:: wikimiki.org ::

Europa

Europa

Europa (gr. i łac. Europa, może związane z gr. europos, 'łagodnie wznoszący się', względnie od asyr. ereb 'zachód') – część świata (a według niektórych kontynent), która rozciąga się od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie, do gór Ural włącznie na wschodzie, oraz od Morza Śródziemnego, Morza Czarnego i obniżenia Kumsko-Manyckiego na południu do Morza Arktycznego na północy. Dokładny przebieg wschodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.

Dane geograficzne

granica Europa-Azja Powierzchnia Europy: 10.521.324 km², (5,96 mln km² z wyspami, ale bez europejskiej części Rosji)
Liczba ludności Europy: około 584 mln (połowa 2002, szac. UE, bez europejskiej części Rosji)
Rozciągłość równoleżnikowa: 5600 km
Rozciągłość południkowa: 4200 km
Długość wybrzeży: 38 tys. km
Średnia wysokość terenu: 340 m n.p.m.
Najwyższy szczyt w Europie: Mont Blanc (4807 m n.p.m.)
Najniższy punkt w Europie: na wybrzeżu Morza Kaspijskiego (-28 m p.p.m.)
Najdłuższa rzeka w Europie: Wołga 3530 km
Średnia gęstość zaludnienia: 64 osoby/km²
Największe miasta w Europie: Londyn, Paryż, Moskwa Najdalej wysuniętymi krańcami Europy rozumianej jako część świata są:
- na północ - Wyspa Rudolfa w archipelagu Ziemia Franciszka Józefa
- na południe - wyspa Gavdos
- na wschód - Przylądek Flissingski na Nowej Ziemi
- na zachód - skały w pobliżu wyspy Flores na Azorach Najdalej wysuniętymi krańcami Europy kontynentalnej są:
- na północ - przylądek Nordkyn (Norwegia)
- na południe - przylądek Marroquí (Hiszpania)
- na wschód - ujście Bajdaraty do Zatoki Bajdarackiej (Rosja)
- na zachód - przylądek Roca (Portugalia) Największe obszarowo państwo w Europie: Rosja (nawet biorąc pod uwagę tylko jej europejską część) Wraz z Azją Europa tworzy Eurazję, stanowiąc jej 1/5 położoną najbardziej na zachód, będąc jednocześnie jej największym półwyspem.

Dane polityczne

Największą strukturą polityczną na terenie Europy jest Unia Europejska, którą tworzy 25 państw, a kilka dalszych stara się o przystąpienie do niej. Prawie wszystkie kraje europejskie są członkami Rady Europy. Na początku 2005 roku na obszarze Europy znajdowały się następujące państwa (i ich stolice):
Albania (Tirana), Andora (Andorra la Vella), Austria (Wiedeń), Belgia (Bruksela), Białoruś (Mińsk), Bośnia i Hercegowina (Sarajewo), Bułgaria (Sofia), Chorwacja (Zagrzeb), Czechy (Praga), Dania (Kopenhaga), Estonia (Tallin), Finlandia (Helsinki), Francja (Paryż), Grecja (Ateny), Hiszpania (Madryt), Holandia (Amsterdam), Irlandia (Dublin), Islandia (Reykjavik), Kazachstan (Astana), Liechtenstein (Vaduz), Litwa (Wilno), Luksemburg (Luksemburg), Łotwa (Ryga), Macedonia (Skopje), Malta (Valletta), Mołdawia (Kiszyniów), Monako (Monako), Niemcy (Berlin), Norwegia (Oslo), Polska (Warszawa), Portugalia (Lizbona), Rosja (Moskwa), Rumunia (Bukareszt), San Marino (San Marino), Serbia i Czarnogóra (Belgrad), Słowacja (Bratysława), Słowenia (Lublana), Szwajcaria (Berno), Szwecja (Sztokholm), Turcja (Ankara), Ukraina (Kijów), Watykan, Węgry (Budapeszt), Wielka Brytania (Londyn), Włochy (Rzym). Grafika:Europa_Mapa3.PNG

Konflikty zbrojne

- Irlandia Północna: strony konfliktu: IRA- państwo brytyjskie. cel IRA: przyłaczenie Irlandii Północnej do Irlandii. forma walki: zamachy terrorystyczne.
- Kraj Basków: strony konfliktu: ETA - Państwo hiszpańskie. cel ETA: oderwanie Kraju Basków od Hiszpanii. formy walki: zamachy terrorystyczne.
- Była Jugosławia: strony konfliktów: narody zamieszkujące byłą Jugosławię. cel: utworzenie odrębnych państw. forma walki: otwarte konflikty zbrojne.
- Czeczenia: strony konfliktu: Czeczenia- Rosja. cel Czeczenów: utworzenie odrębnego państwa. forma walki: otwarty konflikt zbrojny, zamachy terrorystyczne .

Wielkie regiony Europy

Czeczenia
- Europa Zachodnia
- Europa Środkowa (zobacz też: Europa Środkowo-Wschodnia)
- Europa Wschodnia
- Europa Południowa
- Europa Północna (zobacz też: Skandynawia)

Zobacz też

- Granica Europa-Azja, Rzeki Europy, Szczyty górskie w Europie, Pasma górskie w Europie, Korona Europy, Największe miasta Europy, Środek Europy
- Historia Europy, Narodziny Europy - kształtowanie się głównych państw i narodów,
- Unia Europejska, Rada Europy, europocentryzm, Eurowizja
- Ludność świata Kategoria:Kontynenty ! als:Europa roa-rup:Evropa zh-min-nan:Europa ko:유럽 ms:Eropah ja:ヨーロッパ simple:Europe th:ทวีปยุโรป

Greka

Greka - jeden z klasycznych języków starożytności, używany także na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Historia tego języka (czy też całej grupy języków greckich) wygląda następująco:
- okres mykeński (ok. 3000 - ok. 1200 r. p.n.e.) - z tego okresu pochodzą pisane zabytki językowe odkryte na Krecie; są to dwa systemy pisma: pismo linearne A z XVII-XIV w. p.n.e. oraz pismo linearne B z XIV-XIII w. p.n.e.; nie zostało udowodnione, że (nieodczytanym) pismem linearnym A zapisane są teksty rzeczywiście w języku greckim.
- okres archaiczny (800 r. p.n.e. - 500 r. p.n.e.), z tego okresu pochodzą najwybitniejsze zabytki literatury starogreckiej, m.in. Iliada i Odyseja Homera, poematy Hezjoda itp.
- okres klasyczny (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) - charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem językowym - liczne dialekty: joński, attycki, arkadyjski, cypryjski, eolski, dorycki; w okresie klasycznym działa Tukidydes, Arystofanes, Sokrates, mówcy ateńscy;
- okres hellenistyczny (350 r. p.n.e. - 150 p.n.e.) następuje wymieszanie się dialektów greckich i powstanie koine - dialektu wspólnego.
- okres rzymski (150 p.n.e. - 500 n.e.), występują dwa zwalczające się prądy literackie, azjanizm oraz attycyzm;
- okres bizantyjski (500 - 1452 r. n.e.) - następuje znaczne zróżnicowanie języka literackiego i potocznego (diglosja),
- okres turecki (1453-1827 r.) - okres niewoli tureckiej i upadku kultury greckiej,
- okres nowogrecki (po 1827 r.) - powrót do zróżnicowania językowego z okresu bizantyjskiego - obok siebie funkcjonują dwie odmiany greki: katharevusa - literacka, elitarna oraz dimotiki - potoczna, ludowa. Współcześnie różnice te zlikwidowano, wprowadzając jedną normę języka greckiego. Zobacz też
- Język grecki. Kategoria:Języki indoeuropejskie Kategoria:Starożytna Grecja

Ac

:AC oznacza także prąd przemienny

Ra - Ac - Th
La Ac
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Aktyn, Ac, 89

Własności metaliczne

aktynowiec

Grupa, okres, blok

, 7, f

Gęstość, twardość

10070 kg/m³, bd

Kolor

srebrzystobiały

Własności atomowe

Masa atomowa

227 u

Promień atomowy (obl.)

