Hetyci pojawili się na ziemiach Anatolii ok. 2000 roku p.n.e., docierając tam z obszarów położonych na północ od Kaukazu przez zachodnie przełęcze gór. Możliwe też, że przybyli ze swoich rdzennych obszarów przez Bałkany i cieśniny Bosfor albo Dardanele. Koczownicze plemiona hetyckie, które dotarły do historycznej krainy Hatti, wchłonęły lub wyparły z tych terenów osiadły lud Hatti (zwany też Protohetytami – był to autochtoniczny lud azjanicki, który zamieszkiwał Anatolię między III a II tysiącleciem p.n.e. i posługiwał się językiem hattili). Hetyci, którzy prawdopodobnie siebie samych nazywali Nesytami (posługiwali się językiem, który określali jako nasili/nesumnili), przeszli swoisty proces akulturacji, przyswajając sobie wierzenia chatyckie wraz z językiem hattili, jako językiem sacrum, wykorzystywanym wyłącznie w celach religijnych. Wpływ azjanickiego ludu, jak również innych kultur ościennych, na kulturę Hetytów był tak wyraźny, że przejęli oni nazwę własną od podbitego królestwa – Hatti, pod którą występują we współczesnych sobie źródłach pisanych.
W początkowym okresie osadnictwa w Anatolii Hetyci podzieleni byli na małe, autonomiczne miasta-państwa. Pierwszym, znanym z tabliczek hetyckich, księciem, który próbował narzucić swoją władzę sąsiednim państewkom był Anitta, syn Pithanasa, władca Kussary. Anitta, dysponując 1200 wojownikami i 40 rydwanami, uzależnił od siebie miasto Nesa, które uczynił swoją ufortyfikowaną siedzibą. Jego wojownikom uległy też Zulpawa, Purushanda oraz Hattusa, którą doszczętnie zburzył. O chronologii powyższych wydarzeń można jedynie spekulować, chociaż należy umieścić działalność Pithanasa i Anittasa na przełomie XVIII i XVII w. p.n.e.
Państwo starohetyckie (1650-1380 p.n.e.)
XVII w. p.n.e.
Około połowy XVII wieku p.n.e. Labarna, nowy władca z Kussary, otoczył kamiennym murem teren, na którego skrawku istniała dawniejsza Hattusa. Labarna, zmieniając imię na hatyckie Hattusilis ogłosił odbudowaną Hattusę stolicą swojego państwa. Hattusilis I (1650-1620 p.n.e.), za którego rządów zostało skonsolidowane państwo hetyckie, uważany jest za jego pierwszego króla.
Państwo Hattusilisa od południa sąsiadowało z Kizzuwanta i królestwem Arzawa, od północnego zachodu z Troją, od północy z azjanickimi plemionami Kaska, od wschodu z Hurytami, a od południowego wschodu z Amorytami. Hattusilis I skierował ekspansję terytorialną państwa hetyckiego przede wszystkim na tereny północnej Syrii i północnej Mezopotamii (w czasie jednej z wypraw przekroczył nawet Eufrat). Na terytorium Syrii poprowadził kilka wypraw wojennych, zdobywając i łupiąc liczne miasta: Zaruna, Hassu, Hahhu i Zippasna. Jego najbardziej wytrwałym syryjskim przeciwnikiem było leżące w krainie Jamchad bogate miasto Halab (Aleppo), które występowało jako sojusznik innych miast atakowanych przez Hetytów. Hattusilis wyznaczył na króla swego adoptowanego syna – Mursilisa.
Mursilis I (1620-1590 p.n.e.) kontynuował politykę poprzednika z jeszcze większymi efektami. Pokonał Halab i ruszył na Mezopotamię, zdobywając i łupiąc około 1595 p.n.e.Babilon, którym władał król Samsu-ditana. Mussilis I stracił życie w wyniku spisku pałacowego, na którego czele stał jego zięć Zidanta oraz Hantilis, który został Wielkim Królem jako Hantilis I (1590-1560 p.n.e.)
W czasie jego panowania Huryci odebrali Hetytom północną Syrię. Osłabiony Hantilis II wyznaczył niedawnego wspólnika Zidantasa I (1560-1550 p.n.e.) na króla. Ten wcześniej wymordował ewentualnych pretendentów. Po gwałtownej śmierci Zidantasa I z rąk własnego syna Ammunasa (1550-1530 p.n.e.), nastąpił okres znacznego osłabienia królestwa, które utraciło część terytoriów. Po kolejnej gwałtownej śmierci Wielkiego Króla Huzzijasa (1530-1525 p.n.e.) na tron wstąpił Telipinus (1525-1500 p.n.e.) Nowy król ustabilizował stosunki wewnątrz dynastii i w państwie, ustanawiając zasady dziedziczenia tronu (królem miał zostawać najstarszy syn, a w razie braku męskiego potomka, małżonek najstarszej córki). Kolejni królowie Alluwamnas, Hantilis II, Zidantas II i Huzzijas II nie zdołali odbudować potęgi państwa z okresu Mursalisa, tocząc głównie walki z królestwem Kizzuwanty.
Państwo nowohetyckie (1380-1200 p.n.e.)
Kizzuwanty
Od schyłku XV w. p.n.e. państwo hetyckie przeżywało kryzys. Ówcześni władcy hetyccy (Tuthalijas, Arnuwandas i Hattusilis II) koncentrowali się na obronie rdzennych terytoriów hetyckich przed najazdami północnych Kasków. Sytuacja zmieniła się w 1380 roku p.n.e., gdy na tronie zasiadł Suppiluliumas I (1380-1346 p.n.e.), który uczynił z hetyckiego państwa imperium. Suppiluliumas I wyparł z terenów północnej Syrii huryckie garnizony króla Mitanni, Tuszratty, m.in. zdobywając Halab, Mukisz oraz Waszukanni – jedną ze stolic Mitanni. Suppiluliumas I oparł południową granicę swego królestwa o góry Libanu, wkraczając tym samym w egipską strefę wpływów w Azji, a oddziały hetyckie wtargnęły do kraju Amka położonego w dolinie Bekaa. Wykorzystując waśnie dynastyczne w królestwie Mitanni, Suppiluliumas, umieścił na tronie w Waszukanni powolnego sobie króla – Szattiwaza. W 1346 p.n.e. Suppiluliumas I umarł podczas zarazy, która nawiedziła jego państwo.
