Brązy

Grupa, okres, blok

11 (IB), 4, d

8920 kg/m³, 3,0

czerwonawy

Własności atomowe

63,546 u

Promień atomowy (obl.)

135 (145) pm

138 pm

140 pm

Ar]3d¹⁰4s¹

2, 8, 18, 1

1, 2, 3, 4

Własności kwasowe tlenków

średnio zasadowe

regularna ściennie
centrowana

Własności fizyczne

stały

1357,6 K
(1084,4 °C)

2840 K
(2567 °C)

7,11×10^-3 m³/mol

300,3 kJ/mol

13,05 kJ/mol

0,0505 Pa (1358 K)

3570 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,90 (Pauling)
1,75 (Allred)

380 J/(kg
- K)

59,6×10⁶ S/m

401 W/(m
- K)

745,5 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1957,9 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

3555 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

5536 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁶³Cu	69,17%	stabilny izotop z 34 neutronami
⁶⁴Cu		12,7 godz	w.e.	1,675	⁶⁴Ni
⁶⁴Cu		12,7 godz	β^-	0,579	⁶⁴Zn
⁶⁵Cu	30,83%	stabilny izotop z 36 neutronami
⁶⁷Cu		61,9 godz	β^-	0,58	⁶⁷Zn

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu

Miedź (Cu, łac. cuprum) - pierwiastek chemiczny, metal z XI grupy pobocznej. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65. Znana jest od starożytności, od kiedy to była podstawowym składnikiem brązów.

Występowanie

Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach 55 ppm w postaci minerałów: chalkopirytu, chalkozynu, malachitu i innych. Z punktu widzenia żywienia, najwięcej miedzi znajduje się w nieprzetworzonych produktach spożywczych. Szczególnie dużo jest jej w owocach morza (ostrygi, homary), ale można ją znaleźć również w chlebie gruboziarnistym, warzywach strączkowych, gotowanych podrobach i kiwi.

Właściwości

Czysta miedź metaliczna jest różowo-brązowym, miękkim metalem o bardzo dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym. Nie ulega na powietrzu korozji, ale reaguje z zawartym w powietrzu dwutlenkiem węgla pokrywając się charakterystyczną zieloną patyną. Gdy w powietrzu zawarte jest dużo dwutlenku siarki zamiast zielonej patyny obserwuje się czarny nalot siarczku miedzi.

Związki

Siarczan miedzi(II) CuSO₄ ma własności odkażające, a bezwodny ma silne własności higroskopijne i jest stosowany do suszenia rozpuszczalników. Kompleksy miedzi są trwałe, jednak dość łatwo jest zmieniać stopień utlenienia miedzi w takich kompleksach i dlatego są one często stosowane jak katalizatory reakcji redoks. Roztwory wodne soli miedzi(I) są intensywnie zielone, a roztwory soli miedzi(II) intensywnie niebieskie, co wykorzystuje się w miareczkowaniu kolorymetrycznym układów redoks. Miedź z cyną, cynkiem, molibdenem i innymi metalami przejściowymi tworzy cały zestaw stopów zwanych ogólnie brązami. Najbardziej znane z nich to: udający złoto tombak i posiadający bardzo dobre własności mechaniczne oraz znaczną odporność na korozję mosiądz.

Zastosowanie

Jest ona masowo wykorzystywana do produkcji przewodów elektrycznych i ogólnie w elektronice. Ze względu na duże zapotrzebowanie i stosunkowo małe zasoby neutralne miedź stanowi materiał strategiczny. Miedź jest dodawana do wielu stopów, zarówno do stali jaki i do stopów aluminium. Miedź jest też dodawana do srebra i złota poprawiając znacznie ich własności mechaniczne.

Znaczenie biologiczne

Miedź jest mikroelementem występującym w centrach reaktywności wielu enzymów. Potrzebna jest do tworzenia się krwinek czerwonych, wchodzi w skład hemocyjaniny, wpływa pozytywnie na błonę otaczającą komórki nerwowe, bierze udział w przesyłaniu impulsów nerwowych. Wchodzi w skład enzymu o działaniu przeciwutleniającym, zwanego dysmutazą podtlenkową, chroniącego błony komórkowe przed wolnymi rodnikami. Ponadto bierze udział w tworzeniu tkanki łącznej i sytnezie prostaglandyn, związków zwanych hormonami miejscowymi, wpływających między innymi na czynność serca i ciśnienie tętnicze krwi. Jej minimalne dzienne spożycie wynosi 0,5 ppm. Genetycznie uwarunkowany defekt metabolizmu miedzi prowadzi do wystąpienia schorzenia nazywanego chorobą Wilsona (zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe). Niedobór miedzi może stać się przyczyną niedokrwistości, ponieważ zbyt mała ilość tego pierwiastka powoduje gorsze wchłanianie żelaza i zmniejszenie liczby czerwonych krwinek. Ponadto przypuszcza się, że powoduje uszkodzenie serca i tętnic, zaburzenia pracy systemu nerwowego (np. mrowienia, brak koncentracji). Niewystraczająca ilość miedzi obniża również ilość białych krwinek, a zatem zmniejsza odporność organizmu. Zobacz też: choroba wodorowa miedzi.Kategoria:Pierwiastki_chemiczne ko:구리 ja:銅 simple:Copper th:ทองแดง

