:: wikimiki.org ::
| Informo |
InformoInformo estas ĝenerala termino, kiu signifas:
- Scio komunikita aŭ ricevita pri difinita fakto aŭ cirkonstanco; novaĵo: informo pri krimo.
- Ĉia scio gajnita per komunikado, esploro, instruo.
- La ago aŭ fakto de informi.
- La kolekto aŭ distribuo de informaĵoj, speciale sekretaj informaĵoj.
Ne ĉiu informo estas vera. Tamen ankaŭ el nevera informo eblas ekscii faktojn ; pri la informanto.
Ĉiu sin informas tage pri multaj aferoj. Multaj de la informoj, kiujn individuoj ricevas estis jam kolektitaj per informservoj. Estas multaj mondaj informservoj, kiuj donas informojn al la publiko per ĵurnaloj, radio, kaj televido. Reuters, Associated Press, Agence France Presse, Interfax, kaj CNN estas inter la plej konataj internacie. Informo estas havebla pri ĉiuj temoj. Aferistoj povas sekvi la supreniĝojn kaj subeniĝojn de la borso dum politikistoj rigardas tion, kio okazas en sia ĉefurbo. Sportŝatanto ofte direkte havas informon pri sia teamo. La reto estas bone konata sistemo de rapida informo por ĉiu.
- [http://www.referencenter.com Internet Reference Information Center]
La kvara difino (supra) parolas pri sekretaj informaĵoj. Tio povas rilati al informo pri la kapabloj kaj intencoj de komercaj konkurantoj, fremdaj registaroj, aŭ al tiuj, kiuj intencas malutili onin. Normale la kolekto de informoj pri komercaj konkurantoj nomiĝas ekonomia spionado, pri fremdaj registaroj spionado, kaj pri grupo aŭ personoj kun malaj intencoj, kiel fremdaj spionoj, teroristoj aŭ narkotrafikantoj, nomiĝas kontraŭspionado.
ko:정보
ja:情報
zh-cn:信息
simple:Information
VeroVero estas konformeco de informo kun realo. Vera informo liveras fakto(j)n.
ja:真理
ĴurnaloĴurnalo estas malpeza kaj forĵetebla regula eldonaĵo, t. e. gazeto, aperanta ĉiutage, kutime presita sur malmultekosta papero kiu nomiĝas ĵurnalpapero, enhavanta plej freŝajn noticojn pri la novaĵoj, kaj variaj temoj. Ĉi tiuj temoj povas inkluzivi politikajn eventojn, krimojn, sportojn, opiniojn, veterprognozojn, ktp.
Kategorio:Periodaĵoj
ja:新聞
ms:Akhbar
simple:Newspaper
th:หนังสือพิมพ์
zh-cn:报纸
zh-tw:報紙
Radio
Radiofonio estas la elsendo de sono aŭ aliaj signaloj per elektra-magnetaj ondoj; ofte oni diras mallonge nur radio, sed tiu vorto havas ankaŭ aliajn signifojn - vidu ekzemple en Reta Vortaro.
La disvolviĝo de la senfadena dissendo rezultas de longdaŭra procezo kie plifirmiĝis fundamentaj fizik-teorioj kaj eksperimentadoj fare de eminentaj inĝenieroj.
La historio komenciĝas en la fino de la 17-a jarcento. Je tiu epoko, la scienculoj ne kapablas klarigi la misteron de la kosmo kaj ankoraŭ ne konas la fundamentajn karakterizojn de la lumo.
Ili multe interesiĝas pri astronomio kaj optiko.
Sed kelkaj scienculoj jam interesiĝas al magnetismo kaj elektrostatiko.
La brita kuracisto kaj fizikisto William GILBERT (1544-1603), ĉef-kuracisto de la angla reĝino Elizabeto la 1-a, estas ekzemple la unua kiu havis la ideon ke la ter-globo povus esti giganta magneto kaj ke oni povas klasifiki la korpojn en du familioj: la izolaĵoj kaj la konduktaĵoj.
