:: wikimiki.org ::
| Mállýska |
MállýskaMállýska er svæðis- eða hóp (stétta)bundin afbrigðileg notkun tungumáls. Það getur verið framburður, málfræði eða orðaforði sem sérkennir mállýskuna. Hvenær mállýsku á að telja sem sjálfstætt tungumál eða öfugt er oft fremur pólitísk en málfræðileg greining.
Íslenskar mállýskur
Mállýskumunur hefur verið afar lítill í íslensku samanborið við færeysku eða norsku til dæmis. Ýmis svæðisbundin afbrigði mynduðust þó á Íslandi, en deildar meiningar eru um hvort sá munur geti kallast mállýskumunur. Hingað til hefur yfirleitt verið einblínt á framburðarmun þó einnig hafi einhver munur verið á orðanotkun. Til dæmis hvort menn beri orðið latur fram með fráblásnu t eða ekki, eða að hvort menn kalla ákveðna tegund af reyktum pylsum bjúgu, sperðla, grjúpán eða langa.
Málhreinsunarmönnum á fyrri hluta tuttugustu aldar þóttu sumar framburðarmállýskurnar ljótar og gengu hart fram í að útrýma þeim, sérstaklega flámæli. Skólarnir voru meðal annars notaðir í þeim tilgangi.
Mállýskumunur hefur dofnað talsvert á Íslandi á tuttugustu öld og sumar framburðarmállýskurnar eru nánast horfnar úr málinu.
Helstu íslensku framburðarmállýskurnar eru (voru) Skaftfellskur einhljóðaframburður, Vestfirskur einhljóðaframburður, harðmæli og raddaður framburður, ngl-framburður, bð- og gð-framburður, hv-framburður og rn- og rl-framburður.
Tengt efni
- [http://www.terralingua.org/Definitions/DLangDialect.html Language or dialect? (Tungumál eða mállýska)] (Terralingua)
Flokkur: tungumál
als:Dialekt
ko:방언
ja:方言
Færeyska
Færeyska (færeyska: føroyskt) er vesturnorrænt tungumál sem er talað af um það bil 50.000 manns, aðallega í Færeyjum. Það hefur verið opinbert tungumál Færeyja frá 1937.
Eins og íslenska og norn (sem nú er útdautt en var áður talað á Hjaltlandseyjum og Orkneyjum) er uppruni færeyskunnar í þeim fornnorrænu mállýskum sem norrænu landnámsmennirnir töluðu á víkingatímanum.
Færeyska er það tungumál í heiminum sem er líkast íslensku. Það er þó það ólíkt að Íslendingar og Færeyingar geta ekki skilið tal hvers annars án þess að hafa lært málið. Þó er auðveldara fyrir Færeyinga að skilja Íslendinga en öfugt. Ritmálið er mun auðveldara fyrir notendur beggja málanna.
Færeyska hvarf sem ritmál eftir að danska var gerð að kirkjumáli eftir siðaskipti. Það var ekki fyrr en á seinni hluta nítjándu aldar sem nútíma færeyskt ritmál varð til og var þá höfð mikil hliðsjón af íslenskri stafsetningu.
Árið 1854 gaf málvísindamaðurinn Hammershaimb út staðal fyrir stafsetningu nútíma færeysku. Í stað þess að skapa stafsetningu sem fylgdi framburði valdi hann að fylgja málsögulegum uppruna orðsins. Það gerði meðal annars að bókstafurinn "ð" ekki er tengdur neinu fónemi. Eins er með bókstafin "m" sem vegna hljóðskifta verður að "n"-hljóði í þágufalli en er skrifað "m". Margar tilraunir hafa verið gerðar að færa stafsetningu nær framburði en án árangurs. Þetta gerir það að verkum að færeyska ritmálið er vandlært fyrir innfædda þar sem mikið ber á milli um framburð og stafsetningu.
Mállýskur
Færeyska einkennist af miklum mállýskumun og eru fimm aðalmállýskur:
- Norðoyar-mállýska
- Eysturoyar-mállýska (norður og suður)
- Vágar-mállýska
- Suður-Streymoy-mállýska, (Þórshafnar mállýska, havnarmálið)
- Søndenfjørður-mállýska
Faðir vor
Matteusarguðspjallið 6:9-16, nýfæreyska þýtt af Jacob Dahl og Kristian Osvald Viderø, 1961.
:Faðir vár, tú sum ert í himlunum! Heilagt verði navn títt;
:komi ríki títt, verði vilji tín
:sum í himli so á jørð;
:gev okkum í dag okkara dagliga breyð;
:og fyrigev okkum skuldir okkara,
:so sum vit fyrigeva skuldarum okkara;
:og leið okkum ikki í freistingar; men frels okkum frá tí illa.