Pierwiastek

- matematyka
- pierwiastek algebraiczny
- pierwiastek arytmetyczny
- pierwiastek funkcji
- pierwiastek kwadratowy
- pierwiastek sześcienny
- pierwiastek wielokrotny
- pierwiastek wielomianu
- pierwiastek chemiczny ko:원소 ms:Unsur ja:エレメント

Blacha

Blacha – wyrób hutniczy, którego grubość jest znacznie mniejsza od długości i szerokości, a te ostatnie są do siebie zbliżone. Grubości blach leżą w granicach od dziesiątych części milimetra do kilkudziesięciu milimetrów. Blachy mogą być gładkie lub posiadać fakturę powierzchniową. Blachy dostarczane są w postaci płaskich arkuszy lub taśm zwinietych w kręgi. Bardzo cienka blacha, o grubości setnych lub nawet tysięcznych części milimetra, nazywana jest folią. Blacha trapezowa - blacha falista, o fali w kształcie trapezu. Zobacz też: taśma kategoria:materiały

Drut

Drut – wyrób hutniczy lub element konstrukcyjny, którego wymiary poprzeczne są niewielkim ułamkiem długości. Druty mają przekrój poprzeczny niemal wyłącznie okrągły, a stosunek średnicy przekroju do długości jest zazwyczaj mniejszy od 0.0001. Średnice drutów leżą w granicach od części milimetra do 8mm. Druty o średnicy większej niż 8mm zaliczane są do prętów. Druty dostarczane są zazwyczaj w formie zwiniętej na szpulach lub w buchtach. Druty używane są jako materiał konstrukcyjny do mało odpowiedzialnych naciągów, wieszaków, do wiązania prętów zbrojeniowych w żelbetonie, w elektrotechnice i elektronice jako przewody elektryczne lub do produkcji lin itp. Druty, z wyjątkiem bardzo sprężystych, mogą być kształtowane bez użycia specjalnych narzędzi lub nawet gołą ręką. Druty wykonuje się technologią przeciągania na gorąco lub na zimno. Z niektórych metali, posiadających bardzo dobre własności plastyczne, np. złota lub srebra, daje się wykonać druty o średnicach rzędu ułamków milimetra. Druty te nazywane są niciami. kategoria:metalurgia ja:ワイヤ

Rura

Rura – element konstrukcyjny o pierścieniowym przekroju poprzecznym i znacznej długości. Rury są stosowane jako przewody do prowadzenia cieczy i gazów lub jako elementy do budowy maszyn i innych urządzeń technicznych oraz konstrukcji budowlanych. Wykonane mogą być ze stali, żeliwa, metali kolorowych, betonu, żelbetu, tworzyw sztucznych (np. polietylenu, polichlorku winylu). Mogą stanowić także osłonę np. dla prowadzonych przewodów elektrycznych. Stosuje się rury do prowadzenia instalacji w osłonach termicznych tzw. rury termoizolowane. Rura – określenie używane w stosunku do rurociągów np. Kaspijska rura, Wielka rura. Zobacz też: Qunickiego Rura, Kundta Rura Kategoria:Instalacje budowlane

Cyna

ja:錫

In - Sn - Sb
Ge Sn Pb
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Cyna, Sn, 50

Własności metaliczne

metal grup głównych

Grupa, okres, blok

14 (IVA), 5, p

7310 kg/m³, 1,5

srebrzystobiały

Własności atomowe

118,710 u

Promień atomowy (obl.)

145 (145) pm

141 pm

217 pm

Kr]4d¹⁰5s²5p²

2, 8, 18, 18, 4

4, 2

Własności kwasowe tlenków

amfoteryczne

tetragonalna

Własności fizyczne

stały

505,08 K
(231,93 °C)

2875 K
(2602 °C)

16,29×10^-3 m³/mol

295,8 kJ/mol

7,029 kJ/mol

5,78×10^-21 Pa (505 K)

2500 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,96 (Pauling)
1,72 (Allred)

228 J/(kg
- K)

9,17×10⁶ S/m

66,6 W/(m
- K)

708,6 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1411,8 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

