:: wikimiki.org ::

Shenzhou

Shenzhou

Shenzhou (Chinees: 神舟號, letterlijk "Goddelijk schip") is een Chinees ruimtevaartprogramma en heeft als doel de eerste Chinese ruimtevaarders in een baan om de aarde te brengen. De lancering van de eerste bemande vlucht vond plaats met een Lange Mars raket op 15 oktober 2003, met aan boord de 38-jarige Yang Liwei. Hiermee werd China het derde land in de geschiedenis dat met eigen middelen een mens in de ruimte heeft gebracht. China werd wat dit betreft vooraf gegaan door Sovjet-Unie en de Verenigde Staten die in 1961 beiden voor het eerst mensen in de ruimte brachten. Shenzhou, ook bekend onder de aanduiding Project 921-1, betekent Goddelijk schip of Schip der goden. Het Shenzhou ruimtevaartuig is goed vergelijkbaar met de Russische Sojoez, maar is groter. Het bestaat uit drie modulen die in het Engels worden aangeduid als orbital module, descent module, en service module. De orbital module beschikt over eigen stuwraketten en stuursystemen, en kan op eigen kracht in de ruimte blijven als deze is losgekoppeld. De orbital module van de Sojoez heeft deze eigenschappen overigens niet. De descent module is het middelste gedeelte, deze keert terug naar de aarde. De orbital module van de Shenzhou zou als (onderdeel van) een ruimtestation kunnen fungeren. Wanneer de ruimtevlucht ten einde loopt neemt de bemanning plaats in de descent module. De orbital module koppelt los, en blijft achter in de ruimte. Het geheel bestaande uit de service module en descent module begint aan de afdaling naar de aarde. De service module en descent module koppelen van elkaar los vlak voor de terugkeer in de dampkring. De descent module wordt tijdens de afdaling beschermd door een hitteschild, de service module wordt vernietigd door de wrijving met de dampkring. Wanneer dagen of zelfs maanden later de orbital module terug keert in de dampkring, wordt deze ook vernietigd. De Shenzhou vluchten kunnen alleen plaats vinden in de herfst en de winter (noordelijk halfrond). Alleen dan zijn de weersomstandigheden op het zuidelijk halfrond geschikt voor de drie schepen die daar als volgstations fungeren. Chinese ruimtevaarders worden ook wel yuhangyuans of taikonauten genoemd.

Chronologie van het Shenzhou programma

- 19 november 1999 - Lancering van de onbemande Shenzhou 1. Met deze vlucht is vastgesteld dat de draagraket van het type LM-2F geschikt is voor lancering van bemande vluchten. Een dag later landt de descent module op aarde.
- 27 november 1999 - De orbital module van de Shenzhou 1 keert terug in de dampkring.
- 9 januari 2001 - Lancering van de onbemande Shenzhou 2. Test van de "life support systems".
- 16 januari 2001 - De descent module van de Shenzhou 2 landt op aarde. De landing is waarschijnlijk mislukt, omdat hier verder geen mededelingen over zijn gedaan en geen foto's zijn gepubliceerd.
- 24 augustus 2001 - De orbital module van de Shenzhou 2 keert terug in de dampkring.
- 25 maart 2002 - Lancering van de onbemande Shenzhou 3.
- 1 april 2002 - De descent module van de Shenzhou 3 landt op aarde.
- 12 november 2002 - De orbital module van de Shenzhou 3 keert terug in de dampkring.
- 29 december 2002 - Lancering van de onbemande Shenzhou 4.
- 5 januari 2003 - De descent module van de Shenzhou 4 landt op aarde.
- 9 september 2003 - De orbital module van de Shenzhou 4, waarmee 8 maanden lang wetenschappelijke experimenten zijn uitgevoerd, keert terug in de dampkring.
- 15 oktober 2003 - Lancering van de Shenzhou 5, met aan boord Yang Liwei, de eerste Chinese ruimtevaarder. 21 uur later landde Yang Liwei veilig op aarde.
- 12 oktober 2005 - Lancering van de Shenzhou 6, met aan boord Fei Junlong en Nie Haisheng, die naar verwachting vijf dagen in de ruimte zullen blijven. Categorie:China Categorie:Ruimtevaartprogramma Categorie:Ruimtevaartuig

Vereenvoudigd Chinees

Vereenvoudigd Chinees is één van de twee standaarden die worden gebruikt voor de geschreven Chinese taal. De andere standaard wordt traditioneel Chinees genoemd.

Simplificatie

In de jaren '50 besloot de Chinese regering dat het Chinese schrift gesimplificeerd moest worden om het analfabetisme terug te dringen. Het idee was dat de Chinese karakters te moeilijk te schrijven waren, en dat het Chinese schrift makkelijker zou worden als de karakters makkelijker te schrijven zouden zijn. Er waren twee manieren van simplificatie: #De simplificatie van hele karakters. #De simplificatie van radikalen. Met het simplificeren van één radikaal werden alle karakters die die radikaal bevatten in één klap gesimplificeerd. Op deze manier werd in de jaren '50 een grote groep karakters gesimplificeerd. De gesimplificeerde karakters werden op school onderwezen en zijn sindsdien gangbaar in de Volksrepubliek China. In de jaren '60, tijdens de Culturele Revolutie, werd er nog een groep karakters nog veel verder gesimplificeerd, maar deze maatregel werd uiteindelijk niet doorgevoerd. Naast de Volksrepubliek gebruikt ook Singapore vereenvoudigd Chinees. Buiten deze gebieden wordt meestal nog traditioneel Chinees geschreven.

Voors en tegens

Sommige mensen vinden dat traditioneel Chinees de voorkeur geniet boven vereenvoudigd Chinees. Veel Chinese karakters zijn al duizenden jaren oud, de huidige karakters zijn rechtstreeks voortgekomen uit de karakters van de orakelbotten die duizenden jaren geleden geschreven zijn. Historische teksten zijn geschreven in traditionele karakters. Als mensen deze karakters niet meer leren, worden deze teksten onleesbaar voor hen. De reden om de Chinese karakters te vereenvoudigen was dat het geschreven Chinees zo makkelijker te leren zou zijn. Dit is echter niet per se het geval, het simplificeren ging niet altijd even consequent, met als gevolg dat sommige karakters nu juist moeilijker te leren zijn. Het simplificeren ging echter niet willekeurig: veel van de ingevoerde schrijfwijzes werden al eeuwen gebruikt in handschrift, om sneller te kunnen schrijven. In deze tabel staan links de traditionele vorm van de karakters, rechts de vereenvoudigde vorm. Dit zijn slechts een paar van de vele vereenvoudigde karakters. Categorie:China Categorie:Sino-Tibetaanse taalfamilie ja:簡体字 ko:간체자 ms:Tulisan Cina Mudah

Volksrepubliek China

China (中国, Mandarijn: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó: het centrale verenigde land van glorieuze mensen), officieel de Volksrepubliek China, is een land in Oost-Azië. Met een bevolking van 1,3 miljard is het qua inwoners het grootste land (voor India) en met oppervlakte van circa 9,6 miljoen vierkante kilometer is het het op derde qua oppervlakte (na Rusland en Canada). China heeft een kustlijn van 6400 km die grenst aan de Gele Zee, de Oost-Chinese Zee en de Zuid-Chinese Zee. Het is in het oosten verder begrensd door Rusland en Noord-Korea, in het noorden door Rusland en Mongolië, in het westen door Tadzjikistan, Kirgizië, Kazachstan, Pakistan en Afghanistan, en in het zuiden door India, Nepal, Bhutan, Myanmar, Laos en Vietnam. De hoofdstad van China is Peking; Sjanghai is de grootste stad van het land en is met 16 miljoen inwoners tevens de derde grootste van de wereld (na Tokio en Mexico-stad). Voor alle artikelen met betrekking tot China op de Nederlandstalige Wikipedia zie China van A tot Z

Geografie

China kan in de volgende geografische gebieden worden onderverdeeld:
- het Tibetaans plateau (3660 m hoog), begrensd in het noorden door het Kunlun-bergsysteem;
- de Tarim- en Dzungariaanse bassins van Xinjiang;
- het Binnen-Mongoolse land;
- de oostelijke hooglanden en de centrale vlakte van Mantsjoerije; en
- hetgeen traditioneel China wordt genoemd. Dit laatste gebied, waar bijna vier vijfde van de bevolking van het land woont, valt uiteen in drie subgebieden:
- Noord-China, dat in het zuiden begrensd is door het Qingling-gebergte;
- Centraal-China, dat door de rivier Jangtsekiang van water wordt voorzien;
- Zuid-China omvat het plateau van Yunnan en Guizhou en de valleien van Xi. China bestaat uit 22 provincies (zie Provincies van China), vijf autonome gebieden (Tibet, het Binnen-Mongoolse autonome gebied, het autonome gebied van Ningxia Hui, het autonome gebied van Guangxi Zhuang en het autonome gebied van Xinjiang Uygur), en vier overheid-gecontroleerde gemeenten (Peking, Tsjoengking, Sjanghai en Tianjin). Het land verdeelt zich officieel in 23 provincies, Taiwan wordt namelijk beschouwd als de 23^e provincie. Hongkong werd in 1997 een speciaal bestuurlijk gebied van China en Macao bereikte deze status in 1999.

