La vorto mondo signifas la tuton de ekzistaĵoj: la universo, la tero, la homaro aŭ simile. La preciza signifo dependas de la kunteksto. Kelkfoje oni uzas la vorton kun preciziga adjektivo por paroli pri la ĝeneralaj trajtoj de iu grupo de homoj, ekzemple la islama mondo aŭ la esperantista mondo.
Mondo uzeblas en pli metafora maniero: ekzemple, priskribante du homojn tre malsamajn, oni povas diri ke ili "vivas en du apartaj mondoj." Kiam homo referas al la "fino de la mondo," tio verŝajne signifas "la fino de ĉio kion mi konas."
Mondo ofte uziĝas kiel sinonimo de planedo, ekzemple Marso kaj Jupitero estas du mondoj de la sunsistemo. Mondo ankaŭ povas referiĝi al fikcia universo, ekzemple la mondo de Star Trek aŭ de La Mastro de la Ringoj.
Unua, Dua kaj Tria Mondo
En la Malvarma Milito, oni multe parolis pri la kapitalisma mondo kaj pri la komunisma mondo. Por landoj, kiuj ne apartenis al iuj el la du grupoj, oni baldaŭ uzi la esprimon Tria Mondo. Poste oni ankaŭ kelkfoje parolis pri la Unua Mondo (kapitalismaj landoj) kaj pri la Dua Mondo (komunismaj landoj). Post la fino de la Malvarma Milito, nur la esprimo Tria Mondo restas en daŭra uzo.
ja:世界
Universo
Universo estas tutaĵo de ĉio, kio ekzistas. Universo estas ĉiu lumo, materio kaj energio ekzistanta en tempo kaj spaco. Laŭ Paskalo, universo estas sfero, kies centro estas ĉie kaj cirkonferenco nenie. Ĝi estas samsignifa termino kiel "mondo". Oni multe disputis, ĉu la mondo estas eterna aŭ kreita.
Supozita aĝo de la universo estas 10-20 miliardoj jaroj. Oni supozas la bazteorio pri la kreiĝo de la universo - teorio de Praeksplodo kun poioma plivastigo de la universo, kontraste al la teorio de statika universo.
Mitoj pri la origino de la universo
La homoj pleje interesiĝadis pri sakramentoj de la kreado de universo. Diversaj popoloj ĝin klarigis diversmaniere.
- Laŭ kredoj deantikvaj grekoj, komence ekzistis nur senlima kaj malhela kaoso, kiu naskis la tutan universon, inter ili senmortajn diojn. Unue aperis tero-diino - Gaja. Gaja naskis ĉion kio kreskas kaj vivas sur la tero. Sub la tero, ĝuste en tiu profundo, en kiu distanco foras de ni Urano - alta ĉielo, aperis Tartaro - eterna obskuro, Eroso - viviga amo, Erebo - malhelo kaj Niktu - malhela nokto. Erebo kaj Niktu naskis lumon - Etero kaj hela tago - Hemera. Lumo disvastigis tra la Tero kaj aperis tago kaj nokto.
- Japanoj kredis ke universo estis kreita de ĝemelaj dioj Izanaki kaj Izanami. Ili longtempe kun pacienco miksadis stelpintan bastonon en kota lago. La koto iom po iom densiĝis kaj poparte komencis disfali flanken. Malgrandaj faskoj iĝis insuloj kaj grandaj - materikoj. Poste la tero kovriĝis de herboj, arboj kaj floroj.
- Sumeroj kredis ke universo An-ki estis kreita jene: komence estis nur oceano. En ĝi embriiĝis ĉielarko kaj glata tero. Ĉielarkon alpropriĝis An, dio de ĉieloj, kaj la teron - Enlil, dio de la tero. Inter ili kreiĝis atmosfero kun ĉielaj astroj: suno, luno, planedoj kaj astroj. Subtera mondo fariĝis propraĵo de Ereŝkigal.
- Hindoj tiel imagis la kreadon de universo: komence de senmova obskuro kreiĝis akvo. Ankoraŭ ne ekzistis suno, luno kaj astroj. Akvo naskis fajron. Fajra varmo naskis oran ovon, kiu dum unujarlonga tempo naĝadis en la maro. Poste ĝi dispartiĝis en du partoj kaj supra parto iĝis ĉielo, malsupra - tero. De la ovo eliris supera dio de hindoj - Brahma. Brahma dislokigis aeron inter ĉielo kaj tero, limigis teron de akvo kaj kreis tempon. Tiel kreiĝis universo.
