Føroyskt mál

Føroyskt er Indo-evropeisk mál. Tað hoyrir til Vesturnorrønu málættina (saman við íslendskum, norskum og hinum nú útdeyða norn). norn Í Føroyum tosa 48.000 fólk føroyskt, í Danmark uml. 25.000 og í Íslandi uml. 5.000, so samlaða talið av fólkum, ið duga føroyskt liggur um 85-90.000.

Stavraðið

Føroyskt nýtir latínska stavraðið við serligum norrønum serstavum. Føroyskt nýtir 29 bókstavir umframt trý samansett tvýljóð.

C, Q, W, X, Z verða ikki nýttir, men finnast í summum lániorðum (eisini Ü og Å í eftirnøvnum), men tó er skikkur at býta hesar stavir um við føroyskar stavir við somu frambering. Teir verða flokkaðir soleiðis:
- Sjálvljóð eru: a á e i í o ó u ú y ý æ ø
- Tvíljóð eru: ei, ey, oy
- Hjáljóð eru: b c d ð f g h j k l m n p r s t v

Frambering og staving

Official transcriptions

Slovak and Czech linguists do not use IPA for phonetic transcription (neither for the Slovak language, nor for other common languages), but rather their own system based on the Slovak alphabet. In the following table, pronunciation of each grapheme is given in this system as well as in IPA and SAMPA. u |- |v ||v ||v |- |y ||i ||i |- |ý ||iː ||i: |- |æ ||z ||Ea |- |ø ||ø ||2: |- |

Indo-evropeisk mál

Indo-europeisku málini umfata nøkur 443 (SIL-meting) mál og málføri talað av umleið trimum milliardum fólkum, herundir flestu stóru málini í Evropa og vestara Asia, sum hoyra til eina einkulta superfamilju. Nútíðarmál í hesi superfamiljuni umfata bengali, enskt, franskt, týskt, hindi, persian, portugisiskt, russiskt og spanskt (hvørt móðurmál hjá meir enn einari millión fólkum), eins væl og mong onnur tjóðar- og minnilutamál.