Bevolking

1999 1999 China telt in totaal 1,3 miljard inwoners en is daarmee de natie met de grootste bevolking van de wereld. Ongeveer 20% van de wereldbevolking komt dan ook uit China. De bevolking van China bestaat uit 56 verschillende bevolkingsgroepen met ieder een eigen cultuur en levenswijze. De bevolking van de Volksrepubliek China bestaat voor circa 92% uit Han-Chinezen (genoemd naar de Han-dynastie). Zij zijn taalkundig homogeen in het noorden, waar zij Mandarijn spreken (de basis van de nationale taal van China), terwijl in het zuiden Kantonees, Wu, Hakka, en veel andere dialecten worden gesproken (alleen al in de provincie Fujian worden 108 dialecten gesproken). De geschreven taal is universeel; de Chinese ideografen (of karakters) zijn gemeenschappelijk voor alle dialecten, de uitspraak is echter verschillend. De overheid heeft 56 officiële etnische groepen van de Volksrepubliek China onderscheiden. De niet-Han groepen vertegenwoordigen slechts ongeveer 8% van de bevolking, maar de binnenlandse gebieden waarin zij leven vormen meer dan de helft van het totale gebied van het land. De grootste niet-Han minderheden zijn:
- Zhuang, een Thais-sprekende bevolkingsgroep, vooral in de provincie Guangxi;
- Hui (moslims), die voornamelijk in Ningxia wonen;
- Oeigoeren, die hoofdzakelijk in Xinjiang wonen;
- Yi (Lolo), die op de grenzen van Sichuan en Yunnan leven;
- Tibetanen, die zich in Tibet en Qinghai hebben geconcentreerd;
- Miao, die algemeen in de bergachtige gebieden van Zuid-China zijn verspreid;
- de Mongolen, voornamelijk wonend in de Mongoolse steppen; en de
- Koreanen, die in Mantsjoerije wonen.

Godsdienst

De grondwet van de Volksrepubliek China voorziet in godsdienstige vrijheid, maar godsdienstige beoefening wordt niet aangemoedigd. Traditioneel werden een mengsel van het confucianisme, het boeddhisme, taoïsme en de voorvaderverering uitgeoefend. Deze godsdiensten hebben een heropleving ervaren. De islam wordt voornamelijk in het noordwesten beoefend. Er is ook een kleine maar groeiende christelijke minderheid. De laatste jaren zijn er vele confrontaties tussen de Chinese overheid en godsdienstige groepen geweest. Enkele niet-geregistreerde christelijke kerken en traditionele sektes zijn verboden, sommige leiders van dergelijke groepen zijn veroordeeld tot de dood, en orthodox-islamitische praktijken zijn afgeraden of onderdrukt uit vrees dat zij een voedselbodem voor separatisten uit de moslim-minderheid zouden zijn. In 1999 verbood de overheid de Falun Gong (de boeddhistische wet). Vele Falun Gong-aanhangers werden vervolgd en opgesloten.

Politiek

Staatsinrichting

China is een volksrepubliek, en het politieke klimaat heeft zeer sterke trekjes van het communisme. De staatsmacht is verdeeld in drieën: de partij, de staat en het leger. De grondslagen van de Chinese staatsinrichting zijn vastgelegd in de grondwet van 1982. Belangrijke wijzigingen in die grondwet vonden in 1993 plaats toen de zinsnede "dictatuur van het proletariaat" werd vervangen door "dictatuur van het volk" en het begrip "socialistische markteconomie" werd geïntroduceerd. Het nationale parlement van China draagt de naam Nationaal Volkscongres. De ca. 3000 leden worden om de vijf jaar gekozen en het congres komt ten minste één maal per jaar bijeen. De afgevaardigden worden gekozen door de provincies, de zelfbesturende gebieden ("Autonome Regio's") en andere besturen. Het Nationaal Volkscongres ziet toe op de naleving van de grondwet, het kan de oorlog verklaren, maar een vredesverdrag bekrachtigen, het moet haar goedkeuring geven aan het economisch beleid van de regering en moet de jaarlijkse staatsbegroting goedkeuren. Het Volkscongres kiest een uit 150 personen bestaand Permanente Comité van het Nationaal Volkscongres, dat tussen de zittingen van het Nationaal Volkscongres in, de taken van dit Nationaal Volkscongres waarneemt. Het Permanente Comité kent uitgebreide bevoegdheden en kan o.a. het kabinet (Staatsraad) ontbinden, buitenlandse verdragen ontbinden en onjuiste beslissingen van provinciale raden terugdraaien. De voorzitter van het Permanente Comité van het Nationale Volkscongres is een vrij machtig persoon en in sommige opzichten lijkt zijn functie op dat van en plaatsvervangend staatshoofd. (Bron: Encarta '98) Het staatshoofd van China is de president (Zhuxi) (vroeger "voorzitter (Zhuxi) van de Volksrepubliek China" genaamd, verg. Mao Zedong). Tijdens de tweede helft van de jaren '70, na de Culturele Revolutie en de dood van Mao, was het ambt van president vacant. Na dien werd het in 1978 hersteld. Het presidentsambt op zich is niet echt machtig, maar nadat het in 1993 door Jiang Zemin werd gecombineerd met het partijleiderschap van de communistische partij, steeg de aanzien van het ambt. Ook de huidige president, Hu Jintao combineert het presidentschap van de volksrepubliek met dat van secretaris-generaal van de CCP. De president wordt door het Nationaal Volkscongres gekozen. De Staatsraad is het kabinet van de Volksrepubliek China. De voorzitter van het kabinet is de premier. Huidige premier is Wen Jiabao. Zitting in de staatsraad hebben: de premier, de vice-premiers, de ministers en de ministers die aan het hoofd van commissies staan (zoals de Staatsplanningscommissie). De Staatsraad wordt door het Nationaal Volkscongres gekozen, welke ook bevoegd is het kabinet te ontbinden.

Staatsinrichting op provinciaal niveau

China kent volgens de grondwet 5 Autonome Regio's. De regio's zijn reeds in 1949 in het leven geroepen. Deze Autonome Regio's zijn reeds genoemd onder het kopje "Geografie". De autonomie is betrekkelijk en besluiten genomen door de autonome regeringen kunnen worden gecorrigeerd of worden teruggedraaid door het Permanente Comité van het Nationaal Volkscongres. Deze Autonome Regio's zijn onafscheidbare delen van China. Hongkong kent een status aparte, iets wat Taiwan (in de ogen van de Chinese overheid een afvallige provincie) ook wordt aangeboden door de Chinese overheid mocht het zich vrijwillig weer bij China aansluiten. (Bron: Encarta '98)

Politieke partijen

De machtigste partij van de Volksrepubliek China is de Chinese Communistische Partij (CCP). De partij telt 63 miljoen leden. De partij domineert en controleert de Chinese maatschappij. De organen van de CCP:
- Het partijcongres, het machtigste orgaan van de partij dat éénmaal per 5 jaar bijeenkomt;
- Het door het partijcongres gekozen Centraal Comité dat zelden bijeenkomt en het Politburo dat eveneens zelden vergadert;
- Het Secretariaat dat bestaat uit de secretarissen van het Centraal Comité en dat o.a. over de promoties en degradaties van partijleden en de partijorganen controleert;
- Het machtige, uit de leden van het Politburo gekozen Permanente Comité van de Chinese Communistische Partij. Dit orgaan is hét machtsorgaan van China en komt wekelijks bijeen;
- De Centrale Militaire Commissie. Omdat de militairen zo'n belangrijke rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van de volksrepubliek in 1949, hebben zij een eigen invloedrijke commissie in de partij. De Centrale Militaire Commissie is naast het Permanente Comité het machtigste orgaan van de CCP. Naast de Chinese Communistische Partij telt de Volksrepubliek China nog acht partijen:
- Revolutionaire Comité van de Guomindang
- Chinese Democratische Liga
- Chinese Democratische Vereniging voor de Nationale Opbouw
- Chinese Vereniging voor het Promoten van de Democratie
- Chinese Boeren- en Arbeiderspartij
- Chinese Zhi Gong Dang
- Jiusan Sociëteit
- Democratische Liga voor Taiwanees Zelfbestuur De Chinese Democratische Partij is illegaal, maar wel actief. In Hongkong zijn nog tal van andere partijen actief. Deze partijen zijn erkend door de Chinese overheid en alszodanig legaal.

Economie

Hoewel China nog een land in ontwikkeling is met een vrij laag inkomen per hoofd van de bevolking, heeft het een enorme economische groei ervaren sinds de jaren '70. Dit is voor een groot deel het resultaat van een economisch liberaliseringsbeleid. Het BBP is tussen 1978 en 1998 met 400% gestegen en de buitenlandse investering groeiden enorm tijdens de jaren '90. De uitdaging van China in de 21^e eeuw zal zijn het hoogst gecentraliseerd politiek systeem met een steeds gedecentraliseerder economisch systeem in evenwicht te brengen. De landbouw is veruit de belangrijkste sector: meer dan de helft van de Chinezen werkt in deze sector. Toch beperkt de landbouwgrond zich tot circa 10% van het totale Chinese landoppervlak, mede als gevolg van het ruwe, hoge terrein en grote dorre gebieden, vooral in het westen en noorden. Sinds de jaren '70 heeft China de landbouw gedecollectiviseerd, hetgeen een enorme productiegroei heeft opgeleverd. Zelfs met deze verbeteringen vertegenwoordigt de landbouw slechts 20% van het bruto nationaal product van de natie. Ondanks aanvankelijke stijging van de inkomens van landbouwers in de vroege jaren '80 hebben de belastingen en de prijzen het landbouwberoep minder aantrekkelijk gemaakt. China is de grootste rijst- en tarweteler van de wereld en een belangrijke producent van sorghum, gierst, gerst, pinda's, graan, sojabonen en aardappels. China is verder de grootste producent van katoen en tabak en is een belangrijke producent van oliezaad, zijde, thee, ramee, jute, hennep, suikerriet en suikerbieten. China is één van de belangrijkste mineraal-producerende landen van de wereld. De steenkool is het overvloedigste mineraal (China is de grootste steenkoolproducent van de wereld). Belangrijke uitvoermineralen van China zijn wolframiet, antimonium, tin, magnesium, molybdeen, kwik, mangaan, bariet en zout. Zie ook Mijnbouw in China.

