:: wikimiki.org ::
| An Pholainn |
An PholainnTír is ea í Poblacht na Polainne atá suite ar chósta theas Mhuir Bhailt, agus í ag críochantaíocht leis an nGearmáin, le Poblacht na Seice, leis an tSlóvaic, leis an Úcráin, leis an mBílearúis agus leis an Liotuáin. Thairis sin, tá ceantar Kaliningrad, ar leis an Rúis é, suite idir an Liotuáin agus an Pholainn.
Ainm na tíre
Tugann na Polannaigh féin Polska ar a dtír dhúchais ina dteanga féin. Tá an t-ainm seo bunaithe ar Polanie, is é sin, treibh de Shlavaigh a raibh cónaí orthu ar mhachairí móra na tíre fadó. Ciallaíonn an focal féin pole "páirc" nó "machaire" sa teanga. Tá ainmneacha na tíre i dteangacha eile fréamhaithe ón tamhan céanna, cé is moite de chupla eisceacht: Lehistan a thugtar ar an bPolainn sa Tuircis, Lengyelország san Ungáiris, agus Lenkija sa Liotuáinis. Tá na hainmneacha seo bunaithe ar ainm treibhe eile, mar atá, Lędzianie. Bhí an treibh seo ag cur fúithi i gcríocha oirthuaisceartacha na Polainne de réir mar a bhreathnaíonn an tír inniu.
Is é ainm oifigiúil na tíre ná Rzeczpospolita Polska. Ní úsáidtear an focal dúchasach sin rzeczpospolita mar théarma Polainnise ar phoblacht ach le tagairt a dhéanamh do phoblacht na Polainne. Na poblachtaí eile, cosúil le hÉirinn, tugtar republika orthu. Le fírinne, níl i rzeczpospolita féin ach aistriú focal ar fhocal ar respublica na Laidine, nó ciallaíonn an dá fhocal gnó poiblí.
An Córas Polaitíochta
I ndiaidh bhlianta fada an Chumannachais, d'éirigh leis na Polannaigh daonlathas ceart a chur ar bun faoi dheoidh i dtús na nóchaidí. Is poblacht phairliminteach í an tír inniu, agus dhá theach - Sejm (an dáil, nó teach na dteachtaí) agus Senat (an seanad) - sa phairlimint. Tá 460 feisire ar Sejm, agus na saoránaigh ag caitheamh a vótaí sna holltoghcháin uair in aghaidh na gceithre mblian. Tá 100 Seanadóir ann, agus iad á dtoghadh sna holltoghcháin chomh maith. Tugtar Zgromadzenie Narodowe nó an Comhthionól Náisiúnta ar dhá theach na pairliminte in éineacht - ar an Oireachtas, i dtéarmaí Éireannacha.
Bhí páirtithe éagsúla sa phairlimint i mblianta an Chumannachais féin, cosúil le páirtí na bhfeirmeoirí (SL - Stronnictwo Ludowe nó Páirtí an Phobail) agus páirtí oifigiúil na gCaitliceach (PAX). B'é an Páirtí Cumannach, nó Polska Zjednoczona Partia Robotnicza - "Páirtí Aontaithe Lucht Oibre na Polainne" - a bhí i mbun na gcúrsaí dháiríre, áfach. B'é an ficsean oifigiúil go raibh an páirtí sin cruthaithe ag na Cumannaigh agus ag na sóisialaigh dhaonlathacha in éineacht - sin é an chúis go raibh an t-ainm sin air.
Tá tionchar nach beag ag na hiar-Chumannaigh i gcónaí ar an saol polaitiúil sa Pholainn. Níor éirigh leis na mionpháirtithe a tháinig ar an bhfód i ndiaidh athbhreith an daonlathais iad féin a bhuanú, agus sa lá atá inniu ann, bíonn na páirtithe nua ag teacht agus ag imeacht, toghchán i ndiaidh a chéile. Bíonn cuid mhór de na Polannaigh sách éiginnte i gcónaí faoina ndearcadh polaitiúil féin, agus grúpaí beaga tuathghríosóireachta coitianta go leor ar fud na sochaí.
An Daonra
Roimh an Dara Cogadh Domhanda, bhí an Pholainn lán mionlaigh mhóra eitneacha, agus bruíonachas ar siúl go minic idir na mionlaigh agus na náisiúnaithe antoisceacha Polannacha. I ndiaidh an chogaidh, áfach, tá an Pholainn iontach aonchineálach ó thaobh an daonra de.
Is í an Pholainnis teanga oifigiúil na tíre, agus í ó dhúchas ag 96 % den 38 milliún duine atá ag cur fúthu sa tír. Is teanga Shlavach í an Pholainnis, agus is iad an tSeicis, an tSlóvaicis agus an tSorbais, teanga neamhfhorleathan a labhraítear in oirthear na Gearmáine, is gaolmhaire léi. An ceithre faoin gcéad eile, tá siad ag labhairt Úcráinis, Bílearúisis, Liotuáinis, Giúdais (teanga atá fréamhaithe ón tsean-Ghearmáinis), Gearmáinis nó Tatárais. Is Caitlicigh iad lucht labhartha na Polainnise de ghnáth. Bíonn creideamh mionlaigh éigin ag dul leis an teanga nó leis an dúchas mionlaigh go minic. Mar shampla, bíonn an creideamh Protastúnach ag baint leis an nGearmáinis. Na hÚcráinigh, arís, is dual dóibh urraim a thabhairt dá n-eaglais Chaitliceach Oirthearach, eaglais a chloíonn leis na deasghnátha Gréigeacha, cé go dtugann sí aitheantas don Phápa. Is Ceartchreidmhigh Oirthearacha iad na Bílearúisigh, agus na Tatáraigh ina Muslamaigh. I ndiaidh an ródaigh a rinne Uileloscadh na Naitsithe ar phobal mór millteanach na nGiúdach sa Pholainn, ní mhaireann ach dornán acu beo sa tír. Bíonn an Ghiúdais á labhairt ag an tseanghlúin, ach dealraíonn sé nach mbacann na Giúdaigh óga leis an teanga seo a thuilleadh.
I mblianta an Chumannachais, chuir dream réasúnta mór de dhídeanaithe Cumannacha ón nGréig fúthu sa Pholainn, agus iad ag iarraidh saol cultúrtha dá gcuid féin agus ina dteanga féin a choinneáil ag imeacht. De réir chosúlachta, áfach, ní raibh teacht aniar sa Ghréigis mar theanga mhionlaigh sa Pholainn, nó tá an teanga ag imeacht go tiubh téirimeach i measc shliocht sleachta na ndídeanaithe inniu, agus iad ag dul leis an bPolainnis agus le nósanna na bPolannach go breá sásta.
An Stair
Féach Stair na Polainne
Turasóireacht sa Pholainn
- [http://hometown.aol.de/Questius/Polska/Warszawa.htm Warsawpics]
- [http://hometown.aol.de/Questius/Polska/Krakow.htm Cracowpics]
- [http://www.travelphoto.pl/Polska/TP00036/TP00036.htm Gdanskpics]
- [http://www.ga.com.pl/wroclaw6.htm Wroclawpics]
- [http://www.poland-tourism.pl/i.asp?ld=PL&tf=PL&oi=PL00000000BI0421 Poznanpic]
- [http://www.travelphoto.pl/Polska/TP00174/TP00174.htm Szczecinpics]
- [http://www.travelphoto.pl/Polska/TP00312/TP00312.htm Bialystokpics]
- [http://www.ga.com.pl/tatry21.htm Tatra Mountains Pics]
- [http://www.ga.com.pl/mazury1.htm Masuria Pics]
- [http://www.travelphoto.pl/Polska/TP00251/TP00251.htm Baltic Sea Pics]
- [http://www.ga.com.pl/royalty2.htm pictures of Poland]
- [http://www.poczta-polska.pl/mw/index.html Lots of nice pics]
- [http://www.seepoland.pl panoramas]
- [http://webcam.deili.info/en,1,1 Polish Webcams]
- [http://www.pilot.pl/ eMap of Poland]
- [http://www.pot.gov.pl/ Tourist information portal]
- [http://www.poland-tourism.pl/ Tourist information]
- [http://www.polandtour.pl polandtour.pl]
- [http://www.polandtour.org polandtour.org]
- [http://www.lot.pl Flights to Poland]
- [http://www.centralwings.com Low cost flights to Poland]
- [http://www.poland.com/ poland.com]
- [http://www.willgoto.com/categories.aspx?Destination=353&Langue=1 Willgoto Poland, Travel guide and directory]
- [http://www.lodging-poland.com Polish hotels and travel guide]
- [http://en.zamki.pl/ Castels of Poland]
Radharcra
Image:Varsovie04-32.jpg|Vársá
Image:Warsaw modern buildings.jpg|Foirgnimh nua-aoiseacha i Vársá
Image:Wilanow palace.jpg|Pálás Wilanów i Vársá
Image:Warsaw palace.jpg|Vársá
Image:Warszawa Namiestnikowski.png|Vársá
Image:Warszawa Copernicus.png|Vársá
Image:Warsaw church.jpg|Vársá
Image:Warsaw church1.jpg|Vársá
Image:Krakow_Sukiennice.jpg|Hallaí tráchtála Sukiennice i gCracó
Image:Piazza_del_Mercato_di_Cracovia.JPG|Krakow
Image:Krakow-Wawel-Courtyard.jpg|Krakow
Image:Krakow-Wawel_cathedral.jpg|Krakow
Image:Kalplica wawel.jpg|Krakow
Image:Krakow nagrobek Kazimierza W.jpg|Krakow
Image:Krakau_PeteruPaul.jpg|Krakow
Image:Krakow_Boze_Cialo-2.jpg|Krakow
Image:Teatr Slowackiego.JPG|Krakow
Image:Gothic altar veit stoss.jpg|Krakow
Image:Pl-gdansk-neptun2004.jpg|Gdansk
Image:ZURAW-Gdansk 2004 ubt.jpeg|Gdansk
Image:Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|Gdansk
Image:Gdansk Radhuset.jpg|Gdansk
Image:Oliwa kathedraal.jpg|Gdansk
Image:Wroclaw 1.jpg|Wroclaw
Image:Breslau-rathaus.jpg|Wroclaw
Image:Wroclaw-Katedra-3.jpg|Wroclaw
Image:Wroclaw-AulaLeopoldina4.jpg|Wroclaw
Image:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|Torun
Image:Torun-palac-dambskich.jpg|Torun
Image:Ratusz Poznan od Wielkiej.jpg|Poznan
Image:Poznan Fara 106-07.jpg|Poznan
Image:Lublin Archikatedra.jpg|Lublin
Image:Bydgoszcz Spichrze.jpg|Bydgoszcz
Image:Rogalin palac (1).jpg|Rogalin
Image:Pulawy palac czartoryskich.jpg|Pulawy
Image:Poland - Ksiaz castle.jpg|Ksiaz
Image:Zamek w Pszczynie003 kpjas.jpg|Pszczyna
Image:Jasna Góra 20050919.JPG|Czestochowa
Image:Kielce palace 2.jpg|Kielce
Image:Zamosc ratusz.jpg |Zamosc
Image:Poland Baranow - Castle.jpg|Baranow Sandomierski
Image:Kazimierz Dolny (kamienica pod sw Mikolajem i Krzysztofem) 01.jpg|Kazimierz Dolny
Image:Janowiec dziedziniec.jpg|Janowiec
Image:Nowy Wiśnicz.jpg|Nowy Wisnicz
Image:Ogrodzieniec.jpg|Ogrodzeniec
Image:Rzeszów zamek 2004b.jpg|Rzeszow
Image:Malbork zamek zblizenie.jpg|Malbork
Image:Poland Frombork - Cathedral Hill.jpg|Frombork
Image:Golub-Dobrzyn2.jpg|Golub-Dobrzyn
Image:Kwidzyn zamek.JPG|Kwidzyn
Image:Moszna zamek4.jpg|Moszna
Image:Tatry Panorama01xxx.jpg|Tatry
Pholainn, AnPholainn, An
ko:폴란드
ms:Poland
zh-min-nan:Polska
ja:ポーランド
simple:Poland
TírFocal a bhfuil bríonna éagsúla aige. Tá gaol aige le 'terra' na Laidne a chiallaíonn talamh nó aonad polaitiúil nó fisiciúíl talún. Is aonad polaitiúil é 'tír' sa ghnáthchaint. Mar shampla, is tír Eorpach í Éire, is tír Mheiriceá Thuaidh í Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus is tír Áiseach í an Vítneam.
Mar gheall ar chúinsí éagsúla na staire tá an-éagsúlacht tíortha ar domhan. Tá cuid acu bunaithe ar náisiún nó treabh amháin, dream daoine a bhfuil teanga, creideamh nó cultúr sainiúil acu. Samplaí díobh sin is ea an Íoslainn, an tSeapáin, Vítneam, Leosóta. Ach bíonn meascán go minic i dtíortha eile, an Eilbhéis mar shampla mar a labhraítear ceithre theanga oifigiúil, nó an Bheilg mar a bhfuil trí theanga agus tháinig ann do na tíortha sin de bharr na hiomaíochta idir impireachtaí nó tíortha níos mó ná iad ina labhraítear teangacha náisiúnta na tíre. Cruthaíodh teorannacha idir tíortha de bharr na gcoimhlintí idir náisiúin éagsúla, agus mar sin is minic a bhíonn mionlach i dtír nach bhfuil an teanga, creideamh nó cultúr céanna acu is atá an mhóraimh acu - lucht labhartha na Sualannaise sa bhFionnlainn mar shampla, a thugann a ndílseacht don tír ina bhfuil siad in ainneoin na ndifríochtaí sin.
Is minic a labhraítear an teanga chéanna i dtíortha difriúla, Ceanada agus na Stáit Aontaithe mar shampla, nó an Phortaingéil agus an Bhrasaíl, ach cuirtear an-bhéim ar neamhspleáchas na dtíortha sin óna chéile.
In 2004, tá tuairim is 180 tíortha ann de réir na Náisiúin Aontaithe.
Rang:Tíortha
ja:国
simple:Country
zh-cn:国家
zh-tw:國家
zh-min-nan:Kok-ka
An tSeicTír san Eoraip is ea Poblacht na Seice. Prág an phríomhchathair agus an chathair is mó. Is iad an Pholainn, an Ostair, an tSlóvaic, agus an Ghearmáin na tíortha átá teorainn ar theorainn lei.
-
zh-min-nan:Česko
ko:체코
ms:Republik Czech
ja:チェコ
simple:Czech Republic
th:สาธารณรัฐเช็ก
fiu-vro:Tsehhi
An LiotuáinIs tír í Poblacht na Liotuáin atá suite i thoir thuaidh na hEorpa. Is ceann de na Stáit Bhaltacha í. Is ball den AE í. Tá comhtheorainneacha aici leis an bPolainn, leis an mBílearúis, leis an Laitvia agus le ceantar Kaliningrad, ar limistéar scoite é de chuid na Rúise.
Is í cathair Vilnius (Wilno, as Polainnis; Wilna, as Gearmáinis) príomhchathair na tíre. Sna blianta 1919-1940, áfach, bhí cathair Kaunas (Kowno, as Polainnis) ag déanamh ghnó na príomhchathrach, agus Vilnius sealbhaithe ag na Polannaigh. Níor thug na Liotuánaigh aitheantas oifigiúil don ghabháltas seo riamh, áfach.