2943,0 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

3930,3 kJ/mol

V Potencjał jonizacyjny

7456 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r.	s.r.	e.r. MeV	r.p.
¹¹²Sn	0,97%	stabilny izotop z 62 neutronami
¹¹⁴Sn	0,65%	stabilny izotop z 64 neutronami
¹¹⁵Sn	0,34%	stabilny izotop z 65 neutronami
¹¹⁶Sn	14,54%	stabilny izotop z 66 neutronami
¹¹⁷Sn	7,68%	stabilny izotop z 67 neutronami
¹¹⁸Sn	24,23%	stabilny izotop z 68 neutronami
¹¹⁹Sn	8,59%	stabilny izotop z 69 neutronami
¹²⁰Sn	32,59%	stabilny izotop z 70 neutronami
^121mSn		55 lat	β^-	0,394	¹²¹Sb
^121mSn		55 lat	i.t.	0,006	¹²¹Sn
¹²²Sn	4,63%%	stabilny izotop z 72 neutronami
¹²⁴Sn	5,79%	stabilny izotop z 74 neutronami
¹²⁶Sn		1×10⁵ lat	β^-	0,380	¹²⁶Sb

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

Cyna (Sn, łac. stannum) - metal grupy IV A. W przyrodzie występuje w postaci związków chemicznych. Cyna tworzy odmiany alotropowe. W warunkach normalnych występuje w odmiana β (beta) zwana cyną białą, trwała powyżej 13,2°C; ma sieć krystaliczną układzie tetragonalnym, o gęstości 7,3 g/cm3. W temperaturach niższych przechodzi w odmianę regularną α (alfa) o gęstości 5,85 g/cm3. Zmiana gęstości jest równoznaczna ze zmianą objętości, co powoduje, że cyna rozpada się (zaraza cynowa) tworząc szary proszek (cyna szara). Czysta cyna (biała) jest ciągliwa i kowalna, odporna na korozję. Ze względu na dostępność niską temperaturę topnienia, łatwość odlewania, dobre własności mechaniczne a także niską cenę cyny, przedmioty cynowe były niegdyś bardzo popularne od wczesnego średniowiecza, największy rozkwit przedmiotów z cyny nastąpił pomiędzy XIV i XVI w. łac. Cynę używa się do pokrywania innych metali cienką warstwą cyny w celach antykorozyjnych (cynowanie, pobielanie), proces ten stosowany jest do zabezpieczania stalowych (żelaznych) naczyń stosowanych w przemyśle spożywczym np. puszek do konserw oraz konwi na mleko (pobielanie). Stop cyny i ołowiu ma niską temperaturę topnienia (np. przy 60% cyny jest to temperatura 180°C) stosowany jest w przemyśle i elektrotechnice jako lutowie do łączenia innych metali lutowanie. Używany był także do wyrobu czcionek drukarskich. Stop cyny i miedzi to brąz. Kategoria:Pierwiastki chemiczne

Cynk

Cu - Zn - Ga
Zn Cd
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Cynk, Zn, 30

Własności metaliczne

Grupa, okres, blok

12 (IIB), 4, d

7140 kg/m³, 2,5

niebieskawoszary

Własności atomowe

65,409 u

Promień atomowy (obl.)

135 (142) pm

131 pm

139 pm

Ar]3d¹⁰4s²

2, 8, 18, 2

Własności kwasowe tlenków

amfoteryczne

heksagonalna

Własności fizyczne

stały

692,68 K
(419,53°C)

1180 K
(906 °C)

9,16×10^-3 m³/mol

115,3 kJ/mol

7,322 kJ/mol

192,2 Pa (692,73 K)

3700 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,65 (Pauling)
1,66 (Allred)

390 J/(kg
- K)

16,6×10⁶ S/m

116 W/(m
- K)

906,4 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1733,3 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

3833 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

5731 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁶⁴Zn	48,6%	stabilny izotop z 34 neutronami
⁶⁵Zn		244,26 dni	w.e.	1,352	⁶⁵Cu
⁶⁶Zn	27,9%	stabilny izotop z 36 neutronami
⁶⁷Zn	4,1%	stabilny izotop z 37 neutronami
⁶⁸Zn	18,8%	stabilny izotop z 38 neutronami
⁷²Zn		46,5 godz	β^-	0,458	⁷²Ga

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

Cynk (Zn, łac. zincum) to metal z XII grupy pobocznej. Posiada 23 izotopy z przedziału mas: 57-78. Trwałe są izotopy 64, 66, 67, 68 i 70.

Odkrycie

Odkryty w Indiach, lub Chinach przed 1500 p.n.e. Do Europy metal ten zawędrował dopiero w XVII wieku.

Występowanie

Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 75 ppm w postaci minerałów - głównie są to blenda cynkowa i smitsonit. Z punktu widzenia odżywiania duże ilości cynku znajdują się w ostrygach, chudym mięsie, drobiu i rybach. Dostarczaja go również kasze i chleb pełnoziarnisty.