Klimaat

China heeft een divers klimaat, gaande van warm-gematigd klimaat in het zuiden tot specifieke gebergte- en woestijnklimaten in het noorden en oosten. In het algemeen is het er nat in de zomer en droog in de winter. Er zijn grote regionale verschillen tussen de hooglanden van Tibet waar zich een eeuwige sneeuw (E-klimaat) bevindt, de woestijn (B-klimaat) en de steppen van Xinjiang en Binnen-Mongolië en in het vasteland van China. Het noorden van China is algemeen droger dan het midden en het zuiden van het land.

Staatkundig

Binnen-Mongolië] China is een éénpartijstaat met absolute macht die bij de Communistische Partij van China ligt. De wetgevende macht is het Nationaal Volkscongres, bestaande uit afgevaardigden die voor termijnen van vijf jaar worden gekozen. Het congres beslist over de nationale economische strategie en kan de grondwet van China veranderen. Het volgt normaal gesproken de richtlijnen van de Communistische partij. China heeft een premier, die regeringshoofd is, en een president, die staatshoofd is. China is in de jaren '70 begonnen een modern rechtssysteem in het werk te stellen.
- President: Hu Jintao
- Premier: Wen Jiabao
- Affilliaties: APEC Zie ook: Bestuur en staatsinrichting van de Chinese Volksrepubliek, Communistische Partij van China

Naamsoorsprong

De Nederlandse woorden China en Sino- stammen uit de Chinese woorden 秦 (qin1) of Qin-dynastie. Ze worden via verschillende talen langs de Zijderoute naar Europa overgedragen. Tijdens de Chinees-Japanse oorlogen, werd China "Shina" (支那) genoemd wat een Japans scheldwoord was voor China. In het Chinees wordt 支那 enkel gebruikt om te verwijzen naar de andere gebieden die door Japan werden ingenomen zoals "Indochina" (印度支那). Zhōng guó (中国) betekent 'Het Rijk van het Midden'.

Geschiedenis

Chinees-Japanse oorlog] China is een van de vroegste centra van beschaving en wordt vrij vroeg in de wereldgeschiedenis een groot verenigd land met een geavanceerde cultuur op het vlak van kunst en wetenschap. Juist op het ogenblik dat in Europa de aandacht voor Aziatische culturen toenam, stagneerde de cultuurgroei in China. Europa begon Azië te beconcurreren op het vlak van wetenschap en technologie. Uiteindelijk dwong het imperialisme van Europa China in een defensieve positie. Het einde van de Tweede Wereldoorlog bracht geen vrede in China: het land verviel in de Chinese burgeroorlog tussen communisten en de Kwomintang. Deze burgeroorlog werd in 1949 door de communisten gewonnen. Sindsdien is China een communistische staat. ImageSize = width:700 height:100 PlotArea = left:40 right:30 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:horizontal DateFormat = yyyy Period = from:1811 till:2000 AlignBars = early ScaleMajor = unit:year increment:20 start:1850 Colors = id:gray value:gray(0.7) Define $dx=-3 PlotData = bar:events width:25 color:red shift:($dx,-20) from:1811 till:1911 color:yellow from:1911 till:1928 color:green from:1928 till:1949 color:white from:1949 till:2000 color:red at:1820 text:" Laatste eeuw Chinese keizerrijk" shift:($dx,-5) at: 1908 text:" Rep. China" shift:($dx,-5) at: 1930 text:" Kwomintang" shift:($dx,-5) at: 1955 text:" Volksrepubliek China" shift:($dx,-5)

Zie ook

- Monumenten op de Werelderfgoedlijst
- China
- Nan Chao
- Opiumoorlog
- Tijdlijn van de Chinese geschiedenis

Personen

- Zheng He, een Chinese ontdekkingsreiziger
- keizerin-weduwe Cixi
- Zhang Zhidong
- Sun Yat-sen
- generalissimo Chiang Kai-shek
- Zhang Xueliang, langst vastgehouden politieke gevangene ter wereld
- Wu Chien-Shiung, Chinees-Amerikaans natuurkundige
- Mao Zedong
- Deng Xiaoping
- Jiang Zemin
- Hu Jintao

Cultuur

- Chinese literatuur
- Chinese muziek
- Chinese film

Geschiedenis

- Geschiedenis van China
- Lijst van Chinese staatshoofden en partijleiders van de CPC China als:Volksrepublik China ja:中華人民共和国 ko:중화인민공화국 ms:Republik Rakyat China simple:People's Republic of China th:สาธารณรัฐประชาชนจีน zh-cn:中华人民共和国 zh-min-nan:Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok zh-tw:中华人民共和国

Ruimtevaart

Onder ruimtevaart verstaan we alle activiteit die door mensen ondernomen of veroorzaakt wordt in de ruimte. Volgens de definitie van de Amerikaanse luchtmacht begint de ruimte vanaf een hoogte van 80,5 kilometer (50 mijl), volgens de Fédération Aéronautique Internationale (FAI) vanaf een hoogte van 100 kilometer. Zie voor een complete lijst van de onderwerpen ruimtevaart: Ruimtevaart van A tot Z.

Geschiedenis van de ruimtevaart

Verhalen en fantasieën over hoe de mens de aarde verlaat zijn al heel oud. Omstreeks het jaar 160 publiceerde de Griek Lucianus van Samosata het verhaal Vera Historia waarin hij beschrijft hoe een schip in een zware storm door de wind de lucht in wordt geblazen en op de maan terecht komt.

In de literatuur

In 1865 publiceerde Jules Verne zijn boek De la terre à la lune (De reis naar de maan), waarin hij nauwkeurig omschrijft hoe een ruimtevaartuig wordt afgeschoten door een kanon (in Florida, Verenigde Staten!) en naar de maan reist. Frappant zijn de vele overeenkomsten tussen zijn boek en de Apollovluchten naar de maan die meer dan honderd jaar later plaats vonden. Rond 1900 publiceerde de schrijver H.G. Wells onder andere War of the Worlds en The First Men in the Moon, verhalen waarin reizen door de ruimte een belangrijke rol spelen.

Grondleggers moderne ruimtevaart

Vijf belangrijke grondleggers voor de moderne ruimtevaarttechniek zijn de wetenschappers Herman Ganswindt (1856-1934), Konstantin Tsiolkovski (1857-1935), Robert Goddard (1882-1945), Hermann Oberth (1894-1989) en Wernher von Braun (1912-1977). Zij zouden allen hebben toegegeven geïnspireerd te zijn door de verhalen van schrijvers als Verne en Wells.

De eerste kunstmaan

Die eerste kunstmaan, een Russische, heette Spoetnik 1 (1957). In hetzelfde jaar bracht men het eerste levende wezen in de ruimte, het hondje Laika met de Spoetnik 2. In 1958 volgden de Amerikanen met de Explorer I. De Amerikanen werkten veelal met aapjes. De oorzaak hiervoor is gelegen in het feit dat beide naties met de respectievelijke proefdieren veel ervaring hebben. Hun fysieke reacties op het ruimteleven zouden daardoor snel herkenbaar zijn. Nadat de Amerikanen hun eerste aap de ruimte in schoten, hadden de Russen ook de volgende primeur: op 12 april 1961 werd Joeri Gagarin in een baan om de aarde gebracht, de eerste mens in de ruimte. Tandenknarsend sloegen de Amerikanen deze prestatie gade.

Maanlandingen

Als reactie op de achterstand in de ruimtewedloop en om de competitie tussen de twee supermachten te vergroten beloofde de Amerikaanse president John F. Kennedy in zijn State of the Union in 1961 dat er voor het einde van het decennium een Amerikaan op de maan zou lopen. Daarmee werd een start gemaakt door de NASA met het Gemini en Apollo programma. Uiteindelijk resulteerden beide projecten in het realiseren van Kennedy's belofte en landde er zeven keer een Apollo op de maan. Na de eerste paar maanlandingen in 1969-1971 was de spanning er voor het grote publiek af. Even nog was de reddingsoperatie voor de Apollo 13 (1970) sensationeel, maar bij de Apollo 17 (1972) was de kritiek op de vele miljarden die dit kostte te groot geworden en stopte men er mee. NASA moest in de jaren daarna meer knokken voor haar bestaan en ging diverse internationale samenwerkingsverbanden aan. In 1975 werden een Amerikaanse Apollo-module en een Russische Sojoez-module in de ruimte gekoppeld in het kader van het Apollo-Sojoez Test Project.

Russische ruimtevaart

Vooralsnog zat de Russische ruimtevaart ook niet stil. De prestigewedloop om de maanlandingen was verloren, maar met de Sojoez lanceringen hadden de Russen een stabiel lanceerpatroon ontwikkeld. Meer op de achtergrond waren zij bedreven geraakt in het in een baan om de aarde brengen van kunstmanen. Daarnaast begonnen zij met het sturen van sondes naar diverse bestemmingen in ons zonnestelsel. De Russische voorkeur lag bij Venus, waar de Amerikanen gingen koersen op Mars met hun Pioneer projecten. Hoewel de Russische ruimtevaart grotendeels publicitair op de achtergrond lag, en mede door de koude oorlog grotendeels geheim was, tekende zich een doel af dat de Russen tot hun inzet maakten: ruimtestations. Al vanaf de vroege jaren zeventig werd hieraan gewerkt. Wetenschappelijk bouwden de Russen grote expertise op in het langdurig verblijf van mensen in de ruimte.