Flokking

Ymsu undirflokkarnir í indo-evropeisku málfamiljuni umfata (í søguligari raðfylgju eftir fyrstu staðfesting):
- Anatolsk mál — fyrsta staðfesta grein, úr 18. øld f.Kr.; útdeytt. Viðgitnasta málið var tað hjá hittitum.
- Indo-iransk mál, komin av einum felags uppruna, Proto-indo-iranskt
- Indo-ariskt, umfatar Sanskrit, staðfest í 2. túsundári f.Kr.
- Iransk mál, staðfest umleið 1000 f.Kr., umfatar avestiskt og persiskt.
- grikskt mál — uppskriftir í brotum frá mykenum í 14. øld f.Kr.; Homeros verður dagfestur til 8. øld f.Kr..
- Italsk mál — umfata latín og eftirkomarar tess, romansku málini, staðfest í 1. túsundári f.Kr..
- Keltisk mál — Galliskar ristingar eru dagfestar so tíðliga sum 6. øld f.Kr.; fornírskir tekstir eru úr 6. øld.
- Germansk mál — rúnaristir úr umleið 2. øld eru fyrstu vitnisburðir, fyrstu samanhangandi tekstir á gotiskum máli, 4. øld.
- Armenskt mál — staðfest í 5. øld.
- Tokarsk mál — útdeyð mál hjá tokarum, varðveitt í tveimum málførum, staðfest í umleið 6. øld.
- Balto-slavisk mál, hildin av mongum, ið trúgva indo-evropeisku ástøðini, at koma frá einum felags frummáli seinri enn frum-indo-evropeiskt, meðan onnur eru ivingarsom og halda, at baltisk og slavisk mál ikki eru nærri skyld enn aðrar greinir av indo-evropeiskum málum.
- Slavisk mál — staðfest í 9. øld, fyrstu tekstir á fornum kirkjuslavonskum.
- Baltisk mál — staðfest í 14. øld, og, fyri mál staðfest so seint, hava tey varðveitt óvanliga nógv forn eyðkenni mett at hoyra til frum-indo-evropeiskt.
- Albanskt mál — staðfest í 16. øld; skyldskapur við illyrskt, dakskt ella trakskt er skotin upp. Afturat hesum tíggju klassisku greinumum, ið standa omanfyri, eru fleiri útdeyð mál, ið lítil vitan er um:
- Illyrsk mál — helst skylt við messapskt; skyldskapur við albanskt er eisini skotin upp.
- Venesiskt mál — tætt uppá italskt.
- Messapskt — ikki avjørt týtt.
- Frygiskt mál — málið í forna Frygia, møguliga tætt uppá grikskt, trakskt ella armenskt.
- Paionskt mál — útdeytt mál einaferð talað norðanfyri Makedonia.
- Thrakskt mál — møguliga tætt uppá dakskt.
- Dakskt mál — møguliga tætt uppá trakskt og albanskt.
- Fornmakedonskt mál — helst skylt við grikskt, onnur skjóta skyldskap við ilyrskt, trakskt ella frygiskt.
- Ligurskt mál — møguliga ikki indo-evropeiskt; møguliga tætt uppá ella partur av keltiskum. Ivaleyst vóru onnur indo-evropeisk mál, sum nú eru horvin uttan spor. Tey lutvísu málini etruskiskt og rætiskt kunnu ikki flokkast við nakrari vissu, uttan at tey helst eru indo-evropeisk. Fleiri undirfamiljur eru skotnar upp, her ímillum italo-keltisk og græko-ariskt. Hvørgin av hesum verða vanliga góðkendar. indo-hittitiskt sipar til hugsanina, at týðandi munur er millum anatolsk og og hinar flokkarnar.

Uppskotnar superfamiljur

Summir málfrøðingar skjóta upp, at indoevropeisk mál eru partur av einari hugsaðari nostratiskari superfamilju, og royna, at finna skyldskap millum indo-evropeiskt og aðrar málfamiljur, so sum suðurkaukasisk mál, altaisk mál, uralsk mál, dravidisk mál og afro-asiatisk mál. Ósemja er um hesa ástøðina eins væl og líknandi ástøðina um evrasiatisk mál hjá Joseph Greenberg og ástøðina um frumpontisk mál hjá John Colarusso.

Søga

Møguleikin fyri einum felags uppruna fyri summi av hesum málunum varð fyrst skotin upp av Marcus Zuerius van Boxhorn í 1647. Tó gjørdust uppskotini hjá honum ikki viðgitin og tí ikki kannað. Hugsanin varð aftur skotin upp av Sir William Jones, sum legði merki til líkskapir millum fýra av teimum eldstu málinum kend í hansara tíð, latíni, grikskum, sanskrit og persiskum. Skipaður samanburður millum hesi og onnur gomul mál varð framdur av Franz Bopp stuðlaði hesum ástøðinum, Samanberandi mállæran hjá Franz Bopp, ið kom fram millum 1833 og 1852 er mett at vera byrjanin til indo-evropeiska gransking sum hægri lærugrein. Endurskapta felags upprunamálið verður nevnt frum-indo-evropeiskt (enskt: Proto-Indo-European, stytt: PIE). Ósemja er um upprunaligu landafrøðiligu staðfestingina, sonevnda Urheimat ella Fornheimlandið, haðan málið kom. Tveir høvuðskandidatar eru í hesum døgum: # grasfløturnar norðanfyri Svarta havið og Kaskiska havið # Anatolia Fortalarar fyri kurgisku hugsanini hava lyndi til at dagfesta frummálið til umleið 4000 f.Kr.. Fortalarar fyri anatolska upprunanum vanliga dagfesta tað fleiri túsundár fyrr. Teir seinnu seta útbreiðsluna av indo-evropeiskum málum í samband við útbreiðsluna av landbúnaði í yngru steinøld.