- Nordamerikaj indianoj pensis, ke universon kreis saĝa korvo. Komence ĉie estis senlima akva spaco kaj disĵetitaj ŝtonoj. Korvo kolektadis ŝtonojn per sia beko kaj ĵetadis en la akvo. Tiel kreiĝis tero. La korvo kovris ĝin per arboj, floroj kaj herboj, ĵetis fiŝojn en akvo, birdojn kaj animalojn en la tero. Kaj laste, de la argilo faris unuajn viron kaj virinon.
- Laŭ mitoj de centramerikaj aztekoj, blankvizaĝa dio Kecalkoatl kreis universon.
- Laŭ mito de sameoj, universo estis kreita dum batalo de bono kaj malbono. Supera dio, bonkora kaj malavara Jubmel volis ke en la tero fluu laktaj riveroj, en lagoj anstataŭ akvo estu lakto, ĉiu herbo havu bongustan beron, sed malbonkora Perkel kontraŭstaris al lia volo. Pro tio universo estas tia, kian ni havas hodiaŭ. Perkel faris ĉenon kaj kaptis Jubmel, sed bonkora dio sin liberiĝis kaj nun Perkel estis kaptita. Batalo inter bono kaj malbono daŭras ĝis hodiaŭ, ĉar ankaŭ Perkel liberiĝis...
Marso, frato de Tero kaj Venuso, estas malgranda, malvarma,
dezerta mondo. Simile al Tero, ĝia tago daŭras 24,6 horoj, ĝi havas
sezonojn, polusan glacion kaj eble iam havis
riverojn kaj grandan maron. Aliflanke, Marso estas multe pli
malgranda ol Tero, tial ĝi ne povas teni sufiĉan aeron, sub sia
roza ĉielo, por varmigi sin kaj allasi grandan floradon de vivo : la nuna
aero estas tiel maldensa kaj malvarma, ke akvo ne povas esti fluida, kaj
eĉ akva glacio ne fandas sed bolas (kiel glacio de karbona dioksido sur
Tero). Se vi starus sur Marso sen premovesto, al vi estus tre malvarma sed via
sango bolus!
Dosiero:vikinglander1-1-thumb.jpg
La surfaco de Marso fotografita
per la spacprobo Viking.
[http://www.wikipedia.com/upload/vikinglander1-1.jpg Pligrandigu bildon]
Geografio
Kvankam Marso estas pli malgranda ol Tero, la areo de tero seka
estas la sama.
La nordo atestas pri antikva akvofluado – pri riveroj kaj eĉ
granda maro – sed la sudo estas tre kraterita, kiel la Luno aŭ
Merkuro. La suda tero estas multe pli alta ol la nordo.
Marso, kiel la Tero, havas polusan glacion, glacio akva ĉe la
norda poluso kaj glacio karbon-dioksida ĉe la sudo.
Marso havas la plej altan monton konatan al homo, Olympus Mons ("monto Olimpo"),
kiu estas 24 km alta de bazo al pinto! Eĉ ĉe la bazo (500 km en diametro), la
klifo estas 6 km en alteco. Marso ankaŭ havas grandegan kanjonon,
Valles Marineris, kiu estas 4000 km en longeco kaj 2–7 km en
profundeco. En la sudo estas kratero mezuranta 2000 km en diametro kaj 6 km
en profundo: Hellas Planitia ("Helenio ebenaĵo"). Por komparo, la pinto de Monto Everesto sur Tero estas 8,850 km super la maro.
(Laŭ internacia konsento, la nomoj de marsaj lokoj estas en la latina).
Vivo?
Klare, la granda demando estas: Ĉu Marso ebligas – nun aŭ iam –
vivon?