Gerelateerde onderwerpen

Mijlpalen

- 1923 - 1959: Mijlpalen in de ruimtevaart
- 1960 - 1962: Mijlpalen in de ruimtevaart (2)
- 1963 - 1969: Mijlpalen in de ruimtevaart (3)
- 1970 - 1979: Mijlpalen in de ruimtevaart (4)
- 1980 - 1999: Mijlpalen in de ruimtevaart (5)
- 2000 - 2005: Mijlpalen in de ruimtevaart (6)
- Mijlpalen in de ruimtevaart (toekomst)

Ruimtevluchten en ruimtevaartprogramma's

Zie ook: Overzicht bemande ruimtevluchten, chronologisch
- Apollo programma
- Cervantes missie
- Galileo ruimtesonde
- Gemini programma
- Mercury, met chronologie van het Mercury programma
- MESSENGER
- New Horizons
- Ruimtevluchten naar Mars met chronologisch overzicht
- Mars Exploration Rovers
- Mars Express
- Shenzhou, met chronologie van het Shenzhou programma
- SMART-1
- Sojoez
- Spitzer Space Telescope (voorheen Space Infrared Telescope Facility, of SIRTF)
- Spoetnik
- Vostok, met chronologie van het Vostok programma
- Voyager programma
- Wilkinson Microwave Anisotropy Probe

Andere artikelen over ruimtevaart

- Ariane V
- Cape Canaveral
- ESA
- ISS
- NASA
- Ruimtestation
- Ruimtevaarder
- Russische ruimtevaart
- Space Shuttle
- Ruimtevaart van A tot Z Categorie:Ruimtevaart ja:宇宙開発

Ruimtevaarder

Een ruimtevaarder is een persoon die in de ruimte is of in de ruimte is geweest. In de praktijk is dat iemand die in een ruimtevaartuig of in een vliegtuig door de ruimte reist of gereisd heeft. Volgens de definitie van de Amerikaanse luchtmacht begint de ruimte vanaf een hoogte van 80,5 kilometer (50 mijl), volgens de Fédération Aéronautique Internationale (FAI) vanaf een hoogte van 100 kilometer. Consequentie hiervan is dat de Amerikaanse luchtmacht een aantal piloten die in de periode 1962-1968 met X-15-vliegtuigen hebben gevlogen als ruimtevaarders beschouwt. De FAI erkent deze piloten niet als ruimtevaarders, met uitzondering van Joseph Walker, die tweemaal boven de 100 kilometer uit kwam.

Synoniemen: astronaut, kosmonaut, taikonaut, yuhangyuan...

De woorden astronaut en kosmonaut worden gebruikt om onderscheid te maken tussen ruimtevaarders uit de Verenigde Staten respectievelijk de Sovjet-Unie/Rusland. Het Amerikaanse 'astronaut' is afgeleid van de Griekse woorden astron (ster) en nautes (zeevaarder). Het Russische 'kosmonaut' is afgeleid van de Griekse woorden kosmos (ruimte) en eveneens nautes. In het Nederlands wordt naast ruimtevaarder vooral astronaut gebruikt. Het gebruik van de begrippen 'astronaut' en 'kosmonaut' lag ten tijde van de Koude Oorlog zeer gevoelig in de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Beide landen wilden duidelijk onderscheid maken tussen hun eigen ruimtehelden en de ruimtevaarders van de vijand, en dat werd ook van de bevriende naties verwacht. Het werd als een grote misser beschouwd als je als Nederlander of Belg tegen een Amerikaan sprak over "Russian astronauts". Toen de eerste ruimtevaarders met een andere nationaliteit dan Amerikaans of Russisch werden gelanceerd, werden deze astronaut genoemd als ze aan boord van de Amerikaanse Space Shuttle vlogen, en kosmonaut als ze aan boord van de Russische Sojoez vlogen. Voor de eerste Franse ruimtevaarders werd soms de benaming spationaut gebruikt. De verwarring werd compleet toen in 1995 de Amerikaan Norman Thagard werd gelanceerd aan boord van een Sojoez, en later Russische ruimtevaarders meevlogen met de Space Shuttle. Het is inmiddels al meerdere keren gebeurd dat ruimtevaarders met een Sojoez werden gelanceerd, en na verblijf in een ruimtestation naar de aarde terugkeerden in de Space Shuttle, en omgekeerd. In het Nederlands is het daarom het meest praktisch om het woord 'ruimtevaarder' te gebruiken. De term taikonaut wordt soms gebruikt voor Chinese ruimtevaarders, en is bedacht door Chiew Lee Yih uit Maleisië. Dit werd direct overgenomen door Chen Lan, beheerder van een website over Chinese ruimtevaart. Taikonaut is afgeleid van het Chinese woord taikong (太空), dat ruimte betekent. De lettergreep naut hebben ze niet vertaald, anders zou het resultaat waarschijnlijk taikongren of taikongyuan zijn geworden, hetgeen in het Chinees "buitenaards wezen" betekent. In China gebruiken officiële organen en de officiële pers het woord yuhangyuan (宇航員), wat grofweg kan worden vertaald als "ruimtereiziger". Deze term wordt in de internationale pers verder weinig gebruikt, waarschijnlijk vanwege de lastige uitspraak en spelling. In China zal men er echter geen bezwaar tegen hebben wanneer je in het Engels of Russisch spreekt over "Chinese astronauten", respectievelijk "Chinese kosmonauten". In de Nederlandstalige berichtgeving door de pers lijkt het er op dat men de term taikonaut vooral als curiositeit beschouwt, en verder spreekt over Chinese ruimtevaarder of Chinese astronaut.

Overzicht van enkele bekende ruimtevaarders

Zie ook: Lijst van ruimtevaarders
- De eerste mens in de ruimte was de Russische ruimtevaarder Joeri Gagarin. Hij vloog op 12 april 1961 in de Vostok 1 in 1 uur en 48 minuten eenmaal buiten de atmosfeer om de aarde.
- De tweede mens in de ruimte en tevens eerste Amerikaan in de ruimte was Alan Shepard. Hij vloog op 5 mei 1961 in de Mercury MR-3. Het was een korte, zogenaamde ballistische vlucht, maar bereikte daarbij wel een hoogte van meer dan 100 km, dus het geldt als een officiële ruimtevlucht.
- De derde mens in de ruimte was Virgil Grissom, wederom een Amerikaan die een korte ballistische vlucht uitvoerde. Hij vloog op 21 juli 1961 in de Mercury MR-4.
- De vierde mens in de ruimte was de Rus Gherman Titov. Hij werd op 6 augustus 1961 gelanceerd in de Vostok 2. Het was een recordvlucht van zeventien omwentelingen om de aarde en duurde 24 uur.
- John Glenn was de derde Amerikaan in de ruimte, en de eerste Amerikaan die in een baan rond de Aarde vloog. Op 20 februari 1962 werd hij gelanceerd in de Mercury MA-6. Hij landde na 7 maal om de aarde te zijn gecirkeld. Op 29 oktober 1998 ging hij opnieuw de ruimte in aan boord van de Discovery (vlucht STS-95). Daarmee werd hij, 77 jaar oud, de oudste ruimtevaarder ter wereld.
- De eerste vrouw in de ruimte was de Russische Valentina Tereshkova. Zij werd op 16 juni 1963 gelanceerd in de Vostok 6. 19 jaar lang bleef ze de enige vrouw die in de ruimte was geweest, totdat op 19 augustus 1982 de Russische Svetlana Savitskaya haar opvolgde in de Soyuz T-7.
- De eerste Amerikaanse vrouw in de ruimte was Sally Ride. Zij werd op 18 juni 1983 gelanceerd aan boord van de Space Shuttle Challenger.
- Op 20 juli 1969 landden de eerste ruimtevaarders in de maanlander (Eagle) van de Apollo 11 op de maan. Neil Armstrong zette de eerste voetstap in het maanstof, gevolgd door Edwin "Buzz" Aldrin. Michael Collins bleef ondertussen in de Commander And Service Module (Columbia) in een baan om de maan in afwachting van de terugkeer van zijn collega's.
- De eerste Europese ruimtevaarder (de eerste ruimtevaarder met een nationaliteit anders dan Russisch of Amerikaans) was de Tsjech Vladimir Remek. Hij werd op 2 maart 1978 gelanceerd aan boord van de Soyuz 28 voor een bezoek aan het Russische ruimtestation Saljoet 6.
- De eerste vrouwelijke Europese ruimtevaarder (en daarmee de eerste vrouwelijke ruimtevaarder met een nationaliteit anders dan Russisch of Amerikaans) was de Britse Helen Sharman. Zij werd op 18 maart 1991 gelanceerd aan boord van de Soyuz TM-12 voor een bezoek aan het Russische ruimtestation Mir. Zij is tevens de enige Britse ruimtevaarder. Er zijn weliswaar meer ruimtevaarders die geboren zijn als Britten, maar die hebben de Amerikaanse nationaliteit aangenomen om toegelaten te kunnen worden tot de astronautenopleiding van NASA.
- Een andere bekende vrouwelijke Europese ruimtevaarder is de Française Claudie Haigneré. Zij werd op 17 augustus 1996 gelanceerd aan boord van de Soyuz TM 24 voor een bezoek aan ruimtestation Mir, en op 21 oktober 2001 aan boord van de Soyuz TM 33 voor een bezoek aan het International Space Station. Haar man, Jean-Pierre Haigneré, is ook ruimtevaarder.
- In 1985 was Lodewijk van den Berg in de ruimte. Van den Berg is Nederlander van geboorte, maar ging als genaturaliseerd Amerikaan. Hierna was Wubbo Ockels de eerste Nederlandse ruimtevaarder. Hij werd op 30 oktober 1985 gelanceerd aan boord van de Space Shuttle Challenger (vlucht 61-A). Ockels vormde met zijn metgezellen een bemanning van 8 personen, hetgeen een record betekende. De tweede Nederlandse ruimtevaarder, André Kuipers is gelanceerd in de Soyuz TMA-4 voor een verblijf van ongeveer een week aan boord van het International Space Station.
- De eerste Belgische ruimtevaarder is Dirk Frimout. Hij werd op 24 maart 1992 gelanceerd aan boord van de Space Shuttle Atlantis (vlucht STS-45). De tweede Belgische ruimtevaarder was Frank De Winne. Hij werd op 30 oktober 2002 gelanceerd aan boord van de Soyuz TMA-1. Hij verbleef 8 dagen aan boord van het International Space Station en voerde daar onderzoek uit in het kader van de Odissea Missie.
- Op 10 augustus 2003 trouwde Joeri Malentsjenko, terwijl hij in een baan rond de aarde vloog in het International Space Station, met Yekaterina Dmitriyeva die zich op dat moment in Houston bevond.
- De eerste Chinese ruimtevaarder (taikonaut of yuhangyuan) is Yang Liwei. Hij werd op 15 oktober 2003 aan boord van de Shenzhou 5 gelanceerd. Hiermee werd China het derde land in de geschiedenis dat met eigen middelen een mens in de ruimte heeft gebracht.
- De eerste particuliere ruimtevaarder (astronaut) is Mike Melvill. Het ruimtevaartuig SpaceShipOne werd gebouwd door vliegtuigbouwer Scaled Composites die geen subsidies van overheid kreeg. De test vond op 21 juni 2004 plaats. Het werd succes geboekt toen deze ruimtevaartuig op ruim 100 km hoogte vloog. Scaled Composites De eerste ruimtevaarders werden op aarde geportretteerd als helden. Zij moesten lange reizen maken langs de hoofdsteden van bevriende landen, en werden veelal met gejuich onthaald. Dat had ook alles te maken met de toentertijd heersende Koude Oorlog waarbij de in de ruimtevaart behaalde successen dankbaar werden gebruikt voor propagandadoeleinden. De heldenstatus van de ruimtevaarders werd minder na het Apollo programma, er waren er al zo veel geweest dat het publiek het ook een beetje moe werd. Zeker met de komst van de Space Shuttle lijkt ruimtevaart vanzelfsprekend geworden. Kijkend naar de opleiding die de ruimtevaarders moeten volgen zijn het echter nog wel supermensen. Veelal zijn het piloten, later ook gepromoveerde wetenschappers die een fysiek zware training achter de kiezen hebben, goed van brein en leden.

