:: wikimiki.org ::
| Bliski Wschód |
Bliski Wschód
Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) - nazwa stosowana dla określenia obszaru geograficznego leżącego na styku trzech kontynentów Europy, Azji i Afryki.
Geografia
Obejmuje on państwa położone w południowo-zachodniej Azji i północno-wschodniej Afryce. Najczęściej do krajów Bliskiego Wschodu zalicza się: Arabię Saudyjską, Bahrajn, Cypr, Irak, Iran, Izrael z Autonomią Palestyńską, Jemen, Jordanię, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syrię, Turcję, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Egipt i Sudan. W sumie zajmują one powierzchnię ok. 9,7 mln km2 z liczbą ludnością przekraczającą 300 mln mieszkańców (1995).
Historia
Region ten jest kolebką wielkich cywilizacji starożytnych (Mezopotamia, starożytny Egipt) oraz trzech wielkich religii monteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Przez wiele wieków było to centrum starożytnego świata.
Uwarunkowania polityczne
Współcześnie pod względem kulturowym zdecydowaną większość stanowi ludność arabskojęzyczna wyznająca islam (oprócz Arabów również Turcy) - zobacz: cywilizacja arabska.
Region ten był i nadal jest niestabilny pod względem politycznym, by wymienić tylko konflikt palestyński i związane z nim wojny izraelsko-arabskie, wojnę iracko-irańską czy wojnę w Zatoce Perskiej.
Gospodarka
Bliski Wschód jest bardzo ważnym regionem gospodarczym, gdzie koncentruje się znaczna część światowego wydobycia ropy naftowej. Ponadto krzyżują się tu ważne międzynarodowe linie komunikacji lotniczej i morskiej (Kanał Sueski).
Pozostałe informacje
Określenia Bliski, Środkowy i Daleki Wschód to typowy przykład nazwy etnocentrycznej, a w tym wypadku europocentrycznej, czyli z punktu widzenia Europejczyków. Nazwa "Bliski Wschód" oznaczała południowo-zachodnią Azję.
Kategoria:Regiony świata
Kategoria:Azja
Kategoria:Afryka
ja:中東 simple:Middle East zh-cn:中东地区
Język arabski
Język arabski - język należący do południowej grupy języków semickich, zapisywany alfabetycznym pismem arabskim od strony prawej do lewej.
Kraje z arabskim jako językiem urzędowym: Algieria, Arabia Saudyjska, Autonomia Palestyńska, Bahrajn, Czad, Egipt, Erytrea, Irak, Jemen, Jordania, Katar, Komory, Kuwejt, Liban, Libia, Maroko, Mauretania, Oman, Sahara Zachodnia, Sudan, Syria, Tunezja i Zjednoczone Emiraty Arabskie
Rozróżniamy klasyczny język arabski (wykształcony w VII i VIII wieku) oraz język potoczny z różnymi odmianami terytorialnymi (dialektami)
dialektami
Klasyczny język arabski jako język świętej księgi islamu - Koranu i język wielkiej literatury i kultury arabsko-muzułmańskiej odegrał ważną rolę cywilizacyjną. Wraz z ekspansją religii zwiększał się wpływ i zasięg terytorialny samego języka.
W XIX wieku jako współczesny, arabski język literacki, stał się instrumentem nowej literatury i kultury arabskiej. Używany głównie w formie pisanej, wtórnie w mowie (np. w telewizji).
Dialekty języka arabskiego używane są jedynie w mowie. Sporadycznie wykorzystuje się zapis języka mówionego w dramatach, dialogach książkowych czy komiksach. Posługuje się nimi ludność w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. Pomiędzy dialektami tymi występują duże różnice utrudniające porozumienie osobom pochodzącym z różnych rejonów świata arabskiego. Niekiedy mówi się wręcz o językach arabskich porównując sytuacje do epoki formowania się języków romańskich z lokalnych dialektów łaciny ludowej (patrz dyglosja).
Kod ISO 639: ar/ara
Zobacz też: arabizm, Arabowie, kraje arabskie, alfabet arabski, kaligrafia arabska.
Kategoria:Islam
Arabski Język
ko:아랍어
ms:Bahasa Arab
ja:アラビア語
simple:Arabic language
th:ภาษาอาหรับ
Język hebrajski
Język hebrajski (iwrit, עִבְרִית) - język z grupy kananejskiej języków semickich, należący do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany alfabetem hebrajskim.
Posługiwano się nim w starożytnym Izraelu, od czasów niewoli babilońskiej zaczął on jednak wychodzić z powszechnego użycia, stając się de facto martwym językiem, używanym jedynie w modlitwie, podczas ceremonii oraz do zapisu tekstów religijnych (Tora, Miszna). W życiu codziennym Żydzi posługiwali się innymi językami, początkowo aramejskim, później w diasporze głównie jidysz (aszkenazyjczycy), ladino - dżudezmo (sefardyjczycy) bądź arabskim. Pod koniec XIX w., dzięki staraniom m.in. Eliezera ben Jehudy, okrzykniętego „wskrzesicielem hebrajszczyzny” (heb. מחיה השפה העברית), powstała nowoczesna wersja języka hebrajskiego, który od chwili powstania państwa Izrael w 1948 jest oficjalnie językiem urzędowym tego kraju. Obecnie posługuje się nim ok 5,1 mln ludzi (wg niektórych szacunków, uwzględniających także Arabów izrelskich oraz Izraelczyków żyjących na emigracji, liczba użytkowników języka hebrajskiego może dziś sięgać nawet 8 mln).
Historyczne etapy rozwoju języka hebrajskiego:
- biblijny - język Biblii (chrześcijańskiego Starego Testamentu),
- misznaicki - język Miszny, zmieniona składnia i nowe słownictwo,
- średniowieczny - język tekstów rabinicznych, istniał jedynie w formie pisanej,
- współczesny - od 1881 roku.
Zobacz też: alfabet hebrajski, hebraizm, Eliezer ben Jehuda
Linki zewnętrzne
- [http://kibucwil.w.interia.pl/jezyk_hebrajski.html Wirtualny Izrael]
Kategoria:Biblia
Hebrajski język
Kategoria:Izrael
ko:히브리어
ja:ヘブライ語
simple:Hebrew language
th:ภาษาฮีบรู
Azja
Azja – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi.
Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu
Oceanem Indyjskim i Australią od południa,
oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.
Azję zamieszkuje 2/3 całej ludności świata.
Wielkie regiony Azji
- Azja Zachodnia
- Bliski Wschód
- Kaukaz
- Środkowy Wschód
- Azja Środkowa
- Azja Południowa (subkontynent indyjski)
- Azja Południowo-Wschodnia
- Daleki Wschód (Azja Wschodnia)
- Syberia (Azja Północna)
- Azjatyckie Tygrysy
Państwa w Azji i ich Stolice to: Afganistan (Kabul), Arabia Saudyjska (Ar-Rijad), Armenia (Erewan), Azerbejdżan (Baku), Bahrajn (Al-Manama), Bangladesz (Dakka), Bhutan (Thimphu), Myanmar (była Birma) (Rangun), Brunei (Bandar Seri Begawan), Chiny (Pekin), Cypr (Nikozja), Filipiny (Manila), Gruzja (Tbilisi), Indie (Nowe Delhi), Indonezja (Dżakarta), Irak (Bagdad), Iran (Teheran), Izrael (Jerozolima - nieuznawane przez ONZ / Tel Awiw-Jafa), Japonia (Tokio), Jemen (Sana), Jordania (Amman), Kambodża (Phnom Penh), Katar (Ad-Dauha), Kazachstan (Astana), Kirgistan (Biszkek), Korea Południowa (Seul), Korea Północna (Phenian), Kuwejt (Kuwejt), Laos (Wientian), Liban (Bejrut),
Malediwy (Male), Malezja (Kuala Lumpur), Mongolia (Ułan Bator), Nepal (Katmandu), Oman(Maskat), Pakistan (Islamabad), Rosja (Moskwa),Singapur (Singapur), Sri Lanka (Kolombo), Syria (Damaszek), Tadżykistan (Duszanbe), Tajlandia (Bangkok), Tajwan (Tajpej), Timor Wschodni (Dili), Turcja (Ankara), Turkmenistan (Aszchabad), Uzbekistan (Taszkent), Wietnam (Hanoi), Zjednoczone Emiraty Arabskie (Abu Zabi).
Największym państwem Azji jest Rosja (wraz z częścią europejską), a najludniejszym Chiny.
Warunki naturalne
Ukształtowanie poziome
Azja stanowi - po Europie - najbardziej rozczłonkowaną część świata. Średnia odległość od morza wynosi tu 756 km, maksymalnie ok. 2360 km. Są to wartości największe wśród wszystkich części świata, będące efektem przede wszystkim jej wielkiej rozciągłości równoleżnikowej i południkowej. Łączna długość linii brzegowej Azji wynosi 70,6 tys. km i ustępuje tylko Ameryce Północnej. Półwyspy zajmują prawie 1/5 (19,5%) powierzchni Azji. Największe z nich to: Półwysep Arabski (27330 tys. km², Półwysep Indochiński (2174 tys. km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (501 tys. km²), Tajmyr (400 tys. km²), Kamczatka (370 tys. km²) i Koreański (220 tys. km²).