Tra 20-a jarcento, la penso kaj kredo pri la ekzisto de marsa
vivo alternadis:
Dum la 1930-aj jaroj, inteligenta vivo sur Marso ŝajnis tiel
probabla, ke usona radioprezento reĝisorita de Orson WELLES pri La Milito de Mondoj laŭ romano
de H. G. WELLS pri invado de marsanoj sur Tero, estis kredita kiel prava
novaĵo! H. G. WELLS
Tia kredo en anglalingvaj landoj estis instigita de mistraduko de verko de
la kolorblinda, itala astronomo, Schiaparelli. En 1877 li
diris, ke li eltrovis kanalojn sur Marso. Sed la angla lingvo havas
du vortojn por "kanalo": canal por kanalo artefarita kaj
channel por kanalo natura. Schiaparelli pensis pri kanalo natura,
sed lia vorto estis tradukita en la anglan kiel canal – kanalo
artefarita, implicinte vivon inteligentan sur Marso. La usona astronomo
Lowell, ekscitite de la "eltrovo", konstruis observatorion en la
dezerto de Arizono en 1894 por mapi Marson. Lowell eltrovis
(probable preter la povo de sia teleskopo!) pli ol 500 tiajn kanalojn
artefaritajn, produkton de civilizo mortanta. Tia Marso estis priverkita de
la sciencfikciaj aŭtoroj H. G. WELLS en 1898 en Milito
de la Mondoj kaj Edgar Rice BURROUGHS en la 1930-aj jaroj en
sia serio pri Barsoom (la indiĝena nomo por Marso, laŭ
Burroughs. Burroughs ankaŭ verkis la serion pri Tarzano, homo de la
ĝangalo). Ankaŭ en Rusio romano kaj filmo "Aelita" traktis la "marsan imperion".
Sed dum la 1960-aj jaroj kaj 1970-aj jaroj, robotoj senditaj al Marso
eltrovis planedon dezertan kaj kruelan. En 1976, Viking 1 &
2 vojaĝis al Marso por eltrovi proprainstrumente, ĉu vivo ja
ekzistas sur Marso. Kvankam iuj el ĝiaj eksperimentoj sukcesis, aliaj
malsukcesis. Ne havante sufiĉan pruvon, sciencistoj konkludis, ke vivo ne
ekzistas sur Marso. La espero (kaj eĉ timo) pri marsa vivo disfalis.
Sed dum la 1990-aj jaroj, la bildo ŝanĝiĝis ankoraŭ denove. En
1996 roko de Marso, kiu falis al Tero, estis eltrovita, kiu ŝajne
atestis pri vivo antikva sur Marso. En la roko kemiaĵoj estas trovitaj,
kiuj ordinare estas formitaj de vivo, ne de iu ajn alia procezo konata.
La Nova Flugaro
La nova flugaro de robotoj, kiu estas sendata al Marso inter
1996-2005, eble plue klarigos la demandon pri vivo. La unuaj robotoj
alvenis al Marso je la somero de 1997 por mapi Marson en detalo kaj
esplori la supraĵon. La misio de
Pathfinder ankaŭ
alvenis en la sama somero, en Ares Vallis ("valo de Ares, helena samvalorulo de romia Marso"), kie antaŭ 1-3 miliardoj jaroj
estis grandega inundo. Pathfinder sendas robotan veturilon,
Sojourner, por esplori la terenon.
En 1999 alia misio al Marso estis senditaj de Usono por esplori
la sudan poluson, sed ĝi fiaskis. Kiel rezulto, en 2000, Usono
malambiciigis sian programon por Marso, kaj ĝia espero venigi marsajn
rokojn al la Tero estis detruita.
La sekvonta roboto sendita al Marso estis Beagle 2 el
Eŭropo (Beagle 1 estis la ŝipo de
Darvino). Ĝi estis lanĉita de orbitulo Mars Express (lanĉita de Tero la ) kaj surmarsiĝis la . Ĉar poste neniam establiĝis radia kontakto, ĝi supozeble estis detruita. Mars Express funkcias kaj faris multajn fotojn de la marsa surfaco.
Komence de 2004 sukcese almarsiĝis la usonaj sondiloj Spirit (MER-A) kaj Opportunity (MER-B). En aŭgusto 2005 estis lanĉita la usona mars-sondilo Mars Reconnaissance Orbiter.
En 2003, Marso estis 56 milionojn da km proksime de Tero -- la plej proksima distanco
ĝis 2287.
La planedo Marso nomiĝas laŭ la romia Dio Marso, verŝajne pro sia sangruĝa koloro.
- John HickmanThe Political Economy of Very Large Space Projects Journal of Evolution and Technology. Vol. 4, November 1999. [http://www.transhumanist.com/volume4/space.htm Terraforming]
----
Kategorio:Sunsistemoals:Mars (Planet)ja:火星ko:화성ms:Marikhsimple:Mars (planet)th:ดาวอังคาร
Jupitero
Tiu ĉi artikolo estas pri la planedo Jupitero.
Ekzistas artikolo pri la dio Jupitero.