La inventisto de radiofonio, aŭ unue senkabla telegrafo, estas disputata, sed pluraj el la unuaj gravaj paŝoj estis de Aleksandr Popov, Nikolai TESLA kaj de Guglielmo MARCONI. La unuaj uzoj estis en la mararmeo, por sendi Morse kodajn mesaĝojn inter ŝipoj kaj la marbordo. Hodiaŭ, radio estas el multaj specoj, kaj el diversaj formatoj. Ĝi nun estas plej larĝe uzata tutmonde por distriĝaj, informaj kaj ankaŭ komercaj elsendoj.
Antaŭ la kreo de televido, komercaj radiofoniaj elsendoj konsistis ne nur el novaĵoj kaj muzikoj, sed ankaŭ dramoj, komedioj, variaj programoj, ktp. En la malfrua 1940-a jardeko kaj la frua 1950-a jardeko, la alveno de televido ŝanĝis multe la radiajn programojn, kiuj nun en kelkaj landoj ĉefe konsistas el informado kaj dissendo de muziko.
Per Interreto alvenas nun la ebleco elsendi per la reto. Multaj internaciaj kaj naciaj radioj uzas tiun eblecon por elsendi pli facile al la tuta mondo. Sed ekzistas ankaŭ novaj malfortaj radioj kiuj tiel ekekzistis nur kiel interreta radio kaj estas dank'al Interreto same aŭskulteblaj tutmonde .
Estas pluraj radio-elsendoj en Esperanto, Esperanto-parolantaj radio-amatoroj, ktp. Vidu Esperanto-radio.
Historio de Radiofonio(elsendaĵoj personoj, ktp)
Famaj aŭ historiaj elsendaĵoj:
Radioreĝisoroj kaj aliaj kreuloj:
- Stephane PIZELLA
- Jean NOCHER
Eksteraj ligiloj:
- [http://www.eventoj.hu/steb/ Scienc-Teknika Esperanto-Biblioteko, STEB] ® fako " telekomuniko "
- Historio de Radiofonio: [http://perso.club-internet.fr/dspt/indexE.htm Rakontu al mi la radion]
- Amikaro de Esperanto en Radio [http://osiek.org/aera/ AERA]
- Rubriko [http://dmoz.org/World/Esperanto/Kulturo/Radio/ Radio en DMOZ]
Kategorio:Komunikado
ja:ラジオ
BorsoEkonomiko > Borso
----
Borso estas organizo, kies membroj estas akciaj makleristoj. Borso provizas rimedojn por komerci akciojn kaj aliaj financajn instrumentojn. Kutime rimedoj ankaŭ proviziĝas por la eldonado kaj amortizado de valorpaperoj, plie aliaj kapitalaj eventoj inkluzive de la pagado de enspezo kaj dividendoj.
La valorpaperoj kutime komercataj ĉe borso inkluzivas akciojn eldonatajn de kompanioj, unitajn fidojn kaj aliajn kunigitajn investadojn, plie korporaciajn obligaciojn.
Kutime borsejo estas centra loko minimume por dosierkonservado, sed komerco estas malpli kaj malpli ligita al tia fizika ejo. Modernaj merkatoj estas elektronikaj retoj, kiuj havas avantaĝojn je rapideco kaj kosto de transakcioj.
Borso estas ofte la plej grava elemento de akcia merkato. Estas kutime ne devigo eldoni akciojn tra la borso mem, nek akcioj devus post eldono komerciĝi ĉe la borso. Tia komerco estas nomata "eksterborsa".
La komenca ofertado de akcioj al investantoj estas difinita kiel la unua merkato kaj post-eldona komercado estas la dua merkato.
Pli kaj pli ĉiuj borsoj partoprenas en tutmonda (globa) valorpapera merkato.
Oferto kaj postulo en borsoj peliĝas de diversaj faktoroj, kiuj, kiel en ĉiuj liberaj merkatoj, efektivigas la prezon de akciuloj (akcia valorigo).
Famaj borsejoj estas New York Stock Exchange, NASDAQ.
ja:証券取引所
Kategorio:Ekonomio
ĈefurboĈefurbo estas la centro por registaro de lando.