:Tí at um tit fyrigeva monnum misgerðir teirra,
:so skal himmalski faðir tykkara eisini fyrigeva tykkum;
:men fyrigeva tit ikki monnum,
:so skal faðir tykkara ikki heldur fyrigeva misgerðir tykkara.
:Amen!
- Heimild: [http://www.bibelselskabet.dk/farbib/web/bibelen.htm bibelselskabet.dk]
Sjá einnig Faðir vor
Ritmál
Færeyskt stafróf hefur 29 bókstafi:
:A, Á, B, D, Ð, E, F, G, H, I, Í, J, K, L, M, N, O, Ó, P, R, S, T, U, Ú, V, Y, Ý, Æ, Ø
Ritaðar heimildir
- V.U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi. København 1891, Tórshavn 1991, 2. bind. (Annað bindi hefur m.a. færeyskt-danskt orðasafn með 10.000 uppsláttarorðum Jakob Jakobsen.
- W.B. Lockwood: An Introduction to Modern Faroese. Tórshavn 1977.
- J. Henriksen: Kursus i Færøsk. Tórshavn 1983 (2 bindi)
- Höskuldur Thráinsson, Hjalmar P. Petersen, Jógvan í Lon Jacobsen, Zakaris Svabo Hansen: Faroese. An Overview and Reference Grammar. Tórshavn 2004 ISBN 99918-41-85-7 (ny standardværk)
Orðabækur
- Hjalmar Petersen, Marius Staksberg: Donsk-føroysk orðabók. Tórshavn 2005. ISBN 99918-41-51-2 (Dönsk-færeysk orðabók).
- M.A. Jacobsen, Christian Matras: Føroysk-donsk orðabók. Tórshavn 1961. (Færeysk-dönsk orðabók).
- J.H.W. Poulsen et al.: Føroysk orðabók. Tórshavn 1998.
- ISBN 99918-41-52-0 (í 1 bindi, heftað).
- ISBN 99918-41-53-9 (í 2 bindu, innbundinn).
- ISBN 99918-41-54-7 (CD-ROM).
:(fyrsta færeysk-færeyska orðabókin með u.þ.b. 65.000 uppsláttarorð, samheiti).
Tengt efni
- [http://www.fmn.fo FMN.fo - Føroyska málnevndin]
- [http://www.kurtmadsen.com KurtMadsen.com] (Færeysk-dðnsk amatörorðabók, u.þ.b. 2300 orð)
- [http://home.unilang.org/main/wiki2/wiki.phtml?title=Faroese Unilang.org - Faroese]
- [http://www.bms.fo BMS.fo - Bókamiðsølan]
- [http://www.setur.fo Setur.fo - Fróðskaparsetur Føroya]
- [http://www.tjatsi.fo/show.php?sprog=ee93d9e8a24f8b4e206bed5ec1309b42&side=fa573947483704b93fa34bc8dd361850 Tjatsi.fo - Ordsprog] (færøske ordsprog med dansk oversættelse)
Hlusta á færeysku á netinu
- [http://www.uf.fo UF.fo - Útvarp Føroya]
- [http://www.svf.fo SvF.fo - Sjónvarp Føroya]
- [http://heima.olivant.fo/~finnur Heimasíða við føroyskum tónleiki]
Nota færeysku á netinu
- [http://www.kvinna.fo Kvinna.fo]
- [http://www.kjak.fo Kjak.fo]
----
Flokkur:Germönsk tungumál
Flokkur:Norræn tungumál
Flokkur:Færeyjar
ja:フェロー語
Ísland
Lýðveldið Ísland er landamæralaust land í Norður-Atlantshafi staðsett norðvestur af Færeyjum milli Grænlands og Skotlands.
Saga
Ísland var, samkvæmt Íslendingabók Ara fróða, fyrst numið af norskum og keltneskum (skoskum og írskum) landnemum undir lok níundu og tíundu aldar. Þar var næstelsta (og það elsta sem enn er starfandi), þjóðþingið, Alþingi, stofnað árið 930.
Ísland var ekki sett undir erlend ríki fyrr en næstum fjórum öldum eftir að það var fyrst numið. Þá fór svo að Noregskonungur náði landinu undir sína krúnu (1262). Síðar varð Ísland svo hluti af danska ríkinu árið 1380.
Ísland fékk stjórnarskrá og takmarkaða heimastjórn árið 1874 á þjóðhátíð í tilefni af 1000 ára afmæli Íslandsbyggðar (þar sem núverandi þjóðsöngur landsins, Lofsöngur var frumfluttur), fullveldi fylgdi í kjölfarið árið 1918. Danski konungurinn var áfram þjóðhöfðingi til ársins 1944, þegar lýðveldið var stofnað.
