por la kolonianoj. Tiu diferenco de percepto kondukis al forta ciklo de tio, ke kolonianoj agas kontraŭ tion, kion ili vidas kiel maljustan politikon, poste severa brita reago, sekvata de pli forta kolonia reago, kondukanta al eĉ pli severa brita reago — ĉio ĉi kondukis rapide al la revolucio.
Dum la kolonianoj ekmalakceptis la Kronon ili ankaŭ ekfariĝis pli kaj pli radikalaj alimaniere, pli atentante la ideon de vasta demokratio laŭ idealoj de Klerismo kaj homojn kiel Thomas PAINE, kiu nelonge antaŭe estus kondamnita kiel Leveller ("ebeniganto").
Oni notu, tamen, ke granda parto, probable plimulto, de la loĝantaro ja restis lojala aŭ neŭtrala dum la milito. Lojalistoj, konataj kiel torioj (angle tory), inkluzivis anojn de la nobelaro, kiuj povus perdi multon kaj ankaŭ lastatempajn enmigrintojn, kiuj identigis sin pli kun sia naskiĝloko ol kun sia nova hejmo. Post la milito, multaj torioj estis devigitaj fuĝi al Kanado aŭ al Britio. Multaj indianoj ankaŭ oponis la revolucion, konsciante, ke ili plej probable suferus pli sub la sendependaj usonanoj ol sub la britoj.
La revolucio komenciĝis en aprilo 1775 kiam britaj trupoj loĝigitaj en Bostono provis konfiski pafilaĵojn staplitajn de koloniaj milicoj ĉe Concord (Masaĉuseco). Konflikto disvastiĝis kaj la malplimultaj britaj garizonoj en la 13 plej sudaj kolonioj estis rapide venkitaj. Fort Ticonderoga falis en majo, Montrealo en aŭgusto. Bostonon evakuis britaj trupoj en oktobro. Ĝis la fino de 1775, la posedaĵoj de Britio en Nord-Ameriko estis malpliigitaj al la kanadaj maraj provincoj kaj sieĝata garizono ĉe Kebekurbo en Kanado.
En 1776, la britoj sendis 75 000 trupoj al Nord-Ameriko por subpremi la ribelon. La kolonianoj renkontiĝis en Filadelfio en junio de 1776 kaj deklaris sendenpendecon de Anglio la 4-an de julio, 1776 (Vidu Usona Deklaro de Sendenpendeco). La koloniana armeo pruviĝis nenia konkuranto al la bone armita brita armeo kaj suferis embarasan serion da malvenkoj ĉe la Batalo de Longa Insulo. Ĝis la fino de 1776, Kebeko, Nov-Jorko kaj multe el Nov-Ĵerzejo estis en la manoj de la britoj. Tamen, dum la semajno de Kristnasko, Generalo George WASHINGTON, kiu antaŭe retiriĝis en Pensilvanion, transiris la Delavaran Riveron reen en Nov-Jerzejon kaj kaptis marĝenajn britajn garizonojn ĉe Trenton kaj Princeton. Tio establis modelon, kiu restis dum la cetero de la milito. La britoj regis la teritoriojn, kiujn ili okupas per grandaj fortoj — ĉefe Nov-Jorko kaj Filadelfio. La kolonianoj regis ĉion alian.
Forto de 10 000 trupoj ekiris de Kebeko por distranĉi la koloniojn en du parton. Samtempe, la multe pli granda armeo en Nov-Ĵerzejo moviĝis trans la Delavaran Riveron kaj prenis Filadelfion — la kolonia ĉefurbo kaj plej granda urbo en Nord-Ameriko. Tamen, post kiam ili reprenis Ticonderoga sen multe da malhelpo, la norda armeo suferis serion da gravaj malvenkoj ĉe Bennington, Fort Stanwix kaj en du bataloj apud Saratoga. Ĝis oktobro, la 5 700 postvivantoj trovis sin ĉirkaŭitaj, malplimultaj, kaj kun manko de provizaĵoj en la sovaĝejo 210 km sude de Montrealo kiam la vintro alprokimiĝas.
La 17-an de oktobro Generalo John BURGOYNE kapitulacigis la tutan Britan Armeon al la kolonianoj. Informoj pri la kapitulaco alvenis al Versajlo mallonge post la informo, ke la koloniaj soldatoj laŭdire igis la nevenkeblajn britajn regulajn soldatojn konfuzite fuĝi dum la fruaj stadioj de la Batalo de Germantown. Konvinkite de Benjamin FRANKLIN kaj la informoj el Nord-Ameriko, ke la kolonianoj havis konsiderindan ŝancon de venko, la francoj konsentis subteni la kolonianojn.
Je la 6-a de februaro, 1778 la Traktato de Alianco kaj la Traktato de Amikeco kaj Komerco estis subskribitaj de Usono kaj Francio, signante oficialan agnoskon de la nova respubliko. Tiam, la 10-an de julio de la sama jaro, Luizo la 16-a de Francio deklaris militon de la flanko de la usonanoj kontraŭ la Reĝlando Britio.
Kun la francoj en la milito, la konflikto fariĝis forfrotmilito. La kolonianoj estis tro malfortaj por elpuŝi la britojn el Filadelfio kaj Nov-Jorko. La britoj provis diversajn strategiojn, sed ne sukcesis establi konstantan regadon sur la kamparo kaj la vasta plimulto de la loĝantaro. La ekonomio de la kolonioj malrapide diseriĝis kaj la brita ekonomio — drenita de la kostoj de milito kontraŭ Francio kaj subtenanta la grandajn okupantajn fortojn en Ameriko — ankaŭ multe suferis.
La brita strategio ŝanĝiĝis por fokusigi la sudajn koloniojn. Generalo CORNWALLIS kondukis forton de 7 000 soldatoj, kies celo estis subteni la lojalistojn en la sudo. Lin oponis Nathaniel GREENE, kiu, malgraŭ tio, ke li malvenkis je ĉiu batalo, sukcesis senspiritigi la soldatojn de Cornwallis. Kun manko de provizaĵoj, Cornwallis movis siajn fortojn al Yorktown (Virginio) por atendi provizaĵojn kaj plifortikigojn.
Raportoj pri tio, kio okazis poste estas rimarkinde malsamaj — eble pro deziro de iuj usonaj verkistoj malpliigi la francan rolon en la eventoj. Ĉiuj fontoj konsentas, ke francaj mararmeaj fortoj venkis la Britan Reĝan Mararmeon la 5-an de septembro ĉe la Batalo de la Ĉesapika Golfo, distranĉante la provizon kaj transigon de Cornwallis. Washington movis siajn trupojn de Nov-Jorko kaj kuna kolonia-franca forto de 16 000 aŭ 17 000 kuniĝis kaj komencis la Batalon de Yorktown la 6-an de oktobro, 1781. La pozicio de Cornwallis rapide fariĝis neeltenebla. La 19-an de oktobro granda Brita Armeo ree kapitulacis al la kolonianoj; kiam ili elmarŝis kaj transdonis siajn armilojn, oni ordonis al la brita regimenta bando ludi tiutempe popularan kanton titolitan "The World Turned Upside Down" (La Mondo Renversita).
1782, la fino
En aprilo de 1782, la Brita Ĉambro de Deputitoj voĉdonis por fini la militon kontraŭ la usonaj kolonioj kaj elpelis la registaron de la subtenanto de la milito Frederick NORTH. La britoj elprenis siajn trupojn el Charleston (Sud-Karolino) kaj Savano (Georgio) en la somero de 1782. En novembro 1782 oni konsentis pri pacakordo kaj la 4-an de februaro, 1783 Britio formale deklaris, ke ĝi ĉesigos malamikaĵojn en Nord-Ameriko. Tamen, la formala fino de la milito ne okazis ĝis oni subskribis la Traktaton de Parizon la 3-an de septembro, 1783 kaj la Usona Kongreso ratifikis tiun traktaton la 14-an de januaro, 1784.