Wyspy zajmują stosunkowo niewiele, bo tylko 6,17% obszaru Azji. Jest jednak wśród nich największy na świecie Archipelag Malajski, zajmujący prawie 1,7 mln km² (z Borneo 735,9 tys. km², Sumatrą 433,8 tys. km², Celebesem 189 tys. km² i Jawą 126,7 tys. km²), nadto Filipiny (300 tys. km², z wyspą Luzon 105,7 tys. km² i Mindanao 95,6 tys. km²), archipelag Wysp Japońskich (369 tys. km², z Honsiu 230,5 tys. km² i Hokkaido 77,9 tys. km²), a także Sachalin (76,4 tys. km²), Cejlon (65,6 tys. km²), Tajwan (35,8 tys. km²), Hajnan (34,1 tys. km²), archipelagi: Ziemi Północnej (37,9 tys. km²), Wysp Nowosybirskich (38,5 tys. km²).
Między półwyspami i wyspami Azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych - otwartych, półzamkniętych lub zamkniętych - basenów morskich. Najważniejsze z nich znajdują się na Oceanie Atlantyckim i są to Morza: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. Indonezyjskie Morze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego i Filipin) oraz Zatoki: Bengalska i Perska.
Budowa geologiczna
Budowa geologiczna Azji jest bardzo złożona. Najstarszymi jej elementami strukturalnymi są krystaliczne platformy prekambryjskie: syberyjska, chińska, dekańska i arabska. Dwie ostatnie stanowią fragmenty dawnego kontynentu Gondwany i zostały połączone z Azją dopiero w kenozoiku. Mniejsze krystaliczne masywy prekambryjskie występują m.in. w: Tybecie, Kotlinie Kaszgarskiej, Mandżurii, na Półwyspie Koreańskim i w środkowo-wschodniej części Półwyspu Indochińskiego.
Obok prekambryjskich struktur platformowych występują też platformy paleozoiczne - są to położone w zachodniej Azji płyty turańska i zachodniosyberyjska. Pozostałą część obszaru Azji zajmują różnowiekowe orogeny. Najstarsze z nich, tzw. struktury bajkalskie, pochodzą z przełomu prekambru i paleozoiku. Orogeny kaledońskie występują przede wszystkim w Azji Środkowej, należą do nich. m.in.: Sajany, część Tien-szanu i Pogórze Kazaskie. Struktury hercyńskie prócz granicznego Uralu i położonego na północy półwyspu Tajmyr zajmują wielkie przestrzenie Azji Środkowej, obejmując m.in.: Ałtaj, Wyżynę Mongolską, Wielki i Mały Chingan, a także część Tien-szanu i Kunlunu.
Ukształtowanie pionowe
Azja jest - pomijając Antarktydę - częścią świata o najwyższej wysokości średniej, wynoszącej 990 m n.p.m. Obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują tylko 32,4%, prawie tyle samo, co tereny położone powyżej 1000 m n.p.m. (30,4%). Najwyższe wzniesienie Azji - Mt Everest (8848 m n.p.m.) jest równocześnie najwyższym szczytem świata, podobnie najgłębsza depresja Morza Martwego (405 m p.p.m.) jest najniżej położonym punktem na lądach kuli ziemskiej. Azja wznosi się najwyżej w swej centralnej części i stopniowo obniża we wszystkich kierunkach.
Obszary nizinne występują w jej północno-zachodniej części: Nizina Turańska, Zachodnio- i Północnosyberyjska, na wschodzie leży Nizina Północnochińska, na południu Nizina Gangesu, Indusu i Mezopotamii. Wielkie obszary wyżynne występują na północy (Wyżyna Środkowosyberyjska), zachodzie (Pogórze Kazaskie) i południud. (wyżyna Dekan, Półwysep Arabski). Wyżyna Dekan opada ku wschodowi i zachodowi krawędziowymi górami (Ghaty Wschodnie i Zachodnie), podobnie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim i południowym brzegom Półwyspu Arabskiego.
Wysoko położone obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną część Azji Zachodniej i Centralnej. Na zachodzie są to Wyżyny: Anatolijska, Armeńska i Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry: Pontyjskie, Taurus, Kaukaz, Elburs, Kopet-dag, Zagros i Mekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski - Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.: Tien-szan, Hindukusz, Karakorum, Himalaje oraz Kunlun i Góry Sino-Tybetańskie.
Południowym przedłużeniem Gór Sino-Tybetańskich są pasma górskie Półwyspu Indochińskiego i Archipelagu Malajskiego. Między Himalajami a Kunlunem znajduje się, uważana za najwyżej położoną na świecie, Wyżyna Tybetańska, a między Kunlunem i Tien-szanem wyżynna Kotlina Kaszgarska. Dalej na północnym wschodzie znajduje się rozległa Wyżyna Mongolska, którą otaczają pasma: Ałtaju, Sajanów, Gór Jabłonowych i Wielkiego Chinganu. Wschodnia część Syberii stanowi również obszar wyżynno-górski. Rozległe płaskowyże (m.in. Wyżyna Ałdańska, Zejsko-Burejska, Anadyrska) oddzielone sa od siebie górami, m.in.: Czerskiego, Wierchojańskimi, Kołymskimi, Koriackimi i Sichote Aliń, a także górami Kamczatki. Obszary górskie przeważają też na Półwyspie Koreańskim, w południowych Chinach, na Wyspach Japońskich, Tajwanie i Filipinach.
Znaczne obszary (ok. 16,5 mln km²) Azji zajmują pustynie, występujące zarówno w strefie zwrotnikowej (Półwysep Arabski, Nizina Hindustańska), podzwrotnikowej (pustynie Iranu), jak i umiarkowanej, kontynentalnej (Nizina Turańska, Kotlina Kaszgarska).
Stosunki wodne
Najdłuższymi rzekami Azji są: Jangcy (5520 km), Huang He (4670 km), Amur (4510 km), Mekong (4500 km), Lena (4400 km), Jenisej (4130 km), Ob (4070 km), Indus (3180 km) i Syr-daria (3078 km). Najdłuższą rzeką Azji, stanowiącą dopływ innej rzeki, jest wpadający do Obu Irtysz (4248 km). Największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie: Ob (2975 km²), Jenisej (2580 km²), Lena (2490 km²) i Amur (1855 km²). Najwięcej wody do Oceanu Spokojnego odprowadza Jangcy (35 tys. m³/s), największą ilość zawiesiny (2,18 mld t rocznie) niosą Ganges z Brahmaputrą, tworzące u wspólnego ujścia potężną deltę. W środkowej i zachodniej Azji wiele rzek ma charakter okresowy lub epizodyczny. Liczne rzeki, powstające w górach, mają w górnym biegu charakter stały, ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach (np. Tarym o długości 2030 km) lub wręcz w piaskach pustyń.
Największe jeziora występują w północnej, środkowej i zachodniej części Azji, są to - oprócz Morza Kaspijskiego - silnie wysychające obecnie Jezioro Aralskie (ok. 33,6 tys. km²), najgłębszy na świecie Bajkał (powierzchnia 31,5 tys. km²) i częściowo słone Jezioro Bałchasz (17-22 tys. km²). Syberia, szczególnie zachodnia, jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych.
Współczesne zlodowacenie Azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych, w daleko na północ wysuniętych górach Syberii: Byrranga (Tajmyr), Czerskiego, Wierchojańskich (Jakucja), Koriackich (Kamczatka) oraz w wysoko wzniesionych pasmach Azji Centralnej (Karakorum, Himalaje, Hindukusz, Pamir, Tien-szan, Kunlun, Ałtaj) i Zachodniej (Kaukaz). Linia wiecznego śniegu, przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza, najwyżej wznosi się w Azji Środkowej, w wysokich pasmach górskich, położonych w skrajnie suchym, kontynentalnym klimacie zwrotnikowym. W Tybecie, w Transhimalajach dochodzi do 6100 m n.p.m. Największe lodowce znajdują się w: Karakorum (Sjaczen - 1189 km², Baltoro - 755 km², Hispar - 622 km²), Pamirze (Fedczenki - 992 km²) i Tien-szanie (Inylczek Południowy - 500 km²).
Ludność
Azję zamieszkuje blisko 3,5 mld ludzi, co stanowi ok. 60% ludności świata (brak danych dotyczących azjatyckiej części Rosji). Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰), przy czym najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) i Jemenie (36,7‰), najniższy - w Japonii (3,2‰).
Średnia gęstość zaludnienia 108 osób/km². Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne. Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy i Niziny Północnochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/km²). Inne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie nie zaludnione.
Największymi miastami Azji są: Seul (11,6 mln), Bombaj (9,9 mln), Szanghaj (9,1 mln), Dżakarta (9,2 mln), Tokio (8,0 mln), Delhi (7,2 mln), Karaczi (6,7 mln), Pekin (7,0 mln), Teheran (6,8 mln), Stambuł (7,6 mln) i Bangkok (5,6 mln).