Ne ĉiam ĉefurbo estas la plej granda urbo en tiu lando. Pro historiaj kialoj, ĉefurbo povas esti urbo iam grava. Federacio povas elekti aŭ eĉ krei malgrandan urbon por ne favori iun el la gravaj federacieroj. Ekzemple, Usono fondis Vaŝingtonon kaj Brazilo, Braziljon. Kelkaj landoj distribuas la ejojn de ŝtataj fakoj en pluraj ĉefurbojn. En iu landoj, vetero povas instigi ŝanĝi la ĉefurbon laŭ sezono. Ekzemple, Brita Hindio havis Delhion kiel ĉefurbo sed, somere, la vicreĝa kortego migris himalajen al somera ĉefurbo Simla, pli malvarma pro alteco. Antaŭ ol la apero de moderna ŝtato, eblis ke la kortego ne havis fiksan lokon. Reĝo (ekzemple, Karlo la 5-a (imperiestro de la Sankta Romia Imperio)) iris al alia regiono, laŭ militaj bezonoj, ribeloj aŭ monakireblo.
Listo de ĉefurboj:
Kategorio:Urbo
-
ja:首都
ko:수도
simple:Capital_(city)
Interreto
Interreto (nomita unue anglalingve Internet) estas tutmonda alirebla sistemo de komputilaj retoj, kiu transsendas datumon laŭ Interreta Protokolo kaj multaj aliaj protokoloj. Ĝi konsistas el miloj de pli malgrandaj komercaj, organizaciaj, akademiaj, registaraj, kaj personaj komputilaj retoj. Ĝi portas variajn informojn kaj servojn, kiel retpoŝto, retbabilo, kaj la interligita retpaĝoj kaj aliaj dosieroj de la Tut-Tera Teksaĵo. Pli ĝenerale, interreto (minuskla) estas iu aro de interkonektitaj komputiloj.
Historio de la Interreto
Origino de la Interreto
La radiko de la Interreto ekis en 1969 kun la starigado de la ARPANET projekto de akedemiaj studentoj sub la patroneco de la DARPA fako de Usona Departemento de Defendo. Iu frua studo kiu aldonis al ARPANET inkluzivis laboron por discentrigaj retoj, teorio pri atendovicoj, kaj pakaĵa ŝanĝado. Tamen, ARPANET mem ne interfunkcias flue kun aliaj komputilaj retoj kiuj ne uzis ĝian propran protokolon. Ĉi tiu problemo inspiris plian disvolvadon de multetavola protokolo uzebla trans multaj specoj da retoj.
Je 1-a de januaro 1983, la centra retprotokolo de ARPANET ŝanĝiĝis de NCP al TCP/IP, kiu markas kiel la komenco de la Interreto kiel ni konas ĝin nune. Alia grava klopodo en la disvolvado de la Interreto estis la konstruado de universitata ĉefreto (la NSFNet) en 1986 de la Nacia Scienca Fondaĵo. Gravaj apartaj retoj kiu estis sukcese akomodita en la Interreto inkluzivas Usenet kaj Bitnet.
La reto havigas publikan fasadon en la 1990-aj jaroj. En 1989, Tim BERNERS-LEE eklaboris HTTP, HTML, kaj la unuaj pluraj retpaĝoj ĉe CERN en Svislando. En Aŭgusto 1991, li publikigis sian projekton Tut-Tera Teksaĵo. Kelkaj akademiaj kaj registraraj institucioj kontribuis paĝojn, sed la vasta publiko jam ne vidis ilin. En 1993, la unua versio de Mosaic retumilo estis eldonita, kaj ekde frua 1994, intereso de la publiko kreskis. En 1996 la vorto "Interreto" igis oftan terminon, sed ĝi rilatis preskaŭ tute al la TTT.
Dume, trans la tuta jardeko, la Interreto sukcese sorbis la plejparton de antaŭe ekzistantaj komputilaj retoj, kvankam iu retoj kiel FidoNet jam apartas. Ĉi tiu kresko estas ofte atribuis al la manko de centra administrado kiu permesas organan kreskon de la reto. Ankaŭ, la neproprieteco de la Interreto kuraĝigas interoperacieblecon kaj malebligas unu firmaon de tro kontroli la reton.