Rezultoj
La ekskolonianoj kreis la plej demokratian ŝtaton tiutempan, bazita laŭ Usona Konstitucio. Ĉiu civitano (viro, ne sklavo) rajtis baloti, opinii pri politiko kaj religio, postuli sin, komerci, laŭ idealoj de Klerismo kaj liberalismo. Tiu enpraktikigo kuraĝigis la cetermondaj liberaloj. En 1789, la francoj ribelis kontraŭ absolutisma reĝo en Franca Revolucio. Ambaŭ revolucioj inspiris siavice la hispanamerikaj kreoloj por sendependiĝi el Hispana Imperio ekde 1808 gviditaj de la Libertadores ("liberigantoj").
Gravaj bataloj
(Laŭ tempa ordo)
- Batalo de Lexington kaj Concord
- Batalo de Ticonderoga
- Batalo de Bunker Hill
- Batalo de Longa Insulo, ankaŭ konata kiel la Batalo de Brooklyn Heights
- Batalo de Trenton
- Batalo de Bennington
- Batalo de Saratoga
- Batalo de Yorktown
Gravuloj
- Samuel ADAMS
- Ethan ALLEN
- Benedict ARNOLD
- John BURGOYNE
- Benjamin FRANKLIN
- Georgo la 3-a de Britio
- John HANCOCK
- Thomas JEFFERSON
- John Paul JONES
- Jacques-Donatien LE RAY
- Luizo la 16-a de Francio
- Markizo de la Fayette
- Thomas PAINE
- Paul REVERE
- John STARK
- George WASHINGTON
Vidu ankaŭ
Minutemen
Kategorio:Historio kategorio:revolucioj
ja:アメリカ独立戦争
ko:미국 독립전쟁
Kebeko
:Por la provinco, vidu Kebekio.
Kebeko (franclingve kaj oficiale, Québec; anglalingve, komune Quebec City) estas la ĉefurbo de la provinco de Kebekio en Kanado.
La loĝantaro de la urbo mem estas 169,076 (2001) kaj de la metropola regiono, 710,700 (2004). Ĝi estas la dua plej granda urbo de Kebekio, post Montrealo. La urbestro de Kebeko estas Jean-Paul L'ALLIER.
Kebeko estas la sola fortikigita urbo de Nordameriko norde de Meksikio kiu ankoraŭ posedas urbajn murojn. Ĝia malnova urbo estas Monda Kulturheredaĵo de UNESKO depost 1985.
Geografio
La urbo lokiĝas sur kaj ĉirkau Cap Diamant, granda rokaĵo je la flanko de la riverego Sankta Laŭrenco, kies topografio instigis uzon por milita defendado. La malvasteco de la riverkolo inter Kebeko kaj Lévis je la alia flanko donis la nomon al la urbo kaj la provinco: kebek estas Algonkena vorto por "malvasta pasejo."
Lokoj
Vidon de Kebeko dominas la grandega hotelo Château Frontenac, sur Cap Diamant. La hotelo lokiĝas laŭ la Terrasse Dufferin, promenadejo sur la bordo de la klifo kiu ofertas belajn vidojn de la Sankta Laŭrenco.
Proksime al la Château Frontenac estas la Katedralo de Nia Damo de Kebeko, la seĝo de la arkiepiskopo de Kebeko, primaso de Kanado. Ĝi estas la unua katedralo kaj unua baziliko konstruita en Ameriko.
La Terrasse Dufferin iras ĝis la Ebenaĵoj de Abraham, loko de la batalo de la Ebenaĵoj de Abraham per kiu la britoj kaptis Kanadon de la francoj. Tie lokiĝas la Citadelo de Kebeko, instalaĵo de la Kanadaj Militfortoj kaj oficiala rezidejo de la Guberniestro ĝenerala de Kanado en Kebekio. La Nacia Asembleo de Kebekio renkontas en la apuda Parlamentejo.
La Alta Urbo kuniĝas per ŝtuparoj kaj funikularo al la Malalta Urbo, kie lokiĝas la tre aĝa kirko Notre-Dame-de-la-Victoire, la historia distrikto Petit Champlain, kaj la Muzeo de Civilizacio.
En la okcidento de la urbo lokiĝas la Universitato Laval; la administrejoj de la Universitato de Kebekio ankaŭ lokiĝas en Kebeko.
Kebeko koniĝas por sia vintra karnavalo kaj por la festoj de Sankt-Johan-Baptista Tago.
Proksime de Kebeko lokiĝas la Akvofaloj Montmorency kaj la Baziliko Sankta Ana de Beaupré.
Kategorio:Urboj de Kanado
ja:ケベック市
KanadoGeografio > Ameriko > Nordameriko > Kanado
----
Kanado
|
|
| Nacia devizo: A Mari Usque Ad Mare (lat., de maro al maro) |
| image:LocationCanada.png |
| Oficialaj lingvoj |
Angla; Franca. |
| Ĉefurbo | Otavo,Ontario |
| Plej granda urbo | Toronto, Ontario |
| Registara sistemo: | konstitucia monarkio, federacio, parlamenta demokracio |
Ŝtatestroj
Reĝino
Guberniestro ĝenerala
Ĉefministro |
Elizabeto la 2-a
Michaëlle JEAN
Paul MARTIN (Lib.) |
Areo
- Tuto
- % akvo | enrangigita je 2-a
9,984,670 km²
8.62% |
Popolkvanto
- Tuto (2004)
- Denseco | enrangigita 35-a
32,207,113 (jul. 2003)
3/km² |
Sendependeco
-Akto BNA
-St. de Vestminstro
-Akto pri Kanado
| Disde la U.R.:
1-a julio, 1867
11-a decembro, 1931
17-a april, 1982 |
Produkto Nacia Malneta (PNM)
- Tuto (2002)
- PNM/unuopo | enrangigita 12-a
$ 923 (biliono)
$ 29,400 |
| Monunuo | Kanada dolaro ($) |
| Horzono | UTC -3.5 al -8 |
| Nacia himno | O Canada |
| Reĝa himno | God Save the Queen |
| Landkodo | CA |
| Retreĝiona kodo | .CA |
| Internacia telefonkodo | 1 |
Kanado estas la plej norda lando en Nordameriko. La lando eltendiĝas inter la Atlantika Oceano en la oriento kaj la Pacifika Oceano en la okcidento, kaj havas landlimon kun Usono sude kaj nordokcidente (Alasko). Kanado ankaŭ atingas la Arktan Oceanon en la nordo kie la teritoriaj pretedentoj etendas ĝis la Norda Poluso.
Post Rusio, Kanado estas la dua plej granda lando laŭ tuta areo. Tamen ĝia popoldenseco estas tre malforta (po 3 homoj ĉiuj kvadrata kilometro) estante nur 32 milionoj da Kanadanoj. Kvamkvam Kanado havas pli grandan geografian areon ol la najbara Usono, ĝi nur havas unu naŭonon de la popolkvanto.
Kanado estas necentra federacio de 10 provincoj kaj 3 teritorioj kuniĝintaj laŭ proceso nomata konfederaciiĝo.
Supervido
La ĉefurbo de Kanado estas Otavo en la provinco Ontario, la seĝo de la Parlamento de Kanado.