Właściwości fizyczne i chemiczne

Cynk metaliczny jest błękitnobiałym, kruchym metalem. Na powietrzu ulega podobnej do aluminium pasywacji. Cynk jest bardzo reaktywny zarówno w środowisku kwaśnym jak i zasadowym, nie reaguje jednak w obojętnym środowisku wodnym.

Związki

Najbardziej znanym związkiem cynku jest jego tlenek ZnO (biel cynkowa), który jest stosowany jako dodatek do farb i lakierów, oraz jako wypełniacz i stabilizator gumy i tworzyw sztucznych.

Zastosowanie

Najważniejsze zastosowanie technologiczne cynku to pokrywanie nim blach stalowych, w celu uodpornienia na korozję. Cynk jest też składnikiem wielu stopów, zwłaszcza z miedzią (mosiądz, brąz, tombak). Cynk stosowany jest też w ogniwach elektrycznych Daniella i Leclanchego.

Znaczenie biologiczne

Cynk jest jednym z mikroelementów i jest obecny w centrach aktywności wielu enzymów uczestniczących w przemianie białek i węglowodanów. Bierze udział między innymi w mineralizacji kości, tworzeniu się białek, gojeniu się ran, wpływa na pracę systemu odpornościowego, prawidłowe wydzielanie się insuliny przez trzustkę i stężenie witaminy A oraz cholesterolu. Ma swój udział w regulacji ciśnienia krwi i rytmu serca. Odpowiedzialny za syntezę związków regulujących wzrost i rozwój roślin. Jego minimalne dzienne spożycie wynosi 5 mg, zalecane 15-20 mg. Niedobór cynku powoduje niedokrwistość, spowolnienie tempa wzrostu, wady wrodzone, złe gojenie się ran, zapalenia skóry i utratę owłosienia, złą tolerancję glukozy. Może sprzyjać miażdżycy tętnic, ponieważ zmniejsza odporność komórek na uszkodzenia. U dzieci niedobór cynku sprawia, że są niższe niż rówieśnicy i gorzej się rozwijają umysłowo. Niedobór pierwiasta u roślin powoduje chlorozę i karlenie liści. Cynk działa leczniczo na wrzód żołądka|wrzody żołądka, uporczywe żylaki, reumatyzm, owrzodzenia, trądzik, choroby skórne. Regularne zażywanie niektórych leków, w tym pigułek antykoncepcyjnych, oraz picie alkoholu wpływa na obniżenie poziomu cynku w organiźmie człowieka. Sole cynku(II) są rakotwórcze w dużych ilościach. Kategoria:Pierwiastki chemiczne ja:亜鉛 simple:Zinc

Fosfor

Si - P - S
N P As
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Fosfor, P, 15

Własności metaliczne

niemetal

Grupa, okres, blok

15 (VA), 3, p

1823 kg/m³, bd

biały fosforyzujący

Własności atomowe

30,973761 u

Promień atomowy (obl.)

100 (98) pm

106 pm

180 pm

Ne]3s²3p³

2, 8, 5

±3, 5, 4

Własności kwasowe tlenków

średnio kwaśne

jednoskośna

Własności fizyczne

stały

317,3 K
(44,15 °C)

550 K
(277 °C)

17,02×10^-3 m³/mol

12,129 kJ/mol

0,657 kJ/mol

20,8 Pa (294 K)

Pozostałe dane

2,19 (Pauling)
2,06 (Allred)

769 J/(kg
- K)

1,0×10^-9 S/m

0,235 W/(m
- K)

1011,8 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1907 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

2914,1 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

4963,6 kJ/mol

V Potencjał jonizacyjny

6273,9 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
³⁰P		2,5 min	β⁺		³²Si
³¹P	100%	stabilny izotop z 16 neutronami
³²P		14,28 dni	β^-	0,224	³²S
³³P		25,3 dni	β^-		³³S

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu

Fosfor (P, łac. phosphorus) to niemetal należący do piątej grupy głównej. Po raz pierwszy wyodrębnił go Hennig Brand w 1669 roku. Jedynym izotopem stabilnym fosforu jest ³¹P.
- wartościowość: +/-3, 5, 4 Fosfor jest niezbędny do życia. Wchodzi w skład kwasów nukleinowych oraz wielu związków energetycznych komórki. Ważne minerały fosforu to apatyt i fosforyty. Fosfor tworzy szereg kwasów, z czego najważniejszym jest kwas ortofosforowy (V)(nazwa polecana : kwas fosforowy) H₃PO₄. Związki fosforu, jako niezbędne do życia, są stosowane jako nawozy sztuczne. Związki fosforu
- fosforowodór
- fosforki
- fosforany (sole kwasów fosforowych) Zobacz też: fosforescencja.Kategoria:Pierwiastki_chemiczne ko:인 ja:リン th:ฟอสฟอรัส