Największe zespoły miejskie tworzą: Seul (16,3 mln), Chongqing (Czungcing) (15,0 mln), Osaka (13,8 mln), Szanghaj (13 mln), Bombaj (12,6 mln), Tokio (11,8 mln), Kalkuta (11,0 mln) i Pekin (10,5 mln).
Pod względem politycznym obszar Azji dzieli się (wraz z Rosją, z pominięciem Egiptu i Grecji) na 48 państw oraz 2 terytoria zależne - Autonomię Palestyńską i Makau (do XII 1999).
Kategoria:Kontynenty
!
zh-min-nan:A-chiu
ko:아시아
ms:Asia
ja:アジア
simple:Asia
th:ทวีปเอเชีย
Afryka
Afryka -drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,316 mln km2 powierzchni, czyli 20,3 % powierzchni globu. Zamieszkuje go jedna ósma populacji Ziemi, 810 mln ludzi.
Jest najbiedniejszym kontynentem na kuli ziemskiej, dotkniętym wieloma plagami - takimi jak malaria oraz AIDS - a także miejscem, gdzie największa część ludności cierpi niedożywienie lub nawet głód. W ciągu ostatniego dziesięciolecia Afrykę przeszła fala demokratyzacji i stabilizacji wewnętrznej, choć niektóre najgroźniejsze punkty zapalne wciąż trwają wojny domowe. Tym niemniej zakończenie długoletniej wojny domowej w Angoli i procesy pokojowe w Demokratycznej Republice Konga i w Sudanie spowodowały, że zaczęto mówić o 'Afrykańskim Renesansie' (termin ukuty przez obecnego prezydenta RPA Thabo Mbeki). Najgroźniejszymi punktami zapalnymi pozostają Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Wybrzeże Kości Słoniowej, Liberia, Sudan, Somalia, Zimbabwe oraz południowo-wschodnia Nigeria.
Geografia
Nigeria
Patrz: Geografia Afryki
Na północy leży największa pustynia świata - Sahara, a na południu najstarsza pustynia świata - Kalahari. Najdalej wysuniętym na północ punktem Afryki jest Przylądek Biały (37°20'), a na południe Przylądek Igielny (34°50').
Demografia
Ogólna liczba ludności Afryki wynosi 810 mln i wzrasta w tempie około 2% rocznie. Brak wiarygodnych statystyk, w tym wpływu epidemii AIDS (w niektórych państwach jak Botswana 1/3 populacji jest potencjalnie nosicielem wirusa HIV), na ogólną populację kontynentu powoduje, że wszelkie dane dotyczące trendów demograficznych są mało wiarygodne.
W dużym uproszczeniu ze względów etniczno-rasowych dzieli się Afrykę na dwie części. Północna Afryka jest zamieszkana głównie przez ludność pochodzenia semickiego. Znowu upraszczając tzw. Czarną Afrykę zamieszkuje rasa nilocka (m.in. Sudan, Etiopia a także takie plemiona jak Masaje i Hutu, rasa negroidalna (większość plemion Bantu oraz Zachodnia Afryka (od Mali i Senegalu na południe) oraz rasa buszmenoidalna (tzw. buszmeni, pigmeje i hotentoci). W dodatku Madagaskar zamieszkuje ludność pochodzenia malajskiego (jak np. na Papua Nowej Gwinei). Podział rasowy w Afryce jednak jest dużo bardziej skomplikowany: Patrz: rasa. Ponadto w RPA mieszka jedyne 'białe plemię' Afryki czyli Afrykanerzy (inaczej Burowie).
Do uzupełnienie:
Geografia
Gospodarka
Rolnictwo
Historia Afryki
Burowie
Patrz: Historia Afryki
Kraj pierwotnie zamieszkany przez Buszmenów, przybyłych tu prawdopodobnie w I tysiącl. p.n.e.; po nich przybyli Hotentoci, a od IX w. napływały ludy Bantu, które zepchnęły Buszmenów i Hotentotów na pd.-zach. Pierwsi Europejczycy pojawili się u schyłku XV w. (lądowanie żeglarzy portug.: B. Diaza 1487 w Zat. Stołowej i V. da Gamy 1497 w Natalu); kolonizacja eur. rozwinęła się dopiero w XVII w. po założeniu Kapsztadu (1652) przez J. van Riebeecka w imieniu hol. Zjednoczonej Kompanii Wschodnioind.; wokół portu powstała kolonia p.n. Kraj Przylądkowy, zarządzana przez gubernatora; w poł. XVII w. zaczęli napływać hol. chłopi (trekboerzy, zw. w Europie — Burami), następnie fr. hugenoci i niem. protestanci; od początku kolonizacji utrzymywano separację między białymi osadnikami i Afrykanami; osadnictwu towarzyszyły konflikty zbrojne z Hotentotami, później z Buszmenami, od lat 70. XVIII w. także z Bantu. Na przeł. XVIII i XIX w. Brytyjczycy opanowali kolonię, a 1806 doszło do ostatecznej aneksji. Od 1818 tworzenie zuluskiego państwa wodza Czaki i liczne wojny w Natalu; napływ osadników bryt. (od 1820) i zniesienie niewolnictwa (1834) spowodowały 1835–48 masową wędrówkę Burów w głąb interioru (tzw. Wielki Trek); po zaciętych walkach z plemionami Bantu (m.in. Zulusami) Burowie utworzyli (1838) Rep. Natalii (Natal), anektowaną 1843 przez Brytyjczyków, następnie Rep. Transwalu (od 1856 zw. Rep. Południowoafryk.), uznaną 1852 przez W. Brytanię, oraz (1854) Wolne Państwo Orania (Orania); w latach 80. istniały jeszcze 3 mniejsze republiki burskie. Rozpoczął się rozwój bryt. Kolonii Przylądkowej, ważnego punktu strategicznego i tranzytowego (1871–84 w jej składzie kolonia Basuto) — napływ ang. osadników (uitlanderów) do republik burskich, inwestycje londyńskich spółek górn. (po odkryciu w latach 60. i 70. bogatych złóż złota i diamentów w Transwalu i Oranii); 1877–81 Brytyjczycy przejściowo opanowali Transwal, 1879 po zwycięskiej wojnie z Zulusami zagarnęli teren ich państwa; w wyniku wojny ang.-burskiej 1899–1902 (burskie wojny) Brytyjczycy anektowali obie republiki. W 1907 powstały pierwsze partie afrykanerskie (od końca XIX w. Burowie nazywali siebie Afrykanerami, tj. ludźmi Afryki, Afrykańczykami): Het Volk [‘lud’] i Oranje Unie [‘związek orański’], walczące z bryt. dominacją w kolonii, a także robotn. Południowoafryk. Partia Pracy; 1910 z 4 kolonii utworzono bryt. dominium — Związek Pd. Afryki, premierem został gen. L. Botha, przywódca rządzącej Partii Południowoafryk., powstałej z połączenia Het Volk i Oranje Unie. Zaczęła się ustawowa dyskryminacja i segregacja rasowa (1911 ustawa o kopalniach i fabrykach, 1913 ustawa o gruntach tubylców); narodził się ruch wyzwoleńczy czarnej ludności (1912 powstał Południowoafryk. Tubylczy Kongres Nar., od 1923 p.n. Afrykański Kongres Narodowy — ANC) i nastąpił rozwój afrykanerskiego ruchu nacjonalistycznego (1912 utworzono Partię Narodową, a 1918 — Afrykanerski Związek Braci, który po 1948 stał się rzeczywistym ośr. władzy w państwie).
W czasie I wojny świat. Związek Pd. Afryki przystąpił do wojny przeciwko Niemcom i zajął Niem. Afrykę Pd.-Zach. (ob. Namibia), nad którą następnie sprawował mandat Ligi Narodów. Po wojnie nastąpił gwałtowny rozwój gosp. (górnictwo złota i diamentów, początki przemysłu przetwórczego), powstał biały i czarny proletariat. Od 1924 krajem rządziła koalicja Partii Nar. i Południowoafryk. Partii Nar., które 1934 połączyły się w Zjednoczoną Południowoafryk. Partię Nar. (premier J.B.M. Hertzog) i prowadziły politykę „dwóch strumieni” jako wyraz oficjalnego uznania nar. aspiracji Afrykanerów; następnie doszło do rozłamu w Zjedn. Południowoafryk. Partii Nar. i powstania Oczyszczonej Partii Nacjonalistycznej (reprezentującej afrykanerskich ekstremistów) oraz probryt. Partii Dominalnej. W 1931, na mocy nowej konstytucji opartej na Westminsterskim Statucie z 1931, ogłoszono niepodległość Związku. W 2 poł. lat 30. powstały organizacje faszyst., z Ossewa Brandwag [‘straż wozów zaprzężonych w woły’] na czele, otwarcie sympatyzujące z Niemcami.