Interreta protokolaro
Aparte de la kompleksegaj fizikaj konektaĵoj tiuj konsistigi sian substrukturo, la interreto estas kunteni per protokoloj kiuj priskribas kiel interŝanĝi datumo trans la reto. Malsame de pli malnovaj komunikadaj sistemoj, la Interreta protokolaro estis intence desengita esti indiferenta pri la suba fizika medio. Iu komunikada reto, perdrata aŭ sendrata, tiu povas teni dufoje ciferecan datumon, povas teni Interretajn signalojn. Tiel, Interretaj pakaĵoj fluas tro perdrataj retoj kiel kupra drato, samaksa kablo kaj fibrooptika kablo; kaj tro sendrataj retoj kiel Wi-fi. Kune, ĉi-tiuj retoj kiuj uzas la samajn altnivelajn protokolojn, formas la Interreton.
La interretaj protokoloj devenas de diskutadoj en la Internet Engineering Task Force (IETF esperante Interreta Inĝenierarto Task-komitato) kiuj estas malferma al publika partpreno kaj kontrolo. Ĉi tiuj komitatoj produktas dosierojn tiuj estas nomitaj "Petoj por Komentoj" dokumentoj. Iu de la dokumentoj estas levata al la nivelo de "Interreta Normo" de la Interreta Arkitektura Komitato (IAB aŭ Internet Architecture Board anglalingve).
TutTera Teksaĵo
Interreta kulturo
Konektado al la Interreto
Problemoj de la Interreto
Cenzuro de la Interreto
Aliaj Interreto-Temoj
:Servoj
:Dissendolisto - Retpoŝto - Retforumo - Usenet - TTT - TTT-legilo - Tujmesaĝilo - Podkasto
:Normoj
:IETF - Landokodoj - Lingvokodoj - Unikodo - W3C - CGI
:Komputilaj lingvoj
: CSS - CVS - DTD - HTML - Ĝavo - JSP - MVC - Perl - PHP - XHTML - XML - RSS
:Protokoloj
:TCP/IP - IP - TCP - UDP - ICMP - FTP - HTTP - SOAP - SMTP - NNTP - POP3 - IMAP
:Gravaj aktoroj
:AOL - DMoz - Google - Indymedia - Microsoft - Netscape - Yahoo
:Sinteno
:Spamo
:Aliaĵoj
:Ĉifrado - DNS - ISP - Domajna nomo - Domajno
Ankaŭ vidu: Meetup Semantika Reto
fiu-vro:Internet
ja:インターネット
ko:인터넷
ms:Internet
simple:Internet
th:อินเทอร์เน็ต
DifinoDifino provas klarigi, kio io estas. Ordinare ĝi prezentas novan nocion aŭ novan vorton. Tial ĝi uzas alian vortumon ol la difinaĵo mem, sufiĉe simile al ĉirkaŭfrazo. La tuton de difinaĵo plus difino oni povas nomi gloso.
Fakoj kaj vidpunktoj
Difino estas temo de filozofio unuflanke, de vortoscienco – alinome leksikologio – aliflanke. Ofte okazas mikso de tiuj vidpunktoj. Terminoscienco certagrade devas ilin miksi pro sia meza situo.
Filozofia vidpunkto
Bazo de filozofia pritrakto de difino estas trovebla ĉe aristotelo. Kontribuis modernaj aŭtoroj, precipe logiskistoj, kiel Bertrand RUSSELL kaj Rudolf CARNAP.
Filozofio ne interesiĝas pri la komunika uzo de difino, ekzemple por instrui la sencon de vorto al lingvolernanto aŭ infano, sed al epistemologia uzo de ĝi, tio estas al difino kiel rimedo por kompreni la mondon aŭ por difini nocion pli precize, ol oni faras ordinare.
Sekve filozofio studas sciencajn difinojn, per kiuj oni fiksas sencojn: la tasko ne estas ĝuste vortumi jaman sencon de komuna vorto, sed doni al ĝi klaran, nedisputeblan sencon, ligi ĝin al utila, eventuale nova nocio. Tipajn ekzemplojn de tiaj difinoj prezentas matematiko: en ĝi oni ne konstatas, ke iu vorto kutime ricevas tian aŭ tian sencon. Male oni kreas la sencon, kiun la vorto de tiam surprenos. Tia difino povas esti malĝusta pro mallogiko: se ĝi kontraŭdiras aliajn nociojn, aŭ igas la vortprovizon malkohera aŭ redunda. Sed ĝi ne dependas de uzo: kiu uzas la vorton nekonforme al la difino, tiu eraras.