Na tron wstąpił Arnuwandas I (1346-1345 p.n.e.), a następnie Mursilis II (1345-1316 p.n.e.) Prowadził on zwycięskie kampanie wojenne przeciw królestwu Arzawa, Kaskom i zbuntowanemu syryjskiemu miastu Karkemisz. Jego syn, Muwatallis (1315-1296 p.n.e.) odziedziczył potężne i dobrze zorganizowane państwo. Odzyskujący siły Egipt i imperium hetyckie były skazane na zbrojną konfrontację w Syrii. Doszło do niej za panowania faraona Ramzesa II, który starał się odbić z hetyckich rąk warowne miasto Kadesz. Bitwa pod Kadesz rozegrała się około roku 1285 p.n.e. Chociaż obie strony przypisywały sobie zwycięstwo, prawdopodobnie bitwa nie była rozstrzygnięta.
Zmagania Hetytów z Egiptem Ramzesa II zakończył pokój zawarty przez tego władcę z hetyckim królem Hattusilisem III w roku 1270 p.n.e., który potwierdził terytorialne status quo. Kolejny król Tuthalijas IV wyprawił się na Cypr, który zdobył. Walczył też z powodzeniem przeciwko państwu Assuwa i z ludem Kaska. Za jego następcy Arnuwandasa III po raz pierwszy dają o sobie znać Ludy Morza, które atakowały hetyckie ziemie z zachodu. Gdy na tron wstąpił ostatni król hetycki Suppiluliumas II, Hatti znalazło się w trudnej sytuacji politycznej. Najazdy Ludów Morza spowodowały klęskę głodu. Zniszczeniu uległa Hattusa i wiele innych miast. Państwo hetyckie już nigdy nie podniosło się z upadku.
Królestwa późnohetyckie 1000-700 p.n.e.
Nagły upadek państwa hetyckiego (ok. 1190 p.n.e.) spowodowały najazdy tzw. Ludów Morza, ale pewną rolę odegrały też ataki ludu Kasków zamieszkującego u północno-wschodnich granic państwa hetyckiego oraz napór Asyryjczyków z południowego-wschodu. Zburzenie Hattusa spowodowało, że centra kultury hetyckiej przeniosły się do południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii, gdzie powstały liczne, acz niewielkie państewka późnohetyckie z przewagą ludności hetyckiej (Karkemisz, Kummuhi, Gurgum, Unqi, Tabal) albo o mieszanej ludności hetycko-aramejskiej (Hamath, Que, Sam'al). Zachowały one polityczną niezależność aż do ostatecznego podboju dokonanego przez [asyryjskiego króla Sargona II w VIII w. p.n.e.Karkemisz – stolica najważniejszego hetyckiego państwa uległa Asyrii w 717 p.n.e. Ostatnie niezależne królestwa hetyckie Gurgum, Melid i Kummuhi zostały podbite przez Sargona II w latach 711-708 p.n.e.
Porządek społeczny, gospodarka i kultura hetycka
708 p.n.e.
Społeczeństwo hetyckie miało charakter patriarchalny. Na czele państwa stał namaszczony przez bogów król, który był zwierzchnikiem suwerennych księstw wchodzących w skład państwa hetyckiego. W ważnych sprawach władca mógł się zwrócić o pomoc do rady starszych – pankus, która była zapewne pozostałością po wcześniejszych wiecach plemiennych. Pozycja króla była zależna od aprobaty szlacheckich rodów i być może ta zależność przyczyniła się do anarchizacji polityki dynastycznej w okresie przed reformami Telipinusa. Król – labarna pełnił rozliczne funkcje. Był najwyższym kapłanem, naczelnym dowódcą armii, najwyższym sędzią oraz gwarantem pomyślności swojego ludu. Zaniedbania w sprawowaniu kultu poczytywano za jego największy grzech, który mógł w konsekwencji obrócić się przeciwko poddanym. Małżonka króla, tawananna, posiadała szczególną pozycję. Po śmierci męża królowa pozostawała władczynią, przy boku następcy, aż do swojej śmierci. Tawananna posiadała realną władzę z możliwością pieczętowania dokumentów, a nawet mogła inspirować międzynarodowe kontakty.
Niższy poziom w społecznej hierarchii zajmowali przedstawiciele szlacheckich rodów, spośród których wybierano osoby, które sprawowały rozmaite funkcje kapłańskie, dworskie i wojskowe. Posiadacze ziemi dzielili się na dwie kategorie: posiadaczy lennych i wojowników. Lennik był odpowiednikiem wasala i mógł ziemię, otrzymaną od króla, jedynie dziedziczyć, natomiast wojownik miał prawo jej sprzedaży lub kupna. Większość społeczeństwa hetyckiego była ludźmi wolnymi, jednak występowała już jakaś forma niewolnictwa (niewolnik mógł poślubić wolną kobietę) i namra – grupa ludzi przypisanych do ziemi.
Prawodawstwo Hetytów było, jak na swoje czasy, bardzo rozwinięte. W przeciwieństwie do zapisów kodeksu Hammurabiego prawo hetyckie dużo częściej korzystało z odszkodowania jako formy zadośćuczynienia za popełnione przestępstwo, niż z odwetu. Jedynymi przestępstwami, za popełnienie których karano śmiercią były cudzołóstwo kobiety zamężnej, gwałt, sodomia i bunt przeciwko władcy. Okaleczenia ciała, jako formę kary, stosowano wyłącznie wobec niewolników. Procesy były prowadzone przez rady starszych poszczególnych miast. Jeśli zachodziła taka potrzeba, to przed radą stawał reprezentant króla, najczęściej dowódca miejskiego garnizonu. Król był najwyższym autorytetem w każdej sprawie.
Hetyci, po osiedleniu się w Anatolii, byli ludem rolniczym. Chłopi uprawiali pszenicę, jęczmień, len, winorośl, figi, jabłka, morele. Zwierzęta – bydło, owce, świnie – dostarczały mięsa i skór. W górach pozyskiwano różne surowce. Poza granice państwa eksportowano miedź oraz brąz, który był podstawowym materiałem do produkcji broni i narzędzi. W czasach imperium hetyckiego rzemieślnicy hetyccy prawie zmonopolizowali wytwarzanie wyrobów (głównie ozdób i posągów) z żelaza, które było pięć razy droższe od złota i czterdzieści razy droższe od srebra.
