:: wikimiki.org ::

Łac.

Łac.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) to język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożynej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Historia

Pierwsze odnalezione zabytki piśmiennictwa datuje się (spornie) na VII/VI wiek p.n.e. Najstarsza znana inskrypcja datowana na VII wiek p.n.e. znajduje się na tzw. fibuli z Praeneste. Archaiczny napis głosi MANIOS MED FHEFHAKED NVMASIOI (klas. Manius me fecit Numerio, pol. Maniusz zrobił mnie dla Numazjusza). Niektórzy jednak powątpiewają w autentyczność znaleziska. W 451 r. p.n.e. (V wieku p.n.e.) zostaje spisane prawo XII tablic (łac. lex duodecim tabularum), od końca IV wieku p.n.e. spisuje się wygłaszane w senacie co ważniejsze mowy. Zapisem tych mów dysponował jeszcze Cyceron.

Zarys historii literatury

Epoka literacka (zob. Literatura antycznego Rzymu) zaczyna się w 240 r. p.n.e. od dokonanego przez greckiego wyzwoleńca Lucjusza Liwiusza Andronika łacińskiego przekładu Odysei Homera. Przekład został dokonany wierszem saturnijskim, zachowały się fragmenty, m.in. incypit Virum mihi Camena insece versutum. Działają wtedy poeci tacy jak Newiusz, Lucyliusz, komediopisarze Plaut i Terencjusz i in. Epoka archaiczna trwa mniej więcej do końca lat osiemdziesiątych I wieku p.n.e., kiedy rozpoczyna działalność Marek Tulliusz Cyceron. Uznaje się to za początek epoki klasycznej. Wyróżnia się dwa podokresy, to jest cyceroński (do śmierci Cycerona w roku 43 p.n.e.) oraz augustowski (od wstąpienia na tron ces. Oktawiana Augusta w roku 27 p.n.e.), tak zwany złoty wiek poezji łacińskiej. W okresie cycerońskim działają m.in. prozaicy Gajusz Juliusz Cezar, Marek Terencjusz Warron, Gajusz Sallustiusz Crispus, poeci Katullus i Lukrecjusz i in. W okresie augustowskim działają historyk Tytus Liwiusz oraz tacy poeci jak Wergiliusz, Propercjusz, Tibullus, Horacy, Owidiusz. Epoka klasyczna kończy się około połowy I wieku n.e., rozpoczyna się wtedy tak zwana epoka srebrna charakteryzująca się narastającymi tendencjami archaizacyjnymi. Pisarze zaczynają wzorować się na autorach epoki archaicznej, przede wszystkim na Katonie, co ma na celu "odmłodzenie" języka i nawrót do jego archaicznej prostoty po okresie obcowania z wyrafinowaną prozą i poezją klasyczną. Przedstawicielem łaciny srebrnej jest m.in. Tacyt, Korneliusz Fronto oraz Gelliusz. Prąd ten odnosi ostatecznie zwycięstwo z początkiem II wieku n.e., wygasa stopniowo w III wieku n.e. wraz z powolnym upadkiem literatury rzymskiej w tym czasie. Dopiero w IV wieku n.e. następuje coś w rodzaju renesansu, jest to epoka łaciny późnej. Jej przedstawicielem jest np. Makrobiusz. Od II wieku n.e. zaczyna narastać w łacinie zjawisko diglosji.

Chrześcijaństwo

Pierwsze przekłady Biblii na łacinę, tzw. Afra (łac. afrykańska) oraz Itala (łac. italska) pojawiają się odpowiednio w II wieku n.e. i III wieku n.e. Językiem liturgicznym chrześcijan jest wówczas greka. Jednak znajomość greki na zachodzie imperium (w przeciwieństwie do łaciny, która jest językiem ludu) zaczyna szybko zanikać, w związku z czym w połowie IV wieku n.e następuje wprowadzenie łaciny do liturgii. Na przełomie IV i V wieku n.e. św. Ambroży układa łacińską liturgię mszy tzw. ambrozjańskiej, a św. Hieronim dokonuje kanonicznego przekładu Biblii na łacinę (tzw. Wulgata, od łac. vulgata, rozpowszechniona). Sobór Watykański II utrzymał łacinę jako język liturgiczny kościoła katolickiego, dopuściwszy jednak możliwość odprawiania mszy w językach narodowych "w drodze wyjątku". Z tego wyjątku zrobiła się reguła.

Średniowiecze i renesans

Po upadku imperium i wybiciu się lokalnych dialektów do rangi pełnoprawnych języków łacina nadal pozostawała językiem międzynarodowym oraz językiem kościoła katolickiego. Począwszy od IX wieku jednak zaczyna z wolna tracić na znaczeniu, wypierana zarówno przez języki lokalne, jak i przez inne języki międzynarodowe - wpierw francuski, później angielski. Tendencja ta nasiliła się szczególnie w wieku XVIII. Łacina pozostawała oficjalnym językiem urzędowym Rzeczypospolitej Obojga Narodów aż do roku 1795. Łacina przez wiele wieków była językiem nauki, w tym także medycyny. Od XX wieku znaczenie łaciny jako języka nauki ulegało postępującej marginalizacji, głównie na rzecz języka angielskiego. Najczęściej łacinę można spotkać w tytułach niektórych periodyków naukowych, w taksonomii oraz w rozpoznaniach medycznych (w części krajów, w tym i Polsce).

Języki pochodne

Z łaciny wywodzą się współczesne języki romańskie, między innymi:
- francuski
- hiszpański
- portugalski
- rumuński
- włoski

Współczesność

Współcześnie łacina jest właściwie językiem martwym, choć jest prawdopodobnie najszerzej znanym językiem martwym, oraz bez wątpienia najlepiej znanym językiem starożytnym z basenu morza Środziemnego. Tradycja pisania i mówienia po łacinie nigdy nie zanikła. Najbardziej znanymi periodykami wydawanymi w języku łacińskim są kwartalnik "Vox Latina" oraz dwumiesięcznik "Melissa". Tradycyjnie artykuły w języku łacińskim przyjmują periodyki poświęcone filologii klasycznej. Język łaciński jest nadal powszechnie stosowany w naukach przyrodniczych. Nazwy międzynarodowe wszystkich taksonów po dziś dzień są nazwami łacińskimi. Podobne znaczenie ma łacina w medycynie. Istnieje Wikipedia w języku łacińskim pod adresem http://la.wikipedia.org/, oraz w tymże języku wyszukiwarka Google ( http://www.google.com/intl/la/ ). Są też dwie listy dyskusyjne, w których pisze się po łacinie:
- międzynarodowa: http://www.man.torun.pl/archives/grex.html
- lokalna: http://www.man.torun.pl/archives/satvrnalia.html Radio fińskie trzy razy w tygodniu nadaje wiadomości w języku łacińskim, są one dostępne także w sieci: [http://www.yleradio1.fi/zgo.php?z=20031213131686314670 Nuntii Latini] W Warszawie i w Poznaniu istnieją kółka, które spotykają się raz w tygodniu celem porozmawiania po łacinie; o kole warszawskim patrz http://varsovia.latinitatis.com

Fonetyka

W fonetyce łacina należy do grupy kentum języków indoeuropejskich, gdzie dawne spalatalizowane [k'] przeszło w [k], nie w S. Język polski dla odmiany należy do grupy satem, i tak np. wyraz "sto", w polskim zaczyna się na [s] ([sto]), w łacinie na [k] ([kentum]). Oryginalna wymowa łacińska z czasem uległa zmianom: [k] i [g] przed samogłoskami przednimi [e] oraz [i] uległy przemianie: [k] w [c], [cz] lub [s], [g] w [ż] lub [dż]. Ponieważ zmiany fonetyczne przebiegały różnie w różnych krajach (np. [c] przed [e] daje w IX wieku [c] we Francji, ale [cz] w Italii), dokonano unifikacji wymowy na podstawie sugestii Erazma z Rotterdamu. Jest to tak zwana wymowa restytuowana.