Kanado estas regata kiel konstitucia monarkio kun Elizabeto 2-a kiel Reĝino de Kanado kaj ŝtatestro. Ŝin reprezentas guberniestro ĝenerala, la laŭfakta sed simbola ŝtatestranto. Kanado estante parlamenta demokracio, la veran potencon tenas la Ĉefministro de Kanado kaj la ĉefministroj de la provincoj kaj teritorioj.
Unuio de antaŭaj francaj kaj britaj kolonioj, Kanado estas laŭ geografio la plej granda membro de la Komunumo de Nacioj kaj de la Frankofonio. Kanado estas oficiale dulingva:
- La angla lingvo estas majoritata en la plejparto de Kanado.
- La franca lingvo estas majoritata en la provinco Kebekio; francparolantoj troviĝas vaste ankaŭ en Novbrunsviko kaj partoj de Ontario kaj Manitobo.
Pluraj indiĝenaj lingvoj paroliĝas en Kanado kaj estas oficialaj en la Nordokcidentaj Teritorioj kaj Nunavuto. En Nunavuto la inuka lingvo estas majoritata kaj oficiala.
Kanado estas moderna kaj teĥnologie antaŭeniĝinta lando kaj estas pri energio sinsufiĉa. Ties ekonomio tradicie dependis ege je sia abundaj naturaj krudaĵoj, tamen la moderna ekonomia Kanada estas vaste diversiĝinta.
La plej grandaj de Kanado estas: Toronto (Ontario), Montrealo (Kebekio), Vankuvero (Brita Kolumbio), Otavo (Ontario), Kalgario (Alberto), Edmontono (Alberto), Kebeko (Kebekio), kaj Vinipego (Manitobo).
Nomo
:Ĉefa artikolo: Nomiĝo de Kanado
La nomo "Kanado" venis el Hurona / Irokva vorto, kanata, signifante "vilaĝo". [http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/sc-cs/o5_e.cfm] Ĉi tiu estas referenco al Stadacona, vilaĝo proksime al la nuna Kebeko.
La nomo elparoliĝas [ˈkʰæ nədə] angle, [kanada] france.
Historio
:Ĉefa artikolo: Historio de Kanado
Kanadon, enloĝatan farde la indiĝenaj popoloj (kiu oni nomas la Unuaj Nacioj en Kanado) dum ĉirkaŭ 10 000 jaroj, unue vizitis Eŭropanoj ĉirkaŭ 1000 kiam Vikingoj nelonge koloniumis ĉe L'Anse aux Meadows en Novlando.
Britaj pretendoj en nuna Kanado komenciĝis kun la vojaĝo de Giovanni CABOTO al Novlando en 1497. Francaj pretendoj komenciĝis per la esploroj de Jacques CARTIER (1534) kaj Samuel de CHAMPLAIN (1603). La unuaj eŭropaj koloniantoj en Kanado estis francoj en la nunaj Kanadaj Marprovincoj - la tiel-nomataj Akadianoj. Pli solida eŭropa ĉeesto estiĝis en la 16-a kaj 17-a jarcento kiam la Francoj koloniumis tie, laŭ la Rivero Sankta Laŭrenco. Champlain nomis sian teritorion Nova Francio.
Britaj kolonioj stariĝis en la Atlantika kaj Hudsongolfa marbordoj. Pro la pligrandiĝo de ambaŭ koloniaroj, Britio kaj Francio ekluktis por Nordameriko inter 1689 kaj 1763 (la Francaj kaj Indianaj Militoj). Francio perdis pli kaj pli da teritorio al Britio, cedante la Novskotian peninsulon en la Traktado de Utreĥto (1713) kaj la ceteran Novan Francion en la Traktado de Parizo (1763).
Uost la Usona Milito de Sendependeco, multaj Lojalistoj de la Unuiĝinta Imperio (United Empire Loyalists) transloĝis al Brita Nordameriko — tiam konsistante el la apartaj kolonioj de Novlando, Nova Skotio, Kebekio, kaj Insulo de Princo Eduardo. Por akomodiĝi al la lojalistoj, Britio kreis la kolonion de Nov-Brunsviko el parto de Nova Skotio en 1784, kaj dividis Kebekion en Alta Kanado kaj Malalta Kanado per la Konstitucia Akto de 1791.
La Milito de 1812 komenciĝis kiam Usono atakis britajn fortojn en Kanado cele de malpliigi ilian regon de Nordameriko kaj la Atlantiko. En Aprilo 1813, usonaj fortoj brulis Jorkon (nunan Toronton). La britoj venĝis per la brulo de Vaŝingtono en surpriza atako en 1814. La Traktato de Ĥento subsigniĝis en decembro 1814.
La Ribeloj de 1837-1838 en Alta kaj Malalta Kanado serĉis respondecan registaron; ili aparte fortis en Malalta Kanado (nuna Kebekio) en la Ribelo de la Patriotoj. Post tiuj, Britio unuigis la Kanadojn en la Provinco Kanado per la Akto de Unuiĝo (1840) en senfrukta klopodo asimili la franckanadanojn. Post kiam Usono konsentis pri la 49a paralelo norda kiel landlimo inter la Usona kaj Britnordamerika okcidento, la brita registaro kreis la koloniojn de Nova Kaledonio (1848) kaj Insulo Vankuvero (1849) kiuj kuniĝis en 1866 kiel Brita Kolumbio.
Parte pro timo de usona forto, la kolonioj de Nov-Brunsviko kaj Nova Skotio konsentis kuniĝi kun la Provinco Kanado. La 1-an de julio 1867, Britio imponis la Akto pri Brita Nordameriko, kunigante la tri koloniojn en la nova, limite sinreganta Dominio Kanado, kun kvar provincoj:
#Ontario (antaŭa Alta Kanado; Kanado Okcidenta en la Provinco Kanado);
#Kebekio (antaŭa Nova Kanado; Kanado Orienta en la Provinco Kanado);
#Nov-Brunsviko;
#Nov-Skotio.
La termo Kanada konfederacio estas uzata por tiu unuiĝo kaj ofte por la sekva federacio.
Aliaj Britaj kolonioj kaj territorioj baldaŭ kuniĝis al la Konfederacio. En 1870, Kanado ekregis la vastegan Rupertlandon, la antaŭan monopoliejon de la Korporacio de la Hudsona Golfo, proksimume 2/3 de la areo de moderna Kanado; tri modernaj provincoj, multe de la teritorio de aliaj tri, kaj la tri teritorioj konsistas el ĉi tiu regiono. La kolonioj de la Insulo de Princo Eduardo kaj Brita Kolumbio aliĝis en 1871. En 1880, Kanado inkluzivis la tuton de sia nuna area krom Novlando kaj Labradoro (kuniĝis 1949).
Plena rego super la aferoj de la Dominio venis oficiale en 1931 per la Statuto de Westminster, laŭ kiu aktoj de la Brita Parlamento ne plu aplikiĝis al Kanado sen ties konsento; kaj en 1982 per la patrolandigo de la Konstitucio de Kanado. Kanado ankaŭ distingiĝis per sia partopreno en la Dua Mondmilito.
En la dua duono de la 20-a jarcento, multaj civitanoj de la plejmulte france parolante provinco Kebekio, petis sendependecon per du referendoj: 1980 kaj 1995. En ambaŭ la disiĝistoj malvenkis, 60% kaj 50.6% voĉdonante kontraŭ.