W czasie II wojny świat. ustąpił premier Hertzog, sprzeciwiający się (wraz z przywódcami Oczyszczonej Partii Nacjonalistycznej) przystąpieniu Związku do wojny przeciw Niemcom; następcą Hertzoga został J.Ch. Smuts, który zadeklarował przystąpienie Związku Pd. Afryki do wojny po stronie aliantów (m.in. VIII 1944 dywizjony 31 i 34 południowoafryk. sił lotn., SAAF dokonały zrzutów dla powstańczej Warszawy). W 1948 koalicja afrykanerska (Partia Nacjonalistyczna i Partia Afrykanerska, które 1951 połączyły się w Partię Nar.) odniosła zwycięstwo wyborcze, a premierem pierwszego całkowicie afrykanerskiego rządu został F.D. Malan; Malan proklamował politykę apartheidu, którą realizowano w 2 etapach: 1948–63 tworzenie podstaw prawnych systemu apartheidu, 1963–89 — tzw. bantustanizacja RPA. Po Malanie stanowisko premiera objął J.G. Strijdom (1954–58), następnie H.F. Verwoerd (1958–66). W 1949 Związek anektował terytorium powiernicze ONZ — Afrykę Pd.-Zach., co spowodowało spór między Związkiem i ONZ zakończony 1966 cofnięciem przez Zgromadzenie Ogólne ONZ mandatu. W latach 50. narastał opór ludności kolorowej przeciwko polityce apartheidu i nasilały się represje władz; 1950 doszło do delegalizacji KP Afryki Pd. (od 1953 p.n. Południowoafryk. Partia Komunist.), 1960 — ANC i Panafrykanistycznego Kongresu Azanii (PAC, utworzony 1959 po rozłamie w ANC); 1962–63 zbrojne akcje antyrządowe, procesy przywódców ANC (surowe wyroki). Od lat 60. zaczęła się ostra krytyka apartheidu na forum ONZ (liczne rezolucje, ogłoszenie międzynar. bojkotu RPA, 1966 uznanie apartheidu za zbrodnię przeciwko ludzkości) i in. organizacji.
W 1961 władze Związku Pd. Afryki proklamowały powstanie RPA, przecinając ostatecznie konstytucyjne więzy łączące kraj z W. Brytanią, i wycofały się z bryt. Wspólnoty Narodów (gł. pod naciskiem azjat. czł. Wspólnoty). W 1963 władze RPA zaczęły tworzyć bantustany — pierwszym było Transkei (łącznie powstało ich 10). W latach 60. gospodarka RPA rozwijała się dynamicznie, rozbudowywano potencjał wojsk. (stworzenie silnej armii, przemysłu zbrojeniowego, od 1965 prace nad bronią nuklearną). W ramach tzw. bantustanizacji rząd RPA ogłosił „niepodległość” bantustanu Transkei (1976), Bophuthatswany (1977), Vendy (1979) i Ciskei (1981) oraz przyznał pełną autonomię wewn. pozostałym 6 bantustanom. Mimo delegalizacji ANC i in. organizacji ludności afryk. trwało odradzanie się ruchu oporu, od poł. lat 60. zbrojnie zwalczanego przez władze; w tym czasie RPA ściśle współpracowała z Rodezją i Portugalią w ramach tzw. białego imperium pd. Afryki (wojsk. interwencje RPA w Rodezji i Angoli).
Od pocz. lat 70. zaczął powstawać umiarkowany ruch oporu (kilkanaście organizacji czarnej ludności i antyrasistowska partia białych — Postępowa Partia Federalna zał. 1977), odrzucający popierane przez ANC i PAC zbrojne metody walki z apartheidem. W 1976 doszło do antyrządowych wystąpień czarnych Afrykanów w tzw. lokacjach (Soweto, Alexandria i in.) krwawo stłumionych przez policję i wojsko, oraz do pierwszych zbrojnych starć w Soweto między Zulusami i Khosa. Od poł. lat 70. RPA prowadziła agresywną politykę wobec popierających ruch oporu sąsiednich państw afryk., która przejawiła się interwencją w wojnie domowej w Angoli (1975–76), zbrojnymi atakami (od 1978) na Angolę, Mozambik, Botswanę i Lesotho, poparciem dla antyrządowej partyzantki w Mozambiku i walką z organizacją SWAPO w Namibii. Od 1976 władze RPA, wobec ożywienia polit. i zbrojnej działalności ANC, zaczęły realizować program „kontrolowanego osłabiania barier rasowych” (uchylono najbardziej drastyczne przepisy apartheidu, nowa konstytucja z 1984 przyznała prawa polit. ludności kolorowej i azjat., utworzono wielorasowy 3-izbowy parlament i rząd). Polityka modyfikacji apartheidu nie zapobiegła zaostrzeniu sankcji i międzynar. naciskowi na RPA; nastąpiło znaczne nasilenie ruchu oporu czarnej ludności i tworzenie się ekstremistycznych organizacji Afrykanerów walczących o utrzymanie apartheidu (1973 Afrykanerski Ruch Oporu, 1982 Konserwatywna Partia Afryki Pd.). Od 1987 trwa nie wypowiedziana wojna między ANC i zuluskim Ruchem Inkatha (od 1990 p.n. Partia Wolności Inkatha), która spowodowała tysiące ofiar. W 1989 przewodn. Partii Nar. i prez. RPA został F.W. de Klerk; rozpoczął on stopniową likwidację apartheidu — 1990 zalegalizowano ANC i 60 innych organizacji antyapartheidowych, zwolniono z więzienia (po 27 latach) przywódcę ANC — N. Mandelę, podjęto dialog z opozycją; 1991 zniesiono ustawodawstwo apartheidu, a także prowadzono rokowania na temat przyszłości kraju w ramach tzw. Konferencji na Rzecz Demokr. Afryki Pd. (CODESA); ANC wyrzekł się zbrojnej walki z władzami. W 1993 w wyniku rozmów ustalono termin pierwszych demokr. wyborów powszechnych (IV 1994), przyjęto projekt nowej konstytucji; jednak nie ustał konflikt między ANC i Partią Wolności Inkatha. Przemiany dokonujące się w RPA doprowadziły do konsolidacji „białej” prawicy i — z drugiej strony — do zbrojnej działalności Azańskiej Lud. Armii Wyzwoleńczej (wojsk. organizacja PAC) przeciwko białej ludności; zwiększyła się liczba czł. Południowoafryk. Partii Komunist. i organizacji czarnej skrajnej lewicy. Działalność prez. de Klerka i Mandeli przyniosła im międzynar. uznanie i Pokojową Nagrodę Nobla; RPA po zniesieniu apartheidu nawiązała stosunki dyplomatyczne z krajami Afryki i Europy Wsch. (zniesiono międzynar. sankcje wobec RPA). W pierwszych demokr. wyborach z IV 1994 zwyciężył ANC, jego przewodn. Mandela został prezydentem; dotychczasowy prezydent, przewodn. Partii Nar., de Klerk objął stanowisko drugiego wiceprezydenta, a przywódca Partii Wolności Inkatha, Buthelezi, został min. spraw wewnętrznych.
Podział administracyjny Afryki
Państwa Afryki i ich Stolice:
Wielkie regiony Afryki
- Afryka Północna
- Algieria
- Egipt
- Libia
- Maroko
- Mauretania
- Sudan
- Tunezja
- Sahara Zachodnia (pod kontrolą marokańską)
- terytoria portugalskie: Madera, Azory
- terytoria hiszpańskie: Wyspy Kanaryjskie, Ceuta i Melilla
- Afryka Zachodnia
- Benin
- Burkina Faso
- Kamerun
- Gabon
- Gambia
- Ghana
- Gwinea Bissau
- Gwinea
- Liberia
- Mali
- Niger
- Nigeria
- Senegal
- Sierra Leone
- Togo
- Wybrzeże Kości Słoniowej
- Wyspy Świętego Tomasza i Książęca
- Republika Zielonego Przylądka (Cape Verde)
- Afryka Centralna
- Republika Środkowoafrykańska
- Czad
- Demokratyczna Republika Konga
- Gwinea Równikowa
- Republika Kongo
- Róg Afryki
- Dżibuti
- Erytrea
- Etiopia
- Somalia -- Somaliland
- Afryka Wschodnia
- Burundi
- Kenia
- Komory
- Seszele
- Rwanda
- Tanzania
- Uganda
- Afryka Południowa
- Angola
- Botswana
- Lesotho
- Madagaskar
- Malawi
- Mauritius
- Mozambik
- Namibia
- Reunion
- Suazi
- Republika Południowej Afryki
- Zambia
- Zimbabwe
Zobacz też: Maghreb, Czarna Afryka, Czarny islam, Afrochrześcijaństwo, Religie rodzime Afryki, Odkrycia i badania Afryki, Historia Afryki, Unia Afrykańska, sztuka Czarnej Afryki.
Kategoria:Kontynenty
!
zh-min-nan:Hui-chiu
ko:아프리카
ms:Afrika
ja:アフリカ
simple:Africa
th:ทวีปแอฟริกา
BahrajnBahrajn, Królestwo Bahrajnu (Al-Bahrajn, Mamlakat al-Bahrajn) – niewielkie państwo położone w Azji na archipelagu w Zatoce Perskiej.W roku 1971 uzyskało niepodległość. Od lat 30. XX wieku wydobywa się tam ropę naftową, a uzyskane dochody inwestuje na miejscu.
Od 2002 roku emir Bahrajnu używa tytułu "król".
- Ważniejsze miasta: Manama, Muharrak
- Długość wybrzeża: 161 km
- Najwyższy punkt: Jabal ad Dukhan 122 m n.p.m..