Podział spółgłosek i samogłosek

Łacina ma 10 samogłosek (łac. vocales) - pięć krótkich [a], [e], [i], [o], [u] oraz pięć odpowiadających im barwą samogłosek długich. Dodatkowo występuje (tylko w wyrazach obcych) zapożyczona z greki samogłoska [y] mająca wartość niemieckiego "u Umlaut". Łacina ma też 6 dyftongów (łac. diphthongi): 'ae', 'oe', 'au', 'eu', 'ei', 'ui'. Spółgłoski (łac. consonantes) dzielą się na:
- Zwarte wargowe (łac. mutae labiales): b, p, ph
- Zwarte zębowe (łac. mutae dentales): d, t, th
- Zwarte gardłowe (łac. mutae gutturales): g, c, k, q, ch
- Płynne (łac. liquidae): l, r
- Nosowe (łac. nasales): m, n
- Syczące (łac. sibilantes): f, s

Wymowa i akcentowanie

- iloczas
- akcentowanie
- tradycyjna wymowa łacińska
- zasady wymowy restytuowanej (klasycznej)
- zasady wymowy średniowiecznej
- zasady wymowy kościelnej watykańskiej (włoskiej) - patrz język włoski

Ważniejsze zjawiska fonetyczne

- Rotacyzm
- Asymilacja
- Dysymilacja
- Synkopa
- Apokopa
- Afereza
- Epanteza
- Proteza
- Zwężenie samogłosek nieakcentowanych
- Wzdłużenie zastępcze
- Skracanie samogłoski przed samogłoską
- Skrócenie samogłosek w wygłosie
- Monoftongizacja
- Zanik iloczasu
- Zanik końcowej spółgłoski

Ortografia

Łacina używa alfabetu łacińskiego. W chwili obecnej do zapisu łaciny używa się trzech odmianek tego alfabetu:
- odmianka starożytna, składa się z 23 liter: ABCDEFGHIKLMNOPQRSTVXYZ abcdefghiklmnopqrstuxyz
- odmianka barokowa (od XVI w.), składa się z 25 liter: ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVXYZ abcdefghijklmnopqrstuvxyz
- odmianka szkolna (od XIX w.), składa się z 24 liter: ABCDEFGHIKLMNOPQRSTUVXYZ abcdefghiklmnopqrstuvxyz Różnice dotyczą półsamogłosek [j] oraz [ł]. W odmiance starożytnej zapisujemy je odpowiednio jako 'I' -'i' oraz 'V'-'u', w odmiance barokowej jako 'J'-'j' oraz 'V'-'v', natomiast odmianka szkolna stanowi kompromis pomiędzy tymi dwiema i ma zapis 'I'-'i' oraz 'V'-'v'. W starożytności alfabet łaciński miał tylko jeden krój liter odpowiadający dzisiejszym kapitalikom. Odmiany pisma, tzw. kapitała lub kursywa istniały tylko ze względu na to czym i na czym pisano. Nie stosowano też interpunkcji. Jedynym znanym znakiem interpunkcyjnym było punctum, używane do zaznaczania przerw międzywyrazowych w inskrypcjach rytych w kamieniu lub malowanych. W listach, książkach i notatkach nie stosowano i tego. Wyglądało to mniej więcej tak: CFABVLLIVSMACEROPTIOCLASSISPRMISENATIVMIII
TIGRIDEEMITPVERVMNATIONETRANSFLVMINIANVM...
Transkrypcja: C. Fabullius Macer, optio classis praetoriae Misenatium triere Tigride emit puerum natione Transfluminianum... Ponieważ pisane w ten sposób teksty są dla osoby niewyćwiczonej raczej trudne w czytaniu, współcześnie stosuje się następujące reguły ortografii i interpunkcji:
- wielką literą obowiązkowo pisze się imiona i nazwiska osób oraz wszelkie inne nazwy własne (tak samo, jak w języku polskim): Marcus Tullius Cicero, Iuppiter, Londinium, Roma, Gallia, Mare Rubrum, Mons Aventinus itd.;
- odmiennie od języka polskiego wielką literą pisze się też przymiotniki i przysłówki pochodzące od nazw własnych: Romanus, lingua Latina, Graece loqui itd.;
- odmiennie od języka polskiego wielką literą pisze się nazwy miesięcy oraz dni miesiąca: Ianuarius, Februarius, Martius, Aprilis, Maius, Iunius, Iulius, Augustus, Quinctilis, Sextilis, September, October, November, December, Kalendae, Nonae, Idus;
- nie ma obowiązku stawiania wielkiej litery na początku zdania;
- nie ma obowiązku pisania wielką literą rzeczownika pospolitego deus;

Asymilacja przedrostków

- przedrostki ad, con, dis, ex, in, ob, sub piszemy z asymilacją: ad + peto = appeto, con + loquor = colloquor, dis + fero = differo, ex + futuo = effutuo, in + mobilis = immobilis, ob + fero = offero, sub + cedo = succedo itd.;
- przedrostek ab asymilujemy do au przed wyrazami fero i fugio: ab + fero = aufero, ab + fugio = aufugio; ale: ab + fuere = afuere;
- przerostki ab i sub piszemy bez asymilacji przed l, m, n, r: ab + luo = abluo, sub + mergo = submergo, ab + rogo = abrogo itd.;
- przedrostek ad piszemy bez asymilacji przed m oraz wedle chęci przed n: ad + miror = admiror, ad + nuo = adnuo (annuo) itd.;
- przedrostek per piszemy bez asymilacji: per + lustrare = perlustrare W razie wątpliwości poprawną pisownię (oraz wymowę) dyftongów, geminat, przedrostków itp. rozstrzyga Thesaurus Linguae Latinae, a z braku tegoż - słownik oksfordzki języka łacińskiego (The Oxford Latin Dictionary). Piszemy i mówimy: caelum (nie: coelum), condicio (nie: conditio), lacrima (nie: lachryma), paenitet (nie: poenitet), sepulcrum (nie: sepulchrum), silva (nie: sylva), stilus (nie: stylus) itp.

Interpunkcja

- wyrazy rozdzielamy spacją;
- niektóre wyrazy, o ile stanowią stałą zbitkę frazeologiczną, możemy pisać łącznie, jeśli jest to konieczne dla prawidłowego zaakcentowania całości, np. quomodo (akcent na quo) w odróżnieniu od quo modo (akcent na mo-);
- partykułę pytajną ne, łączną que oraz alternatywną ve piszemy łącznie z poprzednim wyrazem;
- kropkę stawiamy na końcu zdania (analogicznie jak w języku polskim);
- wykrzyknik stawiamy na końcu zdania wykrzyknikowego (analogicznie jak w języku polskim);
- znak zapytania stawiamy na końcu zdania pytajnego niezależnego; Przecinek, chyba że szyk zdania to uniemożliwia, stawiamy:
- pomiędzy przedmiotami wyliczanymi (jak w języku polskim);
- przed zaimkami i partykułami wprowadzającymi zdania podrzędne: an, num, utrum, cum, ne, ut, qui, quae, quod, quis, quid, quando, quantum, quot, quippe, quantulum, quamquam, quamvis, etsi, etiamsi, tametsi, quoniam, quia itp.
- przed spójnikami przeciwstawnymi: at, atqui, sed, verum;
- przed wyrazem, po którym stoi spójnik w postpozycji: autem, enim, tamen, vero. Przecinka, chyba że szyk zdania wymaga tego z innych wględów, nie stawiamy:
- przed spójnikami: atque, et, nec, neque, simulac;
- przed partykułą pytajną annon w zdaniu pytajnym rozłącznym niezależnym;
- przed partykułą pytajną necne w zdaniu pytajnym rozłącznym zależnym;
- pomiędzy verbum regens a dopełnieniem w konstrukcji accusativus cum infinitivo;
- pomiędzy verbum regens a podmiotem w konstrukcji nominativus cum infinitivo;
- gdziekolwiek celem wydzielenia składni ablativus absolutus; Co do przecinka, obowiązuje generalna zasada, która mówi, że lepiej jest postawić o jeden taki znak za mało, niż o jeden za dużo. Trzeba pamiętać, że wobec braku znaków interpunkcyjnych w starożytności łacina wyposażona jest w znaczną ilość spójników, zaimków i partykuł, które odpowiednio rozmieszczone zastępują interpunkcję. Z tego też względu stosowane przez nas współcześnie przecinki, kropki i średniki są w łacinie w dużej mierze redundantne.

Gramatyka

Fleksja

Łacina jest językiem fleksyjnym, mającym 2 liczby, 6 przypadków, 3 rodzaje gramatyczne i ogromne bogactwo form czasownika. Czasownik odmienia się przez:
- 2 liczby, pojedynczą (singularis) i mnogą (pluralis)
- 3 osoby
- 2 strony, czynną (activum) i bierną (passivum)
- 3 tryby, orzekający (indicativus), rozkazujący (imperativus), łączący (coniunctivus)
- 6 czasów, teraźniejszy (praesens), przeszły niedokonany (imperfectum), przeszły dokonany (perfectum), zaprzeszły (plusquamperfectum), przyszły (futurum primum) oraz przyszły dokonany (futurum exactum). Praesens, futurum primum i futurum exactum należą do kategorii 'czasów głównych', pozostałe zaś to tzw. 'czasy historyczne'. Istnieje ponadto sześć bezokoliczników (po jednym czasu teraźniejszego, przyszłego i przeszłego w każdej ze stron), cztery imiesłowy (dwa czynne i dwa bierne) oraz dwa rodzaje tzw. rzeczowników odsłownych (gerundium i supinum).
- czasownik
- fleksja rzeczownika
- fleksja zaimków
- fleksja przymiotnika
- fleksja przysłówka
- liczebniki

Składnia

Szyk wyrazów w zdaniu

"Szkolny" szyk gramatyczny to SOV, czyli najpierw występuje podmiot, potem dopełnienie, a orzeczenie na końcu. Wyraz określający stoi zwykle przed wyrazem określanym przez niego. W praktyce jednak szyk jest zupełnie swobodny, poszczególne elementy zdania występują w dowolnej kolejności, podobnie jak to jest w języku polskim.