Alia filozofia postulo estas, ke difino priskribu la esencon de la difinaĵo, ne duarangan econ. Do ekzemple homo difiniĝas kiel racia estulo. Tio supozas, ke oni akordiĝas pri esenco kaj malesenco. Sed precipe tio ignoras la eblojn de la difinuzanto. Difini zebron per ĝiaj klaso kaj vivosciencaj ecoj certe taŭgas por sciencisto, sed por ordinarulo io simila al ĉevalsimila besto kun blanka-nigraj strioj pli taŭgas, ĉar la sciencajn ecojn li ne komprenas aŭ ne povas provi. La diskuto pri esenceco iĝas malpli akra, se oni memoras, por kiu leganto kun kiaj antaŭkonoj kaj en kiaj vivkondiĉoj oni verkas difinon.
Vortoscienca vidpunkto
Vortoscienco aŭ leksikologio ne pretendas, ke vortoj, nocioj, lingvo prezentu koheran tuton sen kontraŭdiroj. Por ĝi difinoj spegulas la sencojn, kiujn parolantoj donas al vortoj. Tiuj sencoj povas esti malprecizaj, malkoheraj kun aliaj vortoj, kaj eĉ malkoheraj de unu parolanto al alia. Tiaj situacioj ne estas facile prezenteblaj, kaj ofte vortaristoj provas normi aŭ glatigi, kaj tiel proksimiĝas al la filozofia vidpunkto.
Terminoscienca vidpunkto
Terministoj frontas mezan situacion: ili verkas pri fakvortoj, kiuj estas konscie elektataj kaj uzataj far fakuloj. Fakuloj ofte modifas la sencojn de fakvortoj laŭ la evoluo de siaj teorioj, laŭ siaj diversaj skoloj, kaj tiel plu. La laboro do estas en la kampo de lingvoplanado, kaj devas ofte kompromisi inter priskriba kaj preskriba sintenoj.
Difinarto
Tipoj de difinoj
- montra difino estas ne plene lingva difino, sed situacia respondo al difindemando. Se iu ne konas la vorton kato kaj demandas kio estas kato?, oni povas respondi signante al reala kato kaj dirante tio estas kato.
- karakteriza difino klarigas, per kiuj ecoj oni rekonas la difinaĵon. Tre oftan strukturon de tiutipa difino jam priskribis aristotelo: ĝi mencias supernocion, kaj aldonas ecojn proprajn al la subnocio kaj malproprajn aŭ forestantajn el aliaj subnocioj. Ekzemple difino de seĝo povas esti meblo (supernocio) por sursido (kontraste al subnocioj tablo, ŝranko...) De unu homo (kontraste al subnocioj benko, sofo...). Karakterizaj difinoj estas klasika difinspeco, kaj ili ofte estas la plej efike komprenigaj.
- lista difino ne prezentas ecojn de la nocio, sed nomas la subnociojn. Ekzemple nordiano: svedo, norvego aŭ finlandano estas lista difino. En multaj okazoj listado ne eblas ĉar ĝi tro longus, des pli listado de ĉiuj individuoj. Sed lista difino, kiu lasas al la uzanto la ĝeneraligon, do ia ekzempliga difino, ofte bonas: ruĝo: koloro de sango, tomato..." estas pli facile uzebla, ol karakteriza difino per ondolongo de ruĝaj lumradioj.
- uzekzempla difino ne vere estas difinspeco, sed rezultas el redakta malfacilo. Ĝi aperas kiam oni difinas ekzemple baŭmi per oni diras, ke ĉevalo baŭmas, kiam ĝi levas samtempe la antaŭajn krurojn, pli-malpli miksante la difinan stilon kun tipa ekzemplo. Alia, ankaŭ iom maleleganta vortumo, estas levi la antaŭajn piedojn, parolante pri ĉevalo (al kio ŝerculoj respondas mi ja ne levas la piedojn parolante pri ĉevaloj). La malfacilo estas, ke oni ne ne konservas la substitueblon de la difino (pri substitueblo vidu sube), se oni menciu la ĉevalon.