Stjórnmál
Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Framkvæmdavaldið liggur hjá forseta og ríkisstjórn. Æðsti maður ríkisstjórnar er forsætisráðherra. Ríkisstjórnin ber ábyrgð gagnvart Alþingi, sem er handhafi löggjafarvaldsins. Dómsvald er í höndum dómstóla; æðsti dómstóll landsins er Hæstiréttur.
Forseti Íslands er þjóðhöfðingi landsins og er þjóðkjörinn í beinni kosningu allra kjörbærra manna. Kjörtímabil hans er 4 ár. Staða forseta er að mestu leyti táknræns eðlis en hann er ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum og lætur ráðherra framkvæma vald sitt. Hann veitir formönnum stjórnmálaflokka umboð til stjórnarmyndunar eftir kosningar til Alþingis og skipar ráðherra en oftast er þessu ferli í raun stýrt af stjórnmálaflokkunum sjálfum, aðeins þegar þeir geta ómögulega komist að niðurstöðu sjálfir nýtir forsetinn sér þetta vald og skipar sjálfur ríkisstjórn. Þetta hefur þó ekki gerst í sögu lýðveldisins en gerðist 1942 þegar Sveinn Björnsson, þáverandi ríkisstjóri Íslands, skipaði utanþingsstjórn. Deildar meiningar eru um raunveruleg völd forsetans, þá sérstaklega hvort hann geti neitað að skrifa undir lög og hvort slíkur gjörningur hafi einhverjar afleiðingar. Í stjórnarskránni er sagt að slík synjun kalli á þjóðaratkvæðagreiðslu um lögin, en hinsvegar lætur forseti ráðherra framkvæma vald sitt og eru margir á þeirri skoðun að það gildi um þetta vald eins og önnur völd forseta. Núverandi forseti er Ólafur Ragnar Grímsson, sem tók við embættinu árið 1996.
Alþingi, löggjafarþing Íslands, starfar í einni deild. 63 þingmenn þess eru kjörnir hlutfallskosningu í 6 kjördæmum. Kjörtímabilið er 4 ár en getur verið styttra ef það kemur til þingrofs en vald til að rjúfa þing liggur hjá ríkisstjórninni. Ráðherrar eiga einnig sæti á Alþingi en hafa ekki atkvæðarétt nema þeir séu einnig þingmenn en sú er reyndar venjan. Alþingi velur sér forseta til að hafa yfirumsjón með fundum þess, núverandi forseti Alþingis er Sólveig Pétursdóttir. Ríkisstjórnir á Íslandi eru nánast ávallt samsteypustjórnir tveggja eða fleiri flokka en einnig eru dæmi til um minnihlutastjórnir, einkum og sér í lagi vegna þess að enginn flokkur hefur hlotið hreinanmeirihluta á þingi, í það minnsta ekki frá endurreisn lýðveldis. Núverandi ríkisstjórn er samsteypustjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks undir forystu Halldórs Ásgrímssonar forsætisráðherra.
Skipting í stjórnsýsluumdæmi
Kjördæmi
Íslandi er skipt upp í 6 kjördæmi sem kjósa sína fulltrúa á Alþingi.
Sveitarstjórn
Íslandi er skipt upp í 104 sveitarfélög sem eru mikilvægustu stjórnsýslueiningar landsins og hafa víðtæk völd á sviði skólamála, skipulags, samgangna og félagsmála.
Sýslur
Íslandi hefur frá fornu fari verið skipt upp í sýslur til umboðsstjórnar. Hinar gömlu landfræðilegu sýslur eru ekki lengur formlegar stjórnsýslueiningar á Íslandi, sýslumenn eru ennþá við lýði en umdæmi þeirra fylgja ekki alltaf gömlu sýsluskiptingunni.
Landafræði
sýslumenn
Ísland er staðsett á heitum reit á Atlantshafshryggnum. Þar eru mörg virk eldfjöll (sjá eldfjöll Íslands) og ber þar helst að nefna Heklu. Um það bil 10% eyjarinnar er undir jöklum. Á Íslandi eru hverir víða, og gnótt jarðhita færir íbúunum heitt vatn, sem meðal annars er notað til húshitunar.
Eyjan er vogskorin, og flestir bæir standa við firði, víkur og voga. Helstu þéttbýlisstaðir eru höfuðborgin Reykjavík, Keflavík, þar sem einn af alþjóðlegum flugvöllum landsins er staddur, og Akureyri.
Ísland liggur á tveimur jarðskorpuflekum, Norður-Ameríkuflekanum og Evrasíuflekanum. Landið telst sögulega til Evrópu.