----
dio Jupitero
Nomo: Jupitero (Sol V)
Diametro:142 984 km
Maso: 1 900,0·1024 kg (318,0 da Tero)
Loko: la 5-a planedo,
778,33 milionoj km for de la Suno (5,20 AU).
Jupitero estas la kvina kaj la plej granda planedo, estante granda
bulo de hidrogeno. Iasence, ĝi estas malluma, malsukcesa
steleto, ne havante la krizan mason por bruliĝi (Jupitero nur havas
unu 80-onon de tia maso). Tamen, Jupitero donas pli da hejto ol ĝi ricevas
de la Suno. La temperaturo de la centro de Jupitero estas 20 000 K, sed la hejto devenas de gravita premo, ne de atoma kunpremado, kiel en la Suno.
De niaj bildoj de Jupitero, ni nur povas vidi la suprajn nubojn, ne la
firman supraĵon. Malsimile al la Tero, Jupitero ne havas klarajn limojn inter tero, ĉielo kaj maro. Anstataŭ, kiel oni subiras al la centro de la planedo, nubo fariĝas densa nebulo, fariĝas maro (de metala hidrogeno), fariĝas koto, fariĝas roko. La roka parto de Jupitero estas 10-15-oble pli granda ol la Tero, sed la ĉefa parto de la planedo ne estas roko aŭ nubo, sed giganta maro de metala hidrogeno. La maro probable enhavas heliumon kaj metanan glacion.metanan
La zonoj de nuboj videblaj en la bildoj de Jupitero estas zonoj
de ventoj. La ruĝaj nuboj estas la pli altaj, la bluaj nuboj la pli malaltaj (de la nuboj videblaj).
La plej fama ŝtormo sur Jupitero estas la Granda Ruĝa Makulo, malkovrita de Cassini antaŭ tri jarcentoj. Ĝi estas 12 000 km · 25 000 km, la grandeco de du Teroj, kaj estas pli alta ol la ĉirkaŭaj nuboj.
Simile al Saturno, Jupitero havas ringojn, sed ili estas tiel maldikaj kaj mallumaj, ke ili ne estis malkovritaj ĝis robotoj vizitis la planedon. La ringoj de Saturno estas pli dikaj kaj estas faritaj el glacio, kiu brilas en la sunlumo.
Jupitero havas almenaŭ 58 lunojn, plejparte nomitaj la amat(in)oj de Jupitero. La kvar plej grandaj lunoj -- la galilejaj satelitojIoo, Eŭropo, Ganimedo kaj Kalistoo -- estis malkovritaj de Galilejo kiam li celis sian teleskopon al la nokta ĉielo. La malkovro ruinigis la kosmosistemon de Ptolemeo -- kaj ankaŭ la karieron de Galilejo mem.
Je la 16-a de julio1994 ĝis la 22-a, la kometoShoemaker-Levy 9 koliziis en Jupiteron. La efikoj de la kolizio estis videbla du jaroj poste. Krateroj de similaj kolizioj estas videblaj sur la supraĵoj de Ganimedo kaj Kalistoo.
Ĉi tiu plej granda planedo de la sunsistemo taŭge prenis sian nomon de la romia reĝo de la dioj, Jupitero.
----
Kategorio:Sunsistemoals:Jupiter (Planet)ja:木星ko:목성ms:Musytarisimple:Jupiter (planet)th:ดาวพฤหัสบดี
- Quaoar - Sedno
La sunsistemo estas relative tre malgranda parto de nia galaksio - Lakta Vojo. Tamen, la lumo bezonas preskaŭ unu tagon por transiri nian sunsistemon. La sciencistoj taksas, ke la sunsistemo havas aĝon de proksimume 4 500 - 5 000 milionoj da jaroj. Multaj sciencistoj kredas, ke ĝi estas formita de la gravita disfalo de granda nubo de polvo kaj gaso, tia kia ekzistas inter steloj hodiaŭ.
La stabilecon de la sistemo kondiĉas la sungravito. Sunsistemo finiĝas tie, kie estas la limo de ĝia gravito. La radiuso de sunsistemo estas ĉirkaŭ 100 000 AU (egala proksimume al 14 950 000 mln km).
La Suno estas ĉefobjekto de la sistemo kaj fonto de lumo kaj varmo. Ĝi enhavas pli ol 99 procentojn de la maso de la tuta sunsistemo. Ĉiu el la planedoj havas sian propran apartaĵon, kiel ekzemple Jupitero - la plej granda, Merkuro - la plej malgranda, Saturno kun famaj ringoj, kaj la Tero pro siaj akvo kaj vivo. Plutono estas treege fora; Neptuno estas blua; Urano moviĝas kvazaŭ flankekuŝanta; Venuso estas terure varma; kaj Marso havas vulkanon trifoje pli altan ol Everesto.