La historio de eŭropa kontakto kun la indiĝenoj de Kanado ne estas tiom sanga kiel en Usono kaj pli sude; grava ekonomiaĵo en frua Kanado estis la tiel-nomita "Indiana komerco" por peltoj. Multaj traktatoj subsigniĝis inter la indiĝenoj kaj la eŭropanoj. Tamen ekde la 19-a jarcento mistraktadoj kaj malrespekto de la traktatoj pliiĝis. Nun la indiĝenoj — la Kanadaj Unuaj Nacioj (indianoj), inuitoj ("eskimoj"), kaj Metisoj (descendantoj de koloniistoj kaj unuaj nacioj) — pli kaj pli postulas reparojn kaj respekton de la traktatoj. Unu el la plej gravaj decidoj tiucele estis la konkludo de landpretenda konsento kun la inuitoj de norda Kanado per la kreo de la teritorio Nunavuto, inuita hejmlando kaj la sola memreganta indiĝena teritorio en Ameriko.
Geografio
:Ĉefa artikolo: Geografio de Kanado
Kanado okupas la nordan duonon (41%) de Nordameriko. Ĝin limas sude Usono kontinenta kaj nordokcidente Alasko. Apud la suda bordo de Novlando troviĝas Sent-Piero kaj Mikelono, transmara komunumo de Francio. Kanado atingas la Atlantikan Oceanon oriente kaj la Pacifikan Oceanon okcidente, de kiu la landa devizo. Norde estas la Arkta Oceano, kun Gronlando nordoriente. Depost 1925, Kanado pretendas la sektoron de la Arkto inter 60 gradoj kaj 141 gradoj de okcidenta longitudo, kvankam ĉi tiu pretendo ne estas universe agnoskata. La plej norda setlemento en Kanado kaj la mondo estas Alerto (Nunavuto), stacio de la Kanadaj Fortoj je la norda punto de la insulo Ellesmere, nur 834 kilometrojn for de la poluso.
Kvankam Kanado estas la due plej granda lando post Rusio, multe de tiu teritorio estas arkta, kaj do ĝi nur havas la kvare plej multa kultivebla lando post Rusio, Ĉinio, kaj Usono. La popoldenseco de 3.5 homoj/kvadratkilometro estas inter la plej malaltaj en la mondo; kvankam pli granda ol Usono, Kanado nur havas la naŭonon de ties popolo. 80% de kanadanoj vivas ene de 200 kilometroj de la suda landlimo.
La plej popolhava regiono estas la Valo de la Grandaj Lagoj kaj de la Rivero Sankt-Laŭrenco en la okcidento. Norde de tiu regiono estas la vasta Kanada Ŝildo, roka zono balaita de la lasta glacia epoko, kiu punktigis la mineralriĉan landon per lagoj kaj riveroj de kiuj 60% en la mondo estas en Kanado. La Kanada Ŝildo ĉirkaŭiras la vastan Hudsonan Golfon, de Granda Ursa Lago en la Nordokcidentaj Teritorioj ĝis la Atlantika marbordo de Labradoro.
La insulo Novlando, la plej orienta parto de Nordameriko krom Gronlando, estas je la buŝo de la Golfo Sankt-Laŭrenco, la plej granda estuaro de la mondo. La Kanadaj Marprovincoj eltendiĝas sude de Kebekio. Nov-Brunsvikon kaj Novan Skotion disiĝas la golfo de Fundy, kie okazas la plej altajn tajdojn de la mondo. La Insulo de Princo Eduardo en la Golfo Sankt-Laŭrenco estas la plej malgranda kanada provinco.
Okcidente de Ontario, la vasta, ebena Kanadaj Prerioj eltendiĝas ĝis la Rokaj Montoj kiuj apartigas ilin de Brita Kolumbio.
La vegetalaro de norda Kanado laŭgradiĝas de konifera arbaro al tundro ĝis la arkta dezerto en la fora nordo. Kontinentan Nordkanadon ĉirkaŭas vastan Arktan Insularon kiu enhavas kelkajn el la plej grandaj insuloj de la mondo.
Kanado reputacias je malvarmegeco, sed la tuta lando spertas kvar malsamajn sezonojn. Multe el la lando riskas je severaj vintroj, kun blizardoj kaj glaciŝtormoj. En norda Kanado temperaturoj atingas -50 celsiuse, kaj eĉ en suda Kanado ofte atingas -20 aŭ -30. Tamen marborda Brita Kolumbio estas escepto, kun multe pli milda klimo. Someroj estas sufiĉe varmaj, de 20 gradoj en la marbordoj ĝis 30 gradoj en centra Kanado.
Politiko
:Ĉefa artikolo: Politiko de Kanado
Ŝtatestro
Kanado estas federacio sub sistemo de parlamenta demokracio, kaj ankaŭ estas konstitucia monarkio. Ĝia ŝatestro kaj suverenulo estas la monarko de la Unuiĝinta Reĝlando, aktuale la reĝino Elizabeto 2-a, kun la titolo Reĝino de Kanado.
La taskoj de la ŝtatestro estas plenumitaj en la nomo de la Reĝino fare de la Guberniestro Ĝenerala de Kanado, kutime emerita politikisto aŭ alia publikulo nomita de la Reĝino laŭ la rekomendo de la Ĉefministro. La Guberniestro Ĝenerala estas senpartia figuro kies simbolaj kaj formalaj roloj inkluzivas doni Reĝan Konsenton al leĝaj proponataj de la Ĉambro de Deputitoj kaj la Senato, oficiale bonvenigi fremdajn ambasadorojn, eldiri la Diskurson de la Trono, subskribi ŝtatajn dokumentojn, apogi kanadan unuecon kaj identecon, malfermi kaj fermi sesiojn de parlamento, kaj dissolvi parlamenton por balotado. La aktuala Guberniestro Ĝenerala estas Michaëlle JEAN.
Guberniestro kaj parlamento
La Reĝino kaj ŝia represanto, la Guberniestro Ĝenerala, estas ĉefe figuruloj, kun malmulte da vera povo ĉar tiu en la posteno preskaŭ ĉiam agas laŭ la demando de la registarestro de Kanado, la ĉefministro kiu estas kutime la partiestro de la partio kun la plej granda kvanto de deputitoj en la Ĉambro de Deputitoj.
La Guberniestro Ĝenerala de Kanado formale nomas la Ĉefministron de Kanado; li aŭ ŝi estas sekve aprobita per voĉdono de fido en la Ĉambro. La ĉefministro siavice nomas la Kabineton, kutime el la diputatoj kaj foje senatanoj de sia partio. Ekzekutivan potencon tenas la ĉefministro kaj kabineto, kiuj nomiĝas al la Privata Konsilio de Kanado kaj fariĝas ministroj de la Krono.
La leĝislativa branĉo de la registaro estas la du ĉambroj de la Parlamento de Kanado, inkluzive la balote elektita Ĉambro de Deputitoj, (House of Commons/Chambre de communes) kaj nebalote nomita Senato (Senate/Sénat).
Ĉiu deputito estas elektita per simpla plieco en unu elekta distrikto; ĝeneralaj balotoj estas malfermitaj fare de la guberniestro ĝenerala laŭ la peto de la ĉefministro, kaj devas okazi almenaŭ unufoje ĉiujn kvin jarojn. La ĉefministro havas fortan regon super la leĝojn donita de la Parlamento pro sia striktan rego de la partio.
Senatanoj estas elektitaj de la ĉefministro kaj formale nomitaj de la guberniestro ĝenerala por enoficeco ĝis la ago de 75. La senato havas 105 senatanojn: 24 el Ontario, 24 el Kebekio, 24 el la marprovincoj (10 el Nov Skotio, 10 el Nov-Brunsviko, 4 el Insulo de Princo Eduardo), 24 el la Okcidentaj Provincoj (el Manitobo, Brita Kolombio, Saskaĉevano kaj Alberto ĉiuj po 6), 6 el Novtero kaj Labradoro kaj unu el ĉiu teritorio: Nunavuto, Nordokcidentaj Teritorioj kaj Jukonio.