Kurgiska hugsanin

Upprunaliga skotin upp av Marija Gimbutas í 1950-árunum. Henda hugsanin, við ymsum broytingum, er í dag eyðsýnliga hin mest góðtikna millum málfrøðingar. Sambært kurgisku hugsanini varð indoevropeiskt talað í koparaldarligum grasfløtumentanum í 5. túsundári f.Kr. millum Svarta havið og Volgu Gongdin í tíð:
- 4500–4000: Frum-indo-evropeiskt tíðliga. sredny Stog-, dnieper-Donets- og sarama-mentanirnar. Temjingin av rossinum.
- 4000–3500: Jamna-mentanin, upprunaligu kurgisku húsasmiðirnir koma fram á grasfløtunum, og Maykop-mentanin í norðara Kaukasus. indo-hittitisk hugsan heldur uppá skildnað í frumanatolskum undan hesum.
- 3500–3000: Miðal-frum-indo-evropeiskt. Jamnamentanin er í hæddini og umboðar klassiska endurskapta frum-indo-evropeiska samfelagið við ukrainskum gudamyndum úr steini, gomlum tvihjólaðum stríðsvognum. Vanliga fingust tey við djórabúfrøði, men eisini við fastar bústaðir og heyggjaskansar. Liva av landbúnaði og fiskiskapi fram við áir. Samband millum Jamnamentanina og evropeiskar mentanir í yngru steinøld geva úrslit í kurgangjørdum kúluamforu- og baden-mentanum. Maykop-mentanin sýnir fyrsta prógvið uppá byrjanina av bronsuøld. Bronsuvápn og aðrir lutir úr bronsu koma inn í jamnaøki.
- 3000–2500: Seint frum-indo-evropeiskt. Jamna-mentanin fevnir um alt pontiska graslendið. Stríðøksa-mentanin fevnir um økið frá Rínánni til Volgu. Hetta er seinasta stigið av indo-evropeiskum heilleika. Hitt stóra kurgangjørda økið fellir sundur í ymisk sjálvstøðug mál og mentanir. Enn er leyst samband soleiðis, at tøkni og lán fara millum bólkarnar, uttan anatolsku og tokarsku greinirnar, sum longu eru avbyrgdar.
- 2500–2000: Sundurskiljingin til frummálini til omanfyri staðfestu málini er fullgjørd. Frumgrikskt verður talað í Balkan, frum-indo-iranskt verður talað norðanfyri Kaspiska havið í Sintashta-Petrovka-mentanini. Bronsuøldin kemur til Miðevropa við Stríðsøksamentanini. frum-balto-slavisk (ella møguliga frum-slavisk) samfeløg í tøttum sambandi hvørt við annað.
- 2000–1500: Stríðsvognurin uppfunnin. Hetta leiðir til skilnað og skjóta útbreiðslu av iranskum og indoariskum frá Andronovo-mentini og fornfrøðiliga Baktria-Margiana-heildini um nógv av Miðasia, norðara India, Iran og eystara Anatolia. Frumanatolskt er farið sundur í hittitiskt og Luviskt. Mentanin undan hini frumkeltisku, Unetice-mentanin, hevur virknan metalídnað (Nebra skydisk).
- 1500–1000: Í norrønu bronsuøld koma undanfrumgermansku og undanfrumkeltisku mentanirnar Urnfield og Hallstatt til sjóndar saman við jarnøldini. Frumitalskt flyting til italsku hálvoynna. Broyting í Rigveda og uppgongdin av vedisku mentanini í Punjab. Blómingin hjá hittitiska ríkinum. Mykenska mentanin førir til griksku dimmøld.
- 1000 f.Kr.–500 BC: keltisku málini breiðast út um mið- og vestur-evropa. Homeros setir gongd á grikskar bókmentir og klassisku fornøld. Vediska mentanin førir til Mahajanapadur. Zoroaster skrivar Gathurnar. Achaemenid ríkið reisir seg og kemur í staðin fyri Elam og Bábýlonska ríkið. Kimmerar (Scrubna-mentanin) verða settir til síðis av skytisku mentanini á pontiska graslendinum. Armenar koma í staðin fyri urartisku mentanina. Skilnaður í frumitalskum til osko-umbriskt og latín-faliskiskt, og stovnanin av Róma. Skapanin av grikskum og fornitalskum stavrøðum. Fleiri ymisk paleo-balkisk mál verða talað í suðurevropa. Anatolsku málini eru útdeyð.