Sztuka hetycka nosi ślady połączenia elementów hetyckich, syryjskich i asyryjskich, a także mniej wyraźnych wpływów egipskich i fenickich. Hetyci byli mistrzami płaskiego reliefu, chociaż pozostawili po sobie również rzeźby pełne o różnej skali, wykonane w różnorodnym materiale. Mimo upadku na początku XII w. p.n.e. kultura hetycka, zwłaszcza religia, wywarła poważny wpływ na wierzenia religijne Greków.
Religia Hetytów
Głównymi cechami religii hetyckiej były politeizm, antropomorfizm i synkretyzm. Hetyci adoptowali na potrzeby swojego systemu wierzeń elementy religii ludów anatolijskich, religii akadyjskiej oraz religii huryckiej. Większość mitów i rytuałów hetyckich bierze swój początek w tradycji religijnej hatyckiej lub huryckiej. Panteon bogów hetyckich był niezmiernie duży i zagmatwany. Nawet w tekstach hetyckich występują wzmianki o tysiącu bogów Hatti, a współczesnym religioznawcom udało się zidentyfikować wiele imion bogów, demonów i herosów. Powszechnym zjawiskiem było wchłanianie przez religię hetycką kultów związanych z lokalnymi bóstwami podbijanych krain i miast. Liczne bóstwa o podobnych cechach łączono ze sobą, pozostawiając dawne nazwy, np. hatycka bogini-słońce z Arinny (Wurusemu, Ariniti) była również wcieleniem bogini Hebat z huryckiego miasta Halab.
Najważniejszym męskim bóstwem w panteonie hetyckim był bóg burzy, który w okresie hatyckim nosi imię Taru, w starohetyckim utożsamiany jest z Tarhunem, a w czasach wpływów huryckich z Teszubem. Bóg burzy władał chmurami, deszczem i błyskawicami. Jego partnerką i zarazem najważniejszą boginią była Tahattanuiti (małżonka Taru), bogini-słońce z Arinny (Tarhun) i Hebat (małżonka Teszuba). Obok boskiej pary szczególnie czczeni byli:
- Istanu – bóg tarczy słonecznej
- Wurunkatte – bóg wojny
- Kumarbi – ojciec bogów
- Tasimmeti i Szauszkę – boginie miłości
- Nabarbi – bóg księżyca
- Perwę – bóg koni
- Hannahanna – matka bogów
- Telepinu – bóg urodzaju
Na potrzeby kultu powstało wiele tematów mityczno-rytualnych, z których zachowały się m.in. cykl o bogu Telepinu, o pojedynku boga burzy z wężem Illujanka i o walce Kumarbiego z Teszubem o władzę nad światem. Kosmologia hetycka opowiada o stworzeniu nieba i ziemi na ramionach giganta Upelluri. Następnie starzy bogowie miedzianym nożem rozdzielili niebo od ziemi. Bogowie zamieszkali w Kuntarra – niebiańskim domu. Świat podziemny przedstawiano jako ponurą krainę, w której znajdowały się morza i dziewięć rzek.
W życiu religijnym najważniejszą rolę odgrywał saru, labarna – król, który pełnił zarazem funkcję najwyższego kapłana. Monarcha często był przedstawiany w stroju kapłana – w długim płaszczu z rękawami, w tiarze i z litusem. Królewska władza była darem bogów, a król strzegł boskich porządków w państwie i przestrzegał ceremonialnego roku. Po swojej śmierci, władca, którego pomyślność utożsamiano z dobrobytem narodu, stawał się istotą boską, której następcy oddawali cześć.
W początkowym okresie swojego osadnictwa w Azji Mniejszej Hetyci obywali się bez budynków świątynnych. Kamienne stelle – huwasi, które symbolizowały bóstwo stawiano w jaskiniach albo pod gołym niebem. Dopiero pod wpływem Hurytów zaczęto wznosić świątynie, które stawały się schronieniem bogów. Z czasem wokół świątyni powstawały kompleksy budowli z pomieszczeniami administracyjnymi, skarbcem, spichlerzami, budynkami gospodarczymi, jak np. w centrach kultowych w Arinna i Nerikka. Znaczącą rolę w hetyckiej religijności musiało pełnić sanktuarium skalne w Yazilikaya.
Hetyci stosowali birytualny obrządek pogrzebowy. Badania nekropoli hetyckich poświadczają, że stosowali jednocześnie kremację i inhumację. Ciało zmarłego króla wraz z darami zawsze palono na stosie, który gaszono, podobnie jak w Grecji, winem i piwem.
Odkrycia archeologiczne
inhumację
Badania nad starożytną Anatolią rozpoczęły się w XIX w. W roku 1834 Francuz Charles Texier odkrył starożytne ruiny w pobliżu miasteczka Bogazkale/Bogazköy, które miały się okazać Hattusą – stolicą państwa Hetytów. W latach 70. XIX wieku dwaj badacze, William Wright i Archibald H. Sayce, który zbadał płaskorzeźby z Jonii, wysunęli hipotezę, że charakterystyczne zabytki znajdowane w Anatolii należy identyfikować jako pozostałości po kulturze biblijnych Hetytów. W 1887 roku dzięki odkryciu glinianych tabliczek z kancelarii Amenhotepa III, Echnatona i Tutenchamona w Tell-el-Amarna, poznano imię hetyckiego króla Suppiluliumasa. Wśród tabliczek amarneńskich odkryto dwie tabliczki z nieznanym wówczas pismem, które potem okazało się być pismem hetyckim. W tym czasie wiedzę o indoeuropejskich Hetytach poszerzyły wykopaliska w Karkemisz (dzisiejszy Djerablus) i Zincirli.
W 1906 roku niemiecki archeolog Hugo Winckler rozpoczął badania w Bogazköy, które potwierdziły tezę Texiera, iż ruiny były pozostałością po Hattusie. W trakcie wykopalisk, prowadzonych w kilku sezonach, odkryto archiwa państwowe, składające się z około 25 tysięcy tabliczek z pismem klinowym. Część z nich zapisana była w języku akadyjskim – lingua francaBliskiego Wschodu w II tysiącleciu p.n.e., pozostałe w języku hetyckim (nesyckim), który odszyfrował w 1915 roku czeski uczony Bedřich Hrozný.