195 (bd) pm

Promień kowalencyjny

Promień van der Waalsa

Konfiguracja elektronowa

Rn]6d¹7s²

e^- na poziom energetyczny

2, 8, 18, 32, 18, 9, 2

Stopień utlenienia

Własności kwasowe tlenków

zasadowe

Struktura krystaliczna

regularna ściennie
centrowana

Własności fizyczne

Stan skupienia

stały

Temperatura topnienia

1323 K (1050 °C)

3473 K (3200 °C)

22,55×10^-3 m³/mol

304,6 kJ/mol

62 kJ/mol

Ciśnienie pary nasyconej

Prędkość dźwięku

Pozostałe dane

Elektroujemność

1,1 (Pauling)
1,00 (Allred)

Ciepło właściwe

Przewodność właściwa

Przewodność cieplna

12 W/(m
- K)

I Potencjał jonizacyjny

499 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1170 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

1900 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

4700 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r.	s.r.	e.r. MeV	p.r.
²²⁵Ac		10 dni	α	5,935	²²¹Fr
²²⁶Ac		29,37 godz	w.e.	0,640	²²⁶Ra
			α	5,536	²²²Fr
			β^-	1,117	²²⁶Th
²²⁷Ac	ślady	21,773 lat	α	5,042	²²³Fr
²²⁷Ac	ślady	21,773 lat	β^-	0,045	²²⁷Th
²²⁸Ac		6,13 godz	β^-	2,142	²²⁸Th

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu

Aktyn (Ac, łac. actinium) - nietrwały pierwiastek chemiczny, aktynowiec. Nazwa pochodzi od greckiego słowa aktinos oznaczającego promień. Francuski chemik André Louis Debierne wykrył aktyn w 1899 na podstawie stwierdzenia promieniowania (stąd nazwa) jonizującego i widzialnego (niebieskawego) oraz ciepła w przesączach otrzymanych od Pierre'a i Marii Curie. W tym samym czasie, co Debierne, wykrył ten pierwiastek chemik niemiecki Friedrich Otto Giesel, który proponował nieuznaną nazwę emanium (łac. emanare – szerzyć się, rozpływać się, emanować). Od nazwy pierwiastka aktyn pochodzi nazwa zbiorcza "aktynowce", oznaczająca grupę pierwiastków promieniotw. o liczbie atomowej 89 do 102, z których pierwszym jest aktyn. Kategoria:Pierwiastki chemiczne ko:악티늄 ja:アクチニウム th:แอกทิเนียม

Język asyryjski

Język akadyjski - język z grupy semickiej, używany w Mezopotamii od III do I tysiąclecia p.n.e.. Jego podstawowe dialekty to : staroakadyjski, babiloński i asyryjski. W drugiej połowie II wieku p.n.e. był używany w kontaktach dyplomatycznych między państwami : Egipt, Mezopotamia, Anatolia, Palestyna, Syria. Kod ISO 639: akk Kategoria:Starożytność Akadyjski Język ja:アッカド語

Kontynent

Kontynent - podstawowa, obok oceanów, jednostka podziału świata. Odnosi się do olbrzymich pod względem powierzchni (rzędu kilku mln km²) obszarów lądu na Ziemi. Geografia fizyczna zwraca uwagę na aspekt "wyspiarski" kontynentów, które otoczone są ze wszystkich stron morzami i oceanami, a z innymi kontynentami połączone są co najwyżej wąskimi przesmykami (Ameryka Północna i Ameryka Południowa, Afryka i Azja). Jednak potoczne użycie tej nazwy odbiega od tej, niekiedy kontestowanej, definicji. Inni uważają, że za granice kontynentów uznać można wyraźne struktury geologiczne, np. góry. Definicja ta próbuje uzasadnić umownie przyjętą granicę między Europą i Azją przebiegającą przez góry Ural. Inni odrzucają wszelkie próby stworzenia definicji kontynentu uważając, że są to twory umowne, z których każdy jest charakterystyczny sam z sobie. Ponadto liczba kontynentów jest różna w tradycjach geograficznych poszczególnych krajów (podobnie jak liczba oceanów). Generalnie, przyjmując pierwszą z przedstawionych wyżej definicji, można wyróżnić 6 kontynentów: Ural
- Afrykę,
- Amerykę Południową,
- Amerykę Północną,
- Antarktydę,
- Australię,
- Eurazję.

Historia pojęcia

Etymologia słowa nie jest jasna. Być może pochodzi od łacińskich określeń: terra continans - ciągły obszar ziemi lub terra continente, a to od cum tenere - trzymające się razem. Definicja kontynentu, ewoluująca przez stulecia, obrazowała aktualny stan wiedzy Europejczyków (stąd jest silnie europocentryczna). Początkowo starożytni wydzielali trzy kontynenty: Europę, Azję i Libię (czyli Afrykę). Ten podział nie zwracał w ogóle uwagi na ich "wyspiarkość", ale na różnice między zamieszkującymi je ludami. Taką wizję przekazuje też biblijna opowieść o trzech synach Noego: Semie, Chamie i Jafecie, których potomkowie zasiedlili poszczególne kontynenty. Odkrycie Nowego Świata przyniosło zmianę koncepcji kontynentu i zwiększyło nacisk na aspekt wyspiarski. Jednak Europa nadal jest uważana za jeden z kontynentów, o ile nie za najważniejszy z nich. Kolejne odkrycia geograficzne dały narodziny dwóm nowym kontynentom, Australii i Antarktydzie. Wiek dwudziesty i naukowe podejście w geografii wywołały dyskusję nad istotą kontynentu. Termin ten podzielił jednak los innych, których potoczne i umowne użycie mija się z naukowymi wizjami.

Kontrowersje

Jedynie z przypadku Antarktydy, wyraźnie oddzielonej od pozostałych lądów i o znacznej powierzchni, nie istnieją żadne kontrowersje co do uznania jej za kontynent. Pozostałe są przedmiotem licznych dyskusji.

Europa i Azja czy Eurazja?

Z punktu widzenia geografii fizycznej Europa i Azja to jeden kontynent. Ich wyodrębnianie jako oddzielnych kontynentów jest głównie uwarunkowane historycznie. W świetle powyższej definicji kontynentu podział taki nie wydaje się słuszny, a Europę można uznawać jedynie za subkontynent lub silnie rozbudowany półwysep Azji (Eurazji?). Zaproponowana nazwa "nowego" kontynentu jest zlepkiem istniejących nazw, co wskazuje tylko na jego sztuczność. Za to w wyobrażeniach społecznych (atlasy, opracowania popularnonaukowe, dyskurs polityczny, etc.) powszechnie mówi się o Europie i Azji jako dwóch oddzielnych całościach. Zwolennicy Eurazji proponują mówić o Europie i Azji jako o częściach świata, ale ten termin jest jeszcze bardziej niejednoznaczny niż kontynent. Niektórzy idą jeszcze dalej i do tej dwójki dołączają Afrykę, tworząc Eurafrazję.