- Najniższy punkt: Zatoka Perska 0 m n.p.m.
- Średnia długość życia: ogółem 72,98 lat; mężczyźni 70,58 lat; kobiety 75,45 lat
- Piśmienność dorosłych: 85%
- Religia: muzułmanie - szyici 75%, sunnici 25%
- Grupy etniczne: rodowici mieszkańcy 63%, Azjaci 19%, pozostali Arabowie 10%, Irańczycy 8%
sunnici
Historia
Ze względu na dogodne położenie i naturalne warunki portowe archipelag Bahrajnu od czasów starożytnych służył żegludze i handlowi w Zatoce Perskiej (znany był również z połowu pereł). Od VII w. n.e. włączony do kalifatu (najpierw Umajjadów, potem Abbasydów). W latach 1521–1602 we władaniu Portugalczyków, następnie — Persów (do 1782). W 1783 został zdobyty przez ród Al-Chalifa z plemienia Al-Utub z Półwyspu Arabskiego. Ród ten panuje w Bahrajnie do czasów współczesnych. Od początku XIX w. umacnianie się wpływów Wielkiej Brytanii. W 1820 zawarcie układu pokojowego o ochronie handlu morskiego (Bahrajn był jednym z ośrodków piractwa i handlu niewolnikami tzw. Wybrzeża Piratów). Następne układy z Brytyjczykami (1861, 1880, 1892, 1911) oddały Bahrajn pod protektorat brytyjski w zamian za ochronę przed zakusami perskimi i tureckimi (Iran rościł stałe pretensje do Bahrajnu). W 1958 Bahrajn zawarł układ o granicach morskich z Arabią Saudyjską. W latach 1968–1971 był w składzie Federacji Emiratów Arabskich. W 1971 wycofał się z Federacji i uzyskał całkowitą niepodległość. Od 1971 członek ONZ i Ligi Państw Arabskich oraz od 1981 Rady Współpracy Zatoki (Perskiej).
Ludnosć
Bahrajn zamieszkują głównie Arabowie (rdzenni i imigranci z innych krajów arabskich) stanowią około 70% ogółu mieszkańców Bahrajnu, pozostali to cudzoziemscy pracownicy z USA i Europy Zachodniej. Przyrost naturalny wysoki, około 25‰ rocznie. Średnia gęstość zaludnienia 767 mieszkańców na km². Ponad 80% ludności mieszka w miastach, głównie: Al-Manama, Al-Muharrak. Religią państwa jest islam (40–45% sunnici, 60–55% szyici).
Gospodarka
Bahrajn jest krajem przemysłowym: górnictwo ropy naftowej, gazu ziemnego i przemysł przetwórczy wytwarzają łącznie ok. 35% produktu krajowego brutto, rolnictwo zaledwie 1%, usługi, zwłaszcza handlowe, tranzytowe i bankowe pozostałą część. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosi ok. 6,5 tys. dolarów amerykańskich (1995).
Przemysł
Ropę naftową i gaz ziemny eksploatuje się głównie ze złóż podmororskich, pod kontrolą przedsiębiorstw państwowych. Rafinerie w Al-Manama, Sitra i Awali przetwarzają ropę naftową własną (ok. 2 mln ton rocznie) i importowaną rurociągiem podmorskim z Arabii Saudyjskiej. Energia elektryczna produkowana w elektrowniach gazowych jest wykorzystywana w hutnictwie aluminium i do odsalania wody morskiej. Rozwinięte rzemiosło (tkactwo, garncarstwo).
Rolnictwo
Produkcja rolna w 20% pokrywa potrzeby wewnętrzne. W oazach i na terenach nawadnianych odsoloną wodą morską uprawa palmy daktylowej, drzew cytrusowych, warzyw oraz ryżu i pszenicy. Połów ryb, krewetek, pereł odgrywa coraz mniejszą rolę z powodu rosnącego zanieczyszczenia wód Zatoki Perskiej.
Podział administracyjny
krewetek
Bahrajn jestpodzielony na gubernatorstwa od 3 lipca 2002 r.
#Capital
#Central
#Muharraq
#Northern
#Southern
Kategoria:Bahrajn
zh-min-nan:Bahrain
ko:바레인
ms:Bahrain
ja:バーレーン
simple:Bahrain
th:ประเทศบาห์เรน
IrakIrak, Republika Iraku (arab. Al Iraq, العراق; Republika Iraku, Al Jumhuriyatu al Iraq, الجمهوريّة العراق) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, graniczące (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Turcją, Iranem, Zatoką Perską, Kuwejtem, Arabią Saudyjską, Jordanią i Syrią. Stolicą i największym miastem Iraku jest Bagdad.
Informacje ogólne
- Irak obejmuje powierzchnię 434 920 km2.
- Struktura ludności: Arabowie - około 75%, Kurdowie około 19%, Asyryjczycy 3-4% (6,5% według AINA - międzynarodowej organizacji asyryjskiej), Turkmeni 1,5%, Azerowie, Persowie.
- Struktura religijna: islam, przy czym szyitów jest 56-61%, a sunnitów - 35-41%. Oprócz muzułmanów spotyka się także chrześcijan (443 tys., w tym 200 tys. katolików obrządków chaldejskiego, łacińskiego, syryjskiego i ormiańskiego), na południu - mandaici, a na północy, wśród Kurdów, jezydów i Ahl-e hakk.
- Używane języki: arabski oraz na północy kurdyjski.
Irak ma największe po Arabii Saudyjskiej złoża ropy. Gospodarka jest poważnie zniszczona z powodu wojny w Zatoce Perskiej, późniejszych sankcji ONZ, amerykańskiej interwencji w 2003 roku i niestabilności w okresie powojennym.
Podział administracyjny
Irak dzieli się na 18 prowincji nazywanych muhafazami (w nawiasach podano stolice prowincji):
- Al-Anbar (Ar-Ramadi)
- Al-Basra (Al-Basra)
- Al-Kadisijja (Ad-Diwahijja)
- Al-Musanna (As-Samawa)
- An-Nadżaf (An-Nadżaf)
- As-Sulajmanijja (As-Sulajmanijja)
- At-Tamim (Kirkuk)
- Babilon (Al-Hilla)
- Bagdad (Bagdad)
- Dahuk (Dahuk)
- Dijala (Bakuba)
- Irbil (Irbil)
- Karbala (Karbala)
- Majsan (Al-Amara)
- Niniwa (Mosul)
- Salah Ad-Din (Tikrit)
- Wasit (Al-Kut)
- Zi Kar (An-Nasirijja)
z czego 3 północno-wschodnie prowincje As-Sulajmanijja, Dahuk i Irbil tworzą tzw. Kurdyjski Okręg Autonomiczny.
Bogactwa naturalne
Największym bogactwem naturalnym Iraku są bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Pod koniec lat 80 roczne wydobycie plasowało Irak na drugim miejscu wśród bliskowschodnich producentów ropy naftowej. Dzięki dochodom uzyskiwanym z jej sprzedaży w XX wieku kraj systematycznie unowocześniał się, rozwijając swą infrastrukturę i tworząc nowe gałęzie przemysłu. Poza ropą naftową i gazem ziemnym Irak posiada bogate złoża siarki (Miszrak), fosforytów (Akaszot) i metali kolorowych.
Rolnictwo
W rolnictwie jest zatrudnionych 13% ludności zawodowo czynnej, która dostarcza taką samą część produktu krajowego brutto. Ponieważ kraj nie jest samowystarczalny pod względem żywnościowym, produkty rolne są głównym towarem sprowadzanym z zagranicy. Do głównych roślin uprawnych należą daktyle, bawełna, ryż, pszenica, jęczmień, proso. W okolicach wielkich miast rozwija się warzywnictwo i uprawa owoców. Irak należy, obok Egiptu, do głównych światowych producentów daktyli. Największe plantacje palm daktylowych znajdują się w delcie Tygrysu i Eufratu.
Historia
Eufrat
Na terenach zajmowanych przez dzisiejszy Irak, około 3500 roku p.n.e. rozwinęła się starożytna cywilizacja Sumerów (Mezopotamia), później narodziły się tam cywilizacje babilońska i asyryjska, podbite w pierwszej połowie VI w. p.n.e. przez Persję. Po podbojach Aleksandra Macedońskiego w latach 334-321 p.n.e. tereny te weszły w skład jego imperium, a następnie były najważniejszą prowincją imperium Seleucydów. Następnie władali tam Partowie i Sasanidzi. W VII wieku n.e. tereny te zostały opanowane przez Arabów i stanowiły centrum arabskiego kalifatu. Od XVI wieku panowali tam Turcy osmańscy walcząc o te ziemie z Persją.
W 1917 roku terytorium Iraku zostało zajęte przez wojska brytyjskie pod dowództwem gen. Stanleya Maude (cytat: Przychodzimy jako wyzwoliciele, nie zdobywcy). Od 1918 Irak stał się brytyjskim terytorium mandatowym Ligi Narodów. Antybrytyjskie powstania stłumiono bombardowaniami i użyciem broni chemicznej (gaz musztardowy). Brytyjczycy osadzili na tronie emira Abda Allaha Fajsala.