Tuleja

Tuleja - w budowie maszyn element mechanizmów i maszyn posiadający rózne zastosowanie. Tuleja ma kształt wydłużonego pierścienia lub wydrążonego walca. kategoria:maszynoznawstwo

Dodatek stopowy

Dodatek stopowy - metal lub inna substancja dodana w niewielkich ilościach (zwykle mniejszych niż 2%) do innego metalu lub stopu w celach modyfikacji pewnych jego charakterystyk. Do najczęściej stosowanych dodatków w stalach zalicza się: ;nikiel: Obniża temperaturę przemiany austenitycznej oraz prędkość hartowania. W praktyce ułatwia to proces hartowania i zwiększa głębokość hartowania. Nikiel rozpuszczony w ferrycie umacnia go, znacznie podnosząc wytrzymałość na uderzenie. Dodatek niklu w ilości 0,5% do 4% dodaje się do stali do ulepszania ciepłego, a w ilościach 8% do 10% do stali kwasoodpornej. W symbolach stali dodatek niklu oznacza się literą N. ;chrom: Powoduje rozdrobnienie ziarna. Podwyższa hartowność stali. Zwiększa jej wytrzymałość. Stosowany w stalach narzędziowych i specjalnych. W tych ostatnich nawet w ilościach do 30%. W symbolach stali dodatek chromu oznacza się literą H. ;mangan: Obniża temperaturę przemiany austenitycznej, a przy zawartości powyżej 15% stabilizuje i umożliwia uzyskanie struktury austenitycznej w normalnych temperaturach. Już przy zawartościach 0,8% do 1,4% znacznie podwyższa wytrzymałość na rozciąganie, uderzenie i ścieranie. W symbolach stali dodatek manganu oznacza się literą G. ;wolfram: Zwiększa drobnoziarnistość stali, powiększa wytrzymałość, odporność na ścieranie. Duży dodatek wolframu 8% do 20% zwiększa odporność stali na odpuszczanie. W symbolach stali dodatek wolframu oznacza się literą W. ;molibden: Zwiększa hartowność stali. Podnosi wytrzymałość i zmniejsza kruchość, oraz podnosi odporność na pełzanie. W symbolach stali dodatek molibdenu oznacza się literą M. ;wanad: Zwiększa drobnoziarnistość stali i znacznie powiększa jej twardość. W symbolach stali dodatek wanadu oznacza się literą V (F). ;kobalt: Zwiększa drobnoziarnistość stali i znacznie powiększa jej twardość. W symbolach stali dodatek kobaltu oznacza się literą K. ;krzem: Normalnie traktowany jako niepożądana domieszka, zwiększa kruchość stali. Staje się pożądanym składnikiem w stalach sprężynowych. Ze względu na fakt, że zmniejsza energetyczne stany prądowe w stali, dodaje się go w ilościach do 4% do stali transformatorowej. W symbolach stali dodatek krzemu oznacza się literą S. ;tytan: W symbolach stali dodatek tytanu oznacza się literą T. ;niob: W symbolach stali dodatek niobu oznacza się literą Nb. ;glin (aluminium): W symbolach stali dodatek aluminium oznacza się literą A. ;miedź: Posiada podobne właściwości fizyczne jak czyste żelazo, lecz jest znacznie bardziej odporna na korozję. Miedź jest pożądanym dodatkiem i jej zawartość systematycznie wzrasta, wraz z użyciem stali złomowej przy wytapianiu nowej stali. W symbolach stali dodatek miedzi oznacza się literą Cu. kategoria:Metalurgia

Żelazo

Mn - Fe - Co
Fe Ru
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Żelazo, Fe, 26

Własności metaliczne

Grupa, okres, blok

8 (VIIIB), 4, d

7874 kg/m³, 4

srebrzystobiały

Własności atomowe

55,845 u

Promień atomowy (obl.)