Ameryka czy Ameryki?

Zazwyczaj wyróżnia się dwie Ameryki, Północną i Południową. Podział ten nie pokrywa się w innym popularnym podziałem według kryterium kulturowego na Amerykę Łacińską i Anglosaską. Inni natomiast uważają je za jedną całość, co znalazło odzwierciedlenie na fladze olimpijskiej.

Australia - wyspa czy kontynent?

Po odkryciu Australii została ona uznana za kontynent, choć niekiedy jest żartobliwie nazywana największą wyspą. Ale ta granica pozostaje również kwestią umowną, więc trudno podlegającą dyskusji. Inną kwestią pozostaje problem Oceanii, którą przyłącza się do Australii.

Alternatywne listy kontynentów

Oceanii Model z siedmioma kontynentami jest nauczany głównie w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Choć w tej drugiej w dyskursie naukowym dominuje model z sześcioma kontynentami (z Eurazją). Model z sześcioma kontynentami (ale z jedną Ameryką) pojawia się z Europie Wschodniej i Ameryce Południowej. Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów z Ameryką jako jednym kontynentem.
- siedem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia (z Oceanią), Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Europa,
- sześć kontynentów: Afryka, Antarktyda, Australia (z Oceanią), Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Eurazja,
- sześć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Azja, Australia (z Oceanią) i Europa
- pięć kontynentów: (flaga olimpijska) Afryka, Ameryka, Azja, Europa i Australia z Oceanią
- pięć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Australia (z Oceanią) i Eurazja
- cztery kontynenty: Ameryka, Antarktyda, Australia (z Oceanią) i Eurafrazja Zobacz też: dryf kontynentalny, przegląd zagadnień z zakresu geografii, superkontynent, subkontynent. Kategoria:Geomorfologia ! zh-min-nan:Tāi-lio̍k ko:대륙 ms:Benua ja:大陸 simple:Continent th:ทวีป

Ural

- Ural - góry, stanowiące umowną granicę między Europą a Azją,
- Ural - rzeka w Rosji i Kazachstanie.

Morze Czarne

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus co znaczy Morze Gościnne) jest morzem śródlądowym Oceanu Atlantyckiego rozciągającym się pomiędzy Azją mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Nazwa pochodzi od siarczków (morze jest największym na świecie zbiornikiem wody beztlenowej) barwiących wodę na czarno. Jest połączone cieśninami Bosfor i Dardanele z Morzem Śródziemnym, północna część oddzielona przez Półwysep Krymski nosi odrębną nazwę: Morze Azowskie, łączy je Cieśnina Kerczeńska. Powierzchnia wynosi 422 000 km² (461 000 km² razem z Morzem Azowskim), objętość 555 000 km³, średnia głębokość 1315 m, maksymalna głębokość 2258 m, długość wzdłuż równoleżnika 1150 km, wzdłuż południka 580 km. Południowo wschodnie i zachodnie wybrzeża są strome, natomiast północne są płaskie i zapiaszczone, więc też trudno dostępne, wyjątek stanowi półwysep Krymski. Linia brzegowa jest mało urozmaicona, tylko północne wybrzeża są nieco bardziej porzeźbione, jest tam szereg małych zatok (Jagorlicka, Tendorowska, Karkinicka, Eupatorij, Sewastopolska, Bałakawska, Teodozyjska) oraz utworzonych przez rzeki limanów będących charakterystyczną cechą tych wybrzeży. Największe rzeki wpadające do Morza Czarnego to: Dunaj, Dniestr, Boh i Dniepr. Do ważniejszych portów należą: Konstanca w Rumunii, Burgas i Warna w Bułgarii, Noworosyjsk w Rosji, Odessa na Ukrainie, Poti w Gruzji, Trabzon i Samsun w Turcji. Turcji Morze Czarne jest utworem geologicznie młodym (prawdopodobnie powstało około roku 5600 p.n.e.) i jest pozostałością po wielkim Morzu Sarmackim. Zasolenie przy powierzchni wynosi 18,3 ^o/_oo, przy dnie wzrasta do 22,5 ^o/_oo. Różnicę zasolenia na powierzchni i w głębinach popdtrzymuje wymiana wody z Morzem Śródziemnym. Z powodu różnic w zasoleniu, nie mieszają się wody powierzchniowe z głębinowymi, co z kolei powoduje brak tlenu i występowanie siarkowodoru. Powoduje to brak życia organicznego w głębinach. W północno-zachodniej części występują złoża ropy naftowej. Temperatura wody od 27^o latem do 5^o zimą. Prądy morskie dwojakiego rodzaju, jedne z nich są spowodowane wymianą wody z Morzem Marmara, drugie to prądy tryfowe spowodowane cyklonalnym układem wiatrów. Klimat kontynentalny. Istnieje hipoteza, że opowieści o wielkim potopie występujące w wielu kulturach świata (między innymi w Biblii) są związane z przełamaniem skał blokujących przejście między Morzem Śródziemnym i Morzem Czarnym, i przelaniem się ogromnych ilości wody, a tym samym zatopieniem dużej połaci lądu. W Morzu Czarnym zamieszkuje około 185 gatunków ryb, jednak rybołówstwo jest słabo rozwinięte, rocznie łowi się około 100 000 ton ryby, głównie: sardeli, ostroboka, makreli . makreli Obecnie Morze Czarne nie odgrywa wielkiej roli komunikacyjnej, jednak w starożytności prowadziły tędy różne szlaki kupieckie, miedzy innymi sprowadzano bursztyny znad Morza Bałtyckiego znalazło to odzwierciedlenie w mitach i legendach, najbardziej znane to wyprawa po złote runo, które miało się znajdować w jednej z krain leżących na północnym zachodzie Morza Czarnego, oraz o Amazonkach, które też tam ponoć zamieszkiwały. Na przełomie XIV i XV wieku również Polska miała dostęp do Morza Czarnego, została jednak wyparta przez Turków. Dobrze rozwinięta turystyka na wybrzeżach Rumunii, Bułgarii i Krymu (Ukraina) znajdują się liczne uzdrowiska i kąpieliska o międzynarodowym znaczeniu. Kategoria:Morze Śródziemne Czarne ko:흑해 ja:黒海 th:ทะเลดำ