Difektoj de difinoj
Difino povas maltrafi sian celon, se ĝi malĝustas. Ĝi povas esti fantazia, esti tro larxga (ampleksante sencojn, kiujn la vorto ne havas), tro mallarĝa (ne ampleksante sencojn, kiujn la vorto havas), kaj tiel plu. Difino ankaŭ estas lingva verko, kaj de ĝi oni ordinare atendas stilajn kvalitojn, kiaj klaro, koncizo, al kiuj ĝi povas malkonformi. Fine estas ankaŭ kelkaj formalaj difektoj, pli aŭ malpli akceptindaj:
- Cirkla difino estas difino de vorto per ĝi mem, rekte babilo: babilo, aŭ tra gramatika revortumo babilo: ago babili (kiu nur sciigas, ke ĝi estas ago). Tiu, kiu ne jam konas la radikon, ne pli bone komprenos. Pli malrekte, tuto de difinoj povas prezenti cirklon: veturi: uzi transportmaŝinon, transportmaŝino: rimedo por veturi. En tiu okazo la leganto povas lerni nekonatan vorton, nur se li konas jam la alian. Oni povas dubi, ĉu cirkleco estas entute evitebla: al homo nekonanta lingvon difinvortaro estas nur tre granda cirklo de difinoj.
- Nesubstituebla difino estas difino, kiu ne povas anstataŭi la difinaĵon en frazoj. Ekzemple en skribilo: ilo por skribi la difino estas substituebla, ĉar oni povas ŝanĝi ŝi prenis skribilon kaj ekdesegnis sur la paperbloko al ŝi prenis ilon por skribi kaj ekdesegnis sur la paperbloko, konservante la sencon. Sed kun la difino ĉia ilo por skribi, substitui ne eblas: ŝi prenis ĉian ilon por skribi... ne plu konformas al la unua senco. Praktike vortaristoj pli aŭ malpli strikte atentas substitueblon.
- Malpreciza difino estas difino, kiu lasas dubojn pri la eblaj uzoj de vorto. Se tio venas de malklara vortumo, la uzanto prave plendas. Sed en multaj okazoj, difino devas esti malpreciza, ĉar malprecizas la difinaĵo mem. Ekzemple danco: ritma korpa sinmovo ordinare laŭmuzika lasas dubon, ĉu senmuzika ritma agado estas nominda danco. Se la vortaristo ne cedas al la postulo de ĉiam klara lingvo, kaj se li provas en unu difino redoni la hezitojn kaj malakordojn de parolantoj, la malprecizeco ne estas riproĉinda; ĝi spegulas tion, ke en iu ajn lingvo malprecizaj vortoj bezonatas.
kategorio:terminologio
kategorio:lingvistiko
kategorio:logiko
ja:定義
simple:Definition
RegistaroRegistaro estas organizo. kiu havas eblecon krei kaj altrudi leĝojn en difinita teritorio. Registaro povas regi grandajn teritoriojn (kiel ŝtatoj) aŭ malgrandajn (kiel la estroj de urbeto).
Vidu ankaŭ:
- Formoj de registaro
- Monarkio
- Demokratio
- Respubliko
- Politika scienco
- Anarĥio
- Teoriaj:
- Monda registaro
ja:政府
ko:정부
ms:Kerajaan
simple:Government
th:รัฐบาล
SpionadoSpionado estas sekreta agado de spionoj. Celo de spionado estas kolektado de informoj pri kontraŭulo. Iam spionado estis oficiala rimedo de militado. Plej oftaj rimedoj de spionado estas:
- akiro de informoj el individuo
- akiro de informoj el dokumentoj
- akiro de informoj el komunikadaj rimedoj
- akiro de informoj pere de kaŝobservado
- kaŝita subaŭskulto de interparoloj kaj intertraktadoj
Eble diri, ke spionado unue ekiĝis samtempe, kiam ekiĝis unua milito. Dum la tuta Historio de homaro spionado ludis gravan rolon. La plej fruaj dokumentoj pri spionado estas trovitaj en Egiptio: ĉe la faraonoj ekzistas skoltaj taĉmentoj.