Zdanie

- funkcje przypadków w zdaniu
- nominativus cum infinitivo
- accusativus cum infinitivo
- ablativus absolutus
- zdania podrzędne podmiotowe
- zdania podrzędne przydawkowe
- zdania warunkowe
- consecutio temporum
- zdania podrzędne okolicznikowe
- zdania podrzędne celowe
- zdania podrzędne dopełnieniowe
- zdania pytajne

Zobacz też

- imiona łacińskie
- nazwisko
- sentencje łacińskie w Wikisłowniku
- greka
- als:Latein zh-min-nan:Latin-gí ko:라틴어 ja:ラテン語 simple:Latin language th:ภาษาละติน

Języki latynofaliskie

Języki latynofaliskie stanowią podgrupę języków italskich obejmującą dwa blisko spokrewnione języki: łacinę i faliskijski (faliski). Latynofaliskie

Języki italskie

Języki italskie - podrodzina języków indoeuropejskich, z której wywodzą się współczesne języki romańskie. W okresie archaicznym języków italskich (VIII wiek p.n.e. - początek n.e.) na terenie Italii używano kilka języków z tej grupy: oskijskiego, umbryjskiego, faliskijskiego, a w Rzymie i okolicach łaciny. Niektórzy językoznawcy zaliczają do tej grupy także język wenetyjski. Najstarszy hipotetyczny zapis w języku łacińskim wykonany na fibuli pochodzi z VII lub VI wieku p.n.e.. Na początku naszej ery łaciną posługiwana się już na terenie całej Italii - tym samym rozpoczął się okres klasyczny (początek n.e. - 476). Okres ten przynosi rozkwit łaciny, którą posługiwaną się na całym terytorium imperium rzymskiego. Wytworzyły się wówczas dwie odmiany językowe: łacina literacka (klasyczna) i łacina ludowa. Już w III wieku różnice między nimi były znaczne. Po upadku imperium łacina klasyczna wyszła z użycia, natomiast łacina ludowa spełniła funkcję prajęzyka dla języków romańskich. Okres od 476 do 800 roku nosi nazwę okresu preromańskiego, okres następny (od 800 roku) to okres romański. Z X wieku pochodzą najstarsze zapisy języków: włoskiego, hiszpańskiego i prowansalskiego. ---- Klasyfikacja języków italskich: :języki indoeuropejskie ::języki italskie :::języki oskijsko-umbryjskie † ::::oskijski † ::::umbryjski † :::języki latynofaliskie † ::::faliskijski (faliski) † ::::łacina (łaciński) †
- :::języki romańskie (ok. 750 mln) ::::języki południoworomańskie (ok. 1,8 mln) :::::korsykański (ok. 340 tys.) :::::sardyński (ok. 1,5 mln) ::::::gallurski (północnowschodniosardyński) ::::::kampidański (południowosardyński) ::::::logudorski (środkowosardyński) ::::::sassarski (północnozachodniosardyński) ::::języki wschodnioromańskie (ok. 26,2 mln) ::::::arumuński (macedorumuński) (ok. 150 tys.) ::::::istrorumuński (ok. 0,5 tys.) ::::::meglenorumuński (ok. 12 tys.) ::::::rumuński (dakorumuński) (ok. 26 mln) ::::języki zachodnioromańskie (ok. 720 mln) :::::dalmatyński † :::::istriocki (ok. 0,1 tys.) :::::włoski (liczne i zróżnicowane dialekty) (ok. 62 mln) ::::::emilijski (ok 3,5 mln) ::::::judeo-włoski (ok. 4 tys) ::::::liguryjski (ok. 1.9 mln) ::::::lombardzki (ok. 9 mln) ::::::neapolitański (ok. 4 mln) ::::::piemoncki (ok. 3 mln) ::::::sycylijski (ok. 4,7 mln) ::::::wenecki (ok. 2,2 mln) :::::języki retoromańskie (ok. 630 tys.) ::::::friulski (furlański) (ok. 530 tys.) ::::::ladyński (ok. 50 tys.) ::::::romansz (ok. 50 tys.) :::::langues d'oïl ::::::bourguignon ::::::champenois ::::::franc-comtois ::::::gallo ::::::lorrain ::::::normand ::::::picard ::::::poitevin-saintongeais ::::::waloński ::::::francuski (liczne i zróżnicowane dialekty) (ok. 80 mln) :::::franko-prowansalski :::::prowansalski (oksytański) (ok. 1,2 mln) ::::::gaskoński :::::kataloński (ok. 7 mln) :::::hiszpański (czyli kastylijski, liczne i zróżnicowane dialekty) (ok. 360 mln) ::::::aragoński ::::::estremaduriański ::::::judeo-hiszpański (ladino) ::::::mozarabski ::::::rioplatense :::::asturyjski (ok. 125 tys.) :::::galisyjski (ok. 3 mln) :::::portugalski (ok. 200 mln) ::::::fala Oznaczenia: † - język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego †
- - język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych Italskie ja:イタリック語派

Lacjum

Lacjum (wł. Lazio) to region administracyjny w centralnych Włoszech, o powierzchni 17.203 km², 5,1 miliona mieszkańców i stolicą w Rzymie (2,8 miliona mieszkańców). Gęstość zaludnienia 297 osób na km². W skład regionu wchodzi 5 prowincji: prowincja Rzym, prowincja Latina, prowincja Viterbo, prowincja Frosinone i prowincja Rieti. Lacjum (łac. Latium) to także kraina historyczna w antycznej Italii znajdująca się w środkowej części Półwyspu Apenińskiego nad Tybrem. Jest położona między Apeninami a Morzem Tyrreńskim. Z tą krainą graniczą:
- Etruria
- Kampania
- Samnium, górski region zamieszkany przez Samnitów oraz
- od wschodu kraje Ekwów i Sabinów Lacjum jest uważane za kolebkę państwa rzymskiego. Głównym miastem tego regionu stał się z czasem (najpóźniej w V wieku p.n.e.) Rzym, z portem u ujścia Tybru w Ostii. Północną część, w której leży Rzym, zamieszkiwali Latynowie, od których nazwę wzięła cała kraina, a którzy początkowo znajdowali się pod hegemonią Etrusków; południe - Wolskowie i kilka mniejszych plemion. Link zewnętrzny: [http://www.regione.lazio.it/ strona internetowa regionu Lacjum] Kategoria:Regiony Włoch ja:ラツィオ州

Rzym

:Jeśli szukasz informacji o starożytnym państwie rzymskim to zajrzyj do haseł Republika rzymska (509 p.n.e. - 27 p.n.e.) i Cesarstwo rzymskie (27 p.n.e.-476 n.e.) 476 Rzym (wł. Roma) - stolica Włoch, miasto w środkowej części kraju w otoczeniu wzgórz, nad Tybrem, ośrodek administracyjny i polityczny (siedziba prezydenta,minosterstw i urzędów; stolica i główne miasto regionu administracyjno-historycznego Lacjum. Obszar administracyjny 1523 km², liczba ludności 2,6 mln (zespół miejski 3,8 mln). Światowy ośrodek turystyczny z bardzo bogatymi zabytkami starożytności i średniowiecza (Koloseum, pałace, akwedukty, fontanny i inne budowle), niezwykle bogate muzea, nowoczesne osiedla mieszkaniowe na przedmieściach. akwedukt] Siedziba licznych banków, tereny wystawowe (dzielnica EUR); domy generalne zakonów i zgromadzeń zakonnych; ważny ośrodek przemysłu samochodowego, elektrotechnicznego, włókienniczego, spożywczego i innych. Wielki węzeł komunikacji lotniczej (Fiumicino - port Leonardo da Vinci), kolejowej (sławny dworzec Termini) i drogowej; Rzym posiada także metro. W 1960 roku organizował Letnie Igrzyska Olimpijskie. Częścią miasta jest Watykan - siedziba papieży (najmniejsze państwo świata). Ośrodek turystyczny o światowym znaczeniu; miasto o największym w świecie nagromadzeniu zabytków (zwłaszcza starożytności).