Gerelateerde onderwerpen

- Overzicht bemande ruimtevluchten, chronologisch
- Ruimtevaarders (lijst)
- Ruimtepak
- Ruimtevaart
- Ruimtevaart van A tot Z, een lijst met artikelen met betrekking tot ruimtevaart Categorie:Beroep Categorie:Ruimtevaart ja:宇宙飛行士 simple:Astronaut th:นักบินอวกาศ

Baan (hemellichaam)

Een baan rond een hemellichaam is de beweging die ruimtevaartuigen zoals kunstmanen en ruimtestations, maar ook manen en planeten, rond een (ander) hemellichaam uitvoeren. Vaak wordt hiervoor de Engelse term orbit gehanteerd.

Achtergrond

In het begin van de 17e eeuw formuleerde de Duitse astronoom Johannes Kepler de bewegingen van planeten in de wetten van Kepler. Later toonde Isaac Newton aan dat Keplers wetten waren af te leiden met zijn wetten van de zwaartekracht. Verder toonde hij aan dat twee lichamen banen volgen waarvan de omvang omgekeerd evenredig is met hun massa, rondom het gezamenlijke massamiddelpunt. Wanneer één lichaam veel zwaarder is dan het andere valt dat zwaartepunt ongeveer samen met het middelpunt van het zwaarste lichaam. zwaartekracht Bij kunstmatige satellieten rondom een planeet en bij kleine planeten rondom een ster kan het massamiddelpunt gelijk worden gesteld aan het middelpunt van het zwaarste lichaam, waardoor vanuit een satelliet gezien, de Aarde stil staat. Anders wordt het als de verschillen in massa kleiner zijn. Omdat het massamiddelpunt van de Aarde en de Maan buiten het middelpunt van de Aarde ligt, draait de Maan niet alleen rondom de Aarde, maar de Aarde ook rondom de Maan. Een vergelijkbare situatie doet zich voor bij de Zon en Jupiter. Om te voorkomen dat een satelliet (kunstmatige of natuurlijke) als gevolg van de middelpuntvliedende kracht van het hemellichaam verwijderd raakt, of als gevolg van de zwaartekracht tegen het hemellichaam aanbotst, moeten de straal en de snelheid ervan met elkaar in overeenstemming zijn. Met de wetten van Newton kan worden berekend welke hoogte bij welke snelheid hoort om een satelliet in een stabiele baan te houden.

Baan rond de Aarde

Rond de Aarde draait één natuurlijke satelliet (de Maan) en een groot aantal kunstmatige satellieten. De vorm van deze banen varieert van zuiver cirkelvormig tot meer elliptisch. Op basis van de hoogte van deze satellieten ten opzichte van het aardoppervlak, worden zij geclassificeerd in een lage (LEO, Low Earth Orbit) of hoge (HEO, High Earth Orbit) baan. Binnen deze categorieën worden er subcategorieën onderscheiden waarbij niet alleen de hoogte van de baan, maar ook de vorm bepalend is.

LEO (Low earth orbit, lage baan)

Alle satellieten die zich tussen ongeveer 350 en 1400 km boven het aardoppervlak bevinden worden tot LEO categorie gerekend. In nog lagere banen worden de bewegingen onstabiel als gevolg van atmosferische invloeden. Op deze hoogte worden vooral communicatiesatellieten aangetroffen en wetenschappelijke satellieten waarmee onderzoek wordt verricht aan de bovenste lagen van de atmosfeer. Het voordeel van een satelliet in deze lage baan is dat het plaatsen ervan relatief goedkoop is en aan de zenders aan boord van de satelliet hoeven minder hoge eisen te worden gesteld. Ruimtestations zoals de naar Aarde teruggekeerde Mir en het huidige Internationaal ruimtestation ISS bevinden zich op deze hoogte. Alle objecten in LEO bewegen zich voort met een snelheid van ongeveer 8 km/s, waardoor een volledige omgang rond de Aarde circa 90 minuten duurt. Hoewel de aantrekkingskracht van de Aarde op deze hoogte ruimschoots voldoende is om satellieten op hun plaats te houden, wordt hier door ruimtevaarders gewichtloosheid ervaren. Als gevolg van de jarenlange ruimtevaartmissies is de LEO vervuild geraakt met ruimteafval zoals afgestoten rakettrappen en restanten van geëxplodeerde satellieten. Onderzoek van het United States Space Command in 1987 heeft aangetoond dat er zich toen zo'n 7.000 objecten met een doorsnede van meer dan 10 cm in deze baan bevinden. In de categorie 1 tot 10 cm overtrof het zelfs de 50.000!

ICO (Intermediate circular orbit, middelhoge cirkelvormige baan)

Alle vaartuigen die zich tussen ongeveer 1.400 en 36.000 km boven het aardoppervlak bevinden worden tot de ICO gerekend. In deze middelhoge baan, die ook wel wordt aangeduid met de Engelse term Medium Earth Orbit (MEO), worden vooral GPS satellieten aangetroffen. Hier vormen zij een stelsel van satellieten waarbij op elke plaats van het aardoppervlak minstens één satelliet bereikbaar is.

GSO (Geostationary orbit, geostationaire baan)

Op een satelliet, die in een baan rond de aarde draait, werken hoofdzakelijk 2 krachten: de aantrekkingskracht (of gravitatiekracht) van de aarde, die ze wil doen vallen en de middelpuntvliedende kracht, die ze wil wegslingeren. Bijgevolg moet de satelliet voldoende snel draaien, opdat zij op de gekozen hoogte de aantrekkingskracht zou compenseren. Als ze trager zou draaien, zou ze op de aarde vallen, indien sneller, zou ze van de aarde wegvliegen. Men kan vrij gemakkelijk berekenen op welke hoogte een satelliet moet hangen, om precies even snel als de aarde te draaien (circa 3,07 km/s) en bijgevolg t.o.v. de aarde niet te bewegen. Alle satellieten op die hoogte, namelijk 35.785 km boven zeeniveau (in een baan op de evenaar) worden geo-stationaire satellieten genoemd. Dit is zeer handig voor bvb weer- en telecommunicatiesatellieten. Indien deze niet geostationair waren, zouden wij permanent de stand van TV-schotelantennes moeten wijzigen en regelmatig naar een andere satelliet overschakelen. Dit verklaart ook waarom in het noordelijk halfrond TV-schotelantennes altijd naar het zuiden gericht zijn. Geostationaire satellieten kunnen immers enkel op de evenaar 'staan'. Twee nadelen daarvan zijn dat de GSO intussen behoorlijk druk bevolkt is en dat beelden van de polen zwaar vertekend worden. In 1945 werd door de sciencefiction schrijver Arthur C. Clarke voorspeld dat het mogelijk was om met in totaal drie telecommunicatie satellieten ieder punt op aarde met ieder ander punt te verbinden door middel van radiosignalen, via maximaal 2 satellieten. In 1993 is een patent (US Patent 5,183,225) verleend op het principe van de "statiet"; een hypothetische satelliet die zelfstandig van hoogte verandert om in een geostationaire baan te blijven, waardoor van de evenaar afwijkende geostationaire banen mogelijk worden. In 2004 wordt er van dit principe nog geen gebruik gemaakt.