Ocean Arktyczny

Ocean Arktyczny, Morze Arktyczne, Ocean Lodowaty Północny - najmniejszy i najpłytszy ocean na Ziemi, uznawany dawniej za część Oceanu Atlantyckiego. Rozciąga się wokół Bieguna Północnego w Arktyce, między kontynentem Eurazji a Ameryką Północną. Z Oceanem Spokojnym łączy go Cieśnina Beringa. Cieśnina Beringa Zajmuje w dużym przybliżeniu okrągły basen o powierzchni około 14,1 mln km² ze wszystkich stron otoczony masami lądowymi. Współrzędne geograficzne to 90°N i 0°E. Podwodny Grzbiet Łomonosowa dzieli Ocean Arktyczny na 2 baseny: Euroazjatycki lub Nansena (4.000-4.500 m głębokości) i Północnoamerykański lub Basen Beauforta o głębokości w okolicach 4.000 m. Najniższy punkt znajduje się na Morzu Beauforta i ma -4.683 m. Drugi lecz mniej wyraźny Grzebiet Mendelejewa, przebiega równolegle do Grzbietu Łomonosowa pomiędzy wyspami Ellesmere'a, a Wrangla W jego obrębie wyróżnia się morza szelfowe: Baffina, Barentsa, Beauforta, Białe, Czukockie, Grenlandzkie, Karskie, Lincolna, Łaptiewów, Norweskie, Wschodniosyberyjskie. Morze Arktyczne odznacza się silnie rozwiniętą linią brzegową o długości 45.389 km, obecnością licznych zatok - z Zatoką Hudsona na czele. Największe wyspy w jego obrębie to: Grenlandia, Ziemia Baffina, Wyspa Ellesmere'a, Wyspa Wiktorii, Wyspa Banksa, Wyspa Axela Heiberga, Wyspa Księcia Walii, Nowa Ziemia, Spitsbergen. Najwięcej wody do tegoż oceanu transportuje Prąd Norweski, który biegnie wzdłuż wybrzeża Eurazji. Wymiana wody następuje także z Oceanem Spokojnym - przez Cieśninę Beringa. Największy odpływ powoduje Prąd Wschodniogrenlandzki. Temperatura i zasolenie różnią się w różnych porach roku - wraz z topnieniem i przyrostem warstwy lodu, która pokrywa zbiornik wodny prawie przez cały rok. Arktyka jest głównym źródłem zimnego powietrza nieustannie przemieszczającego się w kierunku równika. W średnich szerokościach spotyka się ono z cieplejszymi frontami i powoduje opady deszczu lub śniegu. Klimat subpolarny charakteryzuje się nieustającymi niskimi temperaturami oraz ich niewielkimi wahaniami. W zimie panuje noc polarna, warunki pogodowe są stabilne, a niebo czyste. W lecie, w czasie dnia polarnego pogoda jest wilgotna i mglista, występują słabe burze śnieżne i deszcze. Tam, gdzie czapa lodowa pokrywa powierzchnię wody życie morskie jest bardzo słabo rozwinięte . Za to na wolnym oceanie stworzeń morskich jest o wiele więcej. Głównymi portami są rosyjskie miasta: Murmańsk i Archangielsk. Ocean Arktyczny jest bardzo ważny jako najkrótsza droga między Europą, a pacyficznym wybrzeżem Ameryki Północnej. Dostępne są złoża ropy naftowej i gazu ziemnego oraz rudy wielu metali, a także piasku i żwiru. Zobacz też:
- Wyspy Oceanu Arktycznego
- przegląd zagadnień z zakresu geografii. Kategoria:Oceany ! zh-min-nan:Pak-ke̍k-iûⁿ ko:북극해 ja:北極海 simple:Arctic Ocean th:มหาสมุทรอาร์กติก

Unia Europejska

Kategoria:Strony przeglądowe Unia Europejska (UE) jest to gospodarczo-polityczny związek dwudziestu pięciu, w chwili obecnej, krajów europejskich, będący efektem wieloletniego zbliżania się krajów z Europy Zachodniej.

Filary Unii Europejskiej

Unia Europejska opiera się na trzech filarach:

Zakres działania dwóch Wspólnot Europejskich (głównie sprawy gospodarcze, w tym Unia Gospodarczo-Walutowa); w 2002 roku wygasł zawarty na 50 lat traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, obecnie obowiązujące traktaty to: Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską oraz Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa
Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych (do 1999 r. współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych).

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego Unia Europejska jest organizacją międzynarodową, nie posiadającą podmiotowości prawnej, bazującą na strukturach Wspólnot Europejskich i na zestawie kilkunastu tysięcy umów międzynarodowych, zarówno politycznych jak i gospodarczych, które wszystkie państwa członkowskie przyjmują dobrowolnie i równie dobrowolnie przestrzegają. Podmiotowość prawną Unia Europejska ma zyskać dopiero po ratyfikacji Traktatu Konstytucyjnego UE. Według podpisanego w 1992 roku Traktatu z Maastricht podstawowymi celami Unii są:
- promowanie ekonomicznego i społecznego postępu poprzez zacieśnianie współpracy gospodarczej i likwidowanie barier w obrocie handlowym między państwami członkowskimi,
- wzmacnianie obrazu Unii jako jednego ciała politycznego mówiącego jednym głosem na arenie międzynarodowej poprzez prowadzenie wspólnej polityki zagranicznej,
- dążenie do stworzenia obywatelstwa europejskiego i poczucia przynależności do jednej wspólnoty u zwykłych obywateli poprzez zapewnienie jednakowych norm prawnych i pełnej swobody przepływu ludzi w obrębie Unii,
- rozwijanie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwego traktowania, którym ma być UE poprzez wprowadzanie wspólnych norm prawnych, socjalnych i stałą poprawę poziomu życia państw uboższych.

Struktura instytucjonalna Unii

- Rada Europejska - nie mylić z Radą Europy, która jest osobną organizacją Główne instytucje polityczne:
- Parlament Europejski
- Rada Unii Europejskiej - najważniejszy organ wspólnotowy
- Komisja Europejska - rodzaj rządu UE Instytucje sądowe i kontrolne:
- Trybunał Sprawiedliwości (TS)
- Sąd Pierwszej Instancji - do rozpatrywania drobniejszych spraw
- Trybunał Obrachunkowy - znany też jako Trybunał Rewidentów Księgowych
- Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich Instytucje gospodarcze:
- Europejski System Banków Centralnych - obejmujący EBC i banki centralne państw członkowskich
- Europejski Bank Centralny (EBC)
- Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) Instytucje doradcze:
- Komitet Ekonomiczno-Społeczny
- Komitet Regionów Inne organy:
- Agencje Unii Europejskiej
- Europejski Urząd Statystyczny W 2002 roku rozpoczął prace Konwent Unii Europejskiej, mający za zadanie przygotować projekt reorganizacji Unii w celu przystosowania jej do sprawnej działalności po rozszerzeniu.