Historia miasta w starożytności

papież] Rzym powstał w epoce żelaza, jako osada Latynów, usytuowana na szczycie Palatynu. Jego mieszkańcy byli prostymi pasterzami owiec (około 800-750 p.n.e.). Z czasem zajęli się rzemiosłem i handlem z sąsiadami (szlak handlowy z Etrurii do południowej Italii). Ludności zaczęło przybywać i zasiedlono tereny niżej położone, tam gdzie później znajdowało się Forum Romanum, a następnie zasiedlono Eskwilin, Kapitol i Kwirynał. Według tradycji, przekazanej nam przez Liwiusza, Rzym założył Romulus 21 kwietnia 753 p.n.e. i został jego pierwszym królem. Od tej daty liczona była historia miasta - "Ab urbe cóndita" lub A.U.C. (od fundacji miasta) (zobacz też kalendarz rzymski). Wedle legendy wkrótce po założeniu miasta Rzymianie szybko się zorientowali, że brakuje im kobiet. Postanowili je zdobyć najeżdżając pobliskich Sabinów. Zuchwały plan się powiódł. Gdy Sabinowie próbowali odbić porwane, te namówiły ich do zawarcia rozejmu, a potem sojuszu z Rzymianami (zobacz: porwanie Sabinek). W rzeczywistości między Rzymianami i Sabinami faktycznie musiało, około połowy VIII w. p.n.e., dojść do unii. VIII w. p.n.e.] Po śmierci Romulusa panowało jeszcze sześciu królów. Tradycja podaje że byli to: Numa Pompiliusz, Tuliusz Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tuliusz i Tarkwiniusz Pyszny. Numa Pompiliusz (około 715-673 p.n.e.) w czasie swego panowania miał wprowadzić m.in. kult Westy, a Ankus Marcjusz (642-617 p.n.e.) rozszerzył terytorium Rzymu aż do wybrzeży Morza Tyrreńskiego. Społeczeństwo w tym czasie dzieliło się na dwie podstawowe grupy: patrycjuszy należących do arystokracji i plebejuszy, którzy byli wolnymi obywatelami, ale nie mieli prawa do współudziału w administrowaniu miastem. Patrycjusze byli prawdopodobnie potomkami Latynów, nazywano ich (łac.) patres. Tworzyli wspólnotę etniczną i religijną, to znaczy byli zorganizowani w szczepy (łac. gentes), które brały udział w tych samych kultach, a ich dzieci żeniły się i handlowały między sobą. Plebejusze natomiast pochodzili prawdopodobnie od Sabinów lub też był to element napływowy. Między patrycjuszami i plebejuszami mogły zachodzić relacje tylko jednego typu - klientelistycznego - co znaczyło, że plebejusz zostawał klientem, podporządkowując się którejś z rodzin patrycjuszowskich i w zamian otrzymywał protekcję (prawną i ekonomiczną). Sabinów] W takim układzie szefowie klanów, łac. patres gentium, byli wielkimi właścicielami ziemskimi, tworzącymi potężną oligarchię, podczas gdy plebejusze składali się z robotników najemnych, drobnych handlarzy, rzemieślników i właścicieli niewielkich poletek. Patrycjusze byli podzieleni na tak zwane kurie, a jednostką podziału administracyjnego była tribus. Początkowo w Rzymie było ich trzy (Ramnes, Tities i Luceres). W każdej było po 10 kurii. Tylko patrycjusze mieli obowiązek służby wojskowej. Każda kuria wystawiała 100 ludzi zbrojnych, a każda tribus 100 konnych. W pewnym momencie władzę w mieście zdobyli Etruskowie, prawdopodobnie około 616 p.n.e.. Najprawdopodobniej trzech ostatnich rzymskich króli było etruskiego pochodzenia. Około 565 p.n.e. zostały zbudowane pierwsze mury dookoła miasta. Ostatni z dynastii Tarkwiniuszy - z przydomkiem Pyszny (łac. Superbus) - został wygnany przez mieszkańców w 510 p.n.e. za okrucieństwo, tyranię i despotyzm. Rozczarowani władzą królów Rzymianie wprowadzili ustrój republikański (zobacz: Republika rzymska) Republika rzymska Około roku 450 p.n.e. ogłoszono "Prawa XII tablic". W 390 p.n.e. Rzym przeżył najazd Galów. Po tym wypadku zdecydowano się zaopatrzyć miasto w nowe mury obronne i zaczęto je budować w 378 p.n.e. (mury serwiańskie). W 312 p.n.e. rozpoczęto budowę pierwszej drogi rzymskiej via Appia i pierwszego akweduktu. W 293 p.n.e. zostaje wprowadzony w Rzymie kult Eskulapa. W 289 p.n.e. założona zostaje mennica w mieście. W 264 p.n.e. odbywają się pierwsze igrzyska gladiatorów. W 220 p.n.e. zostaje zbudowana via Flaminia, która łączyła Rzym z Adriatykiem. W I w. p.n.e. armia rzymska, która była bardziej wierna swym dowódcom niż politykom, stworzyła okazję takim ludziom jak Gajusz Mariusz, Sulla, Pompejusz i Cezar, by mogli sięgnąć po władzę. W tym czasie ludność wiejska, której ziemie zdewastował Hannibal w 219 p.n.e. masowo przenosiła się do miasta, za nimi podążyli niewolnicy i wyzwoleńcy. Ludność Rzymu szybko podniosła się do ponad pół miliona. Imigrantom nie brakowało pracy, miasto się rozbudowywało, konstruowano drogi, akwedukty, targowiska i świątynie. A wszystko to z podatków, które napływały z prowincji. W 167 p.n.e. została sprowadzona do Rzymu biblioteka Perseusza króla Macedonii, a w 161 p.n.e. zostali wysiedleni z miasta greccy filozofowie. W 142 p.n.e. powstał pierwszy kamienny most na Tybrze. W 46 p.n.e. została przeprowadzona (z inicjatywy Cezara) przez Sosigenesa reforma kalendarza rzymskiego. 46 p.n.e.] W 44 p.n.e. Gajusz Juliusz Cezar, obaliwszy rządy Senatu proklamował się dyktatorem permanentnym i miesiąc później zapłacił za to życiem. Przez 17 lat trwała wojna domowa, a w r. 27 p.n.e. August został pierwszym cesarzem. W 59 roku n.e. cesarz Neron zorganizował igrzyska wzorowane na greckich. W 64 wybucha w Rzymie wielki pożar. Rozpoczyna się odbudowa miasta, jeszcze piękniejszego niż wcześniej. W 72 zaczyna się wznosić Koloseum, w 125 Panteon, a w 216 zostają ukończone Termy Karakalli. Imperium do tego czasu rozrosło się do gigantycznych rozmiarów. W 212 otrzymują obywatelstwo rzymskie wszyscy jego mieszkańcy. W 247 celebrowano pierwsze tysiąclecie Rzymu. W 270 zbudowano nowe mury miasta zwane Murami Aurelama. Do najstarszych części miasta należą:
- Forum Romanum
- Pole Marsowe
- Via Sacra
- Via Appia Po upadku zbudowanego przez Rzymian imperium miasto, razem z resztą Italii, przechodziło z rąk do rąk.

Wieki Średnie

W VIII wieku stał się stolicą Państwa Kościelnego i siedzibą papieży. W średniowieczu zależność od papiestwa była silniejsza bądź słabsza, siedziba papiestwa była też wielokrotnie przenoszona, m.in. do Awinionu.

Historia nowożytna Rzymu

W latach 1809-1814 wcielony przez Napoleona I do Francji, następnie ponownie pod władzą papieży. Wreszcie w 1870 stał się stolicą Włoch. W 1922 traktaty laterańskie między papiestwem a rządem Królestwa Włoch ustanowiły obecną sytuację: niewielki obszar wokół Bazyliki św. Piotra i pałacu papieskiego został uznany za niepodległe państwo - Watykan.

Miejsca w Rzymie

Watykan
- Forum Romanum
- Kapitol
- Palatyn
- Pole Marsowe
- Via Sacra
- Via Appia
- Cloaca Maxima
- Bazylika św. Jana na Lateranie
- Bazylika św. Pawła za Murami
- Bazylika Santa Maria Maggiore
- Fontana di Trevi
- Schody Hiszpańskie
- Plac Navona
- Plac Wenecki
- Piazza del Popolo
- Panteon w Rzymie

Zobacz też

- Watykan
- Vigili
- miary rzymskie
- religia starożytnego Rzymu
- architektura starożytnego Rzymu

Linki zewnętrzne

- [http://www.comune.roma.it/cultura/ Strona domowa miasta (wł., ang.)]
- [http://www.compart-multimedia.com/virtuale/us/roma/movie.htm Zdjęcia Rzymu]
- [http://www.rome.info/pictures/ Galeria zdjęć] Kategoria:Miejscowości Włoch ! Kategoria:Starożytny Rzym als:Rom ko:로마 ja:ローマ simple:Rome

Język ojczysty

Język ojczysty (pierwszy język) - język, którego człowiek uczy się najpierw. Jego przyswojenie następuje w dzieciństwie, odbywa się w sposób naturalny, a ma miejsce w środowisku zajmującym się główną opieką nad małym człowiekiem. Najczęściej jest to jego środowisko rodzinne. Dobra znajomość języka ojczystego jest bardzo ważna w dalszym nauczaniu, jako że jest on uważany za podstawę myślenia (myślimy zawsze w jakimś języku - zob. hipoteza Sapira-Whorfa). Niekompletne poznanie własnego języka sprawia kłopoty podczas nauki języków obcych. Stąd nauka języka ojczystego odgrywa ważną rolę w edukacji. Znane są przypadki dzieci, które żyły w odosobnieniu i nie nauczyły się mówić, np. Kaspar Hauser. Późniejsze próby nauczenia ich jakiegokolwiek języka przyniosły niepowodzenie.