GEO (Geosynchronous orbit, geosynchrone baan)

Een satelliet in een geosynchrone baan heeft een omlooptijd van 24 uur om en heeft dezelfde draairichting als de aarde. De satelliet kan dus vanaf een enkel punt op aarde gedurende de gehele omloop gezien worden. Er zijn verschillende soorten geosynchrone banen: Circulaire banen die niet in het vlak van de evenaar liggen. De hoogte van een dergelijke baan is zoals bij een geostationaire baan 35785 km. Vanaf een vast punt op aarde gezien zal een satelliet in een dergelijke baan steeds boven dezelfde lengtegraad hangen maar een noord - zuid beweging maken. Elliptische banen. De snelheid van de satelliet verandert steeds. Volgens de perkenwet van Kepler zal die maximaal zijn in het perigeum (laagste punt boven de aarde) en minimaal in het apogeum (hoogste punt boven de aarde). Apogeum en perigeum kunnen heel verschillend zijn maar hebben steeds een dusdanige relatie dat de omlooptijd van de satelliet 24 uur is. Als de baan in het vlak van de evenaar ligt zal vanaf een punt op de aarde gezien, de satelliet een oost - west beweging maken. Als de vlakken van baan en evenaar niet samenvallen zal vanaf de aarde gezien de satelliet een cirkel- ellips- of achtvormige beweging maken. In feite is een geostationaire baan een bijzonder soort geosynchrone baan. De eerste satelliet in een geosynchrone baan werd in 1963 gelanceerd. Sinds dien is het aantal satellieten in een geosynchrone baan gestaag gegroeid. In deze baan bevinden zich vooral weersatellieten en communicatiesatellieten die eenrichtingsverkeer zoals televisie verzorgen. Voor bidirectionele communicatie zoals telefoon zijn geosynchrone satellieten minder geschikt omdat als gevolg van hun hoogte de vertraging in het signaal (ongeveer 250 ms) veelal als storend wordt ervaren.

GTO (Geostationary transfer orbit, geostationaire overdrachtbaan)

Om satellieten in een geostationaire baan te brengen worden ze eerst in een LEO gebracht. Vanuit de LEO wordt de baan elliptischer gemaakt waarbij het laagste punt (perigeum) gelijk blijft aan de LEO en het hoogste punt (apogeum) gelijk wordt gemaakt aan de hoogte van een GSO (35785 km). Dit wordt de geostationaire overdrachtbaan genoemd. Vanuit deze tijdelijke toestand wordt de baan langzaam uitgerekt tot een zuiver geostationaire baan. Sommige lanceervoertuigen, waaronder de diverse uitvoeringen van de Ariane kunnen een satelliet direct in een GTO brengen. Van dit principe werd ook onder andere door de Apollo missies naar de maan gebruik gemaakt en ook ruimtesondes worden eerst in een GTO geplaatst voordat ze hun lange reis beginnen.

PO (Polar orbit, polaire baan)

Een polaire baan staat haaks op de evenaar (inclinatie van ongeveer 90°) waardoor met satellieten in zo'n baan elke locatie op Aarde goed geobserveerd kan worden. Voor zo'n satelliet gaat de zon nooit onder. Hiervan wordt vooral gebruik gemaakt door (militaire) spionagesatellieten en satellieten die worden gebruik bij onderzoek naar het milieu. Een bekende satelliet in Zon-synchrone polaire baan was de LandSat 7 die zich gemiddeld 700 km boven het aardoppervlak bevindt. Ook de Nederlandse astronomische satellieten ANS en IRAS bewogen in een polaire baan. Polaire banen die sterk elliptisch zijn worden ook wel Molniya banen genoemd, naar het Russische woord voor maan. Rusland heeft vanwege de noordelijke ligging van het land veel satellieten in een polaire baan gebracht.

Baan rond andere hemellichamen

De verschillende soorten banen die rond de Aarde gerealiseerd worden, kunnen ook bij andere hemellichamen worden toegepast. Bij de Apollo missies naar de maan bleef er altijd een "orbiter" rond de maan cirkelen terwijl de "lander" neerstreek op het maanoppervlak. Andere hemellichamen waar kunstmatige satellieten in een stabiele baan omheencirkel(d)en zijn Venus, Mars en de Zon. Ruimtesondes met verre bestemmingen maken vaak gebruik van de aantrekkingskracht van planeten. Voyager 1 en 2 hebben van Jupiter en Saturnus een slingshot gekregen om van koers te wijzigen en extra snelheid te krijgen. Om zo zuinig mogelijk te reizen door het zonnestelsel is er een model dat bekend staat als de Interplanetaire snelweg.

Planetaire banen

Binnen een planetenstelsel zoals het zonnestelsel bewegen alle planeten, planetoïden en kometen in een baan rondom een centrale ster zoals de Zon. Deze banen zijn zelden zuiver cirkelvormig, veelal zijn ze min of meer elliptisch, parabolisch of hyperbolisch. Als gevolg van allerlei zwaartekrachtinvloeden variëren deze banen van tijd tot tijd (orde van duizenden tot miljoenen jaren). Venus en Neptunus vertonen relatief kleine afwijkingen, maar bijvoorbeeld Pluto heeft een dusdanig excentrische baan, dat deze de baan van Neptunus kruist.

Zie ook

- Glooiingshoek
- Synchronisatiehoogte
- Wetten van Kepler
- Lagrangepunt Categorie:Astronomie Categorie:Ruimtevaart als:Umlaufbahn ja:軌道 (力学) simple:Orbit th:วงโคจร

Lange Mars (raket)

De Lange Mars is een reeks van Chinese draagraketten die sinds halverwege de jaren '60 worden ontwikkeld. De eerste Lange Mars raket wordt gelanceerd in april 1970.

Ontwikkeling

Rond 1965 begint de China Academy of Launch vehicle Technology (CALT) aan de ontwikkeling van een draagraket, toegespitst op het op militaire en commerciële basis lanceren van kunstmanen. Voor de ontwikkeling wordt gebruik gemaakt van kennis die is de Dongfeng raket. Op 24 april 1970 wordt met de eerste Lange Mars (LM-1, tevens bekend als CZ-1) met succes een kleine satelliet in een lage baan (Low Earth Orbit: LEO) om de aarde gebracht. Enige tijd later wordt de LM-1 gemodificeerd tot de LM-1D waarmee een grotere last (tot 1000 kg) in een lage baan kan worden gebracht. In datzelfde jaar wordt begonnen met de ontwikkeling van de LM-2. Dit type bestaat uit twee trappen en kan tot maximaal 2800 kg in een LEO brengen. De eerste lancering van de LM-2 op 5 november 1974 loopt uit op een fiasco. Enkele weken later wordt de aangepaste LM-2C met succes gelanceerd en de vier daar opvolgende lanceren verlopen ook zonder problemen. In totaal worden er 17 LM-2C's gelanceerd, waarvan de laatste op 25 juli 2004. Daarna wordt de LM-2C uit gebruik genomen. De LM-3 is de eerste uit drie trappen bestaande Lange Mars. In tegenstelling tot de eerste twee trappen die vaste brandstof gebruiken, wordt voor de motor van de derde trap een LH₂ (vloeibare waterstof) gebruikt en LOX (vloeibare zuurstof) als oxidator. Tussen 1984 en 1997 worden er met de LM-3 12 vluchten uitgevoerd. De in Sjanghai ontwikkelde LM-4 is grotendeels identiek aan de LM-3, echter kunnen met deze variant zwaardere lasten (tot 4680 kg) in hogere banen worden gelanceerd. De eerste vlucht met een LM-4 vindt plaats op 6 september 1988 waarbij de China's eerste experimentele meteorologische satelliet wordt gelanceerd. De LM-2D, LM-2E en LM-2F zijn op LM-2E gebaseerde raketten die alledrie in 2004 nog in gebruik zijn. Uit de LM-3 zijn de LM-3A, LM-3B en LM-3C voortgekomen. Van de LM-4 zijn een A- en B-variant welke beide in 2004 in gebruik zijn.

Lanceerinrichtingen

Voor de Lange Mars raketten zijn drie laceerbasissen geschikt. Het Xichang Satellite Launch Center ligt in het zuiden van China in de provincie Sichuan. Taiyuan Satellite Launch Center ligt in de provincie Shanxi in het Noorden. De oudste lanceer inrichting is Jiuquan Satellite Launch Center en ligt in de noordwestelijke provincie Gansu. Momenteel zijn er plannen om een nieuwe lanceer inrichting te bouwen op het eiland Hainan wat ten zuiden van China ligt. Dit is echter omstreden aangezien Hainen een sterk op toerisme gerichte economie heeft en lokale bewoners vrezen dat de inkomsten daarvan terug zullen lopen met de komst van een raket inrichting.

Missies

De eerste satelliet die met een Lange Mars is gelanceerd is de Dong Fang Hong 1 (DFH-1) in 1970. Tot 1997 zijn er in totaal 13 DFH's in LEO of GTO (geostationaire baan) gebracht. Naast een groot aantal militaire satellieten zijn er onder andere IntelSat, ChinaStar en Iridium satellieten gelanceerd. Vanaf 1999 worden er met de LM-2F onbemande Shenzhou ruimtevaartuigen gelanceerd vanaf Jiuquan Satellite Launch Center. De eerste bemande Shenzhou 5 capsule wordt op 15 oktober 2003 in een baan rond de aarde gebracht met een LM-2F.