W 1925 roku czechosłowacka ekspedycja pod kierunkiem Bedřicha Hroznego odkryła w Kültepe (staroż. Kanesz, Nesa) archiwum listów i dokumentów staroasyryjskiej (XVIII w. p.n.e.) karum – faktorii handlowej, w których występuje kilka hetyckich imion własnych. W 1947 roku przebadano osiedle późnohetyckie w Karatepe w Cylicji. W Yazilikaya, 2 km od Bogazkale/Hattusa, zbadano skalne sanktuarium hetyckie. Wiele informacji o kulturze hetyckiej przyniosły wykopaliska w Alacahöyük, Karakhöyük, Beycesultan i Alisar.
Lista królów hetyckich
- Pithanas (pocz. XVIII w. p.n.e.)
- Anitta - syn Pithanasa (poł. XVIII w. p.n.e)
- Labarna - pierwszy znany król hetycki (1680-1650 p.n.e.)
- Hattusilis I - (1650-1620 p.n.e.)
- Mursilis I - (1620-1590 p.n.e.)
- Hantili - (1590-1560 p.n.e.)
- Zidanta I - (1560-1550 p.n.e.)
- Ammuna -(1550-1530 p.n.e.)
- Huzziya I -(1530-1525 p.n.e.)
- Telipinu - (1525-1500 p.n.e.)
- Tahurwaili - ?
- Alluwamna - ?
- Hantilis II - (1500-1450 p.n.e.)
- Zidanta II - ?
- Huzziya II - ?
- Muwatallis I - ?
- Tudhaliya II -(1450-1420 p.n.e.)
- Arnuwandas I - (1420-1400 p.n.e.)
- Tudhaliya III -(1400-1380 p.n.e.)
- Tudhaliya - (1380-? p.n.e.)
- Hattusilis II - ?
- Suppiluliumas I -(1380-1340 p.n.e.)
- Arnuwandas II -(1340-1339 p.n.e.)
- Mursilis II - (1339-1306 p.n.e.)
- Muwatallis II - (1306-1282 p.n.e.)
- Mursilis III - (1282-1275 p.n.e.)
- Hattusilis III -(1275-1250 p.n.e.)
- Tudhaliya IV -(1250-1220 p.n.e.)
- Karunta - ?
- Arnuwandas III - (1220-1215 p.n.e.)
- Suppiluliumas II -(1215-1200 p.n.e.)
Kategoria:Starożytnośćja:ヒッタイト
Indoeuropejczycy
Indoeuropejczycy to grupa ludów, tworzących zespół pokrewnych populacji etnicznych, wywodząca się w prostej linii od tzw. protoindoeuropejczyków (praindoeuropejczyków), identyfikowanych w archeologii jako tzw. kultura grobów kurhanowych. Kultura ta zamieszkiwała tereny na północ od Morza Czarnego - od Kaukazu aż po Karpaty - między V i III tysiącleciem p.n.e. Jeszcze przed III tysiącleciem p.n.e. protoindoeuropejczycy zaczęli się przemieszczać w kierunku Europy, południowej i południowo-zachodniej Azji, ulegając jednocześnie rozpadowi, przy czym wyodrębnianie się poszczególnych znanych nam już historycznych ludów odbywało się etapami: w pierwszej kolejności wyodrębnili się Armeńczycy, Hetyci, Grecy, Ariowie (Indoirańczycy) i Trakowie, zasiedlając Europę południowo-wschodnią i tereny na Bliskim Wschodzie. Następny etap różnicowania się Indoeuropejczyków wiązał się głównie z ekspansją na Europę, stąd też ta fala migracyjna zwana jest Staroeuropejczykami, którzy podzielili się na trzy główne grupy:
- południowi i zachodni - z nich wyłonili się: Celtowie, Italikowie i Ilirowie;
- północni - zasiedlili głównie tereny Europy północnej i środkowo-wschodniej - tu wyodrębnili się Germanie i Bałtosłowianie, a z kolei ci ostatni podzielili się na Słowian i Bałtów;
- wschodni, którymi byli Tocharowie (Tocharzy) - przemieścili się oni w głąb Azji i wymarli we wczesnym średniowieczu.
Wszystkie te migracje i podziały miały wpływ oczywiście na różnicowanie się języka, który razem z poszczególnymi ludami dzielił się na wiele innych odmian nabywając swoistych, indywidualnych cech, w dalszym ciągu jednakże, te poszczególne języki - tzw. języki indoeuropejskie - należały do jednego pierwotnego pnia, z których się wywodziły - języka praindoeuropejskiego.
Ekspansja indoeuropejczyków nie pozostała bez wpływu na ludy już zamieszkujące tereny Europy i Azji. Liczne ślady najazdów, znajdowane podczas badań archeologicznych (np. Troja w okresie 2300-1900 p.n.e.), jak również wpływy kulturowe, np. na semickichIzraelitów w okresie XI w. p.n.e.-X w. p.n.e.
Główne ludy indoeuropejskie
- Ormianie - Armenia i Górski Karabach (autonomia w Azerbejdżanie);
- Hetyci - Anatolia;
- Grecy - Grecja;
- Ariowie - Indie, Bangladesz, Nepal, Sri Lanka, Pakistan, Iran, Tadżykistan, Afganistan, Osetia, Kurdystan;
- Trakowie - wschodnia część Półwyspu Bałkańskiego;
- Tocharowie (Tocharzy) - lud wymarły: pn.-wsch. Chiny;
- Medowie - tereny obecnego Iranu i Afganistanu;
- Persowie - Wyżyna Irańska - głównie tereny obecnego zachodniego Iranu;
- Celtowie - Wielka Brytania (Szkocja, Walia, Man), Irlandia i Francja (płw. Bretoński);
- Italikowie (obecnie ludy romańskie) - Iberia, Włochy, Belgia (część Walońska), Francja, Rumunia, Mołdawia, kraje Ameryki Łacińskiej (około 19 krajów + wyspy na morzu Karaibskim), Kanada (prowincja Quebec);
- Ilirowie - zachodnia część Półwyspu Bałkańskiego;
- Albańczycy - Albania, Kosowo, Macedonia;
- Germanie - Skandynawia, Niemcy, Holandia, Wielka Brytania, Belgia (część Flamandzka), Szwajcaria, RPA, USA, Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Jamajka;
- Słowianie - gł. Europa (Polska, Czechy, Słowacja, Niemcy (na wschód od Łaby), Rosja, Białoruś, Ukraina, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia i Czarnogóra, Macedonia, Bułgaria, część Mołdawii);
- Bałtowie - tereny Europy środkoej i częściowo północno-wschodniej, głównie na północno-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego.