Zobacz też

- dwujęzyczność
- nauka języków obcych
- analfabetyzm
- język migowy
- język potoczny
- język literacki
- język urzędowy Kategoria:Językoznawstwo zh-min-nan:Bó-gí ja:母語 simple:Mother tongue

Język oskijski

Język oskijski wchodzi do podgrupy oskijsko-umbryjskiej języków italskich. Język ten był rozpowszechniony na terenach południowej Italii do początku naszej ery, kiedy to został wyparty przez blisko z nim spokrewnioną łacinę. Zachowało się około 200 inskrypcji w tym języku, zapisywanych w alfabetach: łacińskim, greckim oraz miejscowym (opartym na greckim). Najstarsze inskrypcje pochodzą z IV wieku p.n.e., najmłodsze z I wieku p.n.e. Oskijski

VII wiek p.n.e.

VII WIEK P.N.E.

IX wiek p.n.e. VIII wiek p.n.e. VII wiek p.n.e. VI wiek p.n.e. V wiek p.n.e.

Urodzili się

- 630 p.n.e. - Zoroaster, perski prorok, twórca zaratusztrianizmu

Zmarli

- około 680 p.n.e. - Hezjod, poeta grecki
- po 676 p.n.e. - Terpander z Antissy pierwszy znany muzyk grecki, poeta
- około 640 p.n.e. - Archiloch z Paros, poeta grecki
- około 637 p.n.e. - Tyrtajos z Miletu, poeta grecki
- około 629 p.n.e. - Assurbanipal, król Asyrii
- po 612 p.n.e. - Nahum, jeden z dwunastu mniejszych proroków
- przed 600 p.n.e. - Alkman z Sardes, liryk grecki

Wydarzenia w Europie

- 682 p.n.e. - w ramach demokratyzacji ustroju kadencja ateńskich archontów została skrócona do jednego roku
- 669 p.n.e. - klęska Sparty w wojnie z Argos
- około 661 p.n.e. - pierwsze prawa pisane w Europie powstały w greckiej kolonii Lokry w Italii
- 658 p.n.e. - greckie miasto Megara założyło kolonię Byzantion
- około 657 p.n.e. - Kypselos ustanowił tyranię w Koryncie
- około 630 p.n.e. - zamach stanu Kylona w Atenach
- około 627 p.n.e. - Periander został tyranem Koryntu, za jego rządów miasto stało się potęgą w świecie greckim
- około 624 p.n.e. (621-620 p.n.e. ?)- Drakon skodyfikował prawo ateńskie.

Wydarzenia w Azji

- około 700 p.n.e.
- babilońscy astrologowie identyfikują znaki zodiaku
- w Lidii weszły do użytku pierwsze monety
- 696 p.n.e. - na tron Judy wstąpił Manasses, był on zależny od Asyrii
- około 690 p.n.e. - mityczny założyciel państwa frygijskiego król Midas popełnił samobójstwo podczas najazdu Kimmerów; najeźdzcy zniszczyli m.in. stolicę Frygii Gordionu
- 689 p.n.e. - Sanherib zniszczył Babilon
- 681 p.n.e. - sojusz części chińskich państw pod przewodem Huana księcia ze wschodniego Ts'i
- 681 p.n.e. - Asarhaddon władcą Asyrii, szczytowy okres potęgi tego kraju
- około 680 p.n.e. - Gyges przejął władzę w Lidii, która za jego panowania urosła w siłę. Panował do 652 p.n.e. lub 650 p.n.e.
- 673 p.n.e. - babilońscy astrologowie przewidzieli z dużą dokładnością wystąpienie zaćmienia słońca
- 660 p.n.e. (11 lutego) - legendarny Jimmu Tenno wstąpił na tron Japonii, początek państwa japońskiego
- 652 p.n.e. - król Babilonii Szamaszumukin wzniecił powstanie przeciwko swemu bratu Assurbanipalowi władcy Asyrii
- 639 p.n.e.
- Assurbanipal zniszczył stolicę Elamu Suzę
- Jozjasz królem Judy
- 626 p.n.e. - chaldejski książę Nabopalasar wywalczył niezależność Babilonu od Asyrii, początek państwa nowobabilońskiego
- 625 p.n.e.
- Asyryjczycy odparli najazd Scytów
- Kyaksares odparł najazd Scytów i stworzył podstawy potęgi Medów
- 621 p.n.e. - odnalezienie Księgi Powtórzonego Prawa podczas odbudowy jerozolimskiej świątyni, początek walki z kultami asyryjskimi i kaananejskimi
- 614 p.n.e. - Nabopalasar i Kyaksares zdobyli Aszur, jedno z najważniejszych miast Asyrii
- 612 p.n.e. - Babilończycy i Medowie zdobyli Niniwę, stolicę Asyrii
- 608 p.n.e. - skapitulował ostatni władca Asyrii, Assuruballit II
- 608 p.n.e. - w bitwie pod Megiddo zginął Jozjasz; zwycięzca, faraon Necho II, osadził na tronie Judy syna Jozjasza, Jojakima
- 605 p.n.e. - bitwa pod Karkemisz, babiloński książę Nabuchodonozor zwyciężył faraona Necho II
- około 605 p.n.e. - Alyatess został władcą Lidii, która osiągnęła szczyt swojej potęgi

Wydarzenia w Afryce

- około 700 p.n.e. - użycie żelaznych narzędzi i broni w Afryce Północnej
- 671 p.n.e. - Asyria podbiła Egipt, koniec panowania dynastii nubijskiej
- 664 p.n.e. - asyryjski namiestnik Egiptu Psametyk I uniezależnił się i założył dwudziestą szóstą dynastię (dynastia saicka)
- 651 p.n.e. - ostateczny koniec asyryjskiej okupacji Egiptu

Wydarzenia w Ameryce

- około 700 p.n.e. - żyjące nad Cieśniną Beringa ludy arktyczne zajmują się rybołóstwem
- około 680 p.n.e. - w Peru wykształciła się kultura Paracas Cavernas

Wydarzenia w Australii

Więcej wydarzeń w artykułach dotyczących poszczególnych lat

700 p.n.e. 699 p.n.e. 698 p.n.e. 697 p.n.e. 696 p.n.e. 695 p.n.e. 694 p.n.e. 693 p.n.e. 692 p.n.e. 691 p.n.e.
690 p.n.e. 689 p.n.e. 688 p.n.e. 687 p.n.e. 686 p.n.e. 685 p.n.e. 684 p.n.e. 683 p.n.e. 682 p.n.e. 681 p.n.e.
680 p.n.e. 679 p.n.e. 678 p.n.e. 677 p.n.e. 676 p.n.e. 675 p.n.e. 674 p.n.e. 673 p.n.e. 672 p.n.e. 671 p.n.e.
670 p.n.e. 669 p.n.e. 668 p.n.e. 667 p.n.e. 666 p.n.e. 665 p.n.e. 664 p.n.e. 663 p.n.e. 662 p.n.e. 661 p.n.e.
660 p.n.e. 659 p.n.e. 658 p.n.e. 657 p.n.e. 656 p.n.e. 655 p.n.e. 654 p.n.e. 653 p.n.e. 652 p.n.e. 651 p.n.e.
650 p.n.e. 649 p.n.e. 648 p.n.e. 647 p.n.e. 646 p.n.e. 645 p.n.e. 644 p.n.e. 643 p.n.e. 642 p.n.e. 641 p.n.e.
640 p.n.e. 639 p.n.e. 638 p.n.e. 637 p.n.e. 636 p.n.e. 635 p.n.e. 634 p.n.e. 633 p.n.e. 632 p.n.e. 631 p.n.e.
630 p.n.e. 629 p.n.e. 628 p.n.e. 627 p.n.e. 626 p.n.e. 625 p.n.e. 624 p.n.e. 623 p.n.e. 622 p.n.e. 621 p.n.e.
620 p.n.e. 619 p.n.e. 618 p.n.e. 617 p.n.e. 616 p.n.e. 615 p.n.e. 614 p.n.e. 613 p.n.e. 612 p.n.e. 611 p.n.e.
610 p.n.e. 609 p.n.e. 608 p.n.e. 607 p.n.e. 606 p.n.e. 605 p.n.e. 604 p.n.e. 603 p.n.e. 602 p.n.e. 601 p.n.e. Kategoria:Kartka z kalendarza-wiek ja:紀元前7世紀

Inskrypcja

Inskrypcja (łac. napis) - napis wyryty w twardym materiale (drewno, metal, kamień, ceramika), np. inskrypcja nagrobna. Pierwsze znane inskrypcje, znalezione w jaskiniach południowej Europy, pochodzą sprzed 40 tys. lat. Badaniem inskrypcji zajmuje się nauka pomocnicza historii, epigrafika. Zobacz też
- epigraf Kategoria:Nauki pomocnicze historii

VII wiek p.n.e.

VII WIEK P.N.E.

IX wiek p.n.e. VIII wiek p.n.e. VII wiek p.n.e. VI wiek p.n.e. V wiek p.n.e.