1932-1979
Obecne państwo powstało oficjalnie w 1932 na terenach brytyjskiego mandatu Ligi Narodów jako monarchia rządzona przez dynastię Haszymidów, lecz ze znacznym wpływem interesów brytyjskich.
Wybuch drugiej wojny światowej i upadek Francji w 1940 spowodował wzrost nastrojów antybrytyjskich. Skrajni nacjonaliści żądali zerwania współpracy z Wielką Brytania i nawiązania sojuszu z Niemcami. W latach 1940 i 1941 oficerowie armii irackiej ograniczyli współpracę z armią brytyjską, a przywódcy o nastawieniu panarabskim rozpoczęli tajne rozmowy z Niemcami. W kwietniu i maju 1941 armia brytyjska wkroczyła do Iraku. Rozpoczęły się walki z armią iracką. Konflikt trwał około 30 dni i zakończył się kapitulacją wojsk irackich. Przywódcy panarabscy uciekli z kraju. Pomoc niemiecka na którą liczyli Irakijczycy ograniczyła się do małej jednostki Luftwaffe (7 He-111, 14 Bf-110, 20 Ju-52). Samoloty te latały z irackimi znakami rozpoznawczymi.
Nowi przywódcy Iraku przyjęli brytyjskie żądania w sprawie tranzytu wojsk i zaopatrzenia. Przez Irak szła część pomocy amerykańskiej dla Związku Radzieckiego w ramach umowy Lend-Lease. Irak wypowiedział wojnę państwom Osi w styczniu 1942 roku.
Zamach stanu z 1958 roku obalił monarchię. W latach 50. wzrosło znaczenie socjalistyczno-nacjonalistycznej arabskiej partii Baas, która głosiła program zjednoczenia wszystkich krajów arabskich (inny odłam rządzi w Syrii) i reform socjalistycznych.
Z pomocą CIA Baas dokonała zamachu stanu przeciw rządom prezydenta Kassema w 1963 i ostatecznie przejęła pełnię władzy w roku 1968. Od 1979 do 2003 partia i kraj rządzone były przez Saddama Husajna, który odsunął od władzy wcześniejszego prezydenta - Ahmeda Hassana al-Bakra. Opozycja w Iraku przestała praktycznie istnieć.
1980-1990
Po zwycięstwie rewolucji islamskiej Chomeiniego w Iranie Irak otrzymywał znaczące wsparcie od mocarstw zachodnich (Francja, Wielka Brytania, USA, a także RFN) oraz Związku Radzieckiego i państw arabskich. 7 czerwca 1981 roku izraelskie lotnictwo zbombardowało zbudowany z francuską pomocą reaktor jądrowy Osirak w miejscowości Tuwaitha koło Bagdadu (pierwsze bojowe użycie samolotów F-16) obawiając się, że być to zaczątek irackiego programu budowy broni atomowej.
22 września 1980 pod pretekstem konfliktu granicznego o Shatt al-Arab - połączone ujście do Zatoki Perskiej rzek Tygrys i Eufrat - wojska irackie przekroczyły granicę z Iranem i doszło do trwającej osiem lat wojny iracko-irańskiej. Wybuch wojny spowodował zbliżenie między Zachodem i Irakiem (w 1982 USA usunęły Irak z listy krajów wspierających terroryzm i nawiązały stosunki dyplomatyczne). W krwawym i wyniszczającym konflikcie (łączne straty rzędu 400 mld USD), w którym obie strony łamały konwencję genewską, a wojsko irackie od 1983 wielokrotnie używało broni chemicznej, zginęło do miliona ludzi. 18 sierpnia 1988 wobec rosnącego wsparcia Zachodu i ZSRR dla Husajna Iran zdecydował się podpisać zaproponowane przez ONZ zawieszenie broni.
W połowie lat 80. wojsko krwawo stłumiło powstanie irackich Kurdów. W czasie pacyfikacji północy kraju używano broni chemicznej przeciwko cywilom. 17 marca 1988 wojsko irackie dokonało przy pomocy broni chemicznej masakry 5 tysięcy mieszkańców (75% ofiar stanowiły kobiety i dzieci) kurdyjskiego miasta Halabdża. Podobny los spotkał setki innych kurdyjskich wiosek.
1990-2000
W 1990 władze Iraku wystąpiły z roszczeniami do terytorium Kuwejtu, który stanowił kiedyś część terytorium mandatowego Ligi Narodów. Na rozkaz Saddama Husajna wojska irackie siłą zajęły terytorium tego kraju.
Po agresji irackiej na Kuwejt i aneksji tego państwa w 1990 r., Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucjach nr 660 z 2 sierpnia 1990 i 668 z 29 listopada 1990 wezwała Irak do natychmiastowego wycofania się z zagarniętych ziem, nałożyła nań sankcje ekonomiczne i upoważniła państwa członkowskie do użycia wszelkich dostępnych środków w celu zmuszenia Iraku do przestrzegania wymienionych rezolucji. Brak efektów w negocjacjach spowodował powstanie wielonarodowej koalicji (38 państw) i podjęcie działań zbrojnych przeciwko Irakowi.
17 stycznia 1991 roku doszło do operacji znanej jako Pustynna Burza, która doprowadziła do wyparcia wojsk irackich z Kuwejtu. Przed operacją lądową sił połączonych Pustynny Miecz oddziały irackie zostały rozbite atakami z powietrza. W tym czasie Irak wystrzelił kilkadziesiąt rakiet Scud na cele w Izraelu oraz Arabii Saudyjskiej, ale bez większych efektów. Wycofujące się siły irackie podpaliły także większość szybów naftowych w Kuwejcie. Po kilkutygodniowej wojnie siły irackie zostały rozbite, zmuszone do wycofania się z Kuwejtu i przyjęcia warunków zawieszenia broni. Ponieważ mandat ONZ pozwalał tylko na wyparcie wojsk irackich z Kuwejtu, działania wojenne zostały przerwane po wycofaniu się Irakijczyków.
W operacji Pustynna Burza uczestniczył także polski kontyngent (319 osób), w skład którego wchodziły: okręt szpitalny (ORP Wodnik) i ratowniczy (ORP Piast) oraz personel medyczny (baza w saudyjskim porcie Al-Jubail).
W wojnie zginęło do 200 tys. Irakijczyków (głównie zmobilizowanych rezerwistów) i 148 żołnierzy koalicji antyirackiej. Praktycznie nietknięta pozostała 100-tysięczna Gwardia Rewolucyjna - ostoja władzy Saddama, która zdołała się wycofać w głąb Iraku. W czasie nalotów mimo wykorzystania tzw. inteligentnej broni zginęło wielu irackich cywili (szacunkowo 10-15 tysięcy). Między innymi 13 lutego w zbombardowanym schronie w Bagdadzie zginęło 315 kobiet i dzieci.
Koalicja antyiracka nie udzieliła także pomocy wywołanym z jej inspiracji powstaniom szyitów w południowym Iraku oraz Kurdów na północy. Na mocy mandatu ONZ powstały jedynie strefy zakazu lotów dla irackich samolotów powyżej 36 oraz poniżej 33 równoleżnika. W czasie tłumienia powstań przez Gwardię Husajna zginęło ok. 60 tysięcy osób, a 1,5 mln Kurdów uciekło do Turcji i Iranu. Aby zniszczyć szyicką zbrojną opozycję, Husajn nakazał osuszyć bagna w delcie Tygrysu i Eufratu.
Po wojnie na mocy mandatu ONZ prowadzone były w Iraku kontrole tamtejszego przemysłu celem unieszkodliwienia rozpoczętego jeszcze z pomocą państw Zachodu irackiego programu budowy broni masowego rażenia. Jednocześnie nałożone zostało ścisłe embargo gospodarcze na Irak, który może wyeksportować jedynie tyle ropy, aby za pieniądze uzyskane z jej sprzedaży kupić żywność i lekarstwa.
W praktyce zasady embarga nie umożliwiały nawet tego, a w dodatku znaczne sumy pieniędzy zostały sprzeniewierzone przez przedstawicieli reżimu Husajna. W wyniszczonym wojną kraju doszło do katastrofy humanitarnej, w wyniku której zmarło co najmniej kilkaset tysięcy ludzi - głównie dzieci, a Irak z dość bogatego - jak na standardy regionu - kraju stał się jednym z najbiedniejszych.
Pomimo końca wojny i braku mandatu ONZ samoloty brytyjskie i amerykańskie patrolujące lotnicze "strefy bezpieczeństwa" na północy i południu wielokrotnie bombardowały cele naziemne - według przedstawicieli Pentagonu w odpowiedzi na próby namierzania czy zestrzeliwania ich przez stanowiska obrony przeciwlotniczej.
W 1998 roku Husajn zerwał współpracę z inspektorami ONZ, oskarżając ich o działalność szpiegowską na rzecz USA oraz o przedłużanie inspekcji w celu przeciwdziałania zdjęciu nałożonych sankcji.