Członkowie UE

Konwent Unii Europejskiej

Kraje stowarzyszone i kandydujące

- Kraje kandydujące i negocjujące przystąpienie:
- Bułgaria (przystąpienie planowane na 2007 )
- Rumunia (przystąpienie planowane na 2007 )
- Kraje kandydujące, które rozpoczęły negocjacje 3 października 2005:
- Chorwacja (oficjalny kandydat od czerwca 2004 r., negocjacje miały się rozpocząć 17 marca 2005 roku, ale UE uznała, że Chorwacja ukrywa Ante Gotovinę i rozpoczęcie negocjacji zostało wstrzymane. Negocjacje rozpoczęły się 4 października w Luksemburgu.)
- Turcja (oficjalny kandydat od 1999 roku.)
- Kraje stowarzyszone, które nie weszły do Unii:
- Norwegia (odmówiła wejścia w referendum w 1994 jak również w 1972)
- Szwajcaria (złożyła wniosek w 1992, obecnie nie negocjuje)
- Inne kraje chcące zostać członkiem Unii:
- Maroko (złożyło wniosek w 1987, uważając, że jest demokratycznym krajem organicznie połączonym z Europą; odmówiono mu szans na członkostwo)
- Ukraina
- Gruzja
- Macedonia
- Bośnia i Hercegowina
- Serbia i Czarnogóra
- Albania

Poziom życia w Unii Europejskiej

Tabela ilustruje wielkość dochodu narodowego per capita, według siły nabywczej, oraz produktu krajowego brutto każdego kraju członkowskiego i średnią unijną. Dane pochodzą z kwietnia 2005 roku. 2005 2005

Mont Blanc

Mont Blanc (4808,45 m n.p.m.) - najwyższy szczyt Alp i Europy (niektórzy, w tym alpiniści zdobywający koronę ziemi, uważają Elbrus za szczyt europejski i tym samym najwyższy w Europie), położony na granicy francusko-włoskiej (szczyt znajduje się po stronie francuskiej). Zdobyty po raz pierwszy w 1786 przez Jacques Balmata i Michel Paccarda. W 1965 r. pod masywem wybudowano tunel, który łączy Francję z Włochami. Zbudowany głównie ze skał krystalicznych. Tworzy rozbudowany masyw, rozcięty licznymi dolinami glacjalnymi (17 lodowców o łącznej powierzchni 200 km2). Jest młodym, stale rosnącym masywem górskim (przyrost roczny wynosi ok. 2-3 mm). Na wysokości 4347 m znajduje się obserwatorium meteorologiczne i astronomiczne. Na wierzchołek znajdującej się w masywie Mont Blanc Aiguille du Midi prowadzi kolejka linowa. Mont Blanc stanowi jedno z centrów alpinizmu oraz turystyki wysokogórskiej i narciarstwa. W dolinach u podnóża leżą znane ośrodki sportowo-turystyczne: Chamonix we Francji i Courmayeur we Włoszech.

Galeria

Courmayeur Courmayeur Kategoria:Alpy Kategoria:Geografia Francji Kategoria:Geografia Włoch ja:モンブラン

Wołga

Wołga – najdłuższa rzeka Europy, płynąca przez Rosję. Długość - 3690 km, powierzchnia zlewni - 1.380 tys. km², średni roczny przepływ 8.000 m³/s (252 km³ rocznie). Wołga ma źródła we wzgórzach Wałdaj, potem w swym górnym biegu łączy ze sobą szereg małych jezior. Płynąc wśród wzgórz morenowych tworzy głęboką dolinę. W środkowym biegu płynie przez obniżenie Wyżyny Wschodnioeuropejskiej, początkowo w kierunku wschodnim, a potem południowym. Powyżej Wołgogradu oddziela się od Wołgi rzeka Achtuba, która płynie równolegle przez ok. 540 km, łącząc się z głównym nurtem licznymi odnogami i kanałami, w końcu uchodzi do jednego z ramion delty wołżańskiej. Wołga uchodzi do Morza Kaspijskiego w postaci olbrzymiej delty, która ma powierzchnię ok. 19 tys. km² i tworzy ponad 80 ramion, a jej roczny przyrost przekracza 180 metrów. Rzeka od wysokości Wołgogradu nie ma żadnych dopływów, jest żeglowna na długości 3.400 km. Jest połączona z:
- Bałtykiem przez Kanał Wołżańsko-Bałtycki
- Morzem Białym przez Kanał Białomorsko-Bałtycki
- Morzem Azowskim przez Kanał Wołżańsko-Doński
- Morzem Czarnym przez Kanał Wołżańsko-Doński Sztuczne zbiorniki na Wołdze to:
- Rybiński
- Samarski (dawniej Kujbyszewski)
- Niżnonowogrodzki (dawniej Gorkowski)
- Saratowski
- Wołgogradzki Główne dopływy Wołgi:
- prawobrzeżne
- Oka
- Sura
- Swijaga
- lewobrzeżne
- Mołoga
- Szeksna
- Kostroma
- Unża
- Wietługa
- Kama
- Samara
- Wielki Irgiz Miasta położone nad Wołgą:
- Twer
- Czerepowiec
- Rybińsk
- Jarosław
- Kostroma
- Niżny Nowogród
- Czeboksary
- Kazań
- Symbirsk
- Togliatti
- Samara
- Saratów
- Wołgograd
- Astrachań Zobacz także:
- Niemcy wołżańscy Kategoria:Rzeki Rosji ko:볼가 강 ja:ヴォルガ川

Londyn

thumb thumb thumb thumb thumb Londyn (ang. London) - miasto w południowo-wschodniej części Wielkiej Brytanii, stolica tego państwa, a także stolica Anglii. Londyn położony nad Tamizą, jest jednym z trzech największych miast Europy (obok Paryża i Moskwy), jest także jednym z większych miast świata zarówno w skali samego miasta jak i aglomeracji. Liczba mieszkańców Londynu (w granicach tzw. Greater London) wynosi około 7,1 miliona (2001) na obszarze 1607 km²; cała zaś aglomeracja londyńska, łącznie ze wszystkimi przyległymi miastami (od Tonbridge na południowym wschodzie po Windsor na północnym zachodzie) liczy ok. 20 milionów ludzi, ale taki zasięg jest kwestionowany przez liczne grono geografów (częściej odnosi się on do obszaru tzw. megalopolis). Inne źródła podają, że zespół miejski Londynu liczy ok. 11,5-12 mln mieszkańców. Współczesny Londyn jest największym europejskim centrum finansowym (kilkaset banków, największa giełda w Europie, liczne towarzystwa ubezpieczeniowe i inwestycyjne); ogromnym ośrodkiem przemysłowym (produkcja elektroniki, statków, chemikaliów, włókiennictwa i in. oraz największym światowym ośrodkiem handlu kauczukiem i poligrafii). Miasto pełne zabytków i muzeów przyciąga rocznie kilkanaście milionów turystów, jest także największym europejskim węzłem komunikacji lotniczej (lotniska Heathrow i Gatwick przyjęły w 2003 roku ponad 70 milionów pasażerów). Administracyjnie Wielki Londyn (Greater London) jest podzielony na 32 Boroughs (dzielnice) oraz autonomiczne City: z tego 12 oraz City of London tworzą Inner London (Wewnętrzny albo Centralny Londyn), a pozostałe - Outer London. Najważniejsze (również ze względów historycznych) dzielnice to City of London i City of Westminster położone na lewym brzegu Tamizy, oraz Southwark i Lambeth na prawym, południowym brzegu.