W Europie identyfikowane są z kulturą Unietycką
Zobacz też: Języki indoeuropejskie, przegląd zagadnień z zakresu historii starożytnejKategoria:Starożytnośćkategoria:etnologia
Hattusa (w literaturze przedmiotu również Hattusas i Hattusza) stolica imperium hetyckiego.Obecnie stanowisko archeologiczne położone w pobliżu miasta Boğazköy w Anatolii, około 145 km od Ankary. Miasto zostało założone przed 2000 rokiem p.n.e. przez lud Hatti. W XIX i XVIII w. p.n.e. znajdowała się tu faktoria handlowa związana z kupiecką kolonią asyryjską w Kanesz, położonej w pobliżu dzisiejszego Kültepe. Około 1700 r. p.n.e. miasto zostało zdobyte przez króla Anitta, wywodzącego się z miasta Kussary, który zrównał miasto z ziemią, przestrzegając następców, by, pod groźbą boskiej kary, nie ważyli się go odbudować. W połowie XVII w. p.n.e. król Labarna z Kussary, który przybrał imię Hattusilis I, otoczył kamiennym murem obszar zrujnowanego miasta i w ich obwodzie wzniósł nowe budynki. Hattusa stała się stołecznym miastem hetyckiego państwa. Miasto założono na ściętym wierzchołku, obronnego z natury, wzgórza o powierzchni ok. 1.8 km². Składało się z dwóch jednostek: wewnętrznej cytadeli z budynkami administracyjnymi i świątyniami, i właściwego miasta opasanego murami z trzema potężnymi bramami, do których prowadziły platformy flankowane zewnętrznymi murami. Zachodnia brama była ozdobiona reliefem lwa, wschodnia reliefem wojownika, południowa reliefem sfinksa. Na terenie miasta wzniesiono cztery zespoły świątynne. W trakcie badań odnaleziono w Hattusa jedną z najstarszych królewskich bibliotek z terenów Bliskiego Wschodu, liczącą 1300 tabliczek.
Hattusa została zdobyta ok. 1200 r. p.n.e. i to właśnie wydarzenie stanowi końcową cezurę istnienia państwa hetyckiego.
W 1906 roku niemiecki archeolog Hugo Winckler rozpoczął tu badania archeologiczne.
Kategoria:ArcheologiaKategoria:Geografia historyczna starożytności
Anatolia (Turcja)
Anatolia (tureckieAnadolu) - kraina należąca obecnie do Turcji na półwysie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Iskanderun.
Nazwa pochodzi od greckiego słowa anatole - wschód i powstała w czasach starożytnych.
Nazwę Anatolia przejęli Turcy osmańscy jako określenie dla prowincji obejmujących Azję Mniejszą. Obecnie jako termin geograficzno-historyczny obejmuje całą azjatycką część Turcji.
Inna często używana nazwa Anatolii to Azja Mniejsza. Arabowie używali nazwy Rum, co znaczyło Rzym.
Rydwan - pojazd konny, dwukołowy, z tyłu otwarty, znany od około XXVIII w. p.n.e. na całym Bliskim Wschodzie, i w Egipcie, od około XX w. p.n.e. w Grecji, wspomina o nim już Homer, później także w Rzymie.Mógł być zaprzężony w dwa konie - wtedy zwał się bigą, lub w cztery i wtedy nazywał się kwadrygą. Jechały nim stojąc zazwyczaj dwie osoby.
Rydwanu używano w różnych celach. Jako wóz bojowych, powadzony był przez woźnicę a drugi wojownik strzelał z łuku, walczył mieczem i rzucał włócznią. Niektórzy zeskakiwali z wozu i walczyli także pieszo. Z momentem wprowadzenia zamkniętych formacji bojowych wycofano go z pola walki. Od początku rydwan służył także do polowań. W Grecji i Rzymie służył głównie do wyścigów w czasie igrzysk, w cyrkach a także w celach kultowych i reprezentacyjnych.
Rydwan był atybutem bogów i bogiń:
- Afrodyta - miała rydwan zaprzężony w gołębie;
- Demeter - miała rydwan zaprzężony w skrzydlate smoki;
- Hera - miała rydwan zaprzężony w łabędzie;
- Kybele - miała rydwan zaprzężony w lwy;
- Dionizos - miał rydwan zaprzężony w pantery;
- Helios - miał rydwan zaprzężony w 7 koni;
- Pluton - miał rydwan zaprzężony w kare konie;
- Posejdon - miał rydwan zaprzężony w hippopotamy.
Specjalnym typem rydwanu był currus.
Kategoria:pojazdy konneKategoria:TransportKategoria:Broń historyczna
Starożytna Syria
Starożytna Syria zajmowała obszar między Morzem Śródziemnym, a rzeką Eufrat oraz między Azją Mniejszą (konkretnie górami Taurus) i Palestyną. Takie ramy terytorialnie przyjmuje się najczęściej w literaturze, z punktu widzenia geograficznego dla tego regionu. Nie są one tożsame z obecnymi granicami państwa syryjskiego.
Granice starożytnej Syrii
Granica zachodnia starożytnej Syrii nie podlega dyskusji, gdyż tworzy ją naturalna bariera Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o wschodnią granicę, to Eufrat wydaje się w pełni uzasadniony, gdyż tereny na wschód od tej rzeki zaliczane są w historiografii do Mezopotamii.
Z kolei od północnej strony góry Taurus oddzielają od Syrii Azję Mniejszą, w której rozwijały się odrębne kultury i państwa, często bardzo zróżnicowane.