Inwazja 2003 r. i amerykańska obecność w Iraku
Od 2002 roku Stany Zjednoczone prowadziły przygotowania do kolejnego uderzenia na Irak. Stojąc przed groźbą wojny, Husajn zgodził się na powrót inspektorów ONZ. Amerykańskie plany nie zyskały poparcia wszystkich członków NATO, doprowadzając do kryzysu w Sojuszu Północnoatlantyckim. m.in. pomimo nacisków ze strony Francji i Niemiec, Polska poparła Stany Zjednoczone. Wojna wywołała także gwałtowną reakcję części opinii publicznej - 15 lutego 2003 roku przez świat przetoczyły się manifestacje antywojenne, które - jak się szacuje - w samej Europie zgromadziły ponad 10 milionów osób. Ocenia się, że był to największy globalny protest w historii.
20 marca 2003 roku we wczesnych godzinach rannych amerykańskie i brytyjskie samoloty uderzyły na cele w Bagdadzie. Następnego dnia na terytorium Iraku wkroczyły wojska koalicji. Prezydent Bush ogłosił rozpoczęcie operacji "Iracka wolność". W wojnie brały udział wojska USA, Wielkiej Brytanii, Polski i Australii a na morzu wspierały je Dania i Hiszpania. Na północy Iraku aliantom pomogli kurdyjscy rebelianci zdobywając miasto Mosul.
9 kwietnia wojska amerykańskie zdobyły Bagdad. Irakijczycy w euforii niszczyli wszelkie wizerunki Saddama Husajna znajdujące się na ulicach.
1 maja prezydent USA George W. Bush ogłosił koniec poważniejszych walk w Iraku. Irak został podzielony na cztery strefy (przez zwolenników interwencji zwane "strefami stabilizacyjnymi", a przez przeciwników - "strefami okupacyjnymi"). Dwie północne kontrolują Amerykanie, południową Brytyjczycy, a środkową stojący na czele międzynarodowej dywizji Polacy. Alianci wprowadzili własną administrację oraz powołali z dniem 13 lipca Radę Zarządzającą złożoną z przedstawicieli głównych grup ludności - szyitów, sunnitów i Kurdów - w proporcjach w przybliżeniu odpowiadających proporcjom ludnościowym Iraku, w większości jednak złożoną z emigrantów prześladowanych przez reżim Husajna, którzy powrócili do Iraku po jego upadku.
Walki jednak wbrew przedwczesnym deklaracjom amerykańskim nie ustały. Grupy, nazywane przez jednych - z racji stosowanych krwawych metod - terorystami, a przez innych - z racji głoszonych celów - bojownikami lub ruchem oporu działają przede wszystkim na terytoriach zamieszkanych przez sunnitów (tzw. Trójkąt sunnicki); na terenach szyickich i kurdyjskich walki są rzadsze. Celem ataków są przede wszystkim wojska stabilizacyjne, Irakijczycy podejmujący współpracę z Aliantami (np. policjanci, urzędnicy), oraz pracownicy ONZ. Podejmowane są też ataki na infrastrukturę, przede wszystkim na ropociągi. Poza tym dochodzi też do starć pomiędzy poszczególnymi grupami Irakijczyków. Paradkosem jest to, że więcej irakijczyków-cywili zginęło z rąk terrorystów niż aliantów.
Największym zamachem nie skierowanym bezpośrednio przeciwko siłom stabilizacyjnym było wysadzenie, przez terrorystów 29 sierpnia samochodu pułapki przed meczetem w Nadżafie, w którym zginął Mohammed Baqir al-Hakim (przypuszczalny cel ataku) oraz około 90 osób.
13 grudnia 2003 roku Saddam Husajn został ujęty przez amerykańskich żołnierzy w pobliżu Tikritu.
1 marca 2004 r. Rada Zarządzająca przyjęła tymczasową konstytucję Iraku.
28 czerwca władzę w Iraku przejął tymczasowy rząd kierowany przez Alawiego, co formalnie zakończyło amerykańską okupację Iraku. Wojska Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników pozostały jednak w Iraku. W tym okresie rebelianci i terroryści skoncentrowali swoje ataki na przedstawicielach nowych władz irackich. Zginęło m.in. wielu policjantów i żołnierzy irackiej Gwardii Narodowej. Powszechne stały się porwania ludzi (z pobudek politycznych albo dla okupu). W związku z tym wiele zagranicznych firm wycofało nieiracki personel, a niektóre całkowicie zaprzestały działalności. Symbolem terroryzmu w Iraku stał się powiązany z al-Kaidą Jordańczyk Abu Musab al-Zarkawi, który stoi za najkrwawszymi zamachami.
Mimo terroru w wyborach parlamentarnych 30 stycznia 2005 r. wzięło udział 59% uprawnionych do głosowania. Byli to w większości szyici i Kurdowie. Wśród sunnitów frekwencja była bardzo mała. W najniebezpieczniejszych rejonach kraju wybory w ogóle się nie odbyły. 13 lutego 2005 Iracka Niezależna Komisja Wyborcza podała wyniki wyborów. Wygrał szyicki Zjednoczony Sojusz Iracki (48,1 proc. głosów) przed Sojuszem Kurdyjskim (25,7 proc. głosów) oraz Listą Iracką premiera Ijada Alawiego (13,8 proc. głosów).
Zobacz też
- Polska strefa w Iraku (przez zwolenników obecności polskich wojsk w tym kraju zwana "strefą stabilizacyjną", a przez przeciwników - "strefą okupacyjną")
- Obóz Babilon (ang. Camp Babilon)
- Dżemdet Nasr
- Stosunki polsko-irackie do II wojny światowej
- Waldemar Milewicz - polski dziennikarz zastrzelony w Iraku.
- Wojna w Iraku
- George W. Bush
Zewnętrzne linki
- [http://www.eurojihad.org Wojna w Iraku i aktualności wg osób popierających interwencję]
Kategoria:Państwa Azji
zh-min-nan:Iraq
ko:이라크
ms:Iraq
ja:イラク
simple:Iraq
th:ประเทศอิรัก
Izrael
Izrael, Państwo Izrael (hebr. - מדינת ישראל Medinat Yisra'el, arab. دولة اسرائيل - Daulat Isra'il) – państwo położone na Bliskim Wschodzie, w historycznej Palestynie.
To, które miasto stanowi stolicę Izraela jest sprawą kontrowersyjną. Stolicą jest Jerozolima (prawnomiędzynarodowy status Jerozolimy nie został dotąd uregulowany; ONZ i większość państw, w tym Polska, nie uznają de iure suwerenności Izraela nad całą Jerozolimą).
Ustrój polityczny
Główny artykuł: ustrój polityczny Izraela
Izrael jest krajem demokracji parlamentarnej reprezentowanej przez władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
Jest to jedyne państwo na Bliskim Wschodzie z formą rządu jako demokracja
Obywatelstwo
Obywatelstwo państwa Izrael przysługuje:
- osobom, które uzyskały prawo powrotu zgodnie z ustawą o powrocie z 1950 roku;
- osobom zamieszkałym w Palestynie przed powstaniem Izraela;
- dzieciom obywateli Izraela;
- osobom, które uzyskały naturalizację.
Siły Obronne Izraela
Główny artykuł: Siły Obronne Izraela
Cawa Hagana LeIsrael - zostały powołane do życia podczas wojny w 1948 roku, mają na celu obronę kraju zarówno przed atakami militarnymi, jak i przejawami terroru.
Izrael jest jedynym krajem świata, gdzie kobiety podlegają obowiązkowi służby wojskowej.
Czas odbywania zasadniczej służby wojskowej dla mężczyzn 36 miesięcy a dla kobiet 24 miesiące.
Geografia
Główny artykuł: Geografia Izraela
Powierzchnia:
- 20 770 km2 (bez Wzgórz Golan i terenów Autonomii Palestyńskiej)
- 27 817 km2 (włączając Wzgórza Golan i tereny Autonomii Palestyńskiej).
Sąsiedzi i długość granic:
- Egipt - 255 km
- Jordania - 238 km
- Liban - 79 km
- Syria - 76 km
- Autonomia Palestyńska-Strefa Gazy - 51 km
- Autonomia Palestyńska-Zachodni Brzeg Jordanu - 307 km
- Morze Śródziemne - 180 km
- Morze Martwe - 70 km
- Morze Czerwone nad Zatoką Akaba - 7 km
Podział administracyjny
6 dystryktów (mechozot, l.p. machoz):
- Dystrykt Jerozolimy
- Dystrykt Północny
- Dystrykt Hajfy
- Dystrykt Centralny
- Dystrykt Tel-Awiwu
- Dystrykt Południowy
Ludność
6.631.000 (stan na 2003 rok)
Średnia gęstość zaludnienia:
279 osób/km2
Większość ludności mieszka na wybrzeżu Morza Śródziemnego. W Izraelu jest wysoki poziom warunków bytowych i wykształcenia społeczeństwa. Najwyższy na Bliskim Wschodzie stopień urbanizacji. 90% ludności mieszka w miastach.
Główne miasta (według danych z 2003 roku):
- Jerozolima (Yerushalaim, Al Kuds) - 680 000 mieszkańców
- Tel Awiw-Jaffa - 360 000 mieszkańców
- Hajfa (Hefa) - 271 000 mieszkańców
- Aszdod - 188 000 mieszkańców
- Beer Szewa - 182 000 mieszkańców
- Petah Tikwa - 173 000 mieszkańców
- Holon - 166 000 mieszkańców
- Natanja - 165 000 mieszkańców
- Bnei Brak - 139 000 mieszkańców
- Bat Yam - 134 000 mieszkańców
- Ramat Gan - 127 000 mieszkańców
Główne wyznania:
- judaizm (4,78 mln - 79,2%)
- islam (901 tys - 15%)
- chrześcijaństwo (129 tys - 1,7%)
- druzowie (99 tys - 1,3%) i inni.