Historia Londynu

- początki celtyckie - osada - prawdopodobna nazwa: Lyn-dun
- podbój rzymski w roku 43 n.e., w 50 istnieje już port i miasto Londinium na miejscu dzisiejszego City,
- w roku 60 spalony w powstaniu królowej Boudiki
- odejście Rzymian na przełomie IV/V w.
- w roku 604 powstaje pierwsza katedra św. Pawła
- przypuszczalnie około 800 roku powstaje pierwszy klasztor w Westminter
- w wieku XI Edward Wyznawca buduje Opactwo Westminsterskie i Pałac Westminsterski (późniejszą siedzibę Parlamentu)
- w roku 1066 Wilhelm Zdobywca rozpoczyna budowę Tower
- w roku 1570 otwarcie Royal Exchange (Giełdy Królewskiej)
- w roku 1666 wybuch wielkiego pożaru Londynu
- w roku 1694 powstaje Bank of England
- w roku 1710 Christopher Wren kończy budowę obecnej katedry św. Pawła (poprzednia, gotycka - zniszczona w wyniku Wielkiego Pożaru)
- w roku 1834 w wyniku pożaru ulega zniszczeniu większa część Pałacu Westminsterskiego, odbudowa (w stylu gotyckim) trwała do ok. 1860 r.
- w roku 1851 - Wielka Wystawa Przemysłu Wszystkich Narodów, będąca de facto pierwszą Wystawą Światową, czyli dzisiejszym EXPO
- w roku 1863 królowa Wiktoria otwiera Metropolitan Line - pierwszą linię metra
- w roku 1894 otwarcie Tower Bridge
- w roku 1901 Wiosenne Igrzyska Olimpijskie
- w roku 1908 Letnie Igrzyska Olimpijskie
- w roku 1940 i później w wyniku niemieckich nalotów zostaje zniszczona część wschodniego Londynu
- w roku 1948 kolejne Letnie Igrzyska Olimpijskie
- w roku 1953 koronacja Elżbiety II
- w roku 1981 ślub księcia Karola i Diany w katedrze św. Pawła
- w roku 1982 ukończenie budowy Thames Barrier
- w roku 2000 otwarcie Tate Modern, London Eye i Millenium Dome
- w roku 2005 zamachy terrorystyczne, w których łącznie doszło do 8 eksplozji bombowych (6 w tunelach londyńskiego metra - w tym 3 nieudanych oraz 2 w miejskich autobusach - w tym 1 nieudanej)
- w roku 2012 odbędą się tu Igrzyska XXX Olimpiady

Główne atrakcje turystyczne

- Tower of London
- Tower Bridge
- Katedra świętego Pawła (St. Paul's Cathedral)
- Gmach Parlamentu i Big Ben
- Opactwo Westminsterskie (Westminster Abbey)
- Piccadilly Circus
- Trafalgar Square
- Covent Garden
- Dzielnica Soho
- Muzeum Brytyjskie (British Museum)
- National Gallery
- Tate Britain (d. Tate Gallery)
- Science Museum, Natural History Museum, Victoria & Albert Museum
- Royal Albert Hall
- Imperial War Museum
- Muzeum Figur Woskowych Madame Tussaud
- Pałac Buckingham (Buckingham Palace)
- Greenwich
- Zamek Windsor (Windsor Castle)
- Wimbledon
- London Eye Niektóre Parki Londynu:
- Hampstead
- Regent's Park
- Hyde Park
- Greenwich Park
- Hampton Court
- Wimbledon Common
- St James Park
- Regent's Park
- Battersea Park
- Holland Park

Ciekawostki

londyńskie ogródki, Cockney, 5 o'clock, smog, kuchnia brytyjska, doki, Routemaster

Zobacz też

- Letnie Igrzyska Olimpijskie 2012 ! als:London zh-min-nan:London ko:런던 ms:London ja:ロンドン simple:London th:ลอนดอน fiu-vro:London

Moskwa

Moskwa (ros.: Москва [Maskvá]) - stolica i nawiększe miasto Rosji. Najważniejszy ośrodek gospodarczy i kulturalny kraju. Siedziba najwyższych władz państwowych w tym prezydenta Rosji. Jeden z najciekawszych ośrodków turystycznych Europy. Znajduje się tam Mauzoleum Lenina.

Geografia

Położenie

Moskwa położona jest nad rzeką Moskwą na wschodzie Europy. [http://maps.google.com/maps?q=moscow&spn=0.154435,0.210697&t=k&hl=en link http://www.maps.google.com]

Klimat

Moskwa leży w strefie klimatów umiarkowanych. Na terenie zachodniej Rosji panuje klimat kontynentalny z odmianą wybitnie kontynentalną.

Historia

:Historia Moskwy opisana jest w osobnym artykule. Ślady istniejących na terenie Moskwy osad pochodzą z IV-III wieku p.n.e., a pierwszy zapis dotyczący Moskwy z 1147. W 1156 z rozkazu Jurija Dołgorukiego wybudowano gród obronny. Od XIII wieku stolica niewielkiego księstwa, w 1237 zdobyta i zniszczona przez Batu-chana. W latach 1339-1340 wielki książę włodzimierski, Iwan I Kalita, przeniósł na stałe do Moskwy stolicę Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Iwan I Kalita rozbudował moskiewską twierdzę (Kreml), otaczając ją nowymi wałami obronnymi. Miasto szybko przekształciło się w wielki ośrodek handlowy, rzemieślniczy, stało się centrum kultury ogólnoruskiej. W XVI w. kremlowską twierdzę otoczono murem, zachowanym do czasów współczesnych. Za czasów panującego w Moskwie w latach 1533-1584 Iwana IV Groźnego miasto otrzymało połączenie morskie, poprzez Morze Białe, z krajami Europy Zachodniej. Morze Białe W 1712 Piotr I przeniósł stolicę z Moskwy do Petersburga, nowo powstałego miasta nad Newą. Moskwa pozostała jednak centralnym ośrodkiem imperium i nadal się rozwijała. W 1755 z inicjatywy M. Łomonosowa założono w Moskwie pierwszy rosyjski uniwersytet. W 1812 Moskwę okupowała armia napoleońska, która, wycofując się po 35 dniach, spaliła miasto - zniszczeniu uległo 3/4 budynków. Po zniesieniu obowiązku pańszczyzny w 1861, rozpoczął się masowy napływ do miasta chłopów, powstawały liczne fabryki i zakłady przemysłowe. W marcu 1918 utworzony przez bolszewików rząd przeniósł swą siedzibę do Moskwy. Podczas II wojny światowej moskiewska bitwa ocaliła miasto. Po II wojnie światowej nadal się rozwijało. Po rozpadzie ZSRR i tzw. puczu sierpniowym (19-21 sierpnia 1991) Moskwa stała się stolicą Rosji, która w tym czasie proklamowała niepodległość.

Demografia

Historia populacji

Lata	Populacja	Lata	Populacja	Lata	Populacja
1400	40 000	1811	270 200	1912	1 617 157
1638	200 000	1813	215 000	1920	1 027 300
1710	160 000	1825	241 500	1926	2 101 200
1725	145 000	1840	349 100	1939	4 609 200
1738	138 400	1856	368 800	1959	6 133 100
1775	161 000	1868	416 400	1970	7 194 300
1785	188 700	1871	601 969	1979	8 142 200
		1888	753 459	1989	8 972 300
		1897	1 038 600	2002	10 383 000

Dzisiejsza Moskwa

Samorząd

Podział administracyjny

Sport

W Moskwie działają takie kluby piłkarskie jak: CSKA Moskwa, Lokomotiw Moskwa, Spartak Moskwa, Dynamo Moskwa, FK Moskwa. Na Łużnikach znajduje się pałac sportu. Rozgrywano tu m.in. Mistrzostwa świata w łyżwiarstwie figurowym 2005 oraz Letnie Igrzyska Olimpijskie w roku 1980.