Stair
Rinneadh an chéad trácht ar an Liotuáin in aon scríbhinn sa bhliain 1009. Sna Meánaoiseanna, áfach, bhain an stát seo amach tábhacht nach beag i gcúrsaí Oirthear na hEorpa. Áirítear gur cuireadh an chéad tús leis an Liotuáin mar stát ar an 6ú lá de Mhí Iúil, 1253, nuair a corónaíodh an prionsa Mindaugas ina Rí ar an Liotuáin i Voruta. D'éirigh le Mindaugas an tsíorchogaíocht idir na diúic áitiúla a thabhairt chun síochána agus an tír a aontú. Ina dhiaidh sin, agus an rí Gediminas ag scuabadh roimhe sna críocha timpeall na Liotuáine, síneadh críocha an stáit i bhfad amach, agus é ag iompú ina ríocht mhór ilteangach - Ard-Diúcacht na Liotuáine. Sa cheathrú haois déag, bhí cuid mhór den Bhílearúis agus den Úcráin sealbhaithe ag an Liotuáin, agus críocha na tíre ag rith ó Mhuir Bhailt go dtí an Mhuir Dhubh.
Cé go raibh na Liotuánaigh agus a rítheaghlach ina bPagánaigh ina gcónaí, bhí siad i gceannas ar na sluaite móra de Chríostaithe, go háirithe Críostaithe Slavacha Oirthearacha sa Bhílearúis agus san Úcráin. Suíomh as an ngnáth ab ea é sin, agus theastaigh óna lán ríthe agus prionsaí Críostaí an aimhrialtacht seo a leigheas. Le tosach a bhaint díobh, chinn an tArd-Diúc Jogaila (Jagiełło as Polainnis) glacadh leis an gCríostaíocht ón bPolainn agus banphrionsa Polannach a phósadh, rud a rinne sé sa bhliain 1386. Fuair sé coróin na Polainne sa teagmháil, agus ó sin i leith, bhí an dá thír seo á rialú ag an t-aon rí amháin i gcomhcheangal pearsanta. Sa bhliain 1569, chuaigh an Liotuáin agus an Choróin (is é sin, an Pholainn) le chéile ina gComhlathas Polannach-Liotuánach. Nuair a bhí na comharsana ag cúngú ar an gComhlathas cheana féin, rinne muintir an dá thír iarracht an teorainn eatarthu a chur ar ceal go hiomlán agus aon ríocht amháin a ghairm díobh. Ba chuid é seo de Bhunreacht na Bealtaine sa bhliain 1791, bunreacht forásach a reachtaíodh leis na Polannaigh is na Liotuánaigh a aontú chun troda ar na comharsana, mar atá, an Ostair, an Phrúis, agus an Rúis, a bhí ag féachaint le deireadh a chur le neamhspleáchas na Polainne agus críochdheighilt a dhéanamh ar a cuid tailte. Ní raibh an lá leis na Polannaigh ná leis na Liotuánaigh. Rinne an trí chomharsa an chríochdheighilt dheifnideach sa bhliain 1795, agus chuir siad an Pholainn de dhroim an tsaoil. Fuair na Liotuánaigh iad féin faoi chos na Rúise Impiriúla, ansin.
Bhí rialtas an Impire Rúisigh brúidiúil go maith. Mar shampla, ní raibh cead ag na Liotuánaigh a dteanga a scríobh ná a chlóchur, ach amháin na litreacha Coireallacha, Rúiseacha a úsáid. Ós rud é gur Caitlicigh ab ea iad formhór na Liotuánach, ní raibh sé de thraidisiún acu ach an aibítir Laidineach a úsáid.
An Chéad Neamhspleáchas
Ar an ochtú lá déag d'Fheabhra, 1918, d'éirigh leis na Liotuánaigh a neamhspleáchas a bhaint amach. Níor fágadh acu ach croílár na sean-Liotuáine, an chuid den tír ina raibh lucht labhartha na Liotuáinise á labhairt. Go gairid ina dhiaidh sin, áfach, d'fhorghabh an tArm Dearg an Liotuáin agus rinneadh iarracht - faoi cheannas an Chumannaigh Liotuánaigh Kapsukas - an Liotuáin agus an Bhílearúis a cheangal in aon phoblacht Shóivéadach amháin. Ansin, ruaig fórsaí Polannacha an Ghinearáil Lucjan Żeligowski na Sóivéadaigh as an áit, ach ní raibh na Polannaigh sásta Vilnius ná an ceantar timpeall na cathrach a thabhairt ar ais do na Liotuánaigh. Bhí deachtóir neamhoifigiúil na Polainne, an Marascal Józef Piłsudski, den tuairim gur leis an bPolainn ó cheart Vilnius, agus ós rud é gurbh í an Pholainnis príomhtheanga na háite ag an am, bhí cuid nár bheag den cheart aige. Níor admhaigh na Liotuánaigh an gabháltas riamh, áfach, agus chaith an dá thír an chuid ba mhó de na blianta idirchogaidh i gcomhchainteanna neamhthorthúla faoi chinniúint na cathrach.
An Dara Cogadh Domhanda
I dtús an Dara Cogadh Domhanda, b'iad na Sóivéadaigh a shealbhaigh an tír. Ar dtús, ní raibh i gceist acu ach bunáiteanna míleata a fháil ar cíos dá gcuid saighdiúirí agus fórsaí armtha. Nuair a bhí an Pholainn cloíte ag na Gearmánaigh agus na Sóivéadaigh araon, bhí Stailín sásta Vilnius a thabhairt ar ais do na Liotuánaigh mar chomhartha cairdeasa. Sa bhliain 1940, áfach, shealbhaigh na Cumannaigh an chumhacht sa tír le cabhair na ndíormaí Sóivéadacha, agus fógraíodh an Liotuáin ina poblacht Shóivéadach, is é sin, ina cuid den Aontas Sóivéadach.
I Mí an Mheithimh den bhliain 1941, d'ionsaigh an Ghearmáin Naitsíoch an tAontas Sóivéadach. Nuair a d'éalaigh na saighdiúirí Sóivéadacha roimh na Gearmánaigh, d'fhéach na Liotuánaigh lena stát neamhspleách a chur ar bun arís. Ní raibh foighne ar bith ag Hitler i leith iarrachtaí den chineál sin, áfach. D'fhorghabh na Gearmánaigh an Liotuáin scun scan, agus iad ag cur a gcórais féin i bhfeidhm ar na Liotuánaigh. Is follasach go ndearnadh éirleach iomlán ar Ghiúdaigh na Liotuáine, mar ba dual don Naitsíochas. Cnámh spairne is ea é sa Liotuáin i gcónaí, cén pháirt a bhí ag dreamanna dúchasacha de chomhoibritheoirí is de lucht leanúna frith-Ghiúdachais sna himeachtaí seo.
Ón taobh eile de, is léir go raibh sé de phlean ag na Naitsithe gan aon fhorlámhas polaitiúil ná cultúrtha a fhágáil ag na Liotuánaigh sa tír a thuilleadh. Cosúil le go leor áiteanna eile in Oirthear na hEorpa, bhí na Naitsithe ag iarraidh an Liotuáin a thabhairt chun Gearmánachais trí fheirmeoirí Gearmánacha a thabhairt isteach leis an tír a choilíniú.
Bhí treallchogaíocht ar siúl sa Liotuáin freisin, ach ba mhinic a fuair na dreamanna éagsúla deacair réiteach le chéile. Bhí na treallchogaithe Cumannacha meáite ar an tír a thabhairt ar ais don Aontas Sóivéadach, ach san am céanna, bhí formhór mór de na treallchogaithe eile ag iarraidh an neamhspleáchas a bhaint amach don Liotuáin arís. I gceantar Vilnius, áfach, bhí díormaí Armia Krajowa, arm rúnda na bPolannach, tréan go leor, agus iad den tuairim gur ceantar Polannach a bhí i gceist agus é le cosaint ar na Gearmánaigh, na Sóivéadaigh agus na Liotuánaigh araon.
Sa samhradh den bhliain 1944, bhain na díormaí Sóivéadacha amach teorainn thoir na Liotuáine arís, agus iad ag cromadh ar an tír a "shaoradh ó bhráca" mar a samhlaíodh an scéal dóibh féin. I dtús an chéad bhliain eile, bhí seanchuma na "poblachta" Sóivéadaí ar an tír arís.
An Ré Shóivéadach
I ndeireadh an chogaidh, b'iad seirbhísí rúnda Stailín a bhí i gceannas ar an Liotuáin. Deirtear gur díbríodh thart ar chéad míle de Liotuánaigh go dtí an tSibéir agus áiteanna eile i gcroílár na Rúise. Mhair díormaí scaipthe de threallchogaithe amuigh sna coillte agus faoin tuath ag cur cath éadóchasach ar na Sóivéadaigh go deireadh ré Stailín. Rinneadh iarrachtaí chun lucht oibre a mhealladh isteach ón Rúis leis an tír a chur i dtreo an chultúir Rúisigh. Mar sin féin, tháinig an Liotuáin as blianta an fhorlámhais Shóivéadaigh i bhfad níos sláine ná an dá thír Bhaltacha eile, cuir i gcás, nó an Bhílearúis. Bhí Cumannaigh Liotuánacha i gceannas ar an bpáirtí áitiúil, agus d'éirigh leo féachaint chuige nár fágadh aon mhórdhamáiste ar stádas ná ar staid na Liotuáinise.
An tSaoirse Nua
Nuair a tháinig bláth ar pholasaithe nuála Mhikhail Gorbachev i ndeireadh na n-ochtóidí, ní raibh aon mhoill ar na Liotuánaigh a leas féin a bhaint as an dóigh ar maolaíodh ar an gcinsireacht agus ar obair na seirbhísí rúnda. An cineál gluaiseacht ar tugadh "Fronta an Phobail" air sna poblachtaí Sóivéadacha eile, is é an t-ainm a baisteadh air sa Liotuáin ná Sąjūdis. Tháinig an eagraíocht seo ar an bhfód sa bhliain 1988, agus ní raibh sí i bhfad ag tiomsú nirt i bhfianaise an tacaíocht a fuair sí i ngach aon chearn de shochaí na Liotuáine, an Páirtí Cumannach san áireamh. Nuair a rug Algirdas Brazauskas greim ar halmadóir an pháirtí, thosaigh na Cumannaigh Liotuánacha ag tabhairt droim láimhe le Moscó. I dtús na bliana 1990, ghnóthaigh Sąjūdis an t-olltoghchán, agus ar an t-aonú lá déag de Mhí na Márta, d'fhógair Sóivéid Uachtarach na Liotuáine, a bhí le hiompú ina pairlimint go gairid agus an t-ainm "Sóivéid" a chaitheamh i dtraipisí, go raibh an Liotuáin ina tír neamhspleách, neamh-Shóivéadach arís. B'iad an tUachtarán Vytautas Landsbergis agus an Príomh-Aire Kazimiera Prunskiene a tháinig i gceannas ar an tír anois, agus iad - Landsbergis ach go háirithe - go tréan in aghaidh aon chineál comhréitigh leis an Aontas Sóivéadach. Ní ghlacfadh Landsbergis ach leis an neamhspleáchas iomlán.
Rinne na Sóivéadaigh cupla iarracht na Liotuánaigh a chur faoi smacht arís, ach níor éirigh go maith leo. I ndiaidh an fhorógra neamhspleáchais, d'fhéach siad leis na Liotuánaigh a imeaglú lena gcuid tancanna agus gléasra cogaidh eile, ach ó choinnigh na Liotuánaigh cuma shíochánta orthu féin, níor fágadh siocair ná leithscéal ag na fórsaí Sóivéadacha oibríochtaí míleata a thosú.
Ar an deichiú lá de Mhí Eanáir 1991 a tháinig cnámh na huillinne. Shealbhaigh na díormaí Sóivéadacha roinnt tithe agus foirgneamh i Vilnius agus iad ag iarraidh "Coiste Slánaithe Náisiúnta" dá ndéantús féin a chur i gceannas ar an tír. Trí lá ina dhiaidh sin, ghabh na Sóivéadaigh an stáisiún teilifíse le lámh láidir, ionas go bhfuair ceathrar sibhialtach déag bás sa teagmháil. Mar sin féin, ní raibh siad in ann an rialtas dlisteanach a ruaigeadh as an gcumhacht a thuilleadh, nó bhí na Liotuánaigh ag tacú leis na polaiteoirí a vótáil siad isteach de réir nós imeachta an daonlathais. An coup d'état a bhí idir lámhaibh ag na Sóivéadaigh, tháinig meath air i bhfianaise na n-imthoscaí seo.
I Mí Lúnasa na bliana 1991, d'fhéach na Cumannaigh choimeádacha i Moscó le Gorbachev a chur as cumhacht agus an tír a shealbhú dóibh féin. Faoi thionchar na hiarrachta deireanaí seo, chonacthas saighdiúirí Rúiseacha ag gabháil an chorr-fhoirgnimh agus ag gearradh línte cumarsáide anseo is ansiúd sa Liotuáin, ach faoin am seo, bhí an cluiche thart. Nuair a thit an tAontas Sóivéadach as a chéile i ndiaidh an choup d'état seo, fuair an Liotuáin aitheantas a neamhspleáchais ó lámh Uachtarán na Rúise, Boris Yeltsin.
I ndiaidh dóibh a saoirse a fháil ar ais, chrom na Liotuánaigh ar a ndaonlathas nua a thógáil agus leigheas a lorg ar na trioblóidí eacnamaíocha atá ag cur isteach ar a saol. Nuair a fuair siad an chéad radharc ceart ar fhíor-ghnúis an chaipitleachais, is iomaí duine acu a ghlac col leis, nó i ndiaidh an chórais Shóivéadaigh, a gheall jab éigin do chách, ba mhór an t-ábhar frustrachais agus díomá dóibh an dífhostaíocht. Mar sin, nuair a bhí an chéad triail bainte ag na Liotuánaigh as Sąjūdis, chaith siad a gcuid vótaí ar mhaithe leis na hiar-Chumannaigh in olltoghcháin na bliana 1992. Chuir torthaí an toghcháin imní ar go leor daoine sa bhaile agus i gcéin: mar shampla, chuaigh díorma d'óglaigh na heagraíochta cosanta áitiúla SKAT amach sna coillte in aice le Kaunas, ar eagla go dtrialfadh na Cumannaigh an tír a chur i dtreo an tSóivéadachais arís. Bhí eagla ar go leor daoine roimh chogadh cathartha, agus na treallchogaithe seo ag siúl na tíre, ach i ndeireadh na dála, fuasclaíodh an ghéarchéim seo go sibhialta.
An Daonra
Tá an teanga Liotuáinise ó dhúchas ag 83.5 % de dhaonra na tíre. Thairis sin, tá roinnt mhionlach eitneach sa Liotuáin. Siúd is gur ruaigeadh cuid mhaith de na Polannaigh as an tír i ndeireadh an chogaidh, fanann roinnt mhaith acu sa bhaile i gcónaí, is é sin, 6 % de dhaonra na Liotuáine. Tá teanga a sinsear, mar atá, an Pholainnis, ó dhúchas ag cuid mhaith acu, ach tá an cineál Polainnise a labhraíonn siad truaillithe go maith ag teangacha an dá mhionlach Slavach eile, is é sin, na Rúisigh (6 % den daonra) agus na Bílearúisigh (1.5 % den daonra). Ní bhíonn sé éasca i gcónaí na dreamanna seo ná a gcuid teangacha a aithint thar a chéile, agus bíonn teangacha nó canúintí measctha in úsáid ag go leor daoine.