Externe link

- [http://www.astronautix.com/lvfam/lonmarch.htm Overzicht Chinese ruimtevaart programma] Categorie:Ruimtevaartuig ja:長征 (ロケット)

Raket

Een raket is een vliegend voorwerp dat zijn bewegingsvermogen aan een reactiemotor ontleent, waarvoor de benodigde brandstoffen aan boord van het voertuig worden meegedragen. De raket krijgt impuls naar voren door stoffen (meestal hete gassen) met hoge snelheid naar achteren uit te werpen. Omdat alle benodigdheden voor de motor aan boord zijn en er dus geen atmosferische lucht of zuurstof nodig is, kan een raket ook in vacuüm werken.

Verbrandingsraketmotoren

Raketten werken meestal door middel van de chemische verbranding van een geschikte brandstof (waterstof, benzine, hydrazine) met zuurstof of een ander oxidatiemiddel (bijvoorbeeld vloeibare zuurstof, of waterstofperoxide) hoewel enkele andere reacties theoretisch in aanmerking komen. Van belang bij de keuze van de brandstof is de energie die bij de verbranding van een standaardhoeveelheid brandstof(mengsel) vrijkomt, die meestal wordt aangegeven in de vorm van de specifieke impuls, die een maat is voor de theoretisch haalbare hoeveelheid voorstuwing bij gebruik van die brandstof. Andere overwegingen spelen echter ook een rol, zoals:
- de reactiviteit en giftigheid van de reactieproducten
- de gevaren van de opslag van grote hoeveelheden brandstof
- de benodigde secundaire apparatuur en het gewicht daarvan (bijvoorbeeld pompen voor vloeibare zuurstof) en
- de prijs van het materiaal De chemische reactie die per gewichtseenheid de meeste energie levert, die van fluorgas met waterstof, komt om praktische reden ook niet in aanmerking, aangezien zowel elementair fluor als het reactieproduct waterstoffluoride extreem giftig en corrosief zijn.

Vaste-brandstofraketten

Eenvoudige raketten maken gebruik van vaste-brandstofmotoren, waarbij de aandrijfstof, bestaande uit een oxidator en een brandbare stof, voorgemengd aanwezig is en na ontsteking opbrandt als in een vuurpijl (het oudste bekende type raket). Buskruit is dus de oudst bekende raketbrandstof. Een probleem bij dit soort raketten is de verandering van de vorm van de verbrandingskamer tijdens de vlucht, omdat het vlamfront een wand ervan vormt.

Vorm van de verbrandingskamer

De verbrandingskamer is naar een kant open, waar een straalpijp is geplaatst, die de hete reactiegassen gericht en gecontroleerd laat expanderen waardoor de efficiëntie van de aandrijving toeneemt.

Ionenmotor

Een ander type raket wordt aangedreven door een ionenmotor; hierbij worden zware atomen (bv. van het edelgas xenon) geïoniseerd en door middel van een elektrisch veld versneld. De hiervoor benodigde energie kan bv. uit een batterij of kernreactor komen. Het rendement en de maximale te bereiken snelheden zijn bij dit type aandrijving veel hoger, omdat de xenonionen met een veel grotere snelheid de motor verlaten dan de hete reactiegassen van een verbrandingsmotor. De maximale stuwkracht is echter zeer klein (in de orde van grammen), zodat een dergelijke motor zeer lang aan moet staan om een goed effect te bewerkstelligen. De geringe stuwkracht maakt de motor ongeschikt om wrijving van enig belang te overwinnen; hierdoor werkt dit type alleen in vacuüm.

Raketwapens

Tegenwoordige raketwapens zijn veelal zogenaamde geleide wapens. Tevens kan er onderscheid gemaakt worden naar de tactische rol die een geleid wapen heeft:
- Air-to-Air (AAM):
- Air-to-Ground of Air-to-Surface (ASM):
- Ground-to-Air of Surface-to-Air (SAM) oftewel luchtdoelraketten.
- Ground-to-Ground of Surface-to-Surface (SSM):
- Anti-ship oftewel anti-scheepsraketten. anti-scheepsraket

Spaceshuttle

De Space Shuttle maakt bij de start gebruik van twee vaste-brandstof hulpraketten en is zelf gekoppeld aan een enorme vloeibare-brandstoftank die de interne motoren van de shuttle voedt.

Voor de geschiedenis zie

- geschiedenis van de raket
- vuurpijl
- V-1
- V-2
- Wernher von Braun
- Saturnus V
- Space Shuttle
- SpaceShipOne Categorie:wapen Categorie:Ruimtevaart ja:ロケット ms:Roket

2003

----

Gebeurtenissen

Zie voor meer gebeurtenissen de maandpagina's hierboven.
- In Nederland is 2003 het jaar van de boerderij.
- 2003 is het Europees Jaar van mensen met een handicap.
- De Rooms-katholieke Kerk in Nederland herdenkt dat er 150 jaar geleden, in 1853, weer bisschoppen in Nederland gevestigd mochten zijn. Onder andere vindt er een tentoonstelling plaats in het museum Catharijneconvent in Utrecht van de schatten uit het Vaticaan.
- maart-september - In de 10 landen die in 2004 zullen toetreden tot de Europese Unie wordt hierover een referendum gehouden; ze vallen alle positief uit. ; januari :
- 10 - Noord-Korea zegt het non-proliferatieverdrag op.
- 22 - Verkiezingen van de Tweede Kamer in Nederland. Zie: Tweede-Kamerverkiezingen 2003.
- 26 - In Sjanghai landt een vliegtuig uit Taipei. Het is de eerste vlucht tussen de beide China's sinds 1949. ; februari :
- 1 - De Space Shuttle Columbia explodeert tijdens de terugkeer naar de aarde.
- 4 - Joegoslavië houdt op te bestaan: het parlement van het land neemt een nieuwe grondwet aan, waarbij de unie Servië en Montenegro (Srbija i Crna Gora) ontstaat.
- 10 - Burgemeester Haaksman van Delfzijl stapt op na aanhoudende kritiek vanwege zijn rol in een lange reeks affaires, crises en schandalen in zijn gemeente. Oud-minister Annemarie Jorritsma-Lebbink (VVD) wordt kort hierna benoemd tot waarnemend burgemeester.
- 12 - Delfzijl heeft als eerste gemeente in Nederland een "demissionair" college van B en W. Na het aftreden van burgemeester Haaksman besluiten de vier wethouders hun zetels ter beschikking te stellen maar voorlopig wel aan het werk te blijven. Delfzijl ; maart :
- 6 - Vorst Hans-Adam II van Liechtenstein krijgt bij een referendum van zijn onderdanen meer macht. Hij had gedreigd anders in het buitenland te gaan wonen.
- 15 - De wereldgezondheidsorganisatie WHO maakt de nieuwe ziekte SARS wereldkundig.
- 15 - De laatste autoveerdiensten in Zeeland worden opgeheven.
- 20 - Amerikanen en Britten starten Tweede Golfoorlog tegen Irak. Zie: Golfoorlog (2003) ; april :
- 9 - Het regime van Saddam Hoessein stort ineen. Bagdad valt in handen van de Amerikaanse troepen.
- 12 - België, huwelijk tussen prins Laurent en Claire Coombs. ; mei :
- 18 - Verkiezingen voor Kamer en Senaat in België. Zie: Belgische verkiezingen 2003. ; juli :
- 1 - Het verdrag tot oprichting van het Internationaal Strafhof treedt in werking. Oorlogsmisdaden vanaf deze datum gepleegd vallen in principe onder de jurisdictie van het Hof.
- 10 - Astronomen vinden in een bolvormige sterrenhoop een planeet, ruim 2 keer zo zwaar als Jupiter, van 13 miljard jaar oud, veel ouder dan alle tot dan toe gevonden planeten.
- 10 - Wikibooks wordt gestart. ; augustus :
- 14 - Door overbelasting en mogelijk een blikseminslag in Niagara, New York, valt de stroom uit in een deel van de VS en aangrenzend Canada. Het is de grootste stroomuitval in de geschiedenis van de Verenigde Staten.
- 26 - Dijkverzakking in Wilnis. ; september :
- 10 - De Zweedse minister van buitenlandse zaken Anna Lindh wordt slachtoffer van een steekpartij, enkele dagen voor een referendum over de invoering van de euro. Ze overlijdt de volgende dag aan haar verwondingen. ; oktober :
- 1 - De Universiteit Antwerpen wordt opgericht. Het gaat om een fusie tussen de drie bestaande Antwerpse universiteiten. Het wordt zo de derde grootste universiteit van Vlaanderen.
- 10 - De Nederlandse regering trekt de toestemmingswet in van het huwelijk tussen prins Johan Friso en Mabel Wisse Smit. De bruid heeft volgens premier Balkenende niet de hele waarheid verteld over haar verleden, en met name over haar contacten met topcrimineel Klaas Bruinsma.
- 15 - China lanceert de Shenzhou 5 met aan boord Yang Liwei, de eerste "taikonaut" (Chinese ruimtevaarder). Hiermee wordt China het derde land in de geschiedenis dat met eigen middelen een mens in de ruimte brengt.
- Grootgrutter Albert Heijn begint een prijzenoorlog.
- 16 - Paus Johannes Paulus II viert zijn 25-jarig pontificaat.
- 24 - Apple brengt Mac OS X 10.3 (codenaam: Panther) uit. ; december :
- 13 - Saddam Hoessein wordt gevonden in de kelder van een boerderij dicht bij zijn geboorteplaats Tikrit. Zijn arrestatie wordt bekend gemaakt door de Amerikaanse bewindvoerder in Irak, Paul Bremer, met de woorden: "Dames en heren, wij hebben hem!" (Ladies and gentlemen, we've got him!)
- 26 - Om 05:26 uur treft een zware aardbeving (6,3 op de schaal van Richter) de Iraanse stad Bam. Meer dan 30.000 mensen verliezen hierbij het leven. Zie voor meer gebeurtenissen :Categorie:2003