Kappingarhugsanin

Colin Renfrew skeyt í 1987 upp, at útbreiðslan av indo-eropeiskum hevði samband við kollveltingina í yngru steinøld, at málini friðarliga breiddu seg úr Lítla Asia frá umleið 7000 f.Kr. við menningini av landbúnaði (menningarbylgja). Samsvarandi hevði alt Evropa í yngru steinøld tala indo-evropeiskt. Kurgisku fólkaflytingarnar hevði í mesta lagi sett indo-evropeisk málføri í staðin fyri onnur indo-evropeisk málføri. Thomas Gamkrelidze og Vyacheslav V. Ivanov staðfestu í 1984 indo-evropeiska heimlandið við vatnið Urmia. Teir skutu upp, at armenskt var málið, ið var verandi í indo-evropeisku vøgguni meðan onnur indo-evropeisk mál fóru úr heimlandinum. Teir eru eisini upprunin til Glottalisku ástøðina Summi hava víst til svartahavs-syndaflóðar-ástøðina, ið dagfestir upprunan til umleið 5600 f.Kr., sum beinleiðis orsøk til indo-evropeiska útbreiðslu. Henda hendingin fór fram í yngru steinaldartíðum, og er eitt sindur ov tíðliga til at samsvara við kurgiska fronfrøði. Tó kann ímyndast, at ein hending í fjaru fortíðini hjá Sredny Stog-mentanini, og hjá fólkunum, ið livdu í lendinum, ið nú er undir Asovsjónum sum møguligar undan-frum-indo-evropearum. Aðrar ástøðir eru til, sum ofta hava tjóðskaparligan dám. Onkuntíð eru tær á markinum til tjóðskaparligt dulspeki, ofta staðseta fortalararnir menningina í landinum hjá sær sjálvum. Serliga Yngru steinaldar-framhaldar-ástøðin, sum er skotin upp av italskum ástøðingum, ið gongur út uppá, at indo-evropeiskt kemur frá evropeiskum mentanum í yngru steinøld. Summir indiskir ástøðingar lata vediskt sanskrit koma frá indusdalar-mentanini, uppáhaldandi, at vedisk sanskrit í grundini er samlík frum-indo-evropeiskum, og at øll onnur málføri í síðsta enda mugu føra aftur til gomlu indusdalar-mentanina í umleið 3000 f.Kr.. Henda ástøðin er ikki alment góðtikin av lærdum.

Tilvísingar

- Calvert Watkins (2000). The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots. Houghton Mifflin. ISBN 0618082506.
- August Schleicher, A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages (1861/62).
- Leszek Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskie. PWN. Warszawa. 1986 (in Polish).