Is Caitlicigh iad na Liotuánaigh is na Polannaigh de ghnáth. Tugann cuid mhaith de na Rúisigh is na Bílearúisigh urraim don Eaglais Cheartchreidmheach (eaglais Chríostaí an Oirthir), agus maireann dornán Giúdach sa Liotuáin inniu féin, cé go ndearna Uileloscadh na Naitsithe an-ródach orthu. Roimh an Dara Cogadh Domhanda, bhí Vilnius ina lárionad tábhachtach ag an gcultúr Giúdach, ach is beag atá fágtha de shaol na laethanta sin.
An Cultúr
Fuair na Liotuánaigh sách deacair a gcultúr agus a litríocht dhúchasach a fhorbairt, nó níor tháinig a dteanga i gcrann mar theanga chultúrtha ach ón naoú haois déag i leith. Ní féidir a rá go ndéanfadh na Polannaigh aon iarracht an Liotuáinis a choinneáil faoi chos, ach mar sin féin, chuaigh cuid mhaith de na huaisle Liotuánacha leis an bPolainnis mar theanga chultúrtha. An pósadh a rinne cultúr tíre, béaloideas agus miotaseolaíocht na Liotuáine le teanga agus litríocht na bPolannach, áfach, bhí sé iontach torthúil, agus tá litríocht chlasaiceach na Polainnise foirgthe le móitífeanna Liotuánacha. Dá réir sin, dearcann na Liotuánach ar fhile náisiúnta na Polainne, Adam Mickiewicz, mar dhuine dá gcuid féin, agus iad den tuairim gur chóir Adomas Mickėvičius a thabhairt air ó cheart.
B'é Kristijonas Donelaitis a chuir an chéad tús le litríocht nua-aoiseach na Liotuáinise leis an dán Metai ("Séasúir na Bliana"). Níor tháinig an dán i bprionta ach sa bhliain 1815, beagnach leathchéad bliain i ndiaidh bhás an fhile féin, agus is dócha nach dtiocfadh choíche, murach gur fhoilsigh an daonchara Prúiseach Ludwig Rhesa é. Sa bhliain 1845, tháinig an chéad leabhar staire amach sa teanga, mar atá, Būdas senovės Lietuvių kalnėnų žemaičių ("Nósanna na Sean-Liotuánach") le Simonas Daukantas.
Agus an naoú haois déag ag druidim chun deireanais, thosaigh ag géarú ar na feachtais a bhí ar siúl ag na húdaráis Phrúiseacha agus Rúiseacha leis an Liotuáinis a chur faoi chos i gcríocha an dá thír seo. Chuir na Prúisigh béim ar Ghearmánú na scoileanna, agus an Rúis Impiriúil ag troid na teanga féin: cuireadh cosc le foilsiú na leabhar Liotuáinise, ach an aibítir Choireallach a úsáid. Ní raibh cosc le leabhair Liotuáinise a chur i gcló sa Phrúis, áfach, agus b'ansin a d'fhoilsítí an chuid ba mhó de na leabhair Liotuáinise san am.
Le teacht an neamhspleáchais, bhí cead ag na Liotuánaigh a dteanga a shaothrú agus ollscoil Liotuáinise a bhunú in Kaunas. Ní raibh an Sóivéadú i ndiaidh an dara cogadh domhanda in ann an Liotuáinis a bhaint de bhéal na ndaoine ná an saol cultúrtha a scrios, siúd is go raibh d'iallach ar go leor intleachtóirí Liotuánacha éalú roimh na díormaí Sóivéadacha agus a raibh fágtha dá saol a chaitheamh ar deoraíocht. Bhí tionchar nár bheag ag go leor acu seo ar léann agus chultúr a dtíortha nua. Is é an t-ainm is mó le rá acu, b'fhéidir, ainm Marija Gimbutas, a chaith an tréimhse ab fhearr dá saol ina hOllamh le Seandálaíocht in Ollscoil Chalifornia i Los Angeles (UCLA).
I measc scríbhneoirí an lae inniu, is é an file Tomas Venclova an duine is mó le rá acu. B'éigean dó, áfach, éalú ón Liotuáin Shóivéadach sa bhliain 1977, agus níor tháinig a chuid leabhar i gcló ina thír dhúchais roimh imeacht an Chumannachais.
I gcúrsaí spóirt, bhí na Liotuánaigh riamh chun tosaigh ar na náisiúntachtaí eile ar fhoireann chispheile an Aontais Shóivéadaigh. Nuair a bhain an tír amach an neamhspleáchas, osclaíodh geataí an NBA d'imreoirí na Liotuáine, agus is iomaí cispheileadóir ón Liotuáin a chonacthas ag imirt i léig náisiúnta cispheile Mheiriceá ó shin.
Liotuáin
ko:리투아니아
ms:Lithuania
zh-min-nan:Lietuvos
ja:リトアニア
simple:Lithuania
Cumannachas
Idé-eolaíocht agus fealsúnacht polaitiúla is ea an cumannachas.
Saghas sóisialachais cothromaíoch gan stáit, gan déanamh earraí i seilbh duine aonair, gan aon airgeadra agus gan aicmíocht sóisialta atá i gceist.
Cuireadh tús leis an cumannachas sa 19ú céad le na scríbhinní eacnamaíochta agus polaitíochta a d'fhoilsigh Karl Marx. Le linn teacht an 20ú chéid bhí eagraíochtaí cumannacha bunaithe i gceantair éagsúla ar fud an domhan. Mar sin, tar éis an Chéid Cogaidh Domhanda gabhaidh na Boilséivigh ceannais, a raibh ina ngrupa amháin cumannach sa Rúis (léigh Réabhlóid na Rúise le tuilleadh eolais). Tamall ina dhiaidh sin, bhunaíodh an t-Aontas Sóivéadach tar éis titim na Sár - bhíodh seo an rialtas cumannach is láidre ar domhain.
Tíortha cumannacha láithreacha
Liosta tíortha is ea seo a bhfuil le rialtais cumannacha orthu sa lá atá inniú. Tugtar idir lúibíní na páirtithe atá i bhfeidhm.
- an Chóiré Thuaidh (Páirtí Cumannach na Cóiré Thuaidh)
- Cúba (Páirtí Cumannach Chúba)
- Laos (Daon-Pháirtí Réabhlóideach Laos)
- an Mholdóiv (Páirtí Cumannach Phoblacht na Moldóive)
- Daon-Phoblacht na Síne (Páirtí Cumannach na Síne)
- Vítneam (Páirtí Cumannach Vítneam)
Rang:Polaitíocht
Rang:Rialtas
ko:공산주의
ms:Komunisme
zh-min-nan:Kiōng-sán-chú-gī
ja:共産主義
simple:Communism
DuineIs speiceas príomhach atá i nduine (ainm déthéarmach Homo sapiens).
Seasann daoine cruinn díreach, i riocht is go bhfuil na lámha saor le ruda a láimhsiú. Tá inchinn an-fhorbartha acu agus mar sin tá réasún teibí, caint, agus inbhreithniú acu.
Is de thréithe iompraíochta na ndaoine go n-úsáideann siad teanga, go n-eagraítear i sochaithe aimhréiteacha iad, agus go bhforbraíonn siad teicneolaíocht. Maireann daoine i gcultúir gan chuntas lena lán creidimh, miotais, deasghnátha, luachanna, agus noirm shóisialta.
Tugann a nádúr fiosrach agus inbhreathnitheach ar daoine iarraidh a thabhairt ar a gcomhfhios a míniú, agus tionscnaíonn sé téarmaí idir ábharaíocha agus spioradálta le cur síos ar an toisc dhaonna. Dar leis an chéad dearcadh, atá onteolaíoch nó meitifisiciúil, nach bhfuil aon réaltacht ann ach amháin an ceann fisiciúil nó ábhartha. Cuireann an dara dearcadh treis ar taobh spioradálta nó neamhfhisiciúil sa bheatha, agus cuireann sé san áireamh uaireanta creideamh i nDia nó i ndéithe éagsúla agus creideamh go bhfuil anam ag daoine ach níl ag ainmhithe eile, idir creidimh eile. Is é an féinmhachnamh seo bun na fealsúnachta agus tá sé i gcáipéisí stairiúla ó thosach aimsire.
Rang:Antraipeolaíocht
ja:人間
ko:인간
ms:Manusia
simple:Human
Gearmáinis
Is í an Ghearmáinis teanga náisiúnta na Gearmáine agus na hOstaire. Ceann de na teangacha oifigiúla is ea í san Eilvéis, chomh maith leis an bhFraincis, an Iodáilis agus an Rómainis.
Rang:Teangacha
als:Deutsche Sprache
ja:ドイツ語
ko:독일어
ms:Bahasa Jerman
simple:German language
th:ภาษาเยอรมัน
An Ghráig
Baile i gContae na Gaillimhe is ea An Ghráig (Woodford as Béarla). Tá an lárphointe geografach an Phoblacht (ní hea an oileán ar fad) gar don Ghráig.
Ghraig
Gréigis
Is í an Ghréigis an teanga Eorpach is sine dá maireann. Is féidir í a rianú siar go dtí an teanga a labhair cine a tháinig go dtí an Ghréig timpeall na bliana 2000 R.Ch. Chuir an dream sin cathair Micéanae ar bun agus tugadh Micéanaigh orthu dá bhrí sin. Scríobhaidís an teanga de réir córais iaraiglifí ar nós na nÉigipteach. Bhí na Micéanaigh i mbarr a réime go dtí timpeall 1100 R.Ch. nuair a tháinig meath orthu. Níl mórán eolais againn faoin teanga díreach i ndiaidh mheath na cathrach úd tar éis ionradh ón tuaisceart. Tá an ceithre chéad bliain ina dhiaidh sin doiléir. Pé scéal é, thosaigh na Gréagaigh ar aibítir a úsáid i rith na tréimhse sin. Scríobh siad a gcuid seanchais seachas é a chur ó bhéal go béal. Scríobh Hómar an Iliad agus an Odaisé. Tosaíonn Ré Ársa na Sean-Gréige ag an bpointe seo.
Rang: Teangacha
als:Griechische Sprache
ko:그리스어
ms:Bahasa Greek
ja:ギリシア語
simple:Greek language
th:ภาษากรีก
Stair na PolainneTháinig na treibheanna Slavacha go dtí limistéar na Polainne i mblianta Imirce Mhór na Náisiún, sna sálacha ag na Teotanaigh agus na Húnaigh a rinne spior spear d'Impireacht na hIar-Róimhe i dtús na Meánaoiseanna. Thosaigh an t-eagar ceart polaitiúil ag teacht ar an bPolainn sa deichiú haois, faoi stiúir an rítheaghlaigh atá ainmnithe as Piast, sinsear finscéalach na clainne nach raibh ann ar dtús ach treabhdóir bocht.
Rítheaghlach Piast
Carachtar finscéalach is ea é Piast, ach is é Mieszko a hAon an chéad rí de mhuintir Piast a bhfuil níos mó eolais ná finscéalta againn air. B'eisean thar aon duine eile a ghlac chuige an creideamh Críostaí, le go mbeadh sé sábháilte ó iarrachtaí na ríthe Críostaí a thír a ionsaí is a fhorghabháil. Phós sé banphrionsa Seiceach sa bhliain 965 le comhghuaillíocht a chur ar bun leis na Seicigh, a bhí ina gCríostaithe cheana faoin am seo, agus ba chuid den chonradh go rachadh Mieszko agus a mhuintir leis an gcreideamh nua anois.
An chéad rí Polannach a fuair faomhadh an Phápa is an Impire Naofa dá chorónú, b'é mac Mieszko é, Bolesław Chrobry, - is é sin, Boleslas Cróga (967-1025). Bhí sé go tréan ag cur catha ar a chomharsana san oirthear lena thaispeáint chomh hionraic is a bhí sé faoin gcreideamh Críostaí - agus, ar ndóigh, le tuilleadh tailte agus géillsineach a bhaint amach dá thír. Thar aon rud eile, áfach, cuireadh ord agus eagar ar chúrsaí na hEaglaise lena linn. Bunaíodh deoisí nua agus ceapadh easpaig ar áiteanna ar nós Chracó. Rinneadh ceannchathair eaglasta na tíre de Gniezno, arbh í príomhchathair shaolta na tíre í freisin, an áit inar corónaíodh ríthe theaghlach Piast.
I ndiaidh bhás Bholeslas, thosaigh géarchéim agus idir-ríocht nár fuasclaíodh i gceart sular bhain Kazimierz Odnowiciel - Casimir Athnuaiteoir (1016-1058) - amach an ríchathaoir. Lena linn, bhí an tír á streachailt as a chéile ag cogaí agus ceannaircí áitiúla. Mar shampla, d'éirigh muintir Wielkopolska - an cúige in iarthar na tíre, ina bhfuil Gniezno suite - d'éirigh siad amach in aghaidh rítheaghlach Piast agus na Críostaíochta, agus an Phágántacht á hathbheochan acu. Sa chogadh a chuir Casimir ar na ceannairceoirí Págánta, fágadh Gniezno léirscriosta go hiomlán, agus dá dheasca sin, athraíodh ceannchathair na hEaglaise go Cracó. Sin é an fáth, go bunúsach, nach bhfuil in Gniezno, inniu féin, ach cathair bheag chúigiúil, agus Cracó ar an dara cathair is mó sa Pholainn.
I ndiaidh Casimir, b'é a mhac Bolesław (Boleslas) II Smiały ("Misniúil"), nó Szczodry ("Flaithiúil"), nó Okrutny ("Cruálach"). Thacaigh Boleslas leis an bPápa Gréagóir VII i gcoinne an Impire sa chonspóid faoin insealbhú, ach ní fhágadh sé cead cearmansaíochta ag na heaspaig ina thír féin: chuir sé Stanisław, easpag Chracó, chun báis toisc an mórtachas a bhí ag an easpag leis na huaisle a bhí ag déanamh uisce faoi thalamh in éadan an rí. Nuair a básaíodh an t-easpag, áfach, d'éirigh na heaspaig amach in aghaidh Bholeslas agus ruaig siad go dtí an Ungáir é sa bhliain 1076, áit a bhfuair sé bás cúig bliana ina dhiaidh sin.
B'é Władysław (Ladislas) Herman, a dheartháir, a tháinig i gcomharbas ar Bholeslas, ach níor éirigh leis an tír a choinneáil le chéile, agus an réigiúnachas is na cogaí áitiúla ag bagairt ar an bPolainn. B'é a mhac, Bolesław III Krzywousty (Boleslas Cambhéal) a shéalaigh an fhorbairt seo, nó bhí sé den tuairim gurbh é an leigheas ab fhearr ar na conspóidí comharbais i measc chlann mhac an rí ná an tír a dheighilt eatarthu ina bprionsachtaí beaga. Ar ndóigh, bhí baint nár bheag ag an bhforbairt seo le treisiú an fheodachais agus an réigiúnachais ar fud na hEorpa.