Transport

Moskwa posiada cztery lotniska: Międzynarodowy Port Lotniczy Szeriemietowo, Międzynarodowy Port Lotniczy Wnukowo, Lotnisko Bykowo, Międzynarodowy Port Lotniczy Domedewo, system metra zapoczątkowany w 1935 roku (170 stacji), sieć tramwajów (elektrycznych 1899) i trolejbusów (1933). W Moskwie zarejestrowanych jest ok. 2,5 miliona samochodów. 1933]

Zobacz też

- Letnie Igrzyska Olimpijskie w Moskwie w 1980
- Bitwa pod Moskwą
- Galeria Trietiakowska Kategoria:Miasta Rosji Kategoria:Stolice państw Europy Kategoria:Podmioty Federacji Rosyjskiej zh-min-nan:Moskva ko:모스크바 ja:モスクワ simple:Moscow th:มอสโก

Części świata

Części świata - umowny podział powierzchni kuli ziemskiej na podstawowe regiony geograficzne. Zasadniczo przydziela do poszczególnych części świata kontynenty i wyspa oraz otaczające je akweny. Wyróżnia się siedem części świata:
- Afryka
- Ameryka Południowa
- Ameryka Północna
- Antarktyda
- Australia i Oceania
- Azja
- Europa Podział ten wymaga jednak pewnych wyjaśnień, gdyż część świata i kontynent to nie to samo.
- do części świata nie zalicza się Arktyki, gdyż jest tylko oceanem pokrytym lodową czapą, a nie kontynentem
- Europa i Azja to dwie części świata, choć są jednym kontynentem o nazwie Eurazja
- Australia z Oceanią są jedną częścią świata, choć kontynentem jest tylko sama Australia

Zobacz też:

- przegląd zagadnień z zakresu geografii
- Stary Świat
- Nowy Świat. Kategoria:Geografia

Gavdos

Gavdos - grecka wyspa, która jest najdalej na południe wysuniętym punktem Europy. Kategoria:Geografia Grecji

Flores (wyspa)

Flores (z port. "wyspa kwiatów") to indonezyjska wyspa wchodząca w skład Małych Wysp Sundajskich. Druga co do wielkości wyspa tego archipelagu. Na południowy-wschód od wyspy położona jest wyspa Timor, na południowy-zachód wyspa Sumba, a na północ Celebes. right Powierzchnia: 14,1 tys. km²
- Liczba mieszkańców:
- Główne miasta: Edeh, Maumere
- Podział administracyjny (dystykty): Manggarai, Ngada, Ende, Sikka and Flores Timur

Warunki naturalne

Wyspa jest górzysta (najwyższy szczyt 2382 m n.p.m.), rozciąga się w kierunku równoleżnikowym. Na wyspie znajdują się liczne czynne i nieczynne wulkany, a region jest aktywny tektonicznie. Znaną atrakcją przyrodniczą i turystyczną jest wygasły wulkan Kelimutu z trzema kolorowymi jeziorami. Wulkan uważany jest przez ludność tubylczą za świętę górę, wierzą oni, że jest to miejsce przebywania duchów. Jeziora co pewien czas zmieniają swoje kolory.

Flora

Roślinność to lasy tropikalne i sawanny.

Fauna

Na położonej w pobliżu wyspie Komodo żyją w stanie dzikim wiekie gady warany z Komodo (varanus komodoensis), ze względu na wygląd i mięsożerność zwane "smokami".

Ochrona przyrody

Na Flores znajdują się dwa parki narodowe: Park Narodowy Kelimutu i Park Narodowy Komodo oraz liczne rezerwaty przyrody.

Gospodarka

Uprawa ryżu, kukurydzy, palmy kokosowej i kawy.
- Hodowla bydła.
- Turystyka.

Homo floresiensis

Homo floresiensis to odkryty niedawno nowy gatunek człowieka, występujący na wyspie jeszcze około 18 tys. lat temu. ---- Nazwa Flores odnosi się także do:
- Flores - wyspy w archipelagu Azorów
- Flores (Gwatemala) - miasta w Gwatemali
- Flores - morza oblewającego wybrzeża wyspy Flores Kategoria:Wyspy Indonezji Kategoria:Małe Wyspy Sundajskie ko:플로레스 섬 ja:フローレス島 (インドネシア)

Kontynent

Historia pojęcia

Kontrowersje

Europa i Azja czy Eurazja?

Ameryka czy Ameryki?

Australia - wyspa czy kontynent?

Alternatywne listy kontynentów

Norwegia

Norwegia, Królestwo Norwegii (bokmål Norge, Kongeriket Norge, nynorsk Noreg, Kongeriket Noreg) – państwo położone w Europie Północnej na Półwyspie Skandynawskim. Graniczy ze Szwecją, Finlandią i Rosją. Administacyjnie podlegają Norwegii też Jan Mayen, archipelag Svalbard, Wyspa Bouveta, Wyspa Piotra I i Ziemia Królowej Maud na Antarktydzie. (Dwie ostatnie zgodnie z Traktatem Antarktycznym.)

Ustrój polityczny

Norwegia jest monarchią konstytucyjną. Według konstytucji, król ma bardzo szeroką władzę, m.in. wybiera Radę Państwa, w skład której wchodzi premier i co najmniej siedmiu członków, egzekwuje podatki, mianuje wszystkich urzędników cywilnych, kościelnych i wojskowych, jest naczelnym dowódcą sił lądowych i morskich, ma też prawo łaski. W rzeczywistości władza wykonawcza spoczywa jednak w rękach rządu, na czele którego stoi premier. Władza ustawodawcza jest w rękach Stortingu, składającego się z dwóch izb: Lagtingu (¼) i Odelstingu (¾). Wybierany jest na kadencję czteroletnią, zasiada w nim łącznie 165 deputowanych. Projekty ustaw wnoszone są do Odelstingu przez jego członków lub rząd za pośrednictwem członka Rady Państwa. Konstytucja Norwegii obowiązuje od 17 maja 1814 roku, z późniejszymi zmianami. Zobacz też: Władcy Norwegii

Geografia

Większe miasta: Trondheim, Bergen, Stavanger, Tromsø, Drammen, Fredrikstad, Molde, Lillestrøm, Kristiansand, Kristiansund