Útvortis ávísingar

- [http://www.HJHolm.de Myndasýning av undirflokkum, ið nøkunlunda samsvara við tølini í hesi grein.]
- [http://www.ship.edu/%7Ecgboeree/indoeuropean.html The Evolution of the Indo-European Languages, eftir Dr. C. George Boeree].
- [http://www.bartleby.com/61/IEroots.html Indo-European Roots, úr orðabókini "the American Heritage Dictionary"].
- [http://www.utexas.edu/cola/depts/lrc/iedocctr/ie.html Indo-evropeisk skjalpróvarmiðstøð] á lærda háskúlanum University of Texas
- [http://www.grsampson.net/Q_PIE.html Sig okkurt á frum-indo-evropeiskum] (eftir Geoffrey Sampson)
- [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90017 Yvirlit yvir inde-ovropeisku málfamiljuna]
- [http://www.psych.auckland.ac.nz/psych/research/Evolution/Gray&Atkinson2003.pdf Gray & Atkinson, article on PIE Phylogeny]
- [http://www.geocities.com/protoillyrian Indo-European Root/lemmas] (eftir Andi Zeneli)
- [http://www.indoeuro.bizland.com/index8.html Indo-evropeiskur dátugrunnur]
- [http://www.geocities.com/Paris/LeftBank/6507/chronicle120.html Gamla søgan um indo-evropeisk mál] Bólkur:Málfrøði ko:인도유럽어족 ja:インド・ヨーロッパ語族 th:ภาษากลุ่มอินโด-ยูโรเปียน

Norn

Tungumálið Norn var ein grein av fornnorrønum. Tað var tosað í Hetlandi, Orknoyum og Norðurskotlandi. Eftir at londini bæði vórðu løgd undir Skotska Kongsríkið í 15. øld, var tað mótvirkað av Stjórn og Kirkju og skotskt mál kom í staðin eina tíð, og síðani enskt. Ikki er greitt júst nær norn doyði út. Tað kann hava verið tosað í pørtum av londunum báðum til 18. øld. Smáir partar av málinum og tøkuorð yvilivdu og komu inn í lokalt Skotskt Enskt eftir at høvuðsmálið sjálvt doyði. Ymisk bygdamál vóru eisini tosað á meginlandinum í Skotlandi. T.d. á Katanesi (Caithness á enskum) — men doyðu út mangar øldir áðrenn í Orknoyum og Hetlandi. Tískil tosa summir frøðingar og katanesnorn, meðan aðrir ikki gera tað. Enn minni er vitað um katanesnorn enn um norn í Orknoyum og Hetlandi. Lutfalsliga lítið av skrivaðum norni hevur yvirlivað. Tað, sum er til, umfatar bønina Faðir Vár. Matteus 6:9-13 ella Faðir vár á ymsum tungumálum.

Keldur

- Barnes, Michael P. "Orkney and Shetland Norn". In Language in the British Isles, ed. Peter Trudgill, 352-66. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
- Michael P. Barnes: The Norn Language of Orkney & Shetland. Lerwick: Shetland Times 1998. ISBN 1898852294 (72 s.)
- Jakobsen, Jakob. An Etymological Dictionary of the Norn Language in Shetland. 2 vols. London/Copenhagen: David Nutt/Vilhelm Prior, 1928-32 (reprinted 1985).
- Low, George. A Tour through the Islands of Orkney and Schetland. Kirkwall: William Peace, 1879.
- Marwick, Hugh. The Orkney Norn. London: Oxford University Press, 1929.
- Rendboe, Laurits. "The Lord's Prayer in Orkney and Shetland Norn 1-2". North-Western European Language Evolution 14 (1989): 77-112 and 15 (1990): 49-111.
- Wallace, James. An Account of the Islands of Orkney. London: Jacob Tonson, 1700. Bólkur:Norðurlond Bólkur:Søga