Urodzili się

- 630 p.n.e. - Zoroaster, perski prorok, twórca zaratusztrianizmu

Zmarli

Wydarzenia w Europie

Wydarzenia w Azji

Wydarzenia w Afryce

Wydarzenia w Ameryce

- około 700 p.n.e. - żyjące nad Cieśniną Beringa ludy arktyczne zajmują się rybołóstwem
- około 680 p.n.e. - w Peru wykształciła się kultura Paracas Cavernas

Wydarzenia w Australii

Więcej wydarzeń w artykułach dotyczących poszczególnych lat

Fibula

Fibula inaczej zapinka do spinania szat, używana w Europie, od późnej epoki brązu aż do schyłku starożytności. Fibule są bardzo często znajdowanym zabytkiem w grobach. Ponieważ ich kształt oraz konstrukcja zmieniały się w czasie, można za ich pomocą precyzyjnie datować znaleziska archeologiczne. Autorzy zajmujący się tą tematyką: m.in. Oskar Almgren, Józef Kostrzewski (Typologia fibul dla okresu wpływów rzymskich, oraz wędrówek ludów) Strona z typologia fibul Oskara Almgrena i Józefa Kostrzewskiego: fibule.newworldltd.org [http://fibule.newworldltd.org] Kategoria:Archeologia

Język polski

Język polski należy wraz z językami czeskim, słowackim, pomorskim (którego dialekt kaszubski przez część polskich uczonych jest jeszcze często traktowany jako dialekt języka polskiego), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich. Ocenia się, że jest on językiem ojczystym około 46 milionów ludzi na świecie, w tym głównie w Polsce oraz wśród Polaków za granicą (Polonia).

Historia

Zarys fonetyki historycznej

Język polski wywodzi się z języka praindoeuropejskiego. Do najważniejszych wczesnych zmian należy palatalizacja indoeuropejska. Dawne miękkie k, kh, g, gh przeszły w językach satem, takich jak prabałtosłowiański, w s i z, zaś w językach kentum, takich jak łacina i języki germańskie, w k i g. W języku prasłowiańskim wszystkie sylaby zamknięte przeszły w otwarte. Pociągnęło to za sobą powstanie samogłosek nosowych i zróżnicowanie długości samogłosek. Ukształtowała się też opozycja spółgłosek miękkich i twardych. W języku polskim zgłoskotwórcze r i l przeszły w pary samogłoska + r lub odpowiednio l. Nastąpił też zanik iloczasu, a wiele spółgłosek miękkich zostało utwardzonych, np. miękkie r przeszło w ż (zapis rz). Wiele spółgłosek miękkich traci miękkość w wygłosie (np. końcowe miękkie w w nazwach typu Wrocław, w przypadkach zależnych nadal jest miękkie - we Wrocławiu).

Wpływy języków obcych

Współczesny język polski wywodzi się z dialektów używanych w Wielkopolsce i Małopolsce, w mniejszym stopniu na Mazowszu oraz z innych regionach. Na język polski wpływały inne języki. Najważniejszymi z nich były:
- niemiecki
- czeski
- łacina
- włoski
- francuski
- rosyjski
- angielski A także język ukraiński za pośrednictwem gwary kresowej. Obecnie obserwować można duży wpływ języka angielskiego na język polski.

Dialekty

W etnicznym języku polskim wyróżniamy:
- język literacki (dialekt kulturalny)
- dialekty ludowe
- gwary miejskie (np. gwara lwowska, gwara poznańska, gwara warszawska)
- gwary środowiskowe (np. grypsera) Podstawowe dialekty języka polskiego to:
- śląski (zobacz też: język śląski, gwara śląska)
- wielkopolski
- małopolski (zobacz też: gwara krakowska, gwara podhalańska, gwara sądecka)
- mazowiecki (zobacz też: gwara białostocka) Poza tymi podstawowymi dialektami istnieją także dialekty mieszane, szczególnie na ziemiach poniemieckich.

Fonetyka

Samogłoski nosowe

W języku polskim występują zachowane jeszcze z prasłowiańskiego samogłoski nosowe, które zanikły w większości pozostałych języków słowiańskich (choć można było resztkę ich znaleźć w dialektach macedońskich i bułgarskich jeszcze w początku minionego wieku). Samogłoski te to ą oraz ę. Jednak i w polskim zachodzi proces zaniku samogłosek nosowych. Samogłoski historycznie nosowe, w wielu kontekstach przechodzą w nienosowe, tak np.: Ale ten proces nie zachodzi tak, jak w większości języków słowiańskich, bo tutaj nie zanika nosowość, lecz jakby społgłoska nosowa odszcepia się od samogłoski i stoi sama. To samo obserwujemy w dialektach macedońskich, np. "бондo" ("bоndо") (niepewne) jak polskie "będę" /bende/ obok czeskiego "budu"i rosyjskiego "буду" ("budu") (prasłowiańskie "bądą").. Jednak samogłoski nosowe nie tylko zanikają, ale też tworzą się tam, gdzie ich wcześniej nie było, najczęściej w pozycji przed /S/. Por. pisownię nonsens i potoczną wymowę nąsęs.

Budowa sylab, długość samogłosek oraz miękkość

We współczesnym języku polskim jest tylko jedna długość samogłosek. Nie znaczy to, że nie wypowiada się czasem jej dłużej lub krócej a jedynie że nie ma to wpływu na znaczenie. Historycznie polski był językiem o dominującej budowie sylab CV (zakończone samogłoską, tak jak we włoskim i japońskim) i były 3 długości samogłosek: krótkie, normalne, długie. Istniały dwie samogłoski krótkie (jery)- miękka i twarda. Samogłoski te zanikły, przy czym jednocześnie następowało wydłużenie samogłoski poprzedzającej, a dwie sylaby typu CV zmieniały się w jedną CVC. Samogłoski krótkie przechodziły przy wydłużeniu w miękkie lub twarde e. Przy zaniku miękkiej samogłoski krótkiej, ostatnia spółgłoska zachowywała miękkość. Tak np: "D (krótka samogłoska miękka) N (krótka samogłoska miękka)" przechodziło w "D (normalne E) (miękkie N)" (dzień), natomiast "D (krótka samogłoska miękka) N (miękkie A)" w "D N (miękkie A)" (dnia). Długie samogłoski przeszły w swoje krótkie odpowiedniki, przy czym następowało podniesienie wymowy. Podwyższone a, e i o, przez pewien czas stanowiące osobne dźwięki, przeszły w a i e i u. To ostatnie nadal jest zaznaczane ortograficznie przez ó, przez pewien czas zaznaczano też odrębnymi znakami podwyższone a i e. Samogłosek wysokich i oraz u oczywiście nie można było podwyższyć.

Akcent

Akcent w języku polskim ma charakter mieszany toniczno-dynamiczny. Następujące trzy elementy tworzą akcent w wyrazie:
- początek wyrazu cechuje wysoki poziom intesywności,
- podwyższenie tonu sylaby akcentowanej,
- wzdłużenie samogłoski akcentowanej i osłabienie artylkulacji na końcu wyrazu. W wyrazach dwusylabowych (z akcentem na pierwszej sylabie) akcent ma charakter przede wszystkim dynamiczny, na ogół występuje też pewne wzdłużenie samogłoski (szczególnie jeśli wyraz wymawiany jest w izolacji). Różnice w wysokości tonu są mniej regularne. Akcentowana sylaba przedostatnia w wyrazach ponad dwusylabowych ma wyższy ton niż przynajmniej jedna z sylab ją otaczających, również samogłoska akcentowana może ulec wzdłużeniu. W wyrazach czterosylabowych i dłuższych pojawia się, oprócz akcentu na sylabie przedostatniej, akcent poboczny na sylabie pierwszej. Akcent poboczny objawia się wyższym poziomem intensywnością niż kolejne sylaby. Akcent w języku polskim jest prawie zawsze paroksytoniczny, tzn. pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Istnieje jednak spora grupa rzeczowników akcentownych proparoksytonicznie, tj. na sylabie trzeciej od końca, m.in.
- rzeczowniki pochodzenia greckiego zakończone na -ika, -yka, np. GRAfika, FIzyka, (a także zakończone na -ik, -yk w przypadkach zależnych, które mają o jedną sylabę więcej niż mianownik np. FIzyk, ale z FIzykiem).
- spora grupa tradycyjnie akcentowanych na trzeciej sylabie od końca np. REguła, RYzyko, oKOlica, CZTErysta, NAuka, rzeczposPOlita. W związku z silną tendencją do wyrównywnia akcentu w wyżej wymienionych typach wyrazów, słowniki normatywne dopuszczają ich akcentowanie na sylabie przedostatniej w wymownie mniej starannej i sytuacjach bardziej swobodnych. Drugą grupę wyjątków od zasady tworzą niektóre formy czasowników, i tak:
- formy czasu przeszłego akcentowane są tak, jakby końcówki osobowe -śmy,, -ście nie należały do wyrazu, np. czyTAliśmy
- formy trybu przypuszczającego, akcentowane są tak, jakby końcówki -bym, -bys, byś, byśmy, byście nie należały do wyrazu, np. CZYtałbym, czyTAlibyśmy, Mimo rozpowszechnienia akcentu paroksotonicznego (spowodowanego przede wszystkim pisownią) słowniki zalecają opisany sposób akcentowania.