Vidu ankaŭ
- SVRR
PersonoPersono estas aparta homo kun siaj karakterizaj ecoj. Povas temi ankaŭ pri figuro en artverko.
Kemence
Farsça kökenli bir kelime olan "kemençe" aynı dildeki "keman(=yay,kavis)" kelimesi ile "-çe(=küçültme eki)" ekinin bir araya gelmesinden oluşur ve "yayla çalınan küçük saz" anlamını taşır.
Orta Asya’da şekil olarak bugünkü kemençeye tam benzemeyen, fakat onun atası sayılabilecek birçok saz görülür. Orta ve Uzak Asya Müslüman ve Moğol saz takımlarındaki yaylı sazlar incelendiğinde farklı isimlere de rastlanmakla birlikte (örneğin Kırgızistan ve Özbekistanda Kıyak) çoğunlukla "Kemençe veya Kemançe" adının verildiğine ve "Iklığ - Iklık" adıyla beraber kullanıldığına rastlıyoruz. Benzer şekilde Fransa'da "Pochette (poşet) " İngiltere'de ise "Kit" olarak adlandırılan ve kemençe ile benzerliklere sahip yaylı çalgı türü olduğu bilinmektedir. Kemençenin -çe ekindeki küçültme anlamı pochette kelimesinde de vardır. Çünkü Fransızca da bu kelimenin cep, kese yada cepte taşının şey gibi anlamları vardır
Kemençe kelimesi bugün Türkiye dışında İran, Ermenistan, Yunanistan, Gürcistan, Azerbaycan gibi pek çok ülkede kullanılmaktadır. Günümüz Türkiye'sinde biri klasik türk müziğinin Armudi kemençesi, diğeri ise Doğu Karadeniz halk müziğinin Karadeniz kemençesi olmak üzere iki tür kemençe kullanılmaktadır. Ayrıca kabak kemani de bazen kemençe olarak isimlendirilmektedir. Armudi kemençe ve kemaninin benzerlerine rastlanmakla birlikte (Macarlar benzer türde çalgıya HEGEDÜ, Yunanlılar LİRA, Bulgarlar GADULGA, Araplar REBAP adını vermişlerdir) Karadeniz kemençesinin şekil ve çalınış tarzı bakımından benzeri bulunmamaktadır. 18. yy. sonlarına kadar Türk müziğinin tek yaylı sazı olan Kemençe'nin yerini, Batının önce Viola d'amore'si (sinekemanı adıyla), sonra da Violino'su (keman) aldı. Ama Karadeniz kemençesi horonlar sayesinde, armudi kemençe ise 19. yy. ortalarına doğru girdiği fasıl topluluğu içinde günümüze kadar gelebildi.
Kemençe için fiziksel görünümü ve boyutlarına, ses özelliklerine veya kullanılan ağaca göre yada kullanıldığı coğrafyaya göre sınıflandırmalar yapılabilmektedir.
Kullanıldığı coğrafya dikkate alındığında ise Türkiyedeki şekli Karadeniz kemençesi, Rumların kullanığı ise Rum kemençesi olarak bilinir.
Boyutlarına göre sınıflandırmak gerektiğinde kemençe ve cura olarak adlandırma yapılmaktadır. Cura standart kemençenin bir miktar daha kısa olarak imal edilenidir.
Ses özellikleri bakımından ise verdiği sesin ince veya kalın oluşuna göre ZİL veya SAĞIR olarak bilinen yöresel bir sınıflandırma vardır. Bunun yanısıra SOL veya LA kemençe gibi notasal sınıflandırma da yapılmaktadır.
Kemençe yapımında genellikle kullanılan ardıç ve erik ağaçları kemençenin sınıflandırılmasında bu ağaçların adları kemençeyi niteleyen birer sıfatta olabilmektedir. Erik kemençe Ardıç kemençe gibi...