Kanada havas tri ĉefajn naciajn partiojn: la centrisma Liberala Partio de Kanado, la dekstrisma Konservativa Partio, kaj la socialdemokratisma, Novdemokrata Partio. Regiona partio, la Bloko Kebekia, havas multajn seĝojn en Kebekio: ĝia celo estas la suvereneco de Kebekio kaj socia demokracio. Estas aliaj malgrandaj partioj, sed ĝis nun ili ne povis elektigi anoj al la Ĉambro de Deputitoj.
La partio de la nuna Ĉefministro, Paul Martin, kaj la eksa, Jean CHRÉTIEN, kiu estris dum 10 jaroj, estas la Liberala Partio. La sola alia partio kiu estigis registaro estis la nun-eksa Progresema Konservativa Partio de Kanado kiu en decembro de 2003 kunfandiĝis kun la Kanada Alianco por estigi la Konservativan Partion de Kanado.
Konstitucio
La Konstitucio de Kanado konsistas el [http://lois.justice.gc.ca/en/const/index.html skribataj tekstoj] kaj neskribitaj tradicioj kaj kutimoj. (Vidu Vestminstra sistemo.) La federala registaro kaj naŭ el la dek provincoj konsentis pri la repatriigon de la konstitucio kaj pri ĝiaj amendprocedoj en ĉefministra renkontiĝo en unu longa nokto en novembro 1981 (kiun ka Kebekaj Naciistoj nomas la "Nuit des longs couteaux": la nokto de longaj kuĉiloj) sen Kebekio kiu finminute rifuzis amendoj, ĉar la provinca gubernio kredis ke ili malplifortigas la francaparolantan econ de la provinco en iu multkultura etoso.
La Konstitucio enhavas sekcion, la Kanadan Ĉarton de Rajtoj kaj Liberecoj, kiu eldonas la bazajn rajtojn de ĉiuj kanadanoj. Kvankam multaj el la rajtoj povas esti dumtempe formetitaj de la federala kaj provincaj parlamentoj per uzo de ĝia Artikolo 33 (la t.n. "malgraŭ-klaŭzo" (notwithstanding clause/clause non-obstant), la ĉarto estas tre grava ilo por juĝa analizo de leĝoj por respekto de homaj rajtoj kaj eĉ forigo de malrespektaj leĝoj. Kanadanoj sentas sin tre alligitaj al la Ĉarto kaj do uzo de la malgraŭ-klaŭzo estas tre rara.
Juĝistaro
La juĝistaro de Kanado havas gravan rolon en interpreto de leĝoj kaj rajtas formeti leĝojn kiuj kontraŭas la konstitucion. La Suverena Kortumo de Kanado estas la plej alta kortumo kaj fina arbitracianto. Ĉiuj juĝistoj je la superaj kaj apelaciaj kortumoj kaj de la Suverena Kortumo estas elektitaj kaj nomitaj de la federala registaro post konsulto kun neregistaraj leĝaj grupoj. Juĝistaj postenoj en aliaj provincaj kaj teritoriaj kortumoj estas plenigitaj fare de tiuj registaroj (vidu Kanada kortumsistemo).
Komuna leĝo uziĝas ĉie krom en Kebekio, kie uziĝas civila leĝo. Krima leĝo estas sole federala respondeco kaj estas unuforma ĉie en Kanado. Policado kaj krimaj kortumoj estas provinca respondeco, sed en la plejparto de provincoj (krom Ontario, Kebekio, kaj Novlando kaj Labradoro) provinca policado estas kontraktata al la federala polico, la mondfama kaj nacisimbola Reĝa Kanada Rajda Ĝendarmo (Royal Canadian Mounted Police (RCMP), Mounties/Gendarmerie royale du Canada (GRC)). La Rajda Ĝendarmo estas la sola polico en la mondo kiu funkcias je tri niveloj: municipa, provinca, kaj federala.
Fremdaj rilatoj
Antaŭe ĉefe konsiderata ĉefe kiel nura ano de la Brita Imperio, Kanado distingis sin unue en la Dua Mondmilito; en tiu tempo ĝi evoluis propran fremdan politikon kaj eniris tiun militon propravole. En la dudeka jarcento Kanado eltendis sin al la mondo kaj klopodis montrigi sin "mezranga potenco" kiu laboras kun kaj grandaj kaj malgrandaj landoj. Ĝi multe famas pri siaj pacigaj efortoj -- la Paciga Forto de la Uniĝinta Nacio estis kanada kreaĵo.
Kanado havas proksiman kaj ampleksan rilaton kun Usono trans la plej longa nedefendita landlimo en la mondo. Sed vidu ankaŭ la kultura sekcio pri kanadaj opinioj pri tiu rilato.
Kanado membras en la Unuiĝintaj Nacioj, la Komunumo de Nacioj, La Frankofonio, NATO, la G8 kaj APEC.
Provincaj Registaroj
Kanado havas dek provincojn, kiuj pro la Konstitucio posedas grandajn potencojn en la konfederacio:
- Alberto (ĉefurbo: Edmontono)
- Brita Kolumbio (ĉefurbo: Vankuvero)
- Insulo de Princo Eduardo (ĉefurbo: Ĉarlotaŭno)
- Kebekio (ĉefurbo: Kebeko)
- Manitobo (ĉefurbo: Vinipego)
- Nov-Brunsviko (ĉefurbo: Frederiktono)
- Nova-Skotio (ĉefurbo: Halifakso)
- Novlando kaj Labradoro (ĉefurbo: Sankt-Johano)
- Ontario (ĉefurbo: Toronto)
- Saskaĉevano (ĉefurbo: Reĝino)
La provincoj havas unuĉambrajn, elektitajn parlamentojn kun registaroj estrataj de ĉefministro elektita same kiel la federala ĉefministro.
Ĉiu provinco ankaŭ havas leŭtenantan gubiestron, representante la reĝinon, elektita de la federala ĉefministro kaj nomita de la guberniestro ĝenerala.
La provincoj respondecas pri multaj el la sociaj programoj de Kanado, ekzemple sanservo, edukado, kaj bonfartaj pagoj, kaj kune ricevas pli da impostoj ol la federala registaro, kondico kvazaŭ unika inter mondaj federacioj. La federala registaro faras egaligajn pagojn por certigi ke pli-malpli konstantaj servo-niveloj ekzistas inter riĉaj kaj malriĉaj provincoj.
La tri naciaj, federaciaj partioj havas analogojn en la plejmulto de la provincoj. Tamen, kutime la provincaj partioj ne ligiĝas formale al la federaciaj partioj, escepte la Novdemokratan Partion. En iuj provincoj estas regiona politikaj partioj kiel la Saskaĉevana Partio aŭ la Labradora Partio. En Kebekio, la politika etoso estas tre malsama; la ĉefa diseco estas inter suverenismo, kiun representas la Kebekia Partio, kaj federaciismo, kiun representas la Liberala Partio de Kebekio; pro tiu diseco aliaj partioj (ekz. la dekstrana Demokrata Agado de Kebekio kaj Unuiĝo de Progresemaj Fortoj) ne multe sukcesas.
Teritoriaj registaroj
En la kanada nordo ekzistas tri teritorioj, kreitaj de la federala registaro (ne de la Konstitucio) kaj kiuj havas malpli da potenco, kvankam kreskante:
- Jukonio (ĉefurbo: Vajthorso)
- Nordokcidentaj Teritorioj (ĉefurbo: Jelonajfo)
- Nunavuto (ĉefurbo: Ikaluito)
La teritorioj ne havas reĝan reprezentanton, ĉar ili ne estas teknike suverenaj; senpartia teritoria komisaro reprezentas la federalan registaron kaj servas analogie al la provincaj leŭtenantaj guberniestroj.