Efnahagsmál
Efnahagur þjóðarinnar byggir enn að talsverðu leyti á fiskveiðum, sem afla nær 40% útflutningstekna og veita 8% vinnandi manna störf. Þar sem aðrar náttúruauðlindir skortir (fyrir utan jarðhita og fallvötn til virkjunar), er efnahagslíf á Íslandi viðkvæmt og háð heimsmarkaðsverði á fiski og sjávarafurðum. Auk þess geta minnkandi fiskstofnar í efnahagslögsögu landsins haft töluverð áhrif á sveiflur í efnahagslífinu og heimsmarkaðsverð á áli og kísilgúri sem eru stærstu útflutningsvörur Íslendinga á eftir sjávarafurðum.
Stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks, sem hefur setið við stjórnartaumana frá 1995, hefur á stefnuskránni að draga úr ríkisumsvifum og fjárlagahalla með því að takmarka erlendar lántökur ríkisins, halda verðbólgu í skefjum, endurskoða sjávarútvegs- og landbúnaðarstefnu, auka á fjölbreytileika í atvinnulífinu og að einkavæða ríkisfyrirtæki. Ríkisútgjöld, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, hafa þó vaxið síðustu ár. Núverandi ríkisstjórn er andvíg inngöngu í Evrópusambandið, sérstaklega vegna ótta við að missa völdin yfir auðlindum hafsins.
Fjölbreytileiki í efnahagslífinu hefur aukist undanfarna tvo áratugi. Ferðamannaþjónusta verður æ fyrirferðameiri, og reyna Íslendingar að lokka til sín útlendinga með auglýsingum um hreina og ómengaða náttúru og öflugt næturlíf.
Nokkuð dró úr hagvexti á árunum 2000 til 2002, en árið 2002 var hann neikvæður um 0,6%, frá 2003 hefur hagvöxtur hins vegar verið drjúgur.
Lýðfræði
Íslendingar eru í megindráttum norræn þjóð. Landið byggðist upphaflega norrænum mönnum, einkum frá Noregi og Keltum frá nýlendum víkinga á Bretlandseyjum og Íslendingar hafa í gegnum tíðina átt mest samskipti við helstu fiskveiðiþjóðir á Norður-Atlantshafi. Til er kenning um að Íslendingar séu að uppruna sérstakur þjóðflokkur, aðgreindur frá öðrum þjóðflokkum á norðurlöndum („Herúlakenningin“). Á síðari tímum hafa ýmsar kenningar um uppruna þjóðarinnar verið settar fram með erfðafræðilegum rökum. Þá er talað um að flestar konur sem hingað komu hafi verið keltneskar (flestar ambáttir) en karlarnir að miklu leyti norrænir.
Íbúafjöldi landsins sveiflaðist á milli um 30.000 og 80.000 við hefðbundinn efnahag í bændasamfélagi fyrri alda. Á 19. og 20. öld hefur Íslendingum fjölgað nokkuð ört og nú eru íbúar landsins tæp 300.000 auk nokkurra þúsunda af íslenskum uppruna sem ekki eru búsett á Íslandi.
Á Íslandi er töluð íslenska, sem er norrænt tungumál, og flestir íbúar landsins eru í hinni lúthersk-evangelísku þjóðkirkju.
Menning
Þekktir Íslendingar
Frá miðöldum
- Eiríkur rauði
- Leifur Eiríksson
Tónlistarmenn og hljómsveitir
- Björk Guðmundsdóttir
- Quarashi
- Sigur Rós
Rithöfundar
- Arnaldur Indriðason
- Halldór Laxness
- Snorri Sturluson
Edduverðlaunin
Árlega eru veitt verðlaun fyrir afrek liðins árs í kvikmyndagerð á Íslandi. Verðlaunin, sem eru einhvers konar stæling á Óskarsverðlaununum bandarísku, eru kölluð Edduverðlaunin.
Tenglar
- [http://www.althingi.is/ Alþingi]
- [http://www.raduneyti.is Ríkisstjórnin]
- http://www.iceland.org/
- http://www.iceland.is/
- http://www.islandsmyndir.is/
Flokkur:Rangnefni
als:Island
fiu-vro:Island'
ja:アイスランド
ko:아이슬란드
ms:Iceland
simple:Iceland
th:ประเทศไอซ์แลนด์
zh-min-nan:Peng-tē
Flokkur:Tungumál
Flokkur:Maðurinn
zh-min-nan:Category:Gí-giân
th:Category:ภาษา
Ryuichi Sakamoto
Sakamoto, Ryuichi
ja:坂本龍一
wadysawowo pokoje wagi elektroniczne hmb keno Odszkodowanie
|
|
|
|