Najbardziej płynną granicą starożytnej Syrii była południowa jej część sięgająca poza pasma Libanu i Antylibanu. Na południe od nich żyły plemiona nomadów oraz półnomadów i zaczynały się terytoria zaliczane do Palestyny.
Oczywiście podział powyższy jest tylko umowny, gdyż dzieje ościennych terenów ściśle zazębiały się z historią starożytnej Syrii, często tworząc wspólną historię zjednoczonych obszarów (np. w czasach panowania perskiej dynastii Achemenidów). I na odwrót - niektóre obszary w toku dziejów wyodrębniały się jako oddzielne organizmy polityczne, co wynikało niekiedy z uwarunkowań geograficznych (np. część wybrzeża w I w. p.n.e. wyodrębniła się jako Fenicja).
Kategoria:Geografia historyczna starożytnościKategoria:Syria
Palestyna
Ta strona opisuje Palestynę, jako krainę geograficzną i państwo historyczne. TU znajdziesz artykuł o istniejącej obecnie Autonomii Palestyńskiej
Palestyna (łac.: Syria Palæstina; hebr.: פלשתינה - Palestina; arab.: فلسطين - Filasţiinu) - kraina we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.
W znaczeniu historycznym Palestyna obejmowała obszar pokrywający się z północną i środkową częścią obecnego państwa Izrael oraz zachodnią częścią Jordanii. Współcześnie nazwa Palestyna odnoszona jest najczęściej do obszaru terytorium mandatowegoWielkiej Brytanii z lat 1920-1947, obecnie terytorium państwa Izrael i obszarów przez niego okupowanych czyli Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu Jordanu (tworzące razem Autonomię Palestyńską). Terytorium to nie pokrywa się z obszarem Palestyny historycznej.
Nazwa
Nazwa Palestyna pochodzi od ludu Filistynów, którzy osiedlili się na jej wybrzeżu w XII wieku p.n.e. Nazwa ta nie była znana przed aneksją obszaru Judei przez Rzym. Dopiero po stłumieniu powstania żydowskiego Bar-Kochby w roku 133 po Chrystusie, cesarz Hadrian zmienił nazwę kraju z Judea na Syria Palestina (Syria palestyńska, czyli filistyńska).
Historia
W starożytności obecna Palestyna nosiła nazwę Kanaan. Kanaan został zasiedlony w paleolicie. W mezolicie istniały na tym terenie osiedla kultury natufskiej. Od neolitu rozwijały się, tak jak na całym Bliskim Wschodzie pierwsze miasta (Jerycho).
Niekorzystne położenie geopolityczne Kanaanu w miejscu, gdzie prowadzą szlaki handlowe pomiędzy Afryką, Azją i Europą powodowało, że region ten był podbijany przez wiele ludów m.in.: Egipcjan, Hetytów, Hebrajczyków, Filistynów, Asyryjczyków, Arabów, Turków ottomańskich, Brytyjczyków czy Izraelitów.
Około 2500 p.n.e. zasiedlona została przez Kanaanejczyków. Około XIII wieku p.n.e. zaczęły ją przemierzać wędrowne plemiona Hebrajczyków. W XII wieku p.n.e. na jej wybrzeżu osiedlili się Filistyni. Pod koniec XI wieku p.n.e. powstało na jej terytorium królestwo żydowskie, które wkrótce uległo rozbiciu na królestwa: Izrael i Judę. Około 587 p.n.e. Palestyna została podbita przez Babilonię. Od 538 p.n.e. weszła w skład imperium perskiego. W 332 p.n.e. zdobył ją Aleksander Macedoński. Następnie znalazła się pod władzą dynastii Ptolemeuszów, a później dynastii Seleucydów.
Od 63 p.n.e. pod panowaniem rzymskim, początkowo otrzymała status państwa sprzymierzonego, lecz od 6 n.e. stała się częścią rzymskiej prowincji zwanej Judeą. Powstania żydowskie z lat 66–70 oraz 132–135 zakończyły się klęską i wypędzeniem Żydów z Palestyny. Od 395 Palestyna stała się częścią cesarstwa wschodniorzymskiego. W latach 634 – 640 została podbita przez Arabów. Między XI a XIII wiekiem w wyniku wypraw krzyżowych istniało - założone przez krzyżowców - Królestwo Jerozolimskie, które później zdobyli egipscy Mamelucy.
W latach 1516–1918 Palestyna wchodziła w skład imperium osmańskiego, nie stanowiąc jednolitej jednostki administracyjnej. Zdobyta przez siły arabsko-brytyjskie podczas pierwszej wojny światowej stała się w 1922 rokiem brytyjskim mandatem - wraz z Jordanią - nazwa 'Palestyna' była stosowana do całego mandatu brytyjskiego. W lipcu 1922 roku mandat został podzielony na dwie części - Transjordanię (później nazwaną Jordanią) - na razie bez niepodległości/niezależności od mandatu brytyjskiego, którą Transjordania uzyskała dopiero w roku 1946.
Ci zaś w tzw. deklaracji Balfoura zapowiedzieli przekazanie części tego terytorium Żydom, którzy od wieków żyli w diasporze. Sprzeciwiała się temu zamieszkująca tu ludność pochodzenia arabskiego, wśród której zaczęły narastać antyżydowskie nastroje. Tragedia holocaustu przyspieszyła starania międzynarodowe o stworzenia państwa żydowskiego, które od końca XIX w. było głównym celem ruchu syjonistycznego. Już od ponad 50 lat do Palestyny zmierzały tysiące osadników żydowskich, którzy zakładali prywatne gospodarstwa rolne oraz tzw. kibuce - komuny rolnicze (głównie) funkcjonujące do dziś.
W 1947 r. ONZ przedstawiła projekt podziału Palestyny na dwie części: żydowską i arabską. W przeddzień wygaśnięcia mandatu brytyjskiego (1948) sąsiednie państwa arabskie: Egipt, Jordania i Syria zaatakowały powstające państwo Izrael. Mimo to Żydzi obronili swoje terytorium, a nawet powiększyli je. Podczas wojny sześciodniowej z 1967 Izrael zajął całe terytorium Palestyny i zajęte wtedy terytorium okupuje do dnia dzisiejszego mimo protestów społeczności międzynarodowej. Na okupowanych terenach wybuchły dwa powstanie palestyńskie (tzw. intifady), skierowane przeciwko władzom izraelskim.