La teritorioj havas unuĉambran parlamenton samkiel la provincoj; tamen nur Jukonio havas parti-sistemon samkiel la provincoj. La aliaj du teritorioj uzas sistemo de konsenta registaro en kiu ĉiu deput-kandidato estas sendependulo kaj la ĉefministro estas elektita de kaj el la deputitoj.
Ekonomio
Ĉefa artikolo: Ekonomio de Kanado
Kiel riĉa, altteknologia socio, Kanado sufiĉe similas al Usono pro sia merkata ekonomio, produkado, kaj alta normo de vivo. En la lasta jarcento, la impona kresko de la fabrika, mina, kaj serva sektoroj ŝanĝis la nacion de plejparte rurala ekonomio al plejparte industria kaj urba. Kanado ankaŭ havas grandegajn reservojn de natura gaso en la atlantika marbordo kaj en la okcidento, kaj multegajn aliajn naturajn rimedojn, kio faras ke ĝi estas memsufiĉa je energio. La Konsento pri Libera Negoco de 1989 kun Usono kaj la Nordamerika Konsento pri Libera Negoco de 1994 kun Usono kaj Meksikio spronis imponan kreskon de interkomerco kaj ekonomia integriĝo kun Usono. Depost 2001, Kanado sukcese evitis recesion kaj daŭrigis la plej bona entuta ekonomia performo de la Grupo de Ok.
Du longvidaj zorgoj daŭras. Unue estas la daŭraj politikaj malkonsentoj kun Kebekio pri la Konstitucio, kiu foje revigligas la eblecon de la sendependeco de Kebekio. Pro la kresko de la ekonomio, aparte en Kebekio, timoj de apartiĝo malkreskadas. Alia zorgo estas la cerboperdo (brain drain), la foriro de profesiuloj al Usono serĉante pli grandan pagon, malpli grandan impostadon, kaj altteknologiaj eblecoj. Tamen, nesufiĉe rekonata "cerbogajno" okazas samtempe pro la enveno de edukitaj enmigrantoj (ĉefe de disvolviĝantaj landoj) kanaden.
Lingvoj
Ĉefa artikolo: Lingvoj en Kanado
La du oficialaj lingvoj de Kanado estas la angla lingvo kaj la franca lingvo. La 7-an de julio 1969 la Akto pri Oficialaj Lingvoj egaligis la francan al la angla tra la tuta federala registaro. Tio ekigis proceson laŭ kiu Kanado redifinis sin kiel dulingva kaj multkultura nacio.
- La angla kaj la franca havas egalan staton en la federala registaro, en la federalaj kortumoj, kaj en ĉiuj federalaj institucioj.
- Ĉiu akuzito en krima kazo rajtas procezon aŭ en la angla, aŭ en la franca.
- La publiko rajtas, kie ekzistas sufiĉan demandon, federalregistarajn servojn aŭ anglalingve aŭ francalingve.
- Minoritataj grupoj de parolantoj de unu de la oficialaj lingvoj en la plejparto de provincoj kaj teritorioj rajtas instruadon en sia lingvo.
- Kvankam la multkulturismo estas oficiala politiko, por fariĝi civitano necesas paroli aŭ la angla, aŭ la franca.
- Pli ol 98% de kanadanoj parolas aŭ la anglan, aŭ la francan, aŭ ambaŭ.
La oficiala lingvo de Kebekio estas la franca, kiel definita en la provinca Ĉarto de la Franca Lingvo, enkondukita de la Kebekia Partio en 1976. La ĉarto tamen garantias rajtojn por anglalingvanoj kaj aborigen-lingvanoj. Kebekio disponigas la plejparton de registaraj servoj ambaŭlingve.
La franca ĉefe paroliĝas en Kebekio, kun komunumoj en Nov-Brunsviko, okcidenta Ontario, Saskaĉevano, kaj Manitobo. En la censo de la jaro 2001, 6 864 615 homoj diris ke la franca estas sia denaska lingvo; el tiuj, 85% vivis en Kebekio. 17 694 835 homoj menciis la anglan kiel denaskan lingvon.
Nov-Brunsviko estas la sola oficiale dulingva provinco, stato garantiita specife en la Kanada Ĉarto de Rajtoj kaj Liberecoj. Kelkaj provincaj registaroj, ekzemple Manitobo kaj Ontario, disponigas multajn servojn al siaj franclingvaj minoritatoj.
Neoficialaj lingvoj sufiĉe gravas en Kanado; 5 470 820 homoj menciis neoficialan lingvon kiel denaskan lingvon. Inter la plej gravaj neoficialaj denaskaj lingvoj estas la ĉina (853 745 denaskuloj), la itala (469 485), kaj la germana (438 080).
Aborigenaj lingvoj
La Akto de Konstitucio de 1982 rekonas tri grupojn de aborigenaj popoloj en Kanado: la indianoj (nun ofte nomataj Unuaj Nacioj), la inuitoj, kaj la metisoj. La aborigena populacio nun kreskas dufoje pli rapide ol la cetera populacio de Kanado. Estas 790 000 aborigenaj homoj en Kanado (3% de la tuta populacio), el kiuj 69% estas Unuaj Nacioj, 26% estas metisoj, kaj 5% estas inuitoj.
Nun ekzistas pli ol 50 aborigenaj lingvoj parolataj en Kanado, el kiuj la plejparto estas nur parolataj en Kanado kaj estas ŝrumpantaj. La solaj aborigenaj lingvoj taksataj plene memdaŭrigeblaj estas la kaj (konsiderataj kune) kun 150 000 parolantoj, kaj la kun 150 000 parolantoj en la Nordokcidentaj Teritorioj, Nunavuto, Nunaviko (nordo de Kebekio) kaj Nunaciavuto (nordo de Labradoro).
Du el la teritorioj donas oficialan staton al aborigenaj lingvoj. En Nunavuto, la inuktituta kaj la estas oficialaj kune kun la angla kaj la franca; la inuktituta estas kutima komuniklingvo por la registaro. En la Nordokcidentaj Teritorioj, la Akto pri Oficialaj Lingvoj specifas eĉ 11 oficialajn lingvojn: la n, la n, la anglan, la francan, la n, la inuinaktunan, la inuktitutan, la n, la n, la n, kaj la n. Ĉi tiuj lingvoj (krom la angla kaj la franca) ne estas kutimaj en la registaro, sed civitanoj rajtas ricevi servojn kaj komuniki kun la registaro pere de ili.
Esperanto-movado
:Ĉefa artikolo: Kanada Esperanto-movado
La landa Esperanta asocio en Kanado estas la Kanada Esperanto-Asocio. Estas ankaŭ asocioj en Kebekio, Otavo kaj Toronto. La 1984a Universala Kongreso okazis en Vankuvero.
Demografio
:Ĉefa artikolo: Demografio de Kanado
La censo de 2001 konstatis populacion de 30 007 094; en aprilo 2005 Statistiko Kanada taksis la populacion je 32,2 milionoj. Proksimume 80% de la kanada populacio vivas ene de 200 km for de la usona landlimo.
En la 2001 censo, 39,4% identis sian etnon kiel "kanadan", el kiuj la plejmultoj verŝajne estus de brita, irlanda, aŭ franca etno de fruaj enmigrantoj. Plue, 20,17% identis sin kiel anglaj, 15,75% kiel francaj, 14,03% kiel skotaj, kaj 12,90% kiel irlandaj. Multaj aliaj grupoj raportiĝis sed nur germanoj (9.25%) kaj italoj (4.29%) signife multkvantis. Vidu Etno en Kanado por pli da informoj.