140 (156) pm

125 pm

Ar]3d⁶4s²

2, 8, 14, 2

2, 3, 4, 6

Własności kwasowe tlenków

amfoteryczne

regularna przestrzennie
centrowana

Własności fizyczne

stały

1808 K
(1535 °C)

3023 K
(2750 °C)

7,09×10^-3 m³/mol

349,6 kJ/mol

13,8 kJ/mol

7,05 Pa (1808 K)

4910 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,83 (Pauling)
1,64 (Allred)

440 J/(kg
- K)

9,93×10⁶ S/m

80,2 W/(m
- K)

762,5 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1561,9 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

2957 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

5290 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁵⁴Fe	5,8%	stabilny izotop z 28 neutronami
⁵⁵Fe		2,73 lat	w.e.	0,231	⁵⁵Mn
⁵⁶Fe	91,72%	stabilny izotop z 30 neutronami
⁵⁷Fe	2,2%	stabilny izotop z 31 neutronami
⁵⁸Fe	0,28%	stabilny izotop z 32 neutronami
⁵⁹Fe		44,503 dni	β^-	1,565	⁵⁹Co
⁶⁰Fe		1,5×10⁶ lat	β^-	3,978	⁶⁰Co

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

Żelazo (Fe, łac. ferrum) to metal z VIII grupy pobocznej. Posiada 25 izotopów z przedziału mas 45 - 69. Trwałe są izotopy 54, 56, 57 i 58. Najwięcej jest izotopu 56 (92%). Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 0,41% w postaci następujących minerałów: czerwonego hematytu (Fe₂O₃, czarnego magnetytu (Fe₃O₄), syderytu (FeCO₃), limonit, getyt, piryt i arsenopiryt. Żelazo znane było już cywilizacjom starożytnym. Oprócz minerałów, duże znaczenie technologiczne mają karbonylkowe kompleksy żelaza, które otrzymuje się z chlorków żelaza i które są katalizatorami licznych reakcji organicznych. Żółty chlorek żelaza(II) o kwaskowym smaku, jest podawany przy niedokrwistości. Znaczenie biologiczne. Pierwiastek ten należy do ważnych dla zachowania pełni zdrowia składników pokarmowych. Atom żelaza znajduje się w centrach aktywnych wielu ważnych enzymów: hemoglobiny, mioglobiny, katalazy, peroksydazy i cytochromów. Ponieważ zapotrzebowanie na żelazo jest zmienne i zależy od wieku, płci i stanu organizmu, norma dobowego spożycia waha się w dość dużych granicach. U osób dorosłych od 10 mg/dobę u mężczyzn, do 20 mg u kobiet, z zastrzeżeniem że w okresie ciąży i karmienia powinno to być ok. 30 mg/dobę. Chociaż organizm ma dość dobrze rozwinięte mechanizmy regulacyjne, w niektórych sytuacjach może dojść do schorzenia nazywanego hemochromatozą, związanego z nadmiarem żelaza w organizmie. Duże ilości soli żelaza(II) są toksyczne. Sole żelaza(III-VI) są nieszkodliwe, bo się nie wchłaniają.
Prawidłowe stężenie żelaza w surowicy krwi:
- wartość średnia
- mężczyźni 21,8 mikro mol/L, 120 mikro gram/dL
- kobiety 18,5 mikro mol/L, 100 mikro gram/dL
- wartość skrajna
- mężczyźni 17,7 - 35,9 mikro mol/L, 90 - 200 mikro gram/dL
- kobiety 11,1 - 30,1 mikro mol/L, 60 - 170 mikro gram/dL
"Fizjologia czlowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej" Pod red. prof. dr. hab. med. Władysława Z. Traczyka, prof. dr. hab. med. Andrzeja Trzebskiego Wyd. III zmienine i uzupełnione.
Czyste żelazo jest lśniącym, srebrzystym i miękkim metalem, który ulega łatwo korozji. Od wieków jest stosowane w formie stopów z węglem zwanym żeliwem i stalą oraz stopów z manganem, chromem, molibdenem, wanadem i wieloma innymi (są to tzw. stale stopowe). Żelazo występuje w trzech odmianach alotropowych:
- żelazo α
- żelazo γ
- żelazo δ Jedynie żelazo α posiada własności ferromagnetyczne. Przemiana alotropowa żelaza α w żelazo γ zachodzi w temperaturze 723°C przy schładzaniu lub 728°C przy ogrzewaniu. Przemiana alotropowa żelaza γ w żelazo δ zachodzi w temperaturze 1400°C. kategoria:minerały Kategoria:Pierwiastki_chemiczne ko:철 ms:Besi ja:鉄 simple:Iron th:เหล็ก

Mangan

Cr - Mn - Fe
Mn Tc
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Mangan, Mn, 25

Własności metaliczne

Grupa, okres, blok

7 (VIIB), 4, d

7470 kg/m³, 6

srebrzystoszary

Własności atomowe

54,938049 u

Promień atomowy (obl.)