Wojska Izraela opuściły strefę Gazy we wrześniu 2005 r.
- Bałkany - wielki region Europy, obejmujący swoim obszarem Półwysep Bałkański - Bałkany - pasmo górskie w Europie Południowo-Wschodniej,
Bosfor
Bosfor (tur.Bogaziçi) - cieśnina łączącą Morze Czarne z Morzem Marmara, położona między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, oddziela Europę od Azji. Wraz z Dardanelami łączy Morze Czarne z Morzem Śródziemnym. Obie cieśniny stanowią szlak morski o międzynarodowym znaczeniu.
Morzem Śródziemnym
Podstawowe dane:
- długość: ok. 30 km
- szerokość: 0,7-3,7 km
- głębokość: 30-120 m ( w torze wodnym)
W Bosforze płyną dwa prądy morskie: powierzchniowy o prędkości 4 km/h wynoszący wodę wysłodzoną z Morza Czarnego oraz przeciwnie skierowany prąd głębinowy o dużym zasoleniu.
Bosfor jest zalaną dawną doliną rzeczną o stromych i skalistych brzegach. Posiada liczne zatoki - nad największą z nich - zatoką Złoty Róg - leży Stambuł.
W Stambule zbudowano dwa mosty łączące oba brzegi Bosforu, jeden zwany Mostem Bosforskim i ukończony w 1973 ma długość 1074 m, a drugi most - Most Mehmeta Zdobywcy ukończony w roku 1988, ma długość 1090 m.
Kategoria:CieśninyKategoria:Geografia Turcjiko:보스포루스 해협ja:ボスポラス海峡
Akulturacja - ogół zjawisk powstałych w wyniku bezpośredniego lub pośredniego kontaktu (zderzenie kultur) dwóch grup kulturowych, prowadzący do zmian wzorów kulturowych jednej, drugiej lub obu kultur. Końcowym efektem tego procesu może być unifikacja wzorów kulturowych obu grup, bądź przejęcie wzorów jednej grupy przez drugą.
W ujęciu psychospołecznym akulturacja polega na przyjmowaniu przez jednostkę wzorów kulturowych w społeczności, w jakiej się znajduje i jest tożsama z przyjmowaniem kodów kulturowych. Często pojęcie używane jest zamiennie z pojęciem socjalizacji.
Zobacz: kontrakulturacjaKategoria:AntropologiaKategoria:Socjologia kultury
Nesa
Nesa - miasto w starożytnej Anatolii. Od nazwy miasta Hetyci utworzyli nazywę swojgo języka - nasili /nesumnili. Hetycki król z okresu przedpaństwowego Anitta zdobył nocnym szturmem miasto i uczynił z niego ośrodek kultu boga Sjusummi.
Kategoria:Starożytność
Zmarli
- 1781 p.n.e. - Szamsziadad, władca Aszur - 1750 p.n.e. - Hammurabi, król Babilonii
Wydarzenia w Europie
-
Wydarzenia w Azji
- około 1800 p.n.e. - początek schyłkowej fazy życia miejskiego nad Indusem
- 1792 p.n.e. - początek panowania Hammurabiego
- 1787 p.n.e. - Hammurabi podbił Uruk i Isin - około 1766 p.n.e. - chińskikrólTang założył dynastięSzang - 1757 p.n.e. - Hammurabi zniszczył miastoMari
Wydarzenia w Afryce
- około 1800 p.n.e. - początek obróbki brązu w Egipcie - około 1785 p.n.e. - pod rządami trzynastej dynastii rozpoczął się upadek Średniego Państwa w Egipcie
Wydarzenia w Ameryce
- około 1800 p.n.e. - intensyfikacja rolnictwa w Peru, pojawiły się ośrodki kultowe budowne w kształcie litery U
- około 1750 p.n.e. - w Peru pojawiła się ceramika
Wydarzenia w Australii
-
Kategoria:Kartka z kalendarza-wiekja:紀元前18世紀
Kaska - lud nieznanego pochodzenia, być może spokrewniony z Protohetytami, zamieszkujący tereny na północ od państwa hetyckiego nad Morzem Czarnym. Ludy Kaska tworzyły federację prawdopodobnie dwunastu plemion. Kaskowie zajmowali się górskim wypasem bydła. Ludy Kaska były jednym z uciążliwszych sąsiadów Hetytów, przeciw którym poprowadzili wiele łupieżczych wypraw. Na należących do Kasków terenach, które odebrał im Hattusili III miał miejsce renesans kultury i religi starohetyckiej, która w takiej formie przetrwła na tym obszarze do XIII wieku p.n.e.
Kategoria:Starożytność
Do Mezopotamii Amoryci trafili już w połowie III tysiąclecia p.n.e., jednakże nie odegrali wtedy jakiejś znaczącej roli, chociaż ich obecność była już pewnym zagrożeniem dla akadyjskiego władcy Sargona I i jego następców, którzy podejmowali przeciwko nim szereg prewencyjnych wypraw.
Znaczniejszy napór Amorytów na Mezopotamię (i w ogóle na cały tzw. Żyzny Półksiężyc) rozpoczął się na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. W efekcie tego w takich miastach jak Mari, Isin i Larsa, Babilon, Aszur i Esznunna, zaczęły rządzić dynastie amoryckie.
Najprawdopodobniej Amoryci przyczynili się do upadku ostatniej, sumeryjskiej, dynastii - tzw. III dynastii z Ur, a także odgrywali pewną rolę w zaburzeniach w Egipcie podczas tzw. Pierwszego Okresu Przejściowego (ok. 2181-ok. 2133 p.n.e.). Na terenie Mezopotamii w wyniku ekspansji amoryckiej, w XVIII w. p.n.e., mimo iż niemal każde państwo było rządzone przez Amorytów, to jednak oni sami nie założyli właściwie swojego etnicznego państwa, narzucając jedynie swą władzę już istniejącym organizmom politycznym - nie tylko całym państwom, ale przede wszystkim miastom.