Gramatyka

Części mowy

Podstawowe części mowy w języku polskim to:
- rzeczownik - odmieniany przez liczby i przypadki, posiada stały rodzaj
- przymiotnik - odmieniany przez liczby i przypadki i rodzaje
- czasownik
- przysłówek
- liczebnik
- zaimki różnego rodzaju
- przyimki oraz inne niewielkie grupy

Liczby

W języku polskim są 2 liczby - pojedyncza i mnoga, choć ostały się też nieliczne formy liczby podwójnej, szczególnie w określeniach części ciała występujących parami. Można na przykład porównać odmianę słów ręka (cechy liczby podwójnej) i męka (odmiana normalna): W liczbie mnogiej wyrazu ręka w rzeczywistości zachowały się cechy form liczby podwójnej - miękkie e zamiast twardego i w mianowniku i bierniku oraz -oma zamiast -ami w narzędniku. Ta druga cecha jednak zanika i coraz częściej słyszy się formę rękami. Innym reliktem liczby podwójnej są formy typu chodźta, chodźwa, róbta, robita itp. Słowo róbta pierwotnie znaczyło "(wy dwaj) róbcie".

Rodzaje

Na podstawie kryterium zgodności z przymiotnikiem można wyróżnić 5 rodzajów: Zwykle jednak wyróżnia się tylko jeden rodzaj męski nieosobowy, a więc razem 4 rodzaje.

Przypadki

Jest 7 przypadków (w nawiasach podano pytania przypadków):
- mianownik (kto? co?) jest
- dopełniacz (kogo? czego?) nie ma
- celownik (komu? czemu?) przyglądam się
- biernik (kogo? co?) widzę, słyszę
- narzędnik (z kim? z czym?) idę, cieszę się
- miejscownik (o kim? o czym?) mówię, myślę
- wołacz (o!) ty mój Przykładowa odmiana przez przypadki: Przymiotniki wykazują szczątkowo, oprócz odmiany przymiotnikowej, również odmianę rzeczownikową. Formy te to np. nom. zdrów oraz dpn. i celownik w wyrażeniach typu z grecka i po grecku. W liczbie mnogiej wołacz jest zawsze równy mianownikowi.

Mianownik

Głównym zadaniem mianownika jest oznaczanie podmiotu. Mianownik jest w języku polskim używany niezbyt często (identycznie, jak i w innych językach indoeuropejskich o rozbudowanej fleksji). Konstrukcje w których w językach o podobnym systemie przypadków występuje mianownik a w polskim inny przypadek to m.in.:
- w zdaniach postaci "X jest Y", np. "on jest lekarzem", Y występuje w narzędniku
- w negatywnych zdaniach egzystencjalnych podmiot występuje w dopełniaczu, np. "doktora nie ma" Ponadto podmiot jest często opuszczany a jego rolę przejmuje końcówka osobowa czasownika. Z drugiej strony mianownik występuje często w funkcji wołacza.

Dopełniacz

Dopełniacz prawie nigdy nie jest równy mianownikowi. Jego podstawowa funkcja jest posesywna (odpowiada na pytania kogo? i czego?). W negatywnych zdaniach egzystencjalnych pełni funkcję podmiotu ("nie ma go"), w innych zdaniach negatywnych funkcję dopełnienia bliższego ("jem sałatę", "nie jem sałaty"). Dopełniacz może też pełnić funkcję dopełnienia bliższego w przypadku rzeczowników niepoliczalnych (np. "kupiłem cebuli"). Można sobie wyobrazić, że przed takim dopełnieniem występuje "ukryty" rzeczownik określający ilość ("kupiłem kilogram cebuli" czy też "kupiłem trochę cebuli").

Celownik

Celownik oznacza zwykle dopełnienie dalsze.

Biernik

Biernik oznacza zwykle dopełnienie bliższe. W połączeniach z przyimkiem oznacza zwykle kierunek zmiany. Biernik może przyjmować trzy postacie:
- równy dopełniaczowi (rodzaj męskoosobowy, w liczbie pojedynczej również męskożywotny)
- osobna forma (liczba pojedyncza rodzaju żeńskiego)
- równy mianownikowi (pozostałe przypadki) Ponieważ bardzo często jest równy dopełniaczowi lub mianownikowi, niewiele jest form w których można zastąpić biernik jednym z tych dwóch przypadków zmieniając znaczenie. Do nielicznych form w których występuje konflikt jest zdanie z podmiotem i dopełnieniem bliższym. Jeśli nie można stwierdzić co jest podmiotem a co dopełnieniem bliższym, to podmiot zawsze występuje jako pierwszy. Np. w zdaniu "psy gonią koty", choć samodzielnie wyrazy "psy" oraz "koty" mogą być zarówno mianownikiem jak i biernikiem, jedynie "psy" mogą być podmiotem a jedynie "koty" dopełnieniem.

Narzędnik

Narzędnik występuje w wielu połączeniach z przyimkami (np. "czapka z pomponikiem" - tzw. sociativus), ale też samodzielnie jako określenie sposobu, narzędzia, czasu itd. (np. "jeść widelcem"), jako dopełnienie bliższe (np. "zarządzać domem", "pracować nocami") oraz w funkcji orzecznika (np. "jest marynarzem").

Miejscownik

Miejscownik nigdy nie występuje sam, jedynie w połączeniach z przyimkami. Często zastąpienie miejscownika biernikiem powoduje zmianę znaczenia ze stanu w kierunek zmian, np. "na poczcie" (z miejscownikiem) oznacza położenie danego obiektu, zaś na "na pocztę" (z biernikiem) oznacza kierunek zmiany położenia.

Wołacz

Wołacz służy do bezpośrednich zwrotów do adresata, nie jest bezpośrednio częścią zdania. Wołacz jest przypadkiem zanikającym. W większości sytuacji jego funkcje pełni mianownik. Dzieje się tak w przypadku:
- przymiotników oraz rzeczowników o odmianie przymiotnikowej
- nazw własnych - formy "chodź tu Łukaszu" występują o wiele rzadziej niż "chodź tu Łukasz", a użycie wołacza dodaje wypowiedzi cech emocjonalnych
- liczby mnogiej
- rzeczowników rodzaju nijakiego Ostatnie dwie cechy charakteryzują także inne języki indoeuropejskie, które we fleksji mają wołacz (przede wszystkim grekę i łacinę), i są zapewne odziedziczone z prajęzyka. Potocznie formy wołacza mogą zastępować mianownik (np. "Jasiu przyszedł"). To też jest chyba zjawisko prajęzykowe, które w innych językach zanikło. Jedynym przykładem łacińskim jest mianownik Iuppiter mający formę wołacza (zwykle bywa odwrotnie, to wołacz ma formę mianownika).

Czasownik

Każdy czasownik posiada aspekt - dokonany lub niedokonany. System czasów jest różny u czasowników dokonanych i niedokonanych. Od czasownika bazowego tworzy się inne czasowniki przez dodawanie przedrostków. Tak tworzy się też formy dokonane z niedokonanych. Dość często występuje też sytuacja, że w złożeniach czasownik niedokonany staje się dokonanym, a forma niedokonana jest zupełnie inna:
- X - czasownik bazowy o znaczeniu 1 w aspekcie niedokonanym
- przedrostek 1 + X - czasownik o znaczeniu 1 w aspekcie dokonanym
- przedrostek 2 + X - czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie dokonanym!
- przedrostek 2 + Y - czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie niedokonanym
- Y - forma nieistniejąca! Np.:
- robić - czasownik bazowy w aspekcie niedokonanym
- zrobić - ten sam czasownik w aspekcie dokonanym
- zarobić - czasownik pochodny w aspekcie dokonanym
- zarabiać - czasownik pochodny w aspekcie niedokonanym
- rabiać - forma nieistniejąca!

Czasy

Istnieją następujące czasy (różne formy mają to samo znaczenie):
- czasy niedokonane
- przyszły złożony
- forma imiesłowowa - "będziemy robili"
- forma bezokolicznikowa - "będziemy robić"
- teraźniejszy - "robimy"
- przeszły (niedokonany)
- forma ściągnięta - "robiliśmy"
- forma z końcówką osobową doczepioną do innego wyrazu - "żeśmy robili", "myśmy robili", "gdybyśmy robili" itd.
- forma z pominiętą końcówką osobową - "my robili"
- zaprzeszły (niedokonany) - "robiłem był", "byłem robił" itd.
- czasy dokonane
- przyszły prosty - "zrobimy"
- przeszły (dokonany)
- forma ściągnięta - "zrobiliśmy"
- forma z końcówką osobową doczepioną do innego wyrazu - "żeśmy zrobili", "myśmy zrobili", "gdybyśmy zrobili" itd.
- forma z pominiętą końcówką osobową - "my zrobili"
- zaprzeszły (dokonany) - "zrobiłem był", "byłem zrobił", "byłbym zrobił" itd. Czasowniki w aspekcie dokonanym nie mają form złożonych czasu przyszłego. Dlatego wystepują tylko w trzech czasach. W ten sposób w języku polskim możemy wyróżnić siedem czasów, choć należy zauważyć, że: # Formy czasu teraźniejszego są tworzone tak samo, jak formy czasu przyszłego prostego. # Formy czasu przeszłego niedokonanego są tworzone tak samo, jak formy czasu przeszłego dokonanego. # Formy czasu zaprzeszłego niedokonanego są tworzone tak samo, jak formy czasu zaprzeszłego dokonanego.