Nia sunsistemo estas parto de spirala galaksio nomita la Lakta Vojo (aŭ Laktvojo) kaj troviĝas je distanco proksimume du trionoj de la centro. Kvankam ni ne havas pruvojn, verŝajne aliaj sunsistemoj ekzistas ĉirkaŭ miliardoj da steloj en la Laktvojo kaj aliaj galaksioj.
La Malvarma milito estas nocio por la potenckonfrontacio inter la aliancanoj de Usono kaj Sovetio, kiu disvolviĝis post la dua mondmilito ĝis la komenco de la 90-aj jaroj de la 20-a jarcento kaj kondukis al la elformiĝo de dupolusa mondo. Dum la epoko de Malvarma milito ĉiu flanko uzis kontraŭ la alia politikajn, ideajn, kulturajn, militajn, ekonomiajn kaj psikajn rimedojn. La origino estis la konferenco en Moskvo la 9-an de oktobro 1944, kie Stalin kaj Churchill dividis Orient- kaj Sud-Eŭropon laŭ siaj interesoj. La vera malvarma milito komenciĝis post morto de Roosevelt (1945), kiu tre fidis je Stalin. Dum la epoko de Malvarma milito la internacian situacion karakterizis konkurenca armado, reciprokaj malfido kaj nigra-blanka propagando.
Oni nomis tion malvarma milito, ĉar ne okazis vera milito direkte inter NATO kaj Varsova pakto, sed la landoj kaŝis sin malantaŭ dorsoj de aliaj landoj. Tiel la veraj militoj okazis en la t.n. tria mondo ekz. Vjetnamio, Afganio. La du grandpotenco apogis personojn, movadojn plaĉajn al si, tiel kaŭzante civitan militon en multaj landoj de Afriko (Angolo).
...
varsovia pakto - [http://www.europaiutas.hu/20001/7.htm pri la Moskva Konferenco hungare]
ja:冷戦ko:냉전ms:Perang Dinginsimple:Cold Warth:สงครามเย็น
Unua Mondo
La termino Unua Mondo estas uzita por la riĉaj landoj en Eŭropo kaj Nordameriko.
La landoj de la Unua Mondo estas ofte membro de la NATO.
Dua Mondo
La termino Dua Mondo estas uzita por komunistaj landoj kaj aliancanoj de Sovetunio.
Estas fama termino dum malvarma milito. Nun Unua Mondo kaj Tria Mondo estas uzata por riĉaj kaj malriĉaj kapitalistaj landoj.
Chrematistik
Die Chrematistik ist die Kunst Reichtum zu erlangen.
Der Begriff wurde von Aristoteles geprägt, der zwischen Ökonomik (Hausverwaltungskunst) und Chrematistik (Kunst des Gelderwerbs) unterscheidet. In diesem (aristotelischen) Sinne befasst sich die Ökonomik mit dem guten Leben in der privaten Welt. Dabei werden Güter lediglich in dem Maße getauscht, wie dies zur Aufrechterhaltung einer Wirtschaftseinheit (des Hauses) notwendig ist.
Die Chrematistik hingegen enthält bereits Ausführungen über den Preis, das Geldwesen, den Zi
Polikarpow I-3
Die Polikarpow I-3 ist ein einsitziges Doppeldecker-Jagdflugzeug. Sie entstand in der zweiten Hälfte der 1920er Jahre und wurde in einer Stückzahl von 399 Exemplaren produziert und von den sowjetischen Streitkräften eingesetzt.
Geschichte
Als Ausgangsmuster dieser Konstruktion diente Nikolai Polikarpow der zweisitzige Jäger DI-1, dess
Lachhyäne
Die Tüpfelhyäne (Crocuta crocuta) ist die häufigste HyäneAfrikas. Sie ist außerdem die größte Hyänen-Art. Zur Eiszeit war sie auch in Europa verbreitet.
Merkmale
Tüpfelhyänen sind außerordentlich kräftig gebaut und wirken viel stämmi
- [http://www.ardon.ch Offizielle Website der Gemeinde Ardon]
- [http://www.dhs.ch/externe/protect/textes/d/D2670.html Artikel Ardon] im Historischen Lexikon der Schweiz