Bhí trioblóidí ag dul leis an réigiúnachas seo, ach b'í an trioblóid ba mhó acu ná an dóigh ar fháiltigh Konrad Mazowiecki (1188-1247), nó Conrad, prionsa na Masóive, isteach na Ridirí Teotanacha le cuidiú a fháil in aghaidh na bPágánach Baltach ón bPrúis a bhí ag bagairt ar a thír. Bhí na Ridirí seo araiciseach chun troda ar na Págánaigh, ar ndóigh, agus chuir siad na Prúsaigh Bhaltacha faoi chois in imeacht an chéad leathchéad bliain eile. Déanta na fírinne, bhí siad chomh héifeachtach san obair seo is go ndeachaigh teanga is cultúr na bPrúsach de dhroim an tsaoil, le géilleadh don Ghearmáinis agus do nósanna na nGearmánach. Feasta, thugtaí "na Prúsaigh" ar na Gearmánaigh a bhíodh ina gcónaí sna seantailte Prúsacha.
B'é an smaoineamh a bhí ag Conrad go gcabhródh na Ridirí leis fáil réitithe den bhagairt Phrúsach agus tír na bPrúsach a ghabháil don Pholainn. Ní dheachaigh na cúrsaí an bealach sin, áfach. Is é an rud a tharla ná gur bhunaigh na Ridirí stát dá gcuid féin sa Phrúis agus iad ag éirí níos bagraí ar an bPolainn ná mar a bhí na Págánaigh riamh. Is iomaí Polannach a bhí le hamaidí Chonrad a mhaslú sna blianta a bhí le teacht.
Nuair a bhítear ag trácht ar "naimhdeas oidhreachtúil na bPolannach is na nGearmánach", - mar a deir an nathán, jak świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem ("a fhad is a mhairfidh an saol ina shaol, ní bheidh an Gearmánach ina dheartháir ag an bPolannach") - is iad na ridirí seo, thar aon chineál "Gearmánaigh" eile, atá i gceist leis an "namhaid Ghearmánach". Leis an bhfírinne a dhéanamh, bhí caidreamh sách cáirdiúil ag an bPolainn agus ag na Polannaigh le go leor de na stáitíní agus na mionphrionsachtaí Gearmánacha agus a muintir, agus nuair a tosaíodh ar chathracha nua-aimseartha tráchtála a bhunú sa Pholainn sna Meánaoiseanna, bhí gá le ceardaithe agus le tráchtálaithe Gearmánacha chun cuma cheart a chur ar chúrsaí gnó agus eacnamaíochta sna cathracha seo, agus tháinig na mílte acu isteach freisin, gan mórán fadhbanna leis an muintir dhúchasach. Na seaniasachtaí Gearmáinise sa Pholainnis inniu, cosúil le handel ("tráchtáil"), ratusz ("bardas"), murarz ("brícléir, bríceadóir"), warsztat ("ceardlann, ceárta") agus araile, déanann siad fianaise le caidreamh nach raibh cogúil ar aon nós.
Casimir Mór
B'é an rí Kazimierz III Wielki (1310-1370), nó Casimir Mór, a chuir cuma cheart ar an bPolainn arís i ndiaidh na gcogaí cúigiúla. Thuill sé a leasainm ar níos mó ná aon bhealach amháin, nó bhí sé lán chomh héirimiúil ag cur cogaí agus ag tógáil is ag leasú an stáit is na sochaí. Corónaíodh ina rí é sa bhliain 1333, tar éis bhás a athara, Władysław Łokietek (Ladislas ar Airde na hUillinne), a bhí díreach tar éis an Pholainn a athaontú. B'éigean dó ar dtús síocháin a shocrú le hEoin Lucsamburg, a bhí ina rí ar an tSeic ag an am, agus é ag iarraidh tuilleadh tailte a ghabháil ón bPolainn. D'fhéach sé freisin leis an gcoimhlint leis na Ridirí Teotanacha a thabhairt chun síochána le taidhleoireacht is le comhchainteanna. Sa bhliain 1340, áfach, phléasc cogadh amach idir an Pholainn agus na treibheacha Slavacha sa Rúitéin - is é sin, Úcráin an lae inniu. Mhair an chogaíocht i bhfad idir an dá thír, ach d'éirigh le Casimir cuid mhór tailte in iarthar na Rúitéine a fhorghabháil. B'ansin a thit cathair Lwów - L'viv (Львів), as Úcráinis - leis an bPolainn, maille leis na ceantair ina timpeall. Siúd is go raibh an Úcráinis (nó na canúintí Slavacha Oirthearacha as ar fáisceadh an Úcráinis) riamh á labhairt faoin tuath thart ar an áit, d'iompaigh Lwów ina cathair Pholannach in imeacht na gcéadta bliain.
Rinne Casimir cuid mhaith leasuithe ar chóras riaracháin agus ar chúirteanna dlí na tíre. Thairis sin, threisigh sé an t-arm trí dhualgaisí nua cosanta agus earcaithe a chur i bhfeidhm ar na huaisle agus ar rialtais áitiúla na gcathrach. D'infheistigh sé cuid mhór de chiste an stáit in oibreacha foirgneoireachta leis na cathracha a dhaingniú. Bhunaigh sé Acadamh Chracó - Ollscoil Chracó inniu - in aithris ar ollscoileanna Bologna agus Padova san Iodáil. Deirtear go bhfuair sé an Pholainn roimhe ina tír adhmaid agus gur fhág sé tír chloiche ina dhiaidh. Cuid mhór de na seanfhoirgnimh is clúití sa Pholainn, baineann siad le tréimhse Chasimir.
Cé gur rí maith a bhí ann, mar Chasimir, níor éirigh na cúrsaí comharbais go rómhaith leis. Níor saolaíodh mac dó riamh, agus nuair a shíothlaigh sé sa bhliain 1370, thit a ríocht le Ludwik Węgierski nó Lajos Nagy - Laoiseach Mór, rí na hUngáire.
Tréimhse Anjou agus Jagiełło
Ba de rítheaghlach Anjou é Laoiseach na hUngáire. Níor bhac sé mórán leis an bPolainn i gcomparáid leis an spéis a bhí aige ina thír féin, ach ar a laghad, d'fhéach sé chuige go dtitfeadh coróin na Polainne le bean dá chuid iníonacha. Nuair a bhásaigh Laoiseach sa bhliain 1382, níor theastaigh ó uaisle na Polainne go mairfeadh comhcheangal pearsanta na Polainne agus na hUngáire i bhfeidhm i ndiaidh bhás Laoisigh, agus mar sin, thug siad droim láimhe don bhean is sine acu, Máire. Ina hionad sin, ghlac siad chucu a deirfiúir óg, Jadwiga (Hedwig nó Hedwigis), nach raibh ach ina gearrchaile ocht mblian d'aois nuair a d'éag a hathair. Dhá bhliain i ndiaidh bhás Laoisigh, corónaíodh an cailín ina Rí ar an bPolainn. De réir na téarmaíocht a úsáideadh, ní banríon a bhí inti go hoifigiúil ach rí, Hedwigis Rex Poloniae seachas Hedwigis Regina Poloniae.
Ní díol éada a bhí inti, áfach. Nó bhí na Ridirí Teotanacha ag éirí bagrach ar an bPolainn arís, agus iad ag luí ar na Liotuánaigh chomh maith. Sa deireadh thiar thall, shocraigh uaisle an dá thír go bpósfadh Ard-Diúc na Liotuáine, Jogaila (Jagiełło), - go bpósfadh sé Jadwiga agus go rachadh an dá thír le chéile. Ba chuid den chonradh é go rachadh tonn bhaiste ar an Ard-Diúc chomh maith lena mhuintir. Go dtí sin, ba thír Phágánta í an Liotuáin, rud a d'fhág gan chosaint ar ionsaithe na Ridirí í, ó bhí gach Pápa sásta a leithéid d'ionradh a fhaomhadh agus a bheannú. Ní bheadh an caoinchead céanna le fáil chomh réidh sin, dá rachadh na Liotuánaigh leis an gCríostaíocht. Mar sin a rinneadh, nó tháinig an pósadh i gcrích sa bhliain 1386. Baisteadh Jogaila ina Chríostaí, agus is é an t-ainm baiste a fuair sé ná Ladislas, nó Władysław i bPolainnis an lae inniu. (Leagan Seicise é an leagan seo, áfach - Włodzisław an leagan dúchasach Polainnise den ainm, nach n-úsáidtear go rómhinic a thuilleadh.)
Cibé cé acu ainm a thugtaí ar Jogaila, fear fásta meánaosta de phór na bPágánach a bhí ann ar chuir a radharc féin eagla ar an gcailín. Nuair a pósadh iad, bhí seisean ag tarraingt go tiubh téirimeach ar an dá scór bliain d'aois, agus í féin ina puirtleog ghirsí dhá bhliain déag. Le sólás a lorg, chuaigh sí le caitheamh aimsire fónta: carthanas agus oideachas. Ní raibh fad saoil i ndán do Jadwiga, nó fuair sí bás den bhreoiteacht a tháinig uirthi i ndiaidh bhreith a céadghine sa bhliain 1399. Thiomnaigh sí a cuid saibhris d'Acadamh Chracó, agus dá bharr sin, fairsingíodh an tAcadamh agus rinneadh ollscoil de a ainmníodh as fear céile Jadwiga - Ollscoil Jagiełło i gCracó, nó Uniwersytet Jagielloński w Krakowie.
Aontas na Polainne is na Liotuáine
Nuair a phós Jagiełło agus Jadwiga, chuir siad tús le haontas fadsaolach na Polainne - na "Corónach" (Korona), mar a thugtaí ar an leath Pholannach den tír dhúbailte - agus na Liotuáine - Rzeczpospolita Obojga Narodów, nó Poblacht an Dá Náisiún. Ar ndóigh, tá sé cineál neamhchruinn an focal mór sin rzeczpospolita a aistriú go Gaeilge mar phoblacht. Nó bíodh is go raibh cineál "daonlathas" i bhfeidhm ar feadh tamaill mhaith de stair na Polainne, ní raibh ach na huaisle i dteideal páirt a ghlacadh i gcúrsaí rialaithe na "poblachta". Ón taobh eile de, d'éirigh siad chomh láidir i gcumhacht, in imeacht aimsire, agus gur fhág siad an rialtóir ar an imeall.
Cuireadh an chéad bhun le forlámhas na n-uasal sa bhliain 1430 - nuair a bhí Władysław Jagiełło ina rí i gcónaí - nuair a tugadh isteach an prionsabal ar a dtugtar as Laidin neminem captivabimus nisi iure victum, is é sin, "ní chaithfidh muid aon duine i dtóin an phríosúin gan bhreithiúnas ceart cúirte". Go bunúsach, is ionann seo agus an prionsabal habeas corpus. Pribhléid de chuid na n-uasal a bhí ann - níor fairsingíodh an prionsabal ar na buirgéisigh ach ag druidim le deireadh na hochtú haoise déag, go gairid sula ndeachaigh an chríochdheighilt ar an bPolainn.
Tá aithne go forleathan ar an dá phrionsabal úd eile liberum veto agus liberum conspiro ar a ndearctar go minic mar shamhailchomharthaí do dhúchas ainrialach na Polainne. Is é is brí le liberum veto ná ceart crosta gan srian: nuair a thagadh na huaisle i ndáil chomhairle ar an Sejm, ar phairlimint an chéad Rzeczpospolita, ní fhéadfaí dlí a reachtú ná cinneadh a ghlacadh, dá mbeadh freasúra ar bith - fiú freasúra aon duine amháin - ann. Maidir le liberum conspiro, cineál cead comhcheilge atá ann. Is é sin, más é an rún atá agat agus ag do chuid comhghuaillithe comhcheilg a chur ar bun le cur in aghaidh an rí, tá cead agaibh a leithéid de chomhcheilg - konfederacja nó comhcheangal an téarma Polainnise - a bhunú, ach é a dhéanamh go hoscailte bunreachtúil agus a fhoilsiú don tsaol mhór mar is cuí.
B'é ba chúis leis an gcineál seo ainrialachais ná an dóigh a raibh an Rzeczpospolita Obojga Narodów curtha i dtoll le chéile as réigiúin a raibh rialtas láidir áitiúil dá gcuid féin acu.Mar shampla, bhí sé de nós ag na ríthe Polannacha ar feadh i bhfad na Cosacaigh san Úcráin a áireamh mar ghéillsinigh Pholannacha agus dearcadh ar a gcuid tailte mar chúige Polannach, ach ó am go ham, d'éirídís amach in aghaidh na lárchumhachta le pribhléidí níos fearr a bhaint amach dóibh féin ón rí.
Críochdheighiltí na Polainne
In imeacht aimsire, fuair na Polannaigh iad féin i bponc idir na Prúsaigh, na hOstaraigh agus na Rúisigh. B'é droch-sheachthoradh an phrionsabail sin liberum veto ná go bhféadfadh na comharsana seo polaitíocht na Polainne a chur i bhfostú le síntiúis airgid chuig Feisirí aonair. De réir a chéile, d'éirigh leis na comharsana an-tionchar a fháil ar chúrsaí inmheánacha na tíre. Mar sin, d'fhéadfá a rá gurbh é Sár na Rúise a cheapadh ríthe na Polainne sa chéad leath den ochtú haois déag.
An Chéad Chríochdheighilt
Bhí na comharsana meáite ar reachtaíocht na Polainne a choinneáil gan athrú, ó b'í seanainriail na tíre ba mhó a chuidíodh leosan smacht a chur ar na Polannaigh. Nuair a thosaigh na Polannaigh, áfach, ar iarrachtaí leis an reachtaíocht a fheabhsú agus a leasú, shocraigh na comharsana lámh láidir a chur i bhfeidhm orthu. I bhFeabhra na bliana 1772, d'ionsaigh na comharsana an Pholainn, agus iad ag sealbhú na gcúigí ba chóngaraí dá dtíortha féin. Rinne na Polannaigh a ndicheall cur in aghaidh na n-ionsaitheoirí, ach sa deireadh thiar thall, cloíodh iad. Ní bhfuair achainí an Rí Stanislaus (Stanisław August Poniatowski) freagra ar bith ó chumhachtaí an Iarthair. Mar sin, b'éigean dó agus dá chuid Feisirí a bhfaomhadh a thabhairt don Chéad Chríochdheighilt seo i Meán Fómhair na bliana 1773.
An Dara Críochdheighilt
I ndiaidh an Chéad Chríochdheighilt, chrom na Polannaigh ar a gcóras polaitiúil a leasú chun an tír a dhéanamh níos láidre arís. As an obair seo a fáisceadh Bunreacht an Tríú Lá den Bhealtaine - is é sin, an bunreacht forásach, dul-chun-cinniúil a hachtaíodh ar an tríú lá de Mhí Bhealtaine, 1791. Bhí an bunreacht seo dírithe ar an gcuid ba díobhálaí de na pribhléidí a bhaint de na huaisle - liberum veto, ach go háirithe - agus an chuid eile a bhronnadh ar na buirgéisigh chomh maith leis na huaisle. Thairis sin, mhaolaigh an bunreacht ar chruachás na scológ a bhí faoi bhráca an tseirfeachais. B'é Bunreacht Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhí mar réamhshampla ag na Polannaigh don bhunreacht s'acu féin.