Czas zaprzeszły

Oznacza zdarzenie które zaszło przed innym zdarzeniem. Jest najrzadziej używanym czasem i jest na drodze do zupełnego zaniku, jednak nadal można go niekiedy napotkać, szczególnie w trybie przypuszczającym (np. "byłbyś zrobił X, to nie stałoby się Y"). Większość użytkowników nie wyczuwa jednak różnicy znaczenia między wyrażeniami w czasie zaprzeszłym a wyrażeniami w czasie przeszłym.

Czas przeszły

Czas przeszły oznacza zdarzenie które już zaszło (dokonany) lub zachodziło (niedokonany). Nie jest to wprawdzie zbyt użyteczna definicja (polega na użyciu czasownika "zajść" w odpowiednim czasie), jednak powinna być dla większości użytkowników języka polskiego zrozumiała. Forma z pominiętą końcówką osobową występuje tylko w przypadku zaznaczenia osoby przez odpowiedni zaimek: "my zrobili", nigdy samo "zrobili". Forma ta jest generalnie gwarowa i w powszechnym użyciu zanika. Końcówka osobowa jest ruchoma - pierwotnie czas przeszły składał się z imiesłowu przeszłego i czasownika pomocniczego. Może występować w połączeniu z czasownikiem w formie przeszłej, ze słowem pomocniczym że, lub z innymi słowami. Możliwe są więc formy typu (końcówka osobowa zaznaczona na czerwono):
- gdzie byliście
- gdzie żeście byli (w zasadzie gdzież-eście)
- gdzieście byli
- myśmy tego nie zrobili
- rybyśmy łapali We współczesnym języku dominuje postać z końcówką doklejoną do imiesłowu czasu przeszłego. Inne formy mają charakter potoczny lub są stosowane do podkreślenia.

Czas teraźniejszy

Pod względem formy jest identyczny jak czas przyszły prosty. Formy czasu teraźniejszego oznaczają czynności lub stany:
- aktualne (np. Teraz jem śniadanie);
- omnitemporalne (np. Kwadrat ma cztery boki);
- habitualne (np. We wtorki chodzę na siłownię). Marginalne jest użycie form czasu teraźniejszego dla oznaczenia czynności lub stanów:
- przyszłych (np. Jutro pracuję do ósmej);
- przeszłych (np. To było tak: idę sobie ulicą, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagańca).

Czas przyszły prosty

Pod względem formy jest identyczny jak czas teraźniejszy. Formy czasu przyszłego prostego oznaczają czynności lub stany przyszłe (np. Za miesiąc skończę szkołę). Marginalne jest użycie form czasu przyszłego prostego dla oznaczenia czynności lub stanów:
- habitualnych (np. Zawsze, kiedy przyjdzie, wypija kieliszek wódki);
- omnitemporalnych (np. Nie rozpali się ognia, jeśli się nie ma żadnych narzędzi);
- przeszłych (np. To było tak: idę sobie ulicą, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagańca).

Czas przyszły złożony

Formy czasu przyszłego złożonego oznaczają czynności lub stany przyszłe. Nowsza forma imiesłowowa (będzie robił) występuje częściej niż dawniejsza forma bezokolicznikowa (będzie robić), szczególnie w rodzaju męskim. W innych rodzajach forma bezokolicznikowa jest krótsza i wygodniejsza niż imiesłowowa (będzie robiła).

Przymiotnik

Prawie wszystkie przymiotniki odmieniają się według jednego wzoru. Jednak różnie modyfikuje się ostatnią spółgłoskę grupę spółgłosek, co zaznaczone zostało różnymi kolorami. Wołacz jest zawsze równy mianownikowi. W przypadku pól:
- Białego - forma podstawowa przymiotnika (mianownik rodzaju żeńskiego)
- Zielonych - drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ka", "ga" lub "ia" w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
- Błękitnych - drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ia" w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
- Czerwonego - należy dokonać zmiękczenia poprzedzającej grupy spółgłosek i dodać "i" lub "y" zależnie od wyniku Przekształcenia zmiękczające to m.in. (w porównaniu z mianownikiem rodzaju męskiego liczby pojedynczej):

Liczebnik

W języku polskim występują liczebniki typu:
- jeden - odmienny jak przymiotnik
- dwa, trzy - odmienne na swój sposób
- pierwszy, drugi, trzeci - odmieniane jak przymiotniki
- pojedynczy, podwójny, potrójny - odmieniane jak przymiotniki Występują też liczebniki ułamkowe:
- półtora - 3/2 (nie ma go w większości innych języków europejskich)
- pół 1/2
- ćwierć - 1/4 Dość ciekawym zjawiskiem jest skracanie liczebników w przypadku wyliczeń często używane przez dzieci. Wygląda to mniej więcej tak: dziesięć, jedna (jedena), dwana, trzyna, czterna, pietna, szesna, siedemna, osiemna, dziewietna, dwa, dwa jeden, dwa dwa itd.

Aktualnie zachodzące zmiany

Każdy język podlega ciągłym zmianom, z których niektóre w końcu się przyjmują głęboko w języku, inne zaś mają ograniczony wpływ na język lub też odchodzą zupełnie w zapomnienie. Również we współczesnej polszczyźnie zachodzi wiele zmian, zarówno gramatycznych jak i leksykalnych. Nie można z góry powiedzieć że jedne zmiany są dobre a inne złe - o tym które zwyciężą zdecydują dzisiejsi i przyszli użytkownicy języka polskiego.

Zmiany struktury dialektów

W związku z przesiedleniami ludności po drugiej wojnie światowej, urbanizacją, wpływami kultury masowej (telewizja, prasa) oraz powszechnej edukacji prowadzonej w dialekcie ogólnym, język polski coraz bardziej się ujednolica. Cechy gwar są o wiele słabiej widoczne u młodszych użytkowników języka. Nie dotyczy to wszystkich gwar - np. gwarom góralskim i śląskim jak na razie wyginięcie nie grozi, jednak większość użytkowników polszczyzny mówi dziś wspólnym dialektem.

Zmiany gramatyczne

Prawdopodobnie najbardziej rzucającą się w oczy zmianą jest wypieranie rodzaju męskorzeczowego przez męskożywotny. Wiele słów które dotychczas były jednoznacznie nieżywotne, w języku potocznym, zwłaszcza w języku młodzieży, jest traktowane jako żywotne. Objawia się to tym, że biernik jest równy dopełniaczowi nie zaś jak dotychczas mianownikowi. Bardzo częste są formy "mieć pomysła" czy "obejrzeć filma" (formy jak na razie wyłącznie potoczne). Większość nowych słów odnoszących się do zjawisk niematerialnych przyjmuje rodzaj męskożywotny również w języku oficjalnym. I tak formy "dostać e-maila/SMSa" są znacznie bardziej popularne od form "dostać e-mail/SMS".

Zmiany leksykalne

Następuje zapożyczanie dużej ilości wyrazów angielskich, a jednocześnie zanika wiele dawnych zapożyczeń, głównie francuskich i rosyjskich. Ciekawym zjawiskiem jest zmiana wymowy niektórych francuskich zapożyczeń z francuskiej na angielską, np. image wymawia się współcześnie raczej imidż niż imaż.

Zmiany fonetyczne

W związku z zapożyczeniami słów z języka angielskiego o odmiennej fonetyce rozpowszechniają się rzadko dotychczas spotykane połączenia głosek np. po głoskach zębowych t, d, s, z, r pojawia się i (didżej, tir, ring).

Zmiany w postrzeganiu wulgaryzmów

W ostatnich latach wiele słów przeszło z języka wulgarnego do zwykłego języka potocznego. Przykładem może być np. przymiotnik "zajebisty". Wiele innych wyrazów, które pozostały wulgaryzmami ograniczyło swoją siłę, np. wyraz "kurwa" jest często używany w sytuacjach w których jeszcze nie tak dawno temu byłby uważany za nie do pomyślenia. Z drugiej strony, w ramach politycznej poprawności, pewne słowa uważa się za bardziej obraźliwe niż kiedyś. Np. słowa "pedał" współcześnie używać nie wypada (oprócz w znaczeniu części roweru), zastąpił je angielski "gej" lub "homoseksualista".

Zobacz też

- Zasady pisowni polskiej
- Rada Języka Polskiego
- Powstanie i rozwój języka polskiego

Linki zewnętrzne

- [http://www.jezykoznawcy.abc.pl ogólnopolskie forum językoznawców - obszerna sekcja poświęcona językowi polskiemu (english, deutch, français)]
- [http://jezyk-polski.eza.pl Język polski w liceum]
- [http://wiktionary.org/wiki/Polish_language Kurs języka polskiego (po angielsku)]
- [http://grzegorj.w.interia.pl/gram/isopl/gram1.html Gramatyka języka polskiego]
- ko:폴란