Living will

A living will, also called will to live, advance health directive, or advance health care directive, is a specific type of power of attorney or health care proxy or advance directive. It is a legal instrument that usually is witnessed or notarized. These documents state:
- That the principal is appointing an individual to direct their health care decisions should the principal be unable to do so (e.g. called "power of attorney for health care"), or
- Specific directives as to the course of treatment that is to be taken by caregivers, or, in particular, in some cases forbidding treatment and sometimes also food and water, should the principal be unable to give informed consent ("individual health care instruction") due to incapacity. As the name suggests, the term "will to live", as opposed to the other terms, tends to emphasize the wish to live as long as possible rather than refusing treatment in the case of serious conditions. In the Netherlands, patients and potential patients can specify the circumstances under which they would want euthanasia for themselves. They do this by providing a written euthanasia directive. This helps establish the previously expressed wish of the patient even if the patient is no longer able to communicate. However, it is only one of the factors that is taken into account. In Switzerland, there are several organizations which take care of registering patient decrees, forms which are signed by the patients declaring that in case of permanent loss of judgement (e.g., inability to communicate or severe brain damage) all means of prolonging life shall be stopped. Family members and these organizations also keep proxies which entitle its holder to enforce such patient decrees. Establishing such decrees is relatively uncomplicated.

The Terri Schiavo case

During the weeks leading up to Easter of 2005, the case of Terri Schiavo generated much interest in living wills. Prior to the Schiavo case becoming highly visible, it was estimated that only 20 percent of Americans had a living will. Some feel that this will give Americans the motivation needed to make their end-of-life wishes known. A number of entities have reported an upswing in requests for forms or other information on living wills. The non-profit organization Aging with Dignity has said that they have received thousands of calls and e-mails concerning living wills. The Westfield, New Jersey-based U.S. Living Will Directory national registry reported the number of hits on their website went from about 500 to 600 per day to well over 5,000. Others, such as lawyers, hospitals, and state bar associations, have also seen an increased interest in living wills. Many have highlighted Schiavo's case to make the point that people should make living wills regardless of age or current health status, pointing to the fact that even younger people can face terminal illness or have an accident. For example, Schiavo suffered her brain injury when she was only in her mid-20s. They also feel that expressing one's wishes verbally is not enough, and that those wishes should be formally documented. Legal experts say that the entire court battle could have been avoided if Schiavo had properly documented her wishes prior to her collapse. However many other experts have found that the strength of living wills has been overstated:
- [http://abstractappeal.com/archives/2005_04_01_abstractappeal_archive.html#111239565871488570 By Attorney Matt Conigliaro] of [http://abstractappeal.com Abstract Appeal] fame.
- Examples of recent failures of Living Wills, as complied by one researcher:[http://hometown.aol.com/gww1210/myhomepage/LivingWillsAndPVS.html] or [http://www.geocities.com/gordon_watts32313/LivingWillsAndPVS.html]
- The Florida Law 765.304, governing Living Wills as applied to the Schiavo case: [http://flsenate.gov/Statutes/index.cfm?App_mode=Display_Statute&Search_String=&URL=Ch0765/SEC304.HTM&Title=-], found on [http://flsenate.gov/Statutes Official Florida Law Website]

External links

- [http://www.helpguide.org/mental/advance_directive_end_of_life_care.htm Advance Health Care Directives: End-of-Life Choices—Make Your Wishes Known!]
- [http://endoflifechoices.org/ End of Life Choices]
- [https://www.legaldocs.com/htmdocs/livin_st.htm Legaldocs Living Wills - State Specific] - free downloads
- [http://www.agingwithdignity.org/ Five Wishes] from Aging with Dignity - includes Living Will, Durable Power of Attorney for Health Care, and other last wishes for a nominal charge
- [http://www.uslivingwillregistry.com/ U.S. Living Will & Advance Directive Registry]
- [http://www.justice.qld.gov.au/guardian/poa/ahdfact.htm Advance Health Directive in Queensland] Category:Medical ethics ja:リビング・ウィル

niusy gastronomia spalacze t�uszczu gry cukrzyca

:: RELATED NEWS ::

Wikipedia:Articles for deletion/Living Streams Church of Christ

:The following discussion is an archived debate of the proposed deletion of the article below. Please do not modify it. Subsequent comments should be made on the appropriate discussion page (such as the article's talk page or in a deletion review). No further edits should be made to this page.