Níor thaitin an bunreacht le cách sa Pholainn féin. Tháinig roinnt uaisle frithghníomhacha le chéile i gComhcheangal Targowica, agus d'iarr siad cabhair agus tarrtháil ar Chaitríona Mhór, Banimpire na Rúise. Ní raibh an dara cuireadh de dhíth uirthi siúd. Ar an tríú lá fichead d'Eanair den bhliain 1793, shocraigh Feardorcha (Friedrich) a Dó, rí na Prúise, agus Caitríona Mhór na Rúise faoi rún an Pholainn a ionsaí, agus lom díreach ina dhiaidh sin, chuaigh trúpaí na Rúise agus na Prúise isteach. An turas seo, ní raibh Máire Treasa na hOstaire ag glacadh páirt sa chríochdheighilt.
An Tríú Críochdheighilt
I ndiaidh an Dara Críochdheighilt, ní raibh muinín ar bith ag mionuaisle ag na Polannaigh as a Rí ná as móruaisle Chomhcheangal Targowica ach an oiread. Ar an dóú lá déag de Mhí na Márta 1794, d'éirigh siad amach faoi cheannas Tadeusz Kościuszko, ar a ndearctar inniu mar laoch náisiúnta na Polainne. Ghnóthaigh na ceannairceoirí cupla cath ar dtús, ach ní raibh an lá leo i ndeireadh báire. Ar an gceathrú lá fichead de Mhí Dheireadh Fómhair 1795, shínigh Rí na Prúise agus Banimpirí na hOstaire agus na Rúise conradh a chuir neamhspleáchas na Polainne ar ceal go deifnideach. Thréig an Rí Stanisław August an Pholainn agus chuaigh sé go dtí Cathair Pheadair, príomhchathair na Rúise, áit ar shíothlaigh mo dhuine sa bhliain 1798.
I ndiaidh an Tríú Críochdheighilt, chuaigh cuid mhór saighdiúirí Polannacha ar imirce go tíortha iartharacha, an Fhrainc ach go háirithe. D'fhéadfá a rá go raibh an imirce seo sách cosúil le hÉalú na nGéanna Fiaine ó Éirinn. Liostáil roinnt mhaith de na saighdiúirí seo in arm Napoleon, agus iad ag glacadh páirte ina chuid cogaí siúd le súil is go bhfaighfeadh an Pholainn a saoirse ar ais le cuidiú Napoleon. Chuir Napoleon ar bun sórt stáit sa chuid den Pholainn a thit leis an bPrúis sna críochdheighiltí, mar atá, Ard-Diúcacht Vársá. Níor mhair an stáitín seo ach ón mbliain 1807 go dtí an bhliain 1815, ná ní raibh ann riamh ach satailít de chuid na Fraince.
I ndiaidh Chomhdháil Vín
I ndiaidh Chomhdháil Vín, cóiríodh an chuid lárnach de na críocha Polannacha ina ríocht leathneamhspleách a raibh bunreacht agus cineál rialtas dúchais aici, mar atá, Ríocht na Polainne, Królestwo Kongresowe nó Kongresówka, mar a thugadh na Polannaigh uirthi - is é sin, Ríocht na Comhdhála. Bhí an ríocht in aontacht phearsanta leis an Rúis, rud a ghoill go mór ar na Polannaigh, agus cathracha tábhachtacha Polannacha taobh amuigh di. Bhí cathair Chracó ina stáitín neamhspleách, mar Rzeczpospolita Krakowska, is é sin, Poblacht Chracó. Ós rud é nach raibh sa phoblacht sin ach cathair aonair, bhí sé sodhéanta ar fad ag na comharsanaigh chumhachtacha droichead a dhéanamh de neamhspleáchas na poblachta, nuair a tháinig orthu. Bhí Poznań ina cathair Phrúiseach anois, agus Posen mar ainm uirthi go hoifigiúil, nó b'í an Ghearmáinis an teanga oifigiúil in "Ard-Diúcacht Posen". Maidir le Lwów, thugtaí Lemberg uirthi anois, agus í mar phríomhchathair do Ríocht na Gailise agus na Lodaiméire, Königreich Galizien und Lodomerien as Gearmáinis. Bhí an ríocht seo - an Ghailis - ina cuid den Impireacht Ostarach-Ungárach, agus sórt rialtas dúchais aici a chuir ar chumas na n-uasal áitiúil Polannach a gcearta teanga a chur chun cinn. hAinmníodh an ríocht as an dá chathair úd Halicz agus Włodzimierz-Wołyński, ach, greannmhar go leor, bhí an dara ceann acu sealbhaithe ag an Rúis!
Ard-Diúcacht Posen
B'í Ard-Diúcacht Posen an chuid den Pholainn a raibh an Phrúis ina seilbh. Sa chéad tréimhse, bhí na húdaráis Phrúiseacha sách caoinfhulangach i leith na bPolannach agus a dteanga, ach nuair a d'éirigh Polannaigh Ríocht na Comhdhála amach in aghaidh an Impire Rúisigh sa bhliain 1830, tháinig malairt polasaí i bhfeidhm sa Phrúis féin. Ruaigeadh na Polannaigh as an gcóras riaracháin, agus rinneadh iarrachtaí a dteanga a chur faoi chois. Mhaolaigh ar an bpolasaí i ndiaidh deich mblian, ach má mhaolaigh féin, tháinig péindlíthe úra i bhfeidhm tar éis na ceannairce uile-Pholannaí sa bhliain 1846 agus na dtrioblóidí réabhlóideacha ar fud na hEorpa sa bhliain 1848 ("bliain mire na hEorpa", no "Earrach na Náisiún"). De dheasca na ceannairceoireachta, chaill an cúige stádas na hArd-Diúcachta, agus ní raibh ann feasta ach cúige, Provinz as Gearmáinis.
Sna hochtóidí a rinneadh iarracht nua dhíograiseach leis an teanga a chur de dhroim an tsaoil sa chúige. An turas seo, b'é an Kulturkampf ba chúis leis. Is é is brí leis an bhfocal mór Gearmáinise sin Kulturkampf ná cath na gcultúr. B'é sin an t-ainm a bhí ag an Seansailéir Otto von Bismarck ar an bhfeachtas in aghaidh an Chaitliceachais a bhí idir lámhaibh aige ó na seachtóidí anuas. Is é sin, nuair a thosaigh an feachtas, bhí sé dírithe ar iarsmaí an Chaitliceachais a ruaigeadh as an bPrúis, ach ó ba rud é gurbh iad na críocha ba mhó Polainnise an chuid ba mhó Caitliceachais sa stát, is dócha nach raibh sé le seachaint go gcuirfí an cath céanna ar an bPolainnis mar theanga sa deireadh.
Ní raibh mórán ratha ar an gcath seo sa deireadh thiar thall. Nó ní dhearna sé ach coimhthíos a chur ar na Polannaigh roimh an stát Prúiseach agus iad a spreagadh chun troda agus scliúchais le cearta teanga a chosaint. Beag beann ar na péindlíthe, tháinig gluaiseacht náisiúnaíoch na bPolannach go mór mór chun cinn i gcúige Posen. I ndeireadh na bliana 1918, agus greim na Gearmáine á scaoileadh den chúige, d'éirigh muintir na Mór-Pholainne - mar a thugtar ar chúige Poznań as Polainnis - d'éirigh siad amach in aghaidh na Prúise, agus cuireadh a gcuid tailte le Poblacht nua na Polainne.
An Ghailis
Níorbh ionann cás Poznań agus cás na Gailise, áfach. Sa Phrúis, b'iad na feirmeoirí agus muintir na tuaithe a bhí chun tosaigh i ngluaiseacht náisiúnaíoch na bPolannach. San Ostair, áfach, b'uaisle iad na Polannaigh, agus iad ag rialú scológa bochta Giúdacha nó Úcráineacha.
Bhí Ríocht na Gailise is na Lodaiméire ar ceann de na cúigí ba bhoichte san Ostair. Ba nós le muintir na ríochta Królestwo Golicji i Głodomerii a thabhairt uirthi in áit Królestwo Galicji i Lodomerii - is é sin, Ríocht na Loime is an Ocrais (głód an focal Polainnise a chiallaíonn "ocras", agus "lomnocht" is brí le goły). Bhí tearmann agus dídean ann do radacaigh na dtailte Polannacha eile, uaireanta, ach b'é ba phríomhchúis leis ná go raibh an Ghailis chomh tearcfhorbartha is nach gcuirfeadh bochtáin an réigiúin féin mórán suime, abair, i mbolscaireacht Shóisialach. Ní raibh an Sóisialachas ag baint le fíor-fhadhbanna sóisialta na Gailise mórán, nó bhí an tionsclaíocht chomh gann sa réigiún agus nach rithfeadh le haon duine "caipitlíochas" a mhilleánú faoin gcruatán. Is é sin, bhí an feodachas i bhfad ní ba mheasa.
Sa bhliain 1846, d'fhorghabh na hOstaraigh Cracó, a bhí ina Poblacht neamhspleách go dtí sin. Cuireadh an chathair leis an nGailis.
Nuair a bhris arm na Prúise an cath ar na hOstaraigh ag Königgrätz (inniu, Hradec Králové sa tSeic) sa bhliain 1866, fuair an tImpire Ostarach riachtanach leasuithe a chur i bhfeidhm ar an gcóras polaitiúil le dílseacht na mionlach náisiúnta a chinntiú don choróin. B'é an toradh ba tábhachtaí don Ausgleich seo, mar a thugtaí air (focal Gearmáinise é a chiallaíonn comhghéilleadh nó cothromú) gur bhain uaisle na hUngáire rialtas láidir dúchais amach dá leath féin den impireacht Hapsburgach, mar atá, Ríocht na hUngáire. Sa teagmháil chéanna, d'éirigh le Polannaigh na Gailise córas polaitiúil a réigiúin féin a athrú. Bronnadh tuilleadh cumhachtaí ar Dháil réigiúnda na Gailise, nó Sejm, agus d'fhorbair scoil áitiúil d'intleachtóirí coimeádacha a roghnaigh dílseacht don Impire thar sheancheannairceoireacht na bPolannach.
"Kongresówka"
Is é is brí le Kongresówka ná déantús na Comhdhála, is é sin, an ríocht a bunaíodh thart ar Vársá i ndiaidh Chomhdháil Vín. Bhí an ríocht seo thart ar 127 000 ciliméadar cearnach ar achar, nó an t-ochtú cuid de shean-Phoblacht an Dá Náisiún, agus is é an daonra a bhí ann ná dhá go leith milliún - nó an ceathrú cuid de mhuintir na seanríochta.
B'é Adam Jerzy Czartoryski a chuir bun le Ríocht na Comhdhála mar stáitín. Polannach ab ea é Czartoryski, ach nuair a fuair sé é féin cimithe ag na Rúisigh, i ndiaidh an tríú críochdheighilt, chuaigh sé ag déanamh seirbhíse don Rúis, agus sa deireadh thiar thall, d'iompaigh sé ina pholaiteoir Rúiseach. D'fhéadfá a rá go raibh sé ag déanamh chúis an Aire Gnóthaí Eachtracha don Rúis Impiriúil nuair a bhí Comhdháil Vín ar siúl. Theastaigh ó Czartoryski an Pholainn a athbheochan mar chomhghuaillí de chuid na Rúise, i gcruth is go bhféadfadh a mhuintir a dteanga is a nósanna féin a chleachtadh gan cur isteach ar an Sár.
Níor éirigh an t-éacht leis ach go lagmheasartha. Go bunúsach, bhí rialtas dúchais ag na Polannaigh faoi fhorlámhas an Impire Rúisigh, agus srianta bunreachtúla curtha le cumhacht an tSáir. I dtús báire, corónaíodh Alastair a hAon mar rí ar an bPolainn, agus é ag gealladh go dtabharfadh sé urraim cheart do dhlíthe na ríochta. Go praiticiúil, áfach, d'fhág an tImpire an tír faoi chomandracht dhian an Ard-Diúic Constaintín mac Phóil (Konstantin Pavlovitch), agus nuair a fuair Alastair bás, tháinig Nioclás a hAon i gcomharbas air - anlaith uafásach a raibh fuath na ndaol aige ar an bhfocal féin "bunreacht".
Ní raibh Nioclás agus na Polannaigh in ann treabhadh le chéile, ní nárbh ionadh, agus an dearcadh seo ag an Impire nua ar chearta na Polainne. I Mí na Samhna 1830, d'éirigh na Polannaigh amach in aghaidh an tSáir - b'é seo Éirí Amach na Samhna, nó Powstanie Listopadowe. Cloíodh frithbheartaíocht na bPolannach le lámh láidir agus cuireadh rialtas dúchais na Polainne ar ceal. Sna blianta i ndiaidh an éirí amach, d'imigh forais sóisialta na Polainne, ar nós Bhanc na Polainne, de dhroim an tsaoil ceann i ndiaidh a chéile, siúd is nár cuireadh deireadh le Ríocht na Polainne ach i ndiaidh éirí amach eile, mar atá, Éirí Amach Mhí Eanáir, sna blianta 1863-1865. Thóg sé dhá bhliain ar shaighdiúirí an Impire na ceannairceoirí a smachtú an turas seo, nó cé nár éirigh leis na Polannaigh aon dúnfort nó bunáit mhíleata de chuid na Rúiseach a shealbhú, bhí siad in ann na Rúisigh a choinneáil sáite sa chogadh leis an treallchogaíocht a bhí ar siúl acu.
Aiséirí na Polainne
I dtús an Chéad Chogadh Domhanda, bhí na Gearmánaigh agus na hOstaraigh in ann an-ascnamh a dhéanamh ar an bhfronta thoir agus na Rúisigh a ruaigeadh rompu as an gcuid is mó den Pholainn. Ansin, i Mí na Samhna den bhliain 1916, hathbhunaíodh an Pholainn mar stát satailíteach don Ghearmáin, agus sórt rialtais - nó comhairle shealadach rialtais, Rada Regencyjna - i gceannas ar an tír. Nuair a chúlaigh na saighdiúirí Gearmánacha ar ais ón bPolainn i Mí Dheireadh Fómhair den bhliain 1918, d'fhógair an Rada Regencyjna go raibh sí dírithe ar neamhspleáchas a bhaint amach don tír. I dtús báire, ní raibh na Polannaigh in ann aontú le chéile faoin rialtas, agus bhí cogadh cathartha idir na buirgéisigh agus na Sóisialaithe ag bagairt, nuair a bhunaigh an eite chlé rialtas Sóivéadach dá chuid féin. I dtús na bliana 1919, áfach, tháinig an Marascal Józef Piłsudski go Vársá, agus na Gearmánaigh díreach tar éis é a scaoileadh saor as príosún Magdeburg. Ós rud é go raibh dintiúirí gan cháim ag Piłsudski mar náisiúnaí agus mar Shóisialaí, óna laethanta mar ghníomhaí an fhreasúra rúnda sa Pholainn Rúiseach, bhí sé in ann tacaíocht na sluaite móra a fháil, agus b'é deireadh an scéil gur bronnadh cumhachtaí an deachtóra air, a bheag nó a mhór.
Sna blianta 1919-1922, chuir na Polannaigh cogadh i ndiaidh cogaidh lena gcuid tailte a aontú agus an tír a chur i dtoll le chéile arís. I ndeireadh na bliana 1918, d'fhág muintir Poznań agus an chúige timpeall na cathrach - Wielkopolska, nó an Mhór-Pholainn - slán ag na Gearmánaigh leis an éirí amach ar a dtugann na Polannaigh Powstanie Wielkopolskie, nó Éirí Amach na Mór-Pholainne.