140 (161) pm

139 pm

Ar]3d⁵4s²

2, 8, 13, 2

7, 6, 4, 2, 3

Własności kwasowe tlenków

silnie kwasowe

regularna przestrzennie
centrowana

Własności fizyczne

stały

1517 K
(1244 °C)

2235 K
(1962 °C)

7,35×10^-3 m³/mol

226 kJ/mol

12,05 kJ/mol

121 Pa (1517 K)

5150 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,55 (Pauling)
1,60 (Allred)

480 J/(kg
- K)

0,695×10⁶ S/m

7,82 W/(m
- K)

717,3 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1509 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

3248 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

4940 kJ/mol

V Potencjał jonizacyjny

6990 kJ/mol

VI Potencjał jonizacyjny

9220 kJ/mol

VII Potencjał jonizacyjny

11500 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁵²Mn		5,591 dni	w.e.	4,712	⁵²Cr
⁵³Mn		3,74×10⁶ lat	w.e.	0,597	⁵³Cr
⁵⁴Mn		312,3 dni	w.e.	1,377	⁵⁴Cr
⁵⁵Mn	100%	stabilny izotop z 30 neutronami
⁵⁶Mn		2,579 godz.	β^-	3,696	⁵⁶Fe

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

Mangan (Mn, łac. manganium) to metal z VII grupy pobocznej. Posiada 15 izotopów z przedziału mas 49-62. Trwały jest tylko izotop 55, który stanowi niemal 100% składu izotopowego manganu występującego w naturze. Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 950ppm w postaci rudy składającej się z mieszaniny kilkunastu rodzajów tlenków. Ważniejsze minerały: brausztyn i manganit - Oba to mieszaniny różnych tlenków manganu. Odkryty w roku 1774 przez J.G. Gahna. Najbardziej znanym związkiem manganu jest nadmanganian potasu KMnO₄(manganian(VII)potasu

Nikiel

Co - Ni - Cu
Ni Pd
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Nikiel, Ni, 28

Własności metaliczne

Grupa, okres, blok

10 (VIIIB), 4, d

8908 kg/m³, 4,0

srebrzystobiały

Własności atomowe

58,6934 u

Promień atomowy (obl.)

135 (149) pm

163 pm

Ar]3d⁸4s²

2, 8, 16, 2

2, 3

Własności kwasowe tlenków

średnio zasadowe

regularna ściennie
centrowana

Własności fizyczne

stały

1728 K
(1455 °C)

3186 K
(2913 °C)

6,59×10^-3 m³/mol

370,4 kJ/mol

17,47 kJ/mol

237 Pa (1726 K)

4970 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,91 (Pauling)
1,75 (Allred)

440 J/(kg
- K)

14,3×10⁶ S/m

90,7 W/(m
- K)

737,1 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1753 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

3395 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

5300 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁵⁶Ni		6,077 dni	w.e.	2,136	⁵⁶Co
⁵⁸Ni	68,077%	stabilny izotop z 30 neutronami
⁵⁹Ni		7,6×10⁴ lat	w.e.	1,072	⁵⁹Co
⁶⁰Ni	26,233%	stabilny izotop z 32 neutronami
⁶¹Ni	1,14%	stabilny izotop z 33 neutronami
⁶²Ni	3,634%	stabilny izotop z 34 neutronami
⁶³Ni		100,1 lat	β^-	2,137	⁶⁰Cu
⁶⁴Ni	0,926%	stabilny izotop z 36 neutronami

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

Nikiel (Ni, łac. niccolum) to metal z X grupy pobocznej. Posiada 29 izotopów z przedziału mas 50-78, z których 5 (58, 60, 61, 62, 64) jest trwałych. Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach ok. 80 ppm w postaci minerałów garnieryt i pentlandyt. Odkryty w roku 1751 przez Cronstedta. Nikiel tworzy szereg związków kompleksowych takich jak niklocen czy fosfiny i karbonylki niklu, które znalazły zastosowanie jako katalizatory wielu reakcji m.in. na kompleksach niklu oparte są katalizatory polimeryzacji polietylenu wysokociśnieniowego. Znaczenie biologiczne - nikiel jest mikroelementem obecnym w centrach reaktywności wielu enzymów. Jego minimalne, dzienne dobowe spożycie wynosi 0,3 mg. Nikiel metaliczny jest srebrzystobiałym, połyskującym metalem, trudno korodującym i odpornym na ścieranie. Stosuje go tworzenia połyskujących powłok galwanicznych na powierzchni elementów stalowych. Stopu niklu i miedzi są stosowane do wyrobu monet, sztućców itp. Nikiel jest też dodawany do stali do stopów o podwyższonej odporności na korozję. Kategoria:Pierwiastki chemiczne ja:ニッケル th:นิกเกิล

Wał

- wał (maszynoznawstwo)
- wał giętki
- wał korbowy
- wał (geografia)
- wał górski
- wał morenowy
- wał (fortyfikacje)
- wał obronny
- Wał Pomorski
- Wał Atlantycki
- wał przeciwpowodziowy
- nazwy geograficzne:
- Wał Trzebnicki
- Wał Bezleśny

Śruba

- Śruba (złącze)
- śruba Archimedesa
- śruba mikrometryczna
- śruba okrętowa
- śruba pociągowa
- śruba rzymska
- śruba lodowa we wspinaczce lodowej.