La kvanto de "videblaj minoritatoj" estas je 13% (ne inkluzive de Unuaj Nacioj, metisoj, aŭ inuitoj). Ne-blankaj personoj estas 15% de la populacio el kiuj pli ol la duono (7,6% de la tuto) estas azianoj. En 2001, Kanado havis enmigrintan populacion de 5 448 480.
Religioj
Kredantoj: katolikismo (45,7%), protestantismo (36,2%), sen religio (12,5%), ortodoksismo (1,4%), judismo (1,2%), islamo (0,9%), hinduismo (0,6%), budhismo (0,6%), sikhismo (0,5%), aliaj (0,4%). (1991)
Kulturo
:Ĉefaj artikoloj: Kulturo de Kanado, Kanada identeco
Kanada estas multkultura socio kiu nutras "mozaikon" de multaj kulturoj egale gravaj kaj aprezataj. Sub la ĉefministro Pierre TRUDEAU la federala registaro adoptis multkulturismon kiel oficialan politikon, post la Reĝa Komisio pri Dulingvismo kaj Multkulturismo de la registaro de Lester PEARSON.
Pro ĝia kolonia pasinteco, kanada kulturo estas forte influita de britaj kaj francaj kulturoj kaj tradicioj. Kanada kulturo estas ankaŭ forte influita de usona kulturo pro la proksimeco kaj la intermigrado de homoj, ideoj, kaj ekonomio. Multmaniere, pli fortika kaj individua kanada kulturo evoluis lastatempe, parte pro la civita naciismo kiu trairis Kanadon en la jaroj ĉirkaŭ la Kanada Centjara Datreveno en 1967, kaj pro fokuso de la federala registaro pri programoj por apogi kulturon kaj arton.
La indigenaj gentoj teksis la unuan ŝtofon de la kulturo, heredaĵo kaj historio de Kanado. Ĉiu indigena nacio posedas sian propran unikan kulturon, lingvon, kaj historion. La multaj nacioj trans Kanado teksis korbojn, pentris bildojn, kaj skulptis. Multaj lerte kudris kaj faris ilojn el naturaj rimedoj. Ili pasis sian kulturon per parola historio. La signo de la Vintraj Olimpiaj Ludoj de 2010 en Vankuvero estos inukŝuko, tipe inuita homforma gvidmarko konstruata el ŝtonoj.
Fruaj Eŭropanoj helpis en la formado de kanada kulturo. Dum la koloniigo de Kanado, eŭropanoj kreis multan folkloron pri la lando. Kanado havas longtempan literaturan tradicion (vidu Literaturo de Kanado); kanadaj libroj mondfame sukcesis depost la frua 20a jarcento.
Nuntempe, usonaj kinfilmoj, aŭtoroj, televido, kaj muziko multe sukcesas en Kanado; samtempe multaj kanadaj distristoj multe sukcesas usone, ekzemple Celine DION, Leonard COHEN, Sarah McLACHLAN, kaj Shania TWAIN.
Dum Kanado kaj Usono proksimiĝis, multaj kanadanoj evoluis kompleksajn sentojn kaj zorgojn pri la distingiteco de la Kanada nacio en Nordameriko. La granda usona kultura ĉeesto en Kanado spronis timojn de 'kultura konkero,' kaj instigis la kreon de leĝoj kaj institucioj por protekti kanadan kulturon. Registaraj kulturaj institucioj inkluzivas Radio-Kanadon, la Nacia Filmkomisio de Kanado, kaj la Kanada Radio-Televida kaj Telekomunika Komisio.
Multe da kanada kulturo estas taksata kontraste al Usono. En lastaj jaroj, Kanado multe distingis sin kiel pli socie liberala ol Usono en gardante ekvilibrajn buĝetajn politikojn. Kanadaj registaroj (kaj granda parto el la kanada popolo) apogas politikojn kiel universala sanservo, samseksa edziĝo, kaj nekrimigo de kanabo.
Naciaj simboloj
La uzo de acerfolio kiel nacia simbolo datas al la 18a jarcento; acerfolio aperas sur la aktuala kaj antaŭa flago de Kanado, la cendo, kaj la blazonŝildo. La naciaj koloroj - ruĝo por Britio kaj blanko por Francio - estis deklaritaj en 1921.
Kanado estas konata por siaj grandegaj arbaroj kaj kordileroj kaj la bestoj tie vivantaj, ekzemple la alko, karibuo, kastoro, polusa urso, griza urso, Kanada berniklo, kaj komuna gavio. La simboleco de la kastoro, nacia besto de Kanado, venas de la negoco de kastorpeltoj je kiu konstruiĝis la frua ekonomio de Kanado.
Kanado ankaŭ koniĝas por la Reĝa Kanada Rajda Ĝendarmo kaj por glacia hokeo, la oficiala vintra sporto. La oficiala somera sporto estas poŝbastonludo.
La nacia himno de Kanado estas O Canada.
Kategorio:Nordameriko !
als:Kanada
ja:カナダ
ko:캐나다
ms:Kanada
simple:Canada
th:ประเทศแคนาดา
zh-min-nan:Canada
Konfederaciitaj Ŝtatoj de AmerikoLa Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko estis nacio kiu kreiĝis el la sudaj Usonaj ŝtatoj kiuj secesiis el la unio (la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko) dum la Usona Enlanda Milito kaj ekzistis ĝis sia malvenko en tiu milito.
La ĉefurbo estis Richmond, en la ŝtato Virginio. La nura prezidento estis Jefferson DAVIS.
Gravaj Datoj
- 20-a de decembro, 1860 - Sud-Karolino secesiis el la Unio.
- Februaro, 1861 - Konstitucia Kongreso preparis provizoran konstitucion kaj elektis anojn al provizora registaro.
- 11-a de marto, 1861 - Konstanta konstitucio ratifiĝis.
- 18-a de februaro, 1862 - Konstanta parlamento establiĝis.
Secesiintaj Ŝtatoj
- Alabamo
- Arkansaso
- Florido
- Georgio
- Luiziano
- Misisipio
- Nord-Karolino
- Sud-Karolino
- Tenesio
- Teksaso
- Virginio
Gravaj Homoj
- Robert E. LEE - Generalo
- Jefferson DAVIS - Prezidento
- Alexander Hamilton STEPHENS - Vic-Prezidento
ja:アメリカ連合国
Martin Luther KING
Pastro D-ro Martin Luther KING la pli juna (naskiĝis la 15-an de januaro, 1929, mortis la 4-an de aprilo, 1968) estis Nobel-premiito, Baptisma pastro kaj afrika usona aktivulo en kampo de civilaj rajtoj. Oni konsideras lin unu el la plej grandaj estroj kaj herooj en usona historio, kaj en la moderna historio de malperforto.
King fariĝis diplomito de Kolegio Morehouse (kun B.A.) en 1948 kaj de Teologia Seminario Crozer (kun B.D.) en 1951. Li gajnis doktoran diplomon (Ph.D.) de Bostona Universitato en 1955.
En 1954, King fariĝis la pastro de la Baptista Preĝejo ĉe Avenuo Dexter en Montgomery, Alabama. Li estis estro de la busa bojkoto de Montgomery, kiu komenciĝis, kiam Rosa PARKS rifuzis cedi sian seĝon al blanka homo. Oni arestis King dum tiu kampanjo, kiu finiĝis per decido de la Suverena Kortumo de Usono, kiu kontraŭleĝigis segregacion en interŝtataj busoj.
KING MARTIN LUTHER
ja:マーティン・ルーサー・キング
ko:마틴 루서 킹 2세
simple:Martin Luther King, Jr.