VársáIs í Vársá (Warszawa as Polainnis, Warschau as Gearmáinis, Warsaw as Béarla, Varsovie as Fraincis) príomhchathair na Polainne. Bronnadh céimíocht na príomhchathrach uirthi sa bhliain 1596. Tá sí suite cois Abhainn Wisła (Béarla: Vistula, Gearmáinis: die Weichsel), ar aon fhad ó chósta theas Mhuir Bhailt agus ó Shléibhte Charp. Meastar go raibh 1,676,600 duine ina gcónaí sa chathair féin sa bhliain 2004, ach má chuirtear san áireamh iad siúd a raibh cónaí orthu sna cathracha timpeall Vársá, ardófar an figiúr sin go 2,400,000, a bheag nó a mhór. Tá an chathair féin 516.9 ciliméadar cearnach ar achar, ach má chuirtear na cathracha ina timpeall leis an uimhir sin, is é an t-achar a gheofar ná 1226.7 ciliméadar cearnach.
Tá Vársá ina príomhchathair ar Chúige na Masóive freisin, agus í ina cathair thábhachtach tionsclaíochta, nó tá monarchana de chineálacha éagsúla le fáil ansin: déantúsaíocht, miotalóireacht, innealtóireacht leictreach agus déantús carranna. Tá sé fhothrú ardoideachais is trí scór i Vársá chomh maith, ar nós Ollscoil Vársá, Ollscoil Teicneolaíochta Vársá, an Ardscoil Gnó agus an tAcadamh Míochaine. Thairis sin, tá breis is deich n-amharclann fichead ag obair sa chathair, ar nós Amharclann Náisiúnta agus Ceoldrámaíochta na Polainne.
Suíomh Vársá
Tá Vársá suite in aice le hAbhainn Wisła ar Ísleán Lár na Masóive (Nizina Środkowomazowiecka), agus í leata ar an dá bhruach den abhainn. Tugtar Praga ar an mbruach thoir. Tá cupla cnoc suite taobh istigh de theorainneacha na cathrach. Tá aeráid bhog ilchríochach sa chathair, agus an teocht ag luainiú idir -3 céim Celsius i Mí Feabhra agus 19 céim Celsius i Mí Iúil. Is í Mí Iúil an mhí is mó fearthainne sa chathair, chomh maith.
Stair Vársá
Is gnách le muintir na háite a rá go bhfuil ainm na háite, Warszawa, bunaithe ar ainmneacha beirt bhuachaillí, Wars agus Sawa, a bhí ag iascach ar bhruach na habhainne, ach is dóchúla go bhfuil an t-ainm ag tagairt do thailte de chuid tiarna talún darbh ainm Warcisław nó Warsz. Cibé scéal é, tógadh an chéad chupla dún, Bródno agus Jazdów, i lár na Meánaoiseanna. Nuair a rinne Bolesław a Dó, Diúc Płock, léirscrios ar Jazdów sa bhliain 1281, cuireadh bun le háitreabh nua in aice le Warszowa nó Warszewa, baile beag iascaireachta cois na habhann. Shocraigh Diúic na Masóive síos anseo i rith na ceathrú haoise déag, agus sa deireadh, rinneadh príomhchathair na Masóive de Varsá sa bhliain 1413. Nuair a chuaigh teaghlach na nDiúc seo in éag, sa bhliain 1526, cuireadh an cúige ar fad le tailte na Corónach, is é sin, tailte Rí na Polainne nach raibh ina bhfeod ag aon mhionphrionsa. Sa bhliain 1529, thionóil Dáil na Polainne (Sejm) an chéad uair sa chathair seo, agus sa bhliain 1569, shocraigh an Dáil síos anseo go seasta. Trí bliana ina dhiaidh sin, shínigh uaisle na Polainne Comhcheangal Vársá, is é sin, conradh a chinntigh saoirse na gcreideamh éagsúil i Ríocht na Polainne. Bhí a leithéid de chaoinfhulaingt as an ngnáth ar fad i saol na linne, ó bhí lucht na gcreideamh difriúil ag marú a chéile i gcogaí móra ar fud na hEorpa.
An Phríomhchathair
Nuair a chuaigh an Pholainn is an Liotuáin in aon stát le chéile, tháinig sé isteach áisiúil príomhchathair a ghairm de Vársá, toisc an áit a raibh an chathair seo suite. Agus ceart go leor rinneadh príomhchathair di sa bhliain 1569, nuair a d'aistrigh an Rí Zygmunt Waza, nó Sigismund Vasa, ó Chracó go Vársá. Sa bhliain 1795, agus an Tríú Críochdheighilt ag dul ar an bPolainn, shealbhaigh an Phrúis an chathair. Dhá bhliain déag ina dhiaidh sin, chuir fórsaí Napoleon ruaigeadh ar na Prúisigh, agus bunaíodh Ard-Diúcacht nua Vársá timpeall na cathrach. Tháinig deireadh le coinscleo Napoleon i gceann aimsire, áfach. Nuair a tháinig maithe agus móruaisle na hEorpa le chéile i gComhdháil Vín chun caoi a chur ar chosúlacht na hilchríche arís i ndiaidh na n-athruithe móra i mblianta an réabhlóideachais, bhunaigh siad Ríocht na Polainne nó "Ríocht na Comhdhála", a raibh Vársá mar phríomhchathair agus impire na Rúise mar rí aici.
Faoi Bhráca na Rúise
Siúd is go raibh muintir Vársá faoi bhráca na Rúise, tháinig borradh mór ar an áit sa naoú haois déag. Thosaigh forbairt na tionsclaíochta, agus tógadh cuid mhaith foirgintí gáifeacha, mar an Amharclann Mhór (Teatr Wielki) agus Belweder, ina bhfuil cónaí ar Uachtarán na Polainne inniu. Sa bhliain 1816, d'ordaigh Impire na Rúise agus Rí na Polainne, Alastair a hAon, ollscoil a chur ar bun sa chathair.
Ar ndóigh, bhí na náisiúnaithe rúnda ag tógáil uisce faoi thalamh lena dtír dhúchais a shaoradh ón mbráca. Ó b'í Vársá lárionad cultúrtha agus polaitiúil na tíre, ní díol iontais a bhí ann gur chruinnigh an t-iomlán dearg acu anseo. D'éirigh siad amach i gcoinne na Rúise sa bhliain 1830 agus arís sa bhliain 1863. Cloíodh na ceannaircí seo le lámh láidir, agus le díoltas a imirt ar mhuintir na príomhchathrach, thosaigh an tImpire ag scrios fothruithe cultúrtha Vársá. Dúnadh an Ollscoil agus scoireadh cumann an léinn. Tógadh freisin eaglais cheartchreidmheach, agus an meas ag muintir na háite ar an eaglais seo gur shiombaile a bhí ann do chumhacht na Rúise.
Mar sin féin, bhí an chathair ag forbairt agus ag dul chun cinn ó thaobh na heacnamaíochta agus na teicneolaíochta de, go háirithe ag druidim chun deiridh don naoú haois déag, nuair a tháinig Sokrates Starynkiewicz i gceannas ar Vársá mar Ard-Mhéara. B'as Taganrog do Starynkiewicz, agus Rúiseach a bhí ann go smior: ní raibh mórán measa aige ar an gcreideamh Caitliceach ná ar an bPolainnis. Ina dhiaidh sin, théigh a chroí leis an gcathair, agus chuir sé caol air Vársá a fhorbairt agus a thabhairt chun nua-aoiseachais, go háirithe ó thaobh an infreastruchtúir de. Rinneadh feabhas ar chóras an tséarachais agus ar an téamh lárnach, agus tógadh an chéad chóras iompair phoiblí, na tramanna, le lár na cathrach a cheangal de na bruachbhailte.
San am céanna, bhí an Rúiseachas á chur chun cinn ag an lucht rialtais. Dúnadh na scoileanna Polainnise, agus cuireadh an Rúisis in áit na teanga dúchasaí go poiblí. Is dócha gur chuir an cineál seo ollsmachtúlacht go mór le ceann de na fadhbanna a bhí ag déanamh scime don Ard-Mhéara féin, is é sin, an t-éagumas léitheoireachta agus scríbhneoireachta. Thaispeáin daonáireamh na bliana 1882 go raibh an chuid ba mhó de mhuintir na cathrach dall ar an teanga scríofa, cibé cé acu Polainnis nó Rúisis a bhí i gceist. Leis an bhfadhb a throid, bhí náisiúnaithe cultúrtha, ar nós an scríbhneora Stefan Żeromski, ag teagasc léitheoireachta do na hoibrithe bochta. B'éigean dóibh an obair seo a chleachtadh faoi chúla téarmaí, ó nach raibh glacadh le litríocht na Polainnise san Impireacht.
Sa chéad chogadh domhanda, fuair na Gearmánaigh an ceann is fearr ar na Rúisigh ar dtús, agus ghlan na fórsaí Rúiseacha as an áit i dtús Mhí Lúnasa, 1915. Shealbhaigh na Gearmánaigh Vársá, agus chuaigh Polannaigh áitiúla i gceann an Bhardais. Nuair a theip an cogadh ar na Gearmánaigh, ansin, b'iad na náisiúnaithe Polannacha a tháinig i seilbh a bpríomhchathrach féin faoi cheannas an Mharascail Józef Piłsudski.
Idir an Dá Chogadh
Nuair a d'imigh an gobharnóir Gearmánach Hans Beseler as Vársá faoi rún ar an deichiú lá de Mhí na Samhna 1918, tháinig náisiúnaithe Piłsudski i gceannas ar an bpríomhchathair. Ní raibh deireadh tagtha leis an saol crua go fóill, nó díreach i ndiaidh an chéad chogadh domhanda, phléasc cogadh nua amach idir an Pholainn agus an Rúis Shóivéadach faoi theorainn thoir na Polainne. D'fhéach na Sóivéadaigh le Vársá a ionsaí is a fhorghabháil i samhradh na bliana 1920, ach má d'fhéach féin, d'éirigh leis na Polannaigh an t-arm Rúiseach a stopadh i Radzymin, fiche éigin ciliméadar soir ó thuaidh ó lár na cathrach, ar an séú lá déag de Mhí Lúnasa, 1920. Is gnách leis na Polannaigh "an mhiorúilt chois Abhainn Wisła" (cud nad Wisłą) a thabhairt ar an gcath áirithe seo, ó bhí na fórsaí Rúiseacha i bhfad níos líonmhaire ná an t-arm Polannach a chuir ruaigeadh orthu. Le déanaí, áfach, fuair na staraithe amach nach miorúilt a bhí ann ach an dearg-ádh: tháinig na Polannaigh trasna ar an mbanda minicíochta ar a raibh na Sóivéadaigh ag craoladh a gcuid orduithe, agus bhris siad cód rúnda an námhad. Mar sin, fuair siad amach an áit a raibh na Sóivéadaigh i bhfoscadh, agus ansin, chuir siad an banda minicíochta sin ó mhaith ar na Rúisigh lena gcuid craolacháin féin.
VársáIs í Vársá (Warszawa as Polainnis, Warschau as Gearmáinis, Warsaw as Béarla, Varsovie as Fraincis) príomhchathair na Polainne. Bronnadh céimíocht na príomhchathrach uirthi sa bhliain 1596. Tá sí suite cois Abhainn Wisła (Béarla: Vistula, Gearmáinis: die Weichsel), ar aon fhad ó chósta theas Mhuir Bhailt agus ó Shléibhte Charp. Meastar go raibh 1,676,600 duine ina gcónaí sa chathair féin sa bhliain 2004, ach má chuirtear san áireamh iad siúd a raibh cónaí orthu sna cathracha timpeall Vársá, ardófar an figiúr sin go 2,400,000, a bheag nó a mhór. Tá an chathair féin 516.9 ciliméadar cearnach ar achar, ach má chuirtear na cathracha ina timpeall leis an uimhir sin, is é an t-achar a gheofar ná 1226.7 ciliméadar cearnach.
Tá Vársá ina príomhchathair ar Chúige na Masóive freisin, agus í ina cathair thábhachtach tionsclaíochta, nó tá monarchana de chineálacha éagsúla le fáil ansin: déantúsaíocht, miotalóireacht, innealtóireacht leictreach agus déantús carranna. Tá sé fhothrú ardoideachais is trí scór i Vársá chomh maith, ar nós Ollscoil Vársá, Ollscoil Teicneolaíochta Vársá, an Ardscoil Gnó agus an tAcadamh Míochaine. Thairis sin, tá breis is deich n-amharclann fichead ag obair sa chathair, ar nós Amharclann Náisiúnta agus Ceoldrámaíochta na Polainne.
Suíomh Vársá
Tá Vársá suite in aice le hAbhainn Wisła ar Ísleán Lár na Masóive (Nizina Środkowomazowiecka), agus í leata ar an dá bhruach den abhainn. Tugtar Praga ar an mbruach thoir. Tá cupla cnoc suite taobh istigh de theorainneacha na cathrach. Tá aeráid bhog ilchríochach sa chathair, agus an teocht ag luainiú idir -3 céim Celsius i Mí Feabhra agus 19 céim Celsius i Mí Iúil. Is í Mí Iúil an mhí is mó fearthainne sa chathair, chomh maith.
Stair Vársá
Is gnách le muintir na háite a rá go bhfuil ainm na háite, Warszawa, bunaithe ar ainmneacha beirt bhuachaillí, Wars agus Sawa, a bhí ag iascach ar bhruach na habhainne, ach is dóchúla go bhfuil an t-ainm ag tagairt do thailte de chuid tiarna talún darbh ainm Warcisław nó Warsz. Cibé scéal é, tógadh an chéad chupla dún, Bródno agus Jazdów, i lár na Meánaoiseanna. Nuair a rinne Bolesław a Dó, Diúc Płock, léirscrios ar Jazdów sa bhliain 1281, cuireadh bun le háitreabh nua in aice le Warszowa nó Warszewa, baile beag iascaireachta cois na habhann. Shocraigh Diúic na Masóive síos anseo i rith na ceathrú haoise déag, agus sa deireadh, rinneadh príomhchathair na Masóive de Varsá sa bhliain 1413. Nuair a chuaigh teaghlach na nDiúc seo in éag, sa bhliain 1526, cuireadh an cúige ar fad le tailte na Corónach, is é sin, tailte Rí na Polainne nach raibh ina bhfeod ag aon mhionphrionsa. Sa bhliain 1529, thionóil Dáil na Polainne (Sejm) an chéad uair sa chathair seo, agus sa bhliain 1569, shocraigh an Dáil síos anseo go seasta. Trí bliana ina dhiaidh sin, shínigh uaisle na Polainne Comhcheangal Vársá, is é sin, conradh a chinntigh saoirse na gcreideamh éagsúil i Ríocht na Polainne. Bhí a leithéid de chaoinfhulaingt as an ngnáth ar fad i saol na linne, ó bhí lucht na gcreideamh difriúil ag marú a chéile i gcogaí móra ar fud na hEorpa.