Sito

splatający sita]] Sito - proste urządzenie do oddzielania od siebie obiektów o małych i większych wymiarach lub do oddzielania obiektów stałych od płynów, wreszcie do oddzielania zawiesin od płynów. Używane jest bardzo szeroko - od zastosowań w gospodarstwie domowym i rolnictwie poprzez przemysł (górnictwo, budownictwo, przemysł spożywczy i inne) aż po zastosowania naukowe (od archeologii po technologie kosmiczne. W najprostszym rozwiązaniu jest to płaszczyzna z otworami ("oczkami"), w których swobodnie mieszczą się obiekty o małych rozmiarach, natomiast duże - już nie. Otwory te mogą być okrągłe (np. wywiercone lub wycięte w jakimś litym materiale) albo stanowić część splecionej siatki (z drutu, z włókien tworzyw sztucznych albo naturalnych). O przeznaczeniu sita decyduje w największym stopniu wielkość otworów (w przypadku siatki - odległość pomiędzy sąsiadującymi włóknami) - może ona dla różnych sit wynosić od ułamków milimetra do kilku, a nawet więcej, centymetrów. Powierzchnia sita może być otoczona walcowatą powierzchnią (tak zbudowane sito do ręcznego przesiewania to przetak), może stanowić też na przykład dno jakiegoś naczynia (np. w kształcie rondla - tak zbudowany jest durszlak), a także sama może przybierać różne kształty, niekoniecznie płaskie, na przykład może przyjmować kształt pojemnika - kosza. Najczęściej powierzchnia sita umieszczona jest poziomo, a przesiewany materiał wysypywany jest na jego górną powierzchnię; dzięki grawitacji ziarna o małej średnicy spadają w dół pod sito, a większe - pozostają na jego powierzchni. Stosowane jest też przesiewanie poprzez sito ustawione ukośnie, kiedy materiał (np. zanieczyszczony kamieniami bądź liśćmi piasek na budowie) rzucany jest na powierzchnię sita: piasek swobodnie przenika przez oka sita, a obiekty większych rozmiarach zostają i zsuwają się przed sitem. Często stosuje się kilka kolejnych sit o coraz mniejszych oczkach jedno za drugim, żeby dokonać selekcji ziarn o różnych zakresach średnic: największe zostają na sitach górnych, pośrednie przechodzą przez pierwsze sita, ale zatrzymują się na kolejnych, a najmniejsze spadają na sam dół. W celu przyspieszenia procesu przesiewania przez sita niekiedy wprowadza się je w ruch (wstrząsa się je). Często sito jest jednym z elementów - jednym z pierwszych w ciągu - systemów filtrujących, np. w filtrach wody pobieranej ze zbiorników naturalnych, jego zadaniem jest niedopuszczenie do zanieczyszczenia lub nawet zniszczenia następnych elementów układu. Sita w zastosowaniach kuchennych (i w niektórych procesach w przemyśle spożywczym) umożliwiają przesianie np. mąki, oddzielają frakcje o różnej gęstości (np. "kożuchy" gęstego tłuszczu na mleku, albo ser od serwatki) lub po prostu odcedzają ciecz od znajdujących się w niej grudek lub przedmiotów, także na przykład przy myciu warzyw i owoców. W takich wypadkach używane bywają sita o większych oczkach, czasem rzadziej rozmieszczonych, nazywane też cedzakami. Zobacz też:
- przesiewanie, filtr, filtracja;
- durszlak, przetak;
- analiza sitowa, krzywa uziarnienia, nadziarno, ziarno, podziarno, pył;
- sito Eratostenesa;
- sieć rybacka. Kategoria:naczynia Kategoria:Inżynieria procesowa

Dodatek stopowy

Nikiel

Co - Ni - Cu
Ni Pd
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Nikiel, Ni, 28

Własności metaliczne

Grupa, okres, blok

10 (VIIIB), 4, d

8908 kg/m³, 4,0

srebrzystobiały

Własności atomowe

58,6934 u

Promień atomowy (obl.)

135 (149) pm

163 pm

Ar]3d⁸4s²

2, 8, 16, 2

2, 3

Własności kwasowe tlenków

średnio zasadowe

regularna ściennie
centrowana

Własności fizyczne

stały

1728 K
(1455 °C)

3186 K
(2913 °C)

6,59×10^-3 m³/mol

370,4 kJ/mol

17,47 kJ/mol

237 Pa (1726 K)

4970 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

1,91 (Pauling)
1,75 (Allred)

440 J/(kg
- K)

14,3×10⁶ S/m

90,7 W/(m
- K)