Historia

Najstarsze jak dotąd ślady działalności człowieka w Norwegii odkryto koło Komsa w okręgu Finnmark i niedaleko Fosna w Nordmøre. Datuje się je na około 9000 p.n.e. - 8000 p.n.e.. W 793 atakiem na klasztor w Lindisfarne rozpoczęła się epoka wikingów. Od tego roku skandynawscy najeźdźcy na długich łodziach często widziani byli w potrach europy Północno - Zachodniej. Norwescy wikingowie dotarli do Islandii, Irlandii (założyli tam miasto Dublin), Grenlandii a także, jak twierdzi wielu historyków, do Ameryki. We wczesnym średniowieczu kraj podzielony był pomiędzy lokalnych władców. Jednym z pierwszych, którzy podjęli próbę zjednoczenia był Harald Pięknowłosy (nor: Harald Hårfagre). Pierwszy kościół powstał w Norwegii w Moster w roku 995 za sprawą króla Olava Tryggvasona. Jaka symboliczny moment chrystianizacji kraju uznaje się jednak Bitwę pod Stiklestad, gdzie poległ władca Norwegii Olav Haraldsson, uznany później świętym. XIII wiek to czas świetności Norwegii: pod panowaniem Håkona IV w skład terytorium norweskiego wchodziły także Jämtland, Islandia, Wyspy Owcze, Orkady, Szetlandy i Grenlandia. W XIV wieku kraj został osłabiony przez zwiększające się wpływy Hanzy, epidemię czarnej śmierci w 1349 i walki o tron. Po śmierci Håkona VI w 1380 tron objął jego syn Olav IV a następnie żona zmarłego króla, Małgorzata I, która była także królową Danii a później i Szwecji. W 1397 Norwegia, Szwecja i Dania zawarły unię, zwaną kalmarską. Szwecja wyłamała się z unii w 1523. Norwegia, coraz bardziej zalezna od Danii, pozostała w unii do 1814. Wtedy to, zwycięzcy w wojnach napoleońskich podpisali traktat w Kiel, na podstawie którego Norwegia miała stać się częścią Szwecji, jako odszkodowanie dla tej ostatniej za stratę Finlandii na rzecz Rosji. Uchwalona 17 maja 1814 w Eidsvoll konstytucja była próbą odzyskania przez kraj całkowitej suwerenności. Skończyło się jednak na unii personalnej ze Szwecją. Pełną niepodległość odzyskali Norwegowie w roku 1905. W I wojnie światowej kraj zachował neutralność. W II wojna światowa również próbował pozostać neutralny, jednak zaatakowany przez wojska hitlerowskie 9 kwietnia 1940, przystąpił do antyhitlerowskiej koalicji. Pierwsze lata powojenne to lata rządów Norweskiej Partii Pracy. W 1949 po długich debatach nad kierunkiem polityki zagranicznej kraj przystapił do NATO. W sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej odbyły się w Norwegii dwa plebiscyty: w 1972 i 1994. Oba zakończyły się niewielką przewaga strony opowiadającej się przeciw członkostwu w Unii. Po odkryciu złóż ropy naftowej i gazu na dnie Morza Północnego w latach 60. i 70. XX wieku, Norwegia jest obecnie jednym z najbogatszych krajów świata.

Podział administracyjny

Norwegia podzielona jest na 19 regionów (norw. fylker), które dalej dzielą się na 433 gminy. Szczegółowe omówienie w artykule podział administracyjny Norwegii.

Demografia

Dane można znaleźć w [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/ CIA Factbook]

Zobacz też

- Allemansrätten

Linki

- [http://www.amb-norwegia.pl/ Norwegia - oficjalna strona w Polsce]
- [http://www.adamlawnik.art.pl/podroze/norwegia2003/norwegia2003.html Norwegia - relacja i zdjęcia z podróży]
- [http://www.adamlawnik.art.pl/podroze/finlandia2004/finlandia.html Norwegia, Finlandia - relacja i zdjęcia z podróży]
- [http://www.norwegia.republika.pl Norwegia - rowerowe wyprawy przez fiordy i góry Norwegii]
- [http://webcam.deili.info/pl,1,25 Kamery Internetowe w Norwegi]
- [http://www.panstwaeuropy.friko.pl/pe/norwegia.html Norwegia - Informacje]
- [http://www.vikjavev.no Kamery & Fotos Sognefjord] Kategoria:NATO kategoria:Rada Nordycka ! als:Norwegen zh-min-nan:Norge [[got:

Hiszpania

Hiszpania, Królestwo Hiszpanii (hiszp. España, Reino de España; kataloński Regne d'Espanya; bask. Espainiako Erresuma; galisyjski Reino da España) – państwo w południowo-zachodniej Europie, obejmujące większą część Półwyspu Iberyjskiego. Graniczy od północy z Francją i Andorą, od zachodu z Portugalią i od południa z Gibraltarem oraz Marokiem. Członek Unii Europejskiej. Dane statystyczne:
Całkowita granica lądowa: 1 917,8 km
Długość wybrzeża: 4 964 km
Długość granic z sąsiadującymi państwami:
- Andora 63,7 km
- Francja 623 km
- Gibraltar 1,2 km
- Portugalia 1 214 km
- Maroko 15,9 km (Ceuta i Melilla) Najwyższy punkt: Pico de Teide na Wyspach Kanaryjskich 3 718 m n.p.m.
Najniższy punkt: Ocean Atlantycki 0 m

Geografia

Góry

- Pireneje, Góry Betyckie, Góry Kantabryjskie, Góry Kastylijskie, Sierra Morena, Sierra Nevada.

Podział administracyjny

Hiszpania jest podzielona na 17 wspólnot autonomicznych, tzw. Comunidades Autónomas, które cieszą się dużą autonomią (głównie w kwestiach szkolnictwa, podatków, itd.). Oto one:
- Andaluzja (Andalucía)
- Aragonia (Aragón)
- Asturia (Asturias)
- Baleary (Islas Baleares)
- Estremadura (Extremadura)
- Galicia (Galicia)
- Kantabria (Cantabria)
- Kastylia-La Mancha (Castilla La Mancha)
- Kastylia-León (Castilla León)
- Katalonia (Cataluña)
- Kraj Basków (País Vasco)
- La Rioja (La Rioja)
- Madryt (Madrid)
- Murcja (Murcia)
- Nawarra (Navarra)
- Walencja (Valencia)
- Wyspy Kanaryjskie (Islas Canarias) Podział na Comunidades na swoje odbicie historyczne - większość z obecnych "regionów" była kiedyś niezależnymi królestwami. Comunidades dzielą się na prowincje:
- Andalucía (Andaluzja): : Almería, Grenada, Huelva, Jaén, Kadyks, Kordowa (Kordoba), Málaga, Sewilla
- Aragón (Aragonia): : Huesca, Teruel, Saragossa (Zaragoza)
- Asturias (Asturia): : Asturia
- Cantabria (Kantabria): : Kantabria
- Castilla La Mancha (Kastylia La Mancha): : Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara, Toledo
- Castilla León (Kastylia-Leon): : Ávila, Burgos, León, Palencia, Salamanka (Salamanca), Segowia, Soria, Valladolid, Zamora
- Catalunya (Katalonia): : Barcelona, Girona, Lleida, Tarragona
- Estremadura (Estremadura): : Badajoz, Cáceres
- Galicia (Galicja): : La Coruña, Orense, Pontevedra
- Islas Baleares (Baleary): : Islas Baleares
- Islas Canarias (Wyspy Kanaryjskie): : Las Palmas de Gran Canaria, Santa Cruz de Tenerife
- La Rioja (La Rioha): : La Rioja
- Madrid (Madryt): : Madryd
- Murcia (Murcja): : Murcja
- Navarra (Nawarra): : Nawarra
- País Vasco (Kraj Basków): : Álava, Guipúzcoa, Vizcaya

Historia

:główny artykuł: Historia Hiszpanii Począwszy od IX wieku p.n.e. Półwysep Iberyjski był terenem ekspansji licznych ludów i państw (Celtów, Fenicjan, Greków czy też Kartagińczyków. W II wieku p.n.e. na półwyspie pojawili się Rzymianie. W V wieku na tereny obecnej Hiszpanii wdarli się Wizygoci i stworzyli tam własne królestwo. W roku 711 z północnej Afryki na Półwysep Iberyjski przedostały się wojska arabskie pod wodzą Tarika, które błyskawicznie podbiły prawie cały półwysep. Niewielkie królestwa chrze