Muziek

Top tien albums (bron: popdossier.nl) # Come away with me - Norah Jones # Escapology - Robbie Williams # A rush of blood to the head - Coldplay # Justified - Justin Timberlake # Stripped - Christina Aguilera # Home - Simply Red # Get rich or die trying - 50 Cent # Blauwe ruis - Bløf # The Eminem show - Eminem # Onderweg - Marco Borsato
Geboren

- 20 augustus - Prins Gabriël, zoon van prins Filip en prinses Mathilde
- 3 oktober - Jazz Agassi, dochter van de tenniskampioenen Andre Agassi en Steffi Graf
- 7 december - Prinses Amalia, dochter van prins Willem-Alexander en prinses Máxima Zorreguieta
Overleden
; januari :
- 5 - Roy Jenkins (82), Brits politicus
- 5 - Jean Kerr (80), Amerikaans schrijver
- 6 - Peter de Smet (59), Nederlands striptekenaar
- 11 - Micky Finn (55), percussionist van de groep T. Rex
- 12 - Maurice Gibb (53), zanger en bassist van de popgroep The Bee Gees
- 12 - Leopoldo Galtieri (76), Argentijns juntaleider, president (1981-1982)
- 24 - Giovanni Agnelli (81), Italiaans industrieel, oprichter van Fiat
- 24 - Cor van Hout (45), Nederlands crimineel
- 31 - Werenfried van Straaten (90), beter bekend als de Spekpater ; februari :
- 3 - Peter Schat (67), Nederlands componist
- 14 - Dolly (6), schaap, eerste zoogdier gekloond van een volwassen dier
- 16 - Aleksandar Tisma (79), Servisch-joods auteur
- 23 - Robert Merton (92), Amerikaans socioloog ; maart :
- 3 - Horst Buchholz, Duits acteur
- 3 - Barry Sheene (52), Brits motorcoureur
- 12 - Zoran Djindjic (50), premier van Servië
- 12 - Andrej Kivilev (29), Kazaaks wielrenner
- 14 - Willy Walden (97), Nederlands theatermaker
- 31 - Tommy Seebach (53), Deens muzikant en producer ; april :
- 6 - Babatunde Olatunji (75), Nigeriaans-Amerikaans drummer
- 17 - Robert C. Atkins (72), Amerikaans cardioloog, ontwerper van het Atkins-dieet
- 18 - Ted Codd (79), Brits informaticus
- 21 - Nina Simone (70), Amerikaans jazz-zangeres
- 27 - Piet Roozenburg (78), Nederlands dammer
- 30 - Wim van Est (80), Nederlands wielrenner ; mei :
- 3 - Suzy Parker (69), Amerikaans model
- 5 - Walter Sisulu (90), Zuid-Afrikaans anti-apartheidsstrijder
- 6 - André Carolus Cirino (73), Surinaams schrijver
- 7 - Klaas Boot (75), Nederlands turner en sportverslaggever
- 12 - prins Sadruddin Aga Khan, hoge commissaris voor de vluchtelingen van de VN (1965-1977)
- 14 - Dame Wendy Hiller (90), Brits actrice
- 14 - Robert Stack (84), Amerikaans acteur
- 15 - Rik Van Steenbergen (78), Belgisch wielrenner
- 15 - June Carter Cash (73), countryzangeres, echtgenote van Johnny Cash
- 27 - Luciano Berio (77), Italiaans componist
- 28 - Ilya Prigogine (86), Belgisch-Russisch wetenschapper en Nobelprijswinnaar ; juni :
- 1 - Georges Lisabeth, beter bekend als Joe Harris (59), Vlaams zanger
- 10 - Donald Regan (84), Amerikaans minister van financiën (1981-1985) en stafchef van het Witte Huis (1985-1987)
- 12 - Gregory Peck (87) Amerikaans acteur
- 21 - Piet Dankert (69), Nederlands politicus (PvdA)
- 21 - Leon Uris (78), Amerikaans schrijver
- 26 - Marc-Vivien Foé (28), voetballer uit Kameroen
- 26 - Strom Thurmond (100), Amerikaans politicus, onafhankelijk presidentskandidaat 1948, pro-segregatie
- 27 - David Newman, Amerikaans scenarioschrijver
- 28 - Wim Slijkhuis (80), Nederlands atleet
- 29 - Katharine Hepburn (96), Amerikaans actrice
- 30 - Buddy Hackett (78), Amerikaans komiek en acteur ; juli :
- 1 - Khieu Ponnary (83), eerste vrouw van de vroegere Rode Khmer-leider Pol Pot
- 1 - Herbie Mann (73), Amerikaans jazzmuzicus
- 3 - Najeeb Halaby (87), baas van de Amerikaanse luchtvaartmaatschappij Pan Am en vader van de Jordaanse ex-koningin Noor
- 4 - Barry White (58), Amerikaans soulzanger
- 5 - N!xau (59), de bosjesman die meespeelde in de film The gods must be crazy van de Zuid-Afrikaanse regisseur Jamie Uys
- 6 - Buddy Ebsen (95), Amerikaans acteur
- 8 - Ladan en Laleh Bijani (29), Iraanse Siamese tweeling
- 12 - Benny Carter (95), Amerikaans jazzmusicus
- 13 - Compay Segundo (95), eigenlijk Francisco Repilado, Cubaans muzikant
- 16 - Celia Cruz (78), Cubaans-Amerikaans zangeres, "de koningin van de salsamuziek"
- 17 - Rosalyn Turner (88), Amerikaans pianiste, verwierf wereldfaam als vertolkster van Bach
- 17 - David Kelly (59), Brits defensieambtenaar
- 18 - Daniël Van Avermaet (62), mediafiguur, bekend als presentator van BRT-radioprogramma's als De taalstrijd en De perschefs
- 19 - Hans Bayens (78), Nederlands beeldend kunstenaar
- 20 - Lauri Aus (32), Ests wielrenner
- 25 - John Schlesinger (77), Brits regisseur
- 25 - Ludwig Bölkow (91), Duits vliegtuigbouwer, een van de ontwerpers van de eerste Duitse straaljager en initiatiefnemer van de Airbus
- 27 - Jean Nguza Karl-i-Bond (65), oud-premier van Congo
- 27 - Bob Hope (100), Amerikaanse komiek
- 28 - Aaron Bell (82), Amerikaans jazzbassist en arrangeur
- 29 - Foday Sankoh (65), Sierra Leoons rebellenleider
- 30 - Sam Phillips (80), Amerikaans platenbaas, eigenaar van het label Sun en ontdekker van Elvis Presley ; augustus :
- 1 - Guy Thys (80), Belgisch voetbaltrainer
- 2 - Willem Wilmink (66), Nederlands schrijver en dichter
- 3 - Huub Franssen (86), Nederlands politicus
- 4 - Wim Hendriks (81), Nederlands politicus
- 8 - Ton van der Werf (68), Nederlands journalist bij het Nieuwsblad van het Noorden
- 8 - Geert Kocks (67), Nederlands taalkundige
- 9 - Gregory Hines (57), Amerikaans tapdanser en acteur
- 14 - Ben van Gelder (85), Nederlands, voormalig manager van PSV
- 16 - Idi Amin (ca. 75), dictator van Oeganda (1971-1979)
- 16 - Ype Schaaf (73), Nederlands predikant en journalist
- 19 - Sergio Vieira de Mello (55), Braziliaans Hoge Commissaris van de Verenigde Naties
- 20 - Jolanda van Goozen (28), Nederlands marathonschaatsster
- 21 - Piet Wiersma (57), Nederlands organist
- 24 - Wilfred Thesiger (93), Brits ontdekkingsreiziger
- 27 - Peter-Paul Pigmans (42), Nederlands hardcore-DJ
- 30 - Charles Bronson (81), Amerikaans filmacteur ; september :
- 7 - Warren Zevon (56), zanger en songwriter
- 8 - Leni Riefenstahl (101), Duits cineaste en fotografe
- 9 - Edward Teller (95), Amerikaans wetenschapper van Hongaarse afkomst, "vader van de H-Bom"
- 11 - Ben Bril (91), Nederlands bokser
- 11 - Anna Lindh (46), Zweeds minister
- 12 - Johnny Cash (71), Amerikaans countryzanger
- 18 - Leendert Ginjaar, Nederlands minister
- 20 - Truusje Koopmans (76), Nederlands zangeres
- 22 - Armand Pien (83), weerman en pionier van de Vlaamse televisie
- 22 - Johan Stekelenburg (61), Nederlands voorzitter van de FNV en burgemeester van Tilburg
- 26 - Robert Palmer (54), Brits rockzanger
- 27 - Donald O'Connor (78), Amerikaans acteur, zanger en danser
- 28 - Elia Kazan (94), Amerikaans filmregisseur
- 28 - Yukichi Chuganji (114), oudste levende man uit Japan
- 28 - Althea Gibson (76), Amerikaans tennisster ; oktober :
- 2 - Gabri de Wagt (82), Nederlands radiomaker
- 6 - Joop Bakker (82), Nederlands minister
- 19 - Alija Izetbegovic (78), president van Bosnië-Herzegovina
- 22 - Richard Helms (89), hoofd van de