Gospodarka
Główny artykuł: gospodarka Izraela
Podstawowe informacje o ekonomii
Historia
Główny artykuł: historia Izraela
Zobacz też
- hymn państwowy, godło Izraela, flaga Izraela
- Żydzi, judaizm, język hebrajski, Święta żydowskie
- Światowa Organizacja Syjonistyczna
Linki zewnętrzne
[http://www.aish.com/wallcam/ Kamera internetowa pokazująca ścianę płaczu]
[http://www.honestreporting.com/ Honest Reporting]
!
Kategoria:Judaizm
zh-min-nan:Í-sek-lia̍t-kok
ko:이스라엘
ms:Israel
ja:イスラエル
simple:Israel
JemenJemen (Al-Jaman, Republika Jemeńska, Al-Dżumhūrijja al-Jamanijja, الجمهوريّة اليمنية) – azjatyckie państwo położone na Półwyspie Arabskim nad Morzem Arabskim, Zatoką Adeńską i Morzem Czerwonym , pomiędzy Omanem i Arabią Saudyjską. Stolica: Sana. Największe miasta: Aden, Taizz, Al-Hudajda, Al-Mukalla.
Ustrój polityczny
Podstawy ustroju politycznego Jemenu zostały określone w konstytucji z 16 maja 1990 r. z poprawkami wprowadzonymi w latach 1994 i 2001.
Jemen jest republiką na czele której stoi prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na 7-letnią kadencję (od 2001 r.). Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament. Licząca 301 członków Izba Reprezentantów wybierana jest w wolnych wyborach co 6 lat. Senat – druga izba parlamentu składająca się ze 111 osób jest mianowana przez prezydenta (od 2001 r.). Władzę wykonawczą sprawuje rząd pod przewodnictwem premiera.
Podział administracyjny
Jemen jest podzielony na 19 prowincji (muhafazah): Abyan, 'Adan, Ad Dali', Al Bayda', Al Hudajda, Al Jawf, Al Mahrah, Al Mahwit, 'Amran, Dhamar, Hadramawt, Hajjah, Ibb, Lahij, Ma'rib, Sa'dah, San'a', Shabwah, Taizz. Do celów administracyjnych i wyborczych stolica kraju traktowana jest jako dodatkowa prowincja.
Geografia
Jemen leży na południowej krawędzi Płaskowyżu Arabskiego. W rzeźbie kraju dominują góry i wyżyny. W jego zachodniej części, równolegle do wybrzeża Morza Czerwonego ciągną się pasma gór krawędziowych As-Sirat z najwyższym szczytem Jemenu Nabi Szuajb (3760 m n.p.m.) Od morza oddziela je nizina Tihama. Południowa część kraju jest górzysta z najwyższym szczytem Adaran (2513 m n.p.m.). We wschodniej części Jemenu dominują wyżyny i płaskowyże poprzecinane dolinami rzek okresowych. Północ kraju zajmuje pustynia Ar-Rub al-Chali.
Jemen leży w strefie klimatu zwrotnikowego suchego. Wielkość opadów waha się od 80-130 mm na nizinach nadbrzeżnych do 800 mm rocznie w najwyższych pasmach górskich. Niektóre regiony na północny i północnym wschodzie kraju (pustynia Ar-Rub al-Chali) pozbawione są opadów przez 5-10 lat. Średnie temperatury w styczniu wynoszą od 25°C na nizinach nadbrzeżnych do 13°C w górach. Średnie temperatury lipca wahają się od 32°C na nizinach do 20°C w górach.
Z powodu niesprzyjających warunków klimatycznych w Jemenie występują wyłącznie rzeki okresowe. Dominują ubogie gleby pustynne, jedynie w dolinach rzek okresowych zdarzają się żyźniejsze gleby aluwialne, a na obszarach wyżynnych czerwone buroziemy.
Na nizinach dominuje pustynna i półpustynna roślinność krzewiasta z gajami daktylowymi w miejscach o większej wilgotności. W środkowej części kraju spotkać można rzadkie sawanny i kolczaste zarośla. W górach występują lasy akacjowe w najwyższych partiach zastąpione przez karłowate oliwki i drzewiaste jałowce.
Wśród zwierząt żyjących na terytorium Jemenu występuje wiele gatunków pochodzących z terenu Afryki m.in.: pawian płaszczowy, koziorożec nubijski, gazele, oryks arabski. Żyją tam również: hiena pręgowana, karakal, szakal złocisty, waran szary, gekon i żmija rogata.
Historia
Na terenie dzisiejszego Jemenu istniały w starożytności państwa minejskie (XII-VII wiek p.n.e. oraz Królestwo Saby (X/IX-II wiek p.n.e.). W II wieku p.n.e. północnym Jemenem zaczęli władać Himjaryci a w 525 roku n.e. zdobyli te terytoria Abisyńczycy. W roku 575 n.e. tereny te zostały przyłączone do Persji. Południowy Jemen został opanowany w I wieku p.n.e. przez Rzymian, a w IV wieku n.e. wszedł w skład imperium perskiego. W VII wieku całe terytorium Jemenu zostało opanowane przez Arabów. Od XVI wieku Jemen wchodził w skład imperium osmańskiego. Północny Jemen uzyskał niepodległość od Turcji w roku 1918 (od 1962 r. – Jemeńska Republika Arabska). Jemen Południowy w XIX wieku stał się brytyjskim protektoratem z głównym ośrodkiem w Adenie. Ta część Jemenu uzyskała niepodległość dopiero w roku 1967 przyjmując od 1970 r. nazwę Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu. Jemen Południowy znalazł się w strefie wpływów ZSRR. Pod koniec 1972 r. wybuchła wojna pomiędzy obydwoma państwami. Do zjednoczenia Jemenu doszło dopiero w roku 1990. Pierwsze demokratyczne wybory miały miejsce w roku 1993. Rok później doszło do próby secesji dawnego Jemenu Południowego i wybuchu wojny domowej, która zakończyła się zwycięstwem wojsk rządowych w lipcu 1994 r.
Gospodarka
Jemen jest jednym z najsłabiej rozwiniętych państw arabskich. Produkt krajowy brutto w roku 2003 wynosił 15,09 mld USD, co dawało 800 USD w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Wzrost gospodarczy wynosił 2,8%. Wskaźnik inflacji od kilku lat utrzymuje się na poziomie około 10% (10,8% w 2003 r.). Maleje wskaźnik zadłużenia kraju, który w roku 1997 sięgał 67,3% wartości PKB. Dane za rok 2003 mówią o 39,5% zadłużeniu. Wysoka jest stopa bezrobocia wynosząca 35% (2003).
Większość zatrudnionych pracuje w rolnictwie i pasterstwie. Produkcja rolnicza to: zboża, owoce, warzywa, rośliny strączkowe, kawa, bawełna, zwierzęta hodowlane (owce, wielbłądy, kozy, bydło, drób). Istotne znaczenie ma również rybołówstwo. Największe znaczenie w przemyśle ma produkcja oraz przetwarzanie ropy naftowej. Mniejsze zaś wytwarzanie wyrobów bawełnianych, ze skóry oraz materiałów budowlanych. Największym ośrodkiem przemysłowym jest Aden.
W roku 2003 Jemen zanotował nadwyżkę w handlu zagranicznym. Eksportuje się głównie ropę naftową, poza tym kawę oraz suszone i solone ryby. Importuje: żywność, maszyny i urządzenia oraz produkty chemiczne. Według danych z 2003 r. największy udział w eksporcie Jemenu mają: Chiny - 28,5%, Tajlandia - 18,3%, Indie - 14%, Korea Południowa - 10,5%, Malezja - 5,1%. Najwięcej importuje się z: Zjednoczonych Emiratów Arabskich - 13,5%, Arabii Saudyjskiej - 10,8%, Chin - 9.4%, USA - 5.2%, Kuwejtu - 4,7%, Francji - 4,3%.
Ludność
Jemen zamieszkują prawie wyłącznie Arabowie. Spotkać można tam również nielicznych mieszkańców pochodzenia afrykańskiego, europejskiego lub hinduskiego. Religią dominującą jest islam (ok. 99% populacji) z niewielką przewagą wyznawców sunnickiej wersji tej religii. Około 1/3 ludności zamieszkuje w miastach.
Linki zewnętrzne
- [http://www.y.net.ye/polemb/ Ambasada RP w Sanie]
- [http://www.yemen-embassy.pl Ambasada Republiki Jemenu w Polsce]
- [http://www.presidentsaleh.info/ Prezydent Jemenu]
- [http://www.yahodeville.com/wyprawy/2005horn/jemen.html/ Yaho de Ville - Relacja z podróży po Jemenie. Informacje praktyczne.]
!
zh-min-nan:Yemen
ko:예멘
ms:Yaman
ja:イエメン
| | |