Kemençe severler bazen sade ve gösterişsiz bir görünümü kendilerine uygun görürken, bazen de süsleme sanatıı kemençe imalatı ile birleştirilerek imal edilmiş baş, sap, yay, klavye, eşikleri veya gövdesi değişik nakışlarla bezenmiş kemençeleri tercih etmektedirler
,
Kemençe yapımında kullanılacak ağaç cinsi oldukça önemlidir. Kemençenin aslında yekpare olan Baş, Sap ve gövde kısımları için en fazla tercih edilen ağaç türü erik ve porsuk (Karadeniz bölgesinde halk arasında ardıç diye bilinir) ağacıdır. Kemençenin klavye, alt ve orta eşikleri ile kulaklar da bu gövde ile aynı ağaçtan yapılır.
Standart bir kemençenin boyu 57 cm, genişliği yaklaşık 10cm, baş ile birlikte yüksekliği ise 8.5cm olmalıdır. Bu nihai ölçülere ulaşılabilecek boyutlarda ağaçlardan, taslak hazırlanacak kütükler öncelikle prizmatik olarak kesilir.
Kesilen bu kütüklere kemençenin formu kabaca çizilir ve çizilen şekle göre kesim yapılır.
Daha sonra Ölçülerine uygun olarak kesilen kütüğün içi bir seri işlemle oyulur ve boşaltılır.
Kapak ise ladin ağacından yapılır. Kemençe üst yüzeyini tamamen kapatacak şekilde ince dilimler halinde kabaca kesildikten sonra uygun kalınlığa indirilir ve bombe verilir. Hazırlanan kapak kemençe üzerine yerleştirilir ve ses delikleri açılır.
Daha sonra diğer parçalar (kulaklar, klavye,eşikler) yerleştirilir. Ses bakımından kontroller yapıldıktan sonra kemençeye boya ve vernik uygulanır. Bu işlemden sonra teller takılır ve kemençe çalmaya hazır hale gelmiş olur.
Yay yapımında ise at kılları kullanılır. Yeterli uzunlukta kesilmiş at kılları bir araya getirilerek demet oluşturulur ve daha önce hazırlanmış yayın çubuğuna Bağlanır.
Kemençe hem oturarak hem de ayakta çalınabilen bir yaylı sazdır.
Horon ve şenliklerde kemençe çoğunlukla ayakta çalınır ve çalarken kemençenin baş kısmı sol elin üst kısmına asılır. Bu çalış stilinde kemençeyi taşırken avuç içinin alt kısmından başka herhangi bir destek bulunmaz. Kemençenin sapı avuç içine tamamen oturmalıdır. Aksi taktirde uzun süreli çalmalarda el yorulur.
Oturarak çalmada ise el dışında dizler de destek almada kullanılır. Daha az yorucu bir çalış stili olmasına rağmen, horon ve şenliklerde bu şekilde çalınmaz. Bunun sebebi horonu coşturanın bizzat kemençeyi çalanın olmasıdır. Kemençeci horon halkası içinde oyuncularla birlikte döner. Öte yanda çalınan ritim de kemençecinin oturmasına engeldir ve oturuyor olsa bile kendini kalkmak zorunda hisseder. Bu Doğu Karadeniz ritminin doğasında vardır.
Klasik Karadeniz kemençesinde üç tel bulunur. Doğru akort edilmiş bir kemençede teller arasında dört ses bulunur ve ince telden kalın tele doğru genellikle RE,LA,Mİ sesleri alınmaya çalışılır.
Kemençenin en ince teli tiz sesi nedeniyle ZİL teli olarak adlandırılır. Yine çalış tarzındaki özelliğinden dolayı orta tel SAĞIR tel olarak adlandırılmaktadır. Diğer tel ise BAM teli olarak anılmaktadır.
Yay ise tutuş ve vuruş bakımından diğer yaylı sazlara göre farklılık gösterir. Yayın sapı sağ elin baş, işaret ve orta parmakları arasına yerleştirilir. Yayın tellerinin bulunduğu kısım ise yüzük parmağı ve küçük parmak arasına yerleştirilir ve çok gergin tutulmaz. Yayın gidiş ve gelişinde el bilekten cansızmışçasına serbest hareketler yapar.
Çalma sırasında yayın tamamı bir ve ikilik notalarda kullanılır
Sennik online wagi narty francja hotels Amsterdam narty szwajcaria |
|
|
|