An Phríomhchathair
Nuair a chuaigh an Pholainn is an Liotuáin in aon stát le chéile, tháinig sé isteach áisiúil príomhchathair a ghairm de Vársá, toisc an áit a raibh an chathair seo suite. Agus ceart go leor rinneadh príomhchathair di sa bhliain 1569, nuair a d'aistrigh an Rí Zygmunt Waza, nó Sigismund Vasa, ó Chracó go Vársá. Sa bhliain 1795, agus an Tríú Críochdheighilt ag dul ar an bPolainn, shealbhaigh an Phrúis an chathair. Dhá bhliain déag ina dhiaidh sin, chuir fórsaí Napoleon ruaigeadh ar na Prúisigh, agus bunaíodh Ard-Diúcacht nua Vársá timpeall na cathrach. Tháinig deireadh le coinscleo Napoleon i gceann aimsire, áfach. Nuair a tháinig maithe agus móruaisle na hEorpa le chéile i gComhdháil Vín chun caoi a chur ar chosúlacht na hilchríche arís i ndiaidh na n-athruithe móra i mblianta an réabhlóideachais, bhunaigh siad Ríocht na Polainne nó "Ríocht na Comhdhála", a raibh Vársá mar phríomhchathair agus impire na Rúise mar rí aici.
Faoi Bhráca na Rúise
Siúd is go raibh muintir Vársá faoi bhráca na Rúise, tháinig borradh mór ar an áit sa naoú haois déag. Thosaigh forbairt na tionsclaíochta, agus tógadh cuid mhaith foirgintí gáifeacha, mar an Amharclann Mhór (Teatr Wielki) agus Belweder, ina bhfuil cónaí ar Uachtarán na Polainne inniu. Sa bhliain 1816, d'ordaigh Impire na Rúise agus Rí na Polainne, Alastair a hAon, ollscoil a chur ar bun sa chathair.
Ar ndóigh, bhí na náisiúnaithe rúnda ag tógáil uisce faoi thalamh lena dtír dhúchais a shaoradh ón mbráca. Ó b'í Vársá lárionad cultúrtha agus polaitiúil na tíre, ní díol iontais a bhí ann gur chruinnigh an t-iomlán dearg acu anseo. D'éirigh siad amach i gcoinne na Rúise sa bhliain 1830 agus arís sa bhliain 1863. Cloíodh na ceannaircí seo le lámh láidir, agus le díoltas a imirt ar mhuintir na príomhchathrach, thosaigh an tImpire ag scrios fothruithe cultúrtha Vársá. Dúnadh an Ollscoil agus scoireadh cumann an léinn. Tógadh freisin eaglais cheartchreidmheach, agus an meas ag muintir na háite ar an eaglais seo gur shiombaile a bhí ann do chumhacht na Rúise.
Mar sin féin, bhí an chathair ag forbairt agus ag dul chun cinn ó thaobh na heacnamaíochta agus na teicneolaíochta de, go háirithe ag druidim chun deiridh don naoú haois déag, nuair a tháinig Sokrates Starynkiewicz i gceannas ar Vársá mar Ard-Mhéara. B'as Taganrog do Starynkiewicz, agus Rúiseach a bhí ann go smior: ní raibh mórán measa aige ar an gcreideamh Caitliceach ná ar an bPolainnis. Ina dhiaidh sin, théigh a chroí leis an gcathair, agus chuir sé caol air Vársá a fhorbairt agus a thabhairt chun nua-aoiseachais, go háirithe ó thaobh an infreastruchtúir de. Rinneadh feabhas ar chóras an tséarachais agus ar an téamh lárnach, agus tógadh an chéad chóras iompair phoiblí, na tramanna, le lár na cathrach a cheangal de na bruachbhailte.
San am céanna, bhí an Rúiseachas á chur chun cinn ag an lucht rialtais. Dúnadh na scoileanna Polainnise, agus cuireadh an Rúisis in áit na teanga dúchasaí go poiblí. Is dócha gur chuir an cineál seo ollsmachtúlacht go mór le ceann de na fadhbanna a bhí ag déanamh scime don Ard-Mhéara féin, is é sin, an t-éagumas léitheoireachta agus scríbhneoireachta. Thaispeáin daonáireamh na bliana 1882 go raibh an chuid ba mhó de mhuintir na cathrach dall ar an teanga scríofa, cibé cé acu Polainnis nó Rúisis a bhí i gceist. Leis an bhfadhb a throid, bhí náisiúnaithe cultúrtha, ar nós an scríbhneora Stefan Żeromski, ag teagasc léitheoireachta do na hoibrithe bochta. B'éigean dóibh an obair seo a chleachtadh faoi chúla téarmaí, ó nach raibh glacadh le litríocht na Polainnise san Impireacht.
Sa chéad chogadh domhanda, fuair na Gearmánaigh an ceann is fearr ar na Rúisigh ar dtús, agus ghlan na fórsaí Rúiseacha as an áit i dtús Mhí Lúnasa, 1915. Shealbhaigh na Gearmánaigh Vársá, agus chuaigh Polannaigh áitiúla i gceann an Bhardais. Nuair a theip an cogadh ar na Gearmánaigh, ansin, b'iad na náisiúnaithe Polannacha a tháinig i seilbh a bpríomhchathrach féin faoi cheannas an Mharascail Józef Piłsudski.
Idir an Dá Chogadh
Nuair a d'imigh an gobharnóir Gearmánach Hans Beseler as Vársá faoi rún ar an deichiú lá de Mhí na Samhna 1918, tháinig náisiúnaithe Piłsudski i gceannas ar an bpríomhchathair. Ní raibh deireadh tagtha leis an saol crua go fóill, nó díreach i ndiaidh an chéad chogadh domhanda, phléasc cogadh nua amach idir an Pholainn agus an Rúis Shóivéadach faoi theorainn thoir na Polainne. D'fhéach na Sóivéadaigh le Vársá a ionsaí is a fhorghabháil i samhradh na bliana 1920, ach má d'fhéach féin, d'éirigh leis na Polannaigh an t-arm Rúiseach a stopadh i Radzymin, fiche éigin ciliméadar soir ó thuaidh ó lár na cathrach, ar an séú lá déag de Mhí Lúnasa, 1920. Is gnách leis na Polannaigh "an mhiorúilt chois Abhainn Wisła" (cud nad Wisłą) a thabhairt ar an gcath áirithe seo, ó bhí na fórsaí Rúiseacha i bhfad níos líonmhaire ná an t-arm Polannach a chuir ruaigeadh orthu. Le déanaí, áfach, fuair na staraithe amach nach miorúilt a bhí ann ach an dearg-ádh: tháinig na Polannaigh trasna ar an mbanda minicíochta ar a raibh na Sóivéadaigh ag craoladh a gcuid orduithe, agus bhris siad cód rúnda an námhad. Mar sin, fuair siad amach an áit a raibh na Sóivéadaigh i bhfoscadh, agus ansin, chuir siad an banda minicíochta sin ó mhaith ar na Rúisigh lena gcuid craolacháin féin.
VársáIs í Vársá (Warszawa as Polainnis, Warschau as Gearmáinis, Warsaw as Béarla, Varsovie as Fraincis) príomhchathair na Polainne. Bronnadh céimíocht na príomhchathrach uirthi sa bhliain 1596. Tá sí suite cois Abhainn Wisła (Béarla: Vistula, Gearmáinis: die Weichsel), ar aon fhad ó chósta theas Mhuir Bhailt agus ó Shléibhte Charp. Meastar go raibh 1,676,600 duine ina gcónaí sa chathair féin sa bhliain 2004, ach má chuirtear san áireamh iad siúd a raibh cónaí orthu sna cathracha timpeall Vársá, ardófar an figiúr sin go 2,400,000, a bheag nó a mhór. Tá an chathair féin 516.9 ciliméadar cearnach ar achar, ach má chuirtear na cathracha ina timpeall leis an uimhir sin, is é an t-achar a gheofar ná 1226.7 ciliméadar cearnach.
Tá Vársá ina príomhchathair ar Chúige na Masóive freisin, agus í ina cathair thábhachtach tionsclaíochta, nó tá monarchana de chineálacha éagsúla le fáil ansin: déantúsaíocht, miotalóireacht, innealtóireacht leictreach agus déantús carranna. Tá sé fhothrú ardoideachais is trí scór i Vársá chomh maith, ar nós Ollscoil Vársá, Ollscoil Teicneolaíochta Vársá, an Ardscoil Gnó agus an tAcadamh Míochaine. Thairis sin, tá breis is deich n-amharclann fichead ag obair sa chathair, ar nós Amharclann Náisiúnta agus Ceoldrámaíochta na Polainne.
Suíomh Vársá
Tá Vársá suite in aice le hAbhainn Wisła ar Ísleán Lár na Masóive (Nizina Środkowomazowiecka), agus í leata ar an dá bhruach den abhainn. Tugtar Praga ar an mbruach thoir. Tá cupla cnoc suite taobh istigh de theorainneacha na cathrach. Tá aeráid bhog ilchríochach sa chathair, agus an teocht ag luainiú idir -3 céim Celsius i Mí Feabhra agus 19 céim Celsius i Mí Iúil. Is í Mí Iúil an mhí is mó fearthainne sa chathair, chomh maith.
Stair Vársá
Is gnách le muintir na háite a rá go bhfuil ainm na háite, Warszawa, bunaithe ar ainmneacha beirt bhuachaillí, Wars agus Sawa, a bhí ag iascach ar bhruach na habhainne, ach is dóchúla go bhfuil an t-ainm ag tagairt do thailte de chuid tiarna talún darbh ainm Warcisław nó Warsz. Cibé scéal é, tógadh an chéad chupla dún, Bródno agus Jazdów, i lár na Meánaoiseanna. Nuair a rinne Bolesław a Dó, Diúc Płock, léirscrios ar Jazdów sa bhliain 1281, cuireadh bun le háitreabh nua in aice le Warszowa nó Warszewa, baile beag iascaireachta cois na habhann. Shocraigh Diúic na Masóive síos anseo i rith na ceathrú haoise déag, agus sa deireadh, rinneadh príomhchathair na Masóive de Varsá sa bhliain 1413. Nuair a chuaigh teaghlach na nDiúc seo in éag, sa bhliain 1526, cuireadh an cúige ar fad le tailte na Corónach, is é sin, tailte Rí na Polainne nach raibh ina bhfeod ag aon mhionphrionsa. Sa bhliain 1529, thionóil Dáil na Polainne (Sejm) an chéad uair sa chathair seo, agus sa bhliain 1569, shocraigh an Dáil síos anseo go seasta. Trí bliana ina dhiaidh sin, shínigh uaisle na Polainne Comhcheangal Vársá, is é sin, conradh a chinntigh saoirse na gcreideamh éagsúil i Ríocht na Polainne. Bhí a leithéid de chaoinfhulaingt as an ngnáth ar fad i saol na linne, ó bhí lucht na gcreideamh difriúil ag marú a chéile i gcogaí móra ar fud na hEorpa.
An Phríomhchathair
Nuair a chuaigh an Pholainn is an Liotuáin in aon stát le chéile, tháinig sé isteach áisiúil príomhchathair a ghairm de Vársá, toisc an áit a raibh an chathair seo suite. Agus ceart go leor rinneadh príomhchathair di sa bhliain 1569, nuair a d'aistrigh an Rí Zygmunt Waza, nó Sigismund Vasa, ó Chracó go Vársá. Sa bhliain 1795, agus an Tríú Críochdheighilt ag dul ar an bPolainn, shealbhaigh an Phrúis an chathair. Dhá bhliain déag ina dhiaidh sin, chuir fórsaí Napoleon ruaigeadh ar na Prúisigh, agus bunaíodh Ard-Diúcacht nua Vársá timpeall na cathrach. Tháinig deireadh le coinscleo Napoleon i gceann aimsire, áfach. Nuair a tháinig maithe agus móruaisle na hEorpa le chéile i gComhdháil Vín chun caoi a chur ar chosúlacht na hilchríche arís i ndiaidh na n-athruithe móra i mblianta an réabhlóideachais, bhunaigh siad Ríocht na Polainne nó "Ríocht na Comhdhála", a raibh Vársá mar phríomhchathair agus impire na Rúise mar rí aici.
Faoi Bhráca na Rúise
Siúd is go raibh muintir Vársá faoi bhráca na Rúise, tháinig borradh mór ar an áit sa naoú haois déag. Thosaigh forbairt na tionsclaíochta, agus tógadh cuid mhaith foirgintí gáifeacha, mar an Amharclann Mhór (Teatr Wielki) agus Belweder, ina bhfuil cónaí ar Uachtarán na Polainne inniu. Sa bhliain 1816, d'ordaigh Impire na Rúise agus Rí na Polainne, Alastair a hAon, ollscoil a chur ar bun sa chathair.
Ar ndóigh, bhí na náisiúnaithe rúnda ag tógáil uisce faoi thalamh lena dtír dhúchais a shaoradh ón mbráca. Ó b'í Vársá lárionad cultúrtha agus polaitiúil na tíre, ní díol iontais a bhí ann gur chruinnigh an t-iomlán dearg acu anseo. D'éirigh siad amach i gcoinne na Rúise sa bhliain 1830 agus arís sa bhliain 1863. Cloíodh na ceannaircí seo le lámh láidir, agus le díoltas a imirt ar mhuintir na príomhchathrach, thosaigh an tImpire ag scrios fothruithe cultúrtha Vársá. Dúnadh an Ollscoil agus scoireadh cumann an léinn. Tógadh freisin eaglais cheartchreidmheach, agus an meas ag muintir na háite ar an eaglais seo gur shiombaile a bhí ann do chumhacht na Rúise.
Mar sin féin, bhí an chathair ag forbairt agus ag dul chun cinn ó thaobh na heacnamaíochta agus na teicneolaíochta de, go háirithe ag druidim chun deiridh don naoú haois déag, nuair a tháinig Sokrates Starynkiewicz i gceannas ar Vársá mar Ard-Mhéara. B'as Taganrog do Starynkiewicz, agus Rúiseach a bhí ann go smior: ní raibh mórán measa aige ar an gcreideamh Caitliceach ná ar an bPolainnis. Ina dhiaidh sin, théigh a chroí leis an gcathair, agus chuir sé caol air Vársá a fhorbairt agus a thabhairt chun nua-aoiseachais, go háirithe ó thaobh an infreastruchtúir de. Rinneadh feabhas ar chóras an tséarachais agus ar an téamh lárnach, agus tógadh an chéad chóras iompair phoiblí, na tramanna, le lár na cathrach a cheangal de na bruachbhailte.
San am céanna, bhí an Rúiseachas á chur chun cinn ag an lucht rialtais. Dúnadh na scoileanna Polainnise, agus cuireadh an Rúisis in áit na teanga dúchasaí go poiblí. Is dócha gur chuir an cineál seo ollsmachtúlacht go mór le ceann de na fadhbanna a bhí ag déanamh scime don Ard-Mhéara féin, is é sin, an t-éagumas léitheoireachta agus scríbhneoireachta. Thaispeáin daonáireamh na bliana 1882 go raibh an chuid ba mhó de mhuintir na cathrach dall ar an teanga scríofa, cibé cé acu Polainnis nó Rúisis a bhí i gceist. Leis an bhfadhb a throid, bhí náisiúnaithe cultúrtha, ar nós an scríbhneora Stefan Żeromski, ag teagasc léitheoireachta do na hoibrithe bochta. B'éigean dóibh an obair seo a chleachtadh faoi chúla téarmaí, ó nach raibh glacadh le litríocht na Polainnise san Impireacht.