Rosa PARKS
Rosa Lee Parks (naskiĝis je 4-a de februaro, 1913 kiel Rosa Louise McCauley en Tuskegee (Alabama), mortis je 24-a de oktobro 2005 en Detrojto) famiĝis pro sia arestado la 1-an de decembro en 1955 en Montgomery (Usono), ĉar la nigra usonanino rifuzis transdoni sian sidlokon en la buso por blankula pasaĝero. Ŝi sidis en la unua vico de nerezervita sidlokaro. Ŝia civila malobeemo kontraŭ la aktuala juro kondukis al la Busbojkoto en Montgomery, kiu krom protestoj en evento de Emmett TILL validas kiel komenco de la nigra civilrajta movado.
En 1996 Parks ricevis la usonan Prezidentan Medalon de Libero.
Ŝi estis la unua virino, kies ĉerko estis honorita sur katafalko en la rotondo de la usona Kapitolo en Vaŝingtono. Tio okazis laŭ unuanima decido de la usona Senato.
Kategorio:Usono
Kategorio:Rasismo
ja:ローザ・パークス
1965Historio > Jarcentoj > 20-a jarcento > 1965
----
Ĉi tiu jaro estas normala jaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron).
En la jaro 1965 post Kristo okazis, interalie:
Eventoj
- 50-a Universala Kongreso de Esperanto en Tokio.
- Unua lernolibro de Esperanto al Araboj verkita de Salah GHANEM.
- Edwin BURG kaj Roberto PASSOS NOGUEIRA eklernis Esperanton.
- Kreita Esperanto-Kulturdomo kaj Ceará Esperanto-Junularo en Fortalezo.
- Oficiala permeso de organizita laboro por Esperanto en Germana Demokratia Respubliko.
- Usono : Eldoniĝis la unua usona Esperant-lingva kina filmo, Incubus.
- Kreitaj Nova Lingvafrankao, Guosa kaj Eŭronordo.
- Francio : Charles DE GAULLE estas reelektita prezidento de la Franca Respubliko. Tiu prezidenta elekto estas la unua rekte balotita de la popolo mem de post 1848 (antaŭe la prezidenton elektis ĝenerale la Parlamento).
- Indonezio : Post Sukarno prenas potencon Suharto. 500 000 da komunistoj kaj ĉinoj estas buĉitaj. Evontoj de tiu jaro estas temo de fama filmo "L'année de tous les dangers" (La jaro de ĉiuj danĝeroj)
- Ĉinio ekhavas la atombombon.
- Kongolo : Ekregas Mobutou Sesse Seko.
- Al UNO aniĝas Gambio, Maldivoj kaj Singapuro.
- Gambio sendependiĝas de Britio.
- Usono : Libereca marĉo en Alabamo de Selma al Montgomery por civilaj rajtoj por nigruloj.
- Tongo : Surtroniĝas Taufahau Tupou la 4-a.
- 15-a de februaro : Kanado: Flago kun folio de acero adoptiĝis.
Naskiĝoj
- Margareta HANDZLIK
- 23-a de majo : Tom TYKWER
- 10-a de junio : Veronica FERRES
- 31-a de julio : J. K. ROWLING
- 21-a de novembro : Björk
- 3-a de decembro : Katarina WITT
Mortoj
- Norvegio : Aksel SANDEMOSE
- 24-a de januaro : Winston CHURCHILL
- 21-a de februaro : Usono : Malcolm X murdiĝis.
- 28-a de julio : Japanio : EDOGAWA Ranpo
- 4-a de septembro : Albert SCHWEITZER
- 16-a de decembro : Francio : William Somerset MAUGHAM
----
1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970
19-a jarcento - 20-a jarcento - 21-a jarcento
ja:1965年
ko:1965년
ms:1965
simple:1965
th:พ.ศ. 2508
Kategorio:Urboj de AlabamoAlabamo
Kategorio:Urboj de UsonoKategorio:Usono
Usono
ja:Category:アメリカ合衆国の都市
ko:분류:미국의 도시
simple:Category:Cities in the United States
sv:Kategori:USA:s städer Hungarians in RomaniaThe Hungarian Minority in Romania is mostly situated in the center (Maros, Hargita és Kovászna) and western part of Romania (Ardeal, Banat, Crişana and Maramureş regions, of the former Transylvania principality).
The Hungarian population in Romania makes up approximately 20 percent of the population of Transylvania and 6.6 percent of the total population, or 1,431,807 citizens, and is the largest minority in Romania and one of the largest minorities in Europe.
The Szeklers form a majority in the counties of Harghita and Covasna and comprsie a large percentage of Mureş county. They were organised in a Szekely land during the Austro-Hungary empire, that also comprised parts of present‐day Mureş county, including Târgu Mureş).
History
- 1918 - The Romanians of Transylvania, organized in an elected representative body, vote the secession of Transylvania from Hungary and its union with Romania.
- 1920 — The unification is ratified by the Treaty of Trianon
- 1921-22 - The formation of the Popular Hungarian Party and National Hungarian Party which later will fuse to form the Hungarian Party of Romania
- 1940-1944 - The joint German/Italian Second Vienna Award gives Northern Transylvania to Hungary.
- 1952-1968 - The Hungarian Autonomous Region of Romania is created by the Communist authorities.
- 1989 — The Democratic Union of Hungarians in Romania was founded
- 1995 — A basic treaty on the relations between Hungary and Romania was signed. In the treaty Hungary renounces claims to Transylvania and Romania promises to respect the rights of its ethnic Hungarians.
Politics
The Democratic Alliance of Hungarians in Romania (DAHR) is 1 of 56 organizations in the Unrepresented Nations and Peoples Organization. The aim of DAHR is to achieve local government, cultural and territorial autonomy and the right to self‐determination. The Democratic Alliance of Hungarians in Romania is a member of the European Democrat Union (EDU) and an associated member of the European People's Party (EPP). DAHR's first two ministers were elected in the 1996 Romanian parliamentary elections.
The ethnic party Democratic Union of Hungarians in Romania (Romániai Magyar Demokrata Szövetség) holds as of 2004 10 seats in the Senate (6.23%) and 22 seats in the Chamber of Deputies of Romania (6.17%) and has been since 1996 part of the ruling coalition in Romania. (Hungarian population in Romania is 6.6%)
(to be written about autonomy of the Szekely land movement)
Subgroups
Székely
:Main article: Székely
The Székely people are Hungarians living in Eastern Transylvania who maintain a different set of traditions and identity sense from that of other Hungarians in Romania. Based on the latest Romanian statistics, there are approximately 670,000 Székely. Practically, they are Hungarians and they consider themselves Hungarian. The 670,000 Székely are introduced in the list of the "Romanian Ethnical Minority List" by politicians for a single purpose, to decrease the number of Hungarians in Romania.
Csángó
:Main article: Csángó
The Csángó are people speaking a Hungarian dialect that live in the Bacău County, Moldavia region. They settled there between the 13th and 15th centuries and are the only Hungarians living to the east of the Carpathians.
Population
Nationwide
- 1910 - 1,662,000 persons, 32% of the population of Transylvania
- 1992 - 1,624,959 persons, 7.1% of the population of Romania
- 2002 - 1,431,807 persons, 6.6% of the population of Romania
By county
Magyars form the majority of population in two counties of South-Eastern Transylvania: Harghita and Covasna (Hargita és Kovászna).
2002
Each of the other counties of Romania has a Magyar population of less than 1,000 people.
External links
- [http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=KozEu Map] Nationality Map of Central and Southeastern Europe
- [http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Erdmag92a Map] Ethnic Hungarians in Transylvania
Category:Transylvania
Category:Ethnic groups of Romania
Category:Hungarian people
Doda i Virgin gry zrcznociowe Kabarety pozycjonowanie stron Lektury |
|
|
|