Sa chéad chogadh domhanda, fuair na Gearmánaigh an ceann is fearr ar na Rúisigh ar dtús, agus ghlan na fórsaí Rúiseacha as an áit i dtús Mhí Lúnasa, 1915. Shealbhaigh na Gearmánaigh Vársá, agus chuaigh Polannaigh áitiúla i gceann an Bhardais. Nuair a theip an cogadh ar na Gearmánaigh, ansin, b'iad na náisiúnaithe Polannacha a tháinig i seilbh a bpríomhchathrach féin faoi cheannas an Mharascail Józef Piłsudski.
Idir an Dá Chogadh
Nuair a d'imigh an gobharnóir Gearmánach Hans Beseler as Vársá faoi rún ar an deichiú lá de Mhí na Samhna 1918, tháinig náisiúnaithe Piłsudski i gceannas ar an bpríomhchathair. Ní raibh deireadh tagtha leis an saol crua go fóill, nó díreach i ndiaidh an chéad chogadh domhanda, phléasc cogadh nua amach idir an Pholainn agus an Rúis Shóivéadach faoi theorainn thoir na Polainne. D'fhéach na Sóivéadaigh le Vársá a ionsaí is a fhorghabháil i samhradh na bliana 1920, ach má d'fhéach féin, d'éirigh leis na Polannaigh an t-arm Rúiseach a stopadh i Radzymin, fiche éigin ciliméadar soir ó thuaidh ó lár na cathrach, ar an séú lá déag de Mhí Lúnasa, 1920. Is gnách leis na Polannaigh "an mhiorúilt chois Abhainn Wisła" (cud nad Wisłą) a thabhairt ar an gcath áirithe seo, ó bhí na fórsaí Rúiseacha i bhfad níos líonmhaire ná an t-arm Polannach a chuir ruaigeadh orthu. Le déanaí, áfach, fuair na staraithe amach nach miorúilt a bhí ann ach an dearg-ádh: tháinig na Polannaigh trasna ar an mbanda minicíochta ar a raibh na Sóivéadaigh ag craoladh a gcuid orduithe, agus bhris siad cód rúnda an námhad. Mar sin, fuair siad amach an áit a raibh na Sóivéadaigh i bhfoscadh, agus ansin, chuir siad an banda minicíochta sin ó mhaith ar na Rúisigh lena gcuid craolacháin féin.
VársáIs í Vársá (Warszawa as Polainnis, Warschau as Gearmáinis, Warsaw as Béarla, Varsovie as Fraincis) príomhchathair na Polainne. Bronnadh céimíocht na príomhchathrach uirthi sa bhliain 1596. Tá sí suite cois Abhainn Wisła (Béarla: Vistula, Gearmáinis: die Weichsel), ar aon fhad ó chósta theas Mhuir Bhailt agus ó Shléibhte Charp. Meastar go raibh 1,676,600 duine ina gcónaí sa chathair féin sa bhliain 2004, ach má chuirtear san áireamh iad siúd a raibh cónaí orthu sna cathracha timpeall Vársá, ardófar an figiúr sin go 2,400,000, a bheag nó a mhór. Tá an chathair féin 516.9 ciliméadar cearnach ar achar, ach má chuirtear na cathracha ina timpeall leis an uimhir sin, is é an t-achar a gheofar ná 1226.7 ciliméadar cearnach.
Tá Vársá ina príomhchathair ar Chúige na Masóive freisin, agus í ina cathair thábhachtach tionsclaíochta, nó tá monarchana de chineálacha éagsúla le fáil ansin: déantúsaíocht, miotalóireacht, innealtóireacht leictreach agus déantús carranna. Tá sé fhothrú ardoideachais is trí scór i Vársá chomh maith, ar nós Ollscoil Vársá, Ollscoil Teicneolaíochta Vársá, an Ardscoil Gnó agus an tAcadamh Míochaine. Thairis sin, tá breis is deich n-amharclann fichead ag obair sa chathair, ar nós Amharclann Náisiúnta agus Ceoldrámaíochta na Polainne.
Suíomh Vársá
Tá Vársá suite in aice le hAbhainn Wisła ar Ísleán Lár na Masóive (Nizina Środkowomazowiecka), agus í leata ar an dá bhruach den abhainn. Tugtar Praga ar an mbruach thoir. Tá cupla cnoc suite taobh istigh de theorainneacha na cathrach. Tá aeráid bhog ilchríochach sa chathair, agus an teocht ag luainiú idir -3 céim Celsius i Mí Feabhra agus 19 céim Celsius i Mí Iúil. Is í Mí Iúil an mhí is mó fearthainne sa chathair, chomh maith.
Stair Vársá
Is gnách le muintir na háite a rá go bhfuil ainm na háite, Warszawa, bunaithe ar ainmneacha beirt bhuachaillí, Wars agus Sawa, a bhí ag iascach ar bhruach na habhainne, ach is dóchúla go bhfuil an t-ainm ag tagairt do thailte de chuid tiarna talún darbh ainm Warcisław nó Warsz. Cibé scéal é, tógadh an chéad chupla dún, Bródno agus Jazdów, i lár na Meánaoiseanna. Nuair a rinne Bolesław a Dó, Diúc Płock, léirscrios ar Jazdów sa bhliain 1281, cuireadh bun le háitreabh nua in aice le Warszowa nó Warszewa, baile beag iascaireachta cois na habhann. Shocraigh Diúic na Masóive síos anseo i rith na ceathrú haoise déag, agus sa deireadh, rinneadh príomhchathair na Masóive de Varsá sa bhliain 1413. Nuair a chuaigh teaghlach na nDiúc seo in éag, sa bhliain 1526, cuireadh an cúige ar fad le tailte na Corónach, is é sin, tailte Rí na Polainne nach raibh ina bhfeod ag aon mhionphrionsa. Sa bhliain 1529, thionóil Dáil na Polainne (Sejm) an chéad uair sa chathair seo, agus sa bhliain 1569, shocraigh an Dáil síos anseo go seasta. Trí bliana ina dhiaidh sin, shínigh uaisle na Polainne Comhcheangal Vársá, is é sin, conradh a chinntigh saoirse na gcreideamh éagsúil i Ríocht na Polainne. Bhí a leithéid de chaoinfhulaingt as an ngnáth ar fad i saol na linne, ó bhí lucht na gcreideamh difriúil ag marú a chéile i gcogaí móra ar fud na hEorpa.
An Phríomhchathair
Nuair a chuaigh an Pholainn is an Liotuáin in aon stát le chéile, tháinig sé isteach áisiúil príomhchathair a ghairm de Vársá, toisc an áit a raibh an chathair seo suite. Agus ceart go leor rinneadh príomhchathair di sa bhliain 1569, nuair a d'aistrigh an Rí Zygmunt Waza, nó Sigismund Vasa, ó Chracó go Vársá. Sa bhliain 1795, agus an Tríú Críochdheighilt ag dul ar an bPolainn, shealbhaigh an Phrúis an chathair. Dhá bhliain déag ina dhiaidh sin, chuir fórsaí Napoleon ruaigeadh ar na Prúisigh, agus bunaíodh Ard-Diúcacht nua Vársá timpeall na cathrach. Tháinig deireadh le coinscleo Napoleon i gceann aimsire, áfach. Nuair a tháinig maithe agus móruaisle na hEorpa le chéile i gComhdháil Vín chun caoi a chur ar chosúlacht na hilchríche arís i ndiaidh na n-athruithe móra i mblianta an réabhlóideachais, bhunaigh siad Ríocht na Polainne nó "Ríocht na Comhdhála", a raibh Vársá mar phríomhchathair agus impire na Rúise mar rí aici.
Faoi Bhráca na Rúise
Siúd is go raibh muintir Vársá faoi bhráca na Rúise, tháinig borradh mór ar an áit sa naoú haois déag. Thosaigh forbairt na tionsclaíochta, agus tógadh cuid mhaith foirgintí gáifeacha, mar an Amharclann Mhór (Teatr Wielki) agus Belweder, ina bhfuil cónaí ar Uachtarán na Polainne inniu. Sa bhliain 1816, d'ordaigh Impire na Rúise agus Rí na Polainne, Alastair a hAon, ollscoil a chur ar bun sa chathair.
Ar ndóigh, bhí na náisiúnaithe rúnda ag tógáil uisce faoi thalamh lena dtír dhúchais a shaoradh ón mbráca. Ó b'í Vársá lárionad cultúrtha agus polaitiúil na tíre, ní díol iontais a bhí ann gur chruinnigh an t-iomlán dearg acu anseo. D'éirigh siad amach i gcoinne na Rúise sa bhliain 1830 agus arís sa bhliain 1863. Cloíodh na ceannaircí seo le lámh láidir, agus le díoltas a imirt ar mhuintir na príomhchathrach, thosaigh an tImpire ag scrios fothruithe cultúrtha Vársá. Dúnadh an Ollscoil agus scoireadh cumann an léinn. Tógadh freisin eaglais cheartchreidmheach, agus an meas ag muintir na háite ar an eaglais seo gur shiombaile a bhí ann do chumhacht na Rúise.
Mar sin féin, bhí an chathair ag forbairt agus ag dul chun cinn ó thaobh na heacnamaíochta agus na teicneolaíochta de, go háirithe ag druidim chun deiridh don naoú haois déag, nuair a tháinig Sokrates Starynkiewicz i gceannas ar Vársá mar Ard-Mhéara. B'as Taganrog do Starynkiewicz, agus Rúiseach a bhí ann go smior: ní raibh mórán measa aige ar an gcreideamh Caitliceach ná ar an bPolainnis. Ina dhiaidh sin, théigh a chroí leis an gcathair, agus chuir sé caol air Vársá a fhorbairt agus a thabhairt chun nua-aoiseachais, go háirithe ó thaobh an infreastruchtúir de. Rinneadh feabhas ar chóras an tséarachais agus ar an téamh lárnach, agus tógadh an chéad chóras iompair phoiblí, na tramanna, le lár na cathrach a cheangal de na bruachbhailte.
San am céanna, bhí an Rúiseachas á chur chun cinn ag an lucht rialtais. Dúnadh na scoileanna Polainnise, agus cuireadh an Rúisis in áit na teanga dúchasaí go poiblí. Is dócha gur chuir an cineál seo ollsmachtúlacht go mór le ceann de na fadhbanna a bhí ag déanamh scime don Ard-Mhéara féin, is é sin, an t-éagumas léitheoireachta agus scríbhneoireachta. Thaispeáin daonáireamh na bliana 1882 go raibh an chuid ba mhó de mhuintir na cathrach dall ar an teanga scríofa, cibé cé acu Polainnis nó Rúisis a bhí i gceist. Leis an bhfadhb a throid, bhí náisiúnaithe cultúrtha, ar nós an scríbhneora Stefan Żeromski, ag teagasc léitheoireachta do na hoibrithe bochta. B'éigean dóibh an obair seo a chleachtadh faoi chúla téarmaí, ó nach raibh glacadh le litríocht na Polainnise san Impireacht.
Sa chéad chogadh domhanda, fuair na Gearmánaigh an ceann is fearr ar na Rúisigh ar dtús, agus ghlan na fórsaí Rúiseacha as an áit i dtús Mhí Lúnasa, 1915. Shealbhaigh na Gearmánaigh Vársá, agus chuaigh Polannaigh áitiúla i gceann an Bhardais. Nuair a theip an cogadh ar na Gearmánaigh, ansin, b'iad na náisiúnaithe Polannacha a tháinig i seilbh a bpríomhchathrach féin faoi cheannas an Mharascail Józef Piłsudski.
Idir an Dá Chogadh
Nuair a d'imigh an gobharnóir Gearmánach Hans Beseler as Vársá faoi rún ar an deichiú lá de Mhí na Samhna 1918, tháinig náisiúnaithe Piłsudski i gceannas ar an bpríomhchathair. Ní raibh deireadh tagtha leis an saol crua go fóill, nó díreach i ndiaidh an chéad chogadh domhanda, phléasc cogadh nua amach idir an Pholainn agus an Rúis Shóivéadach faoi theorainn thoir na Polainne. D'fhéach na Sóivéadaigh le Vársá a ionsaí is a fhorghabháil i samhradh na bliana 1920, ach má d'fhéach féin, d'éirigh leis na Polannaigh an t-arm Rúiseach a stopadh i Radzymin, fiche éigin ciliméadar soir ó thuaidh ó lár na cathrach, ar an séú lá déag de Mhí Lúnasa, 1920. Is gnách leis na Polannaigh "an mhiorúilt chois Abhainn Wisła" (cud nad Wisłą) a thabhairt ar an gcath áirithe seo, ó bhí na fórsaí Rúiseacha i bhfad níos líonmhaire ná an t-arm Polannach a chuir ruaigeadh orthu. Le déanaí, áfach, fuair na staraithe amach nach miorúilt a bhí ann ach an dearg-ádh: tháinig na Polannaigh trasna ar an mbanda minicíochta ar a raibh na Sóivéadaigh ag craoladh a gcuid orduithe, agus bhris siad cód rúnda an námhad. Mar sin, fuair siad amach an áit a raibh na Sóivéadaigh i bhfoscadh, agus ansin, chuir siad an banda minicíochta sin ó mhaith ar na Rúisigh lena gcuid craolacháin féin. ΑΣ Ορμή ΠάτραςΙδρύθηκε το 2003 με την συγχώνευση του ΑΟ Θρίαμβος Πατρών, του Ποσειδώνα Πάτρας και του Φοίνικα Πάτρας.
Διακρίσεις
Χάντμπολ γυναικών
- Φιναλίστ Α Εθνικής 2004
- Φιναλίστ κυπέλλου Ελλάδας 2003, 2004, 2005
Ορμή Πάτρας
doda mBank Strona Informacyjna hotel madrid miadyca pharmacy
|
|
|
| :: RELATED NEWS :: |
Kollár
Osobnosti s priezviskom Kollár:
- Ján Kollár (1793-1852), bol slovenský politik, básnik a literát, ideológ Slovenského národného obrodenia a predstaviteľ
Mikuláš Kopernik alebo Koppernigk alebo Coppernicus (
- 19. február 1473, Toruň – † 24. máj 1543, Frombork) bol poľský Zvolene je verejná vysoká škola univerzitného typu.
Predchodcom Technickej univerzity vo Zvolene bola Vysoká škola lesnícka a drevárska, ktorá bola zriadená v roku 1952 Vládnym nariadením č. 30/1952 Zb. Zákonom NR SR č. 26/1992 Zb. zo dňa 17. decembra 1991 bol jej názov zmenený na dnešný názov Technická univerzita vo Zvolene.
Fakulty
|
Vysoká škola lesnícka a drevárska
Technická univerzita vo Zvolene so sídlom vo Zvolene je verejná vysoká škola univerzitného typu.
Predchodcom Technickej univerzity vo Zvolene bola Vysoká škola lesnícka a drevárska, ktorá bola zriadená v roku 1952 Vládnym nariadením č. 30/1952 Zb. Zákonom NR SR č. 26/1992 Zb. zo dňa 17. decembra 1991 bol jej názov zmenený na dnešný názov Technická univerzita vo Zvolene.
Fakulty
|
|
|