W 1830 r. p.n.e. Amoryta Samuabum (lub też Samurabu) założył dynastię w Babilonie (której później najświetniejszym przedstawicielem był Hammurabi) i od tej pory zaczęło rosnąć znaczenie tegoż miasta na obszarze Mezopotamii. Niewiele później, bo ok. 1813 r. p.n.e. Amoryta Szamszi-Adad założył państwo, które często w historiografii określane jest jako pierwsze państwo asyryjskie (okres tzw. staroasyryjski) i w ten sposób po raz pierwszy w historii Asyria wkroczyłaby na drogę imperialnej wielkości. Jednakże m.in z uwagi na to, że Szamsziadad był Amorytą, wielu badaczy nie uznaje jego państwa jako części dziejów Asyrii, tylko określa je mianem królestwa Górnej Mezopotamii.
Niemal w tym samym czasie inny Amoryta - Jachdunlim - stworzył ok. 1815 r. p.n.e., dość prężne państwo z ośrodkiem we wspomnianym już Mari, które zaczęło się znakomicie rozwijać. Po śmierci tegoż władcy Mari dostało się przejściowo pod kontrolę Szamszi-Adada, ale z kolei po jego śmierci powróciło pod rządy krewnego Jachdunlima - Zimrilima, za którego panowania osiągnęło swój szczyt rozwoju.
Z tego właśnie okresu (pierwsza połowa XVIII w. p.n.e.) pochodzą ruiny kompleksu pałacowego, a także bogate archiwum glinianych tabliczek zawierających m.in. bogatą korespndencję dyplomatyczną, dającą wgląd w politykę tego regionu tamtych czasów. Mari zostało zniszczone przez Hammurabiego ok. 1757 r. p.n.e.
Równocześnie z ekspansją w kierunku Mezopotamii, infilitracja Amorytów zaczęła obejmować Syrię, wybrzeża Morza Śródziemnego i Palestynę. Na tych właśnie obszarach plemiona amoryckie wystepowały najliczniej. Stąd też uważa się, że na terenach Palestyny w okresie przedizraelskim Amoryci odgrywali główną rolę, będąc tam dominującym czynnikiem etnicznym. O znacznej koncentracji Amorytów na terenach Syrii świadczą m.in. teksty amarneńskie (XIV w. p.n.e.) lokalizujące "Amurru" na północ od Fenicji oraz późniejsze liczne teksty klinowe pochodzące z okresu nowoasyryjskiego (X-VII w. p.n.e.) wskazujące na kraj "Amurru" jako położony na zachodzie. Dokumenty te wskazują na fakt istnienia państwa amoryckiego na terenach północnej Syrii, którego założycielem był niejaki Abdi-Ašratu (XV w. p.n.e.), który poległ w walce z władcami fenickich miast. Jego następcą był Aziru, który wykorzystując tarcia między Egiptem a Hetytami, zdołał wzmocnić swą pozycję w tym regionie, będąc wasalem raz faraona, to znowu władcy hetyckiego, kontrolując szlaki handlowe między wybrzeżem Morza Śródziemnego a Mezopotamią. Z kolei na terenie Palestyny Amoryci zamieszkiwali szereg miast, takich jak m.in.: Lakisz, Debir, Alalah, a także Urusalim (późniejsza Jerozolima).
Upadek Amorytów, zwłaszcza na terenach Syrii i Palestyny, wiąże się z inwazją tzw. Ludów Morza, które to wydarzenie w znaczący sposób przeobraziło etniczny krajobraz Bliskiego Wschodu i Palestyny.
Kultura
Z punktu widzenia historii kultury Amoryci, na terenie Mezopotamii, przyjęli i zaadaptowali tradycję sumero-akadyjską rozwijając ją i nadając jej swój charakterystyczny odcisk. Pomimo iż ogólnie poziom kultury prezentował się na dość wysokim poziomie, to jednak w niektórych dziedzinach panował zastój (np. rzeźba). Niedostateczna liczba znanych nam zabytków nie pozwala na pełne ujęcie całkokształtu architektury i sztuki amoryckiej.
Religia natomiast - zdecydowanie politeistyczna bez faworyzowania jakiegoś konkretnego boga - w dalszym ciągu kultywowała tradycje z poprzednich okresów, z naciskiem na kult sił przyrody. Sami Amoryci nie przynieśli ze sobą jakiegoś nowego kultu. W zależności od miejsca, w którym sprawowali władzę przyjmowali lokalne bóstwa - czyli w Babilonie panteon sumeryjski, a na terenie Asyrii (zwłaszcza w stolicy państwa: Aszur) panteon asyryjski z bogiem Aszurem na czele, którego ranga wzrosła w związku ze wzrostem potęgi Asyrii. Jako pewną ogólną tendencję w religii można stwierdzić, że oscylowała ona w kierunku astrologii i magii.
Kategoria:MezopotamiaKategoria:Starożytna Palestyna
Pleasant Valley, Missouri
Pleasant Valley is a city located in Clay County, Missouri. As of the 2000 census, the city had a total population of 3,321.
Geography
2000
Pleasant Valley is located at 39°13'13" North, 94°28'41" West (39.220371, -94.477978).
According to the United States Census Bureau, the city has a total area of 3.4 km² (1.3 mi²). 3.4 km² (1.3 mi²) of it is land and none of it is covered by water.
Demographics
As of the census of 2000, there are 3,321 people, 1,328 households, and 873 families residing in the city. The population density is 986.3/km² (2,559.5/mi²). There are 1,385 housing units at an average density of 411.3/km² (1,067.4/mi²). The racial makeup of the city is 94.07% White, 2.20% African American, 0.75% Native American, 0.60% Asian, 0.00% Pacific Islander, 0.75% from other races, and 1.63% from two or more races. 2.95% of the population are Hispanic or Latino of any race.
There are 1,328 households out of which 32.8% have children under the age of 18 living with them, 48.1% are married couples living together, 12.0% have a female householder with no husband present, and 34.2% are non-families. 26.5% of all households are made up of individuals and 6.9% have someone living alone who is 65 years of age or older. The average household size is 2.42 and the average family size is 2.92.
In the city the population is spread out with 24.2% under the age of 18, 8.4% from 18 to 24, 34.3% from 25 to 44, 21.6% from 45 to 64, and 11.4% who are 65 years of age or older. The median age is 36 years. For every 100 females there are 94.1 males. For every 100 females age 18 and over, there are 88.2 males.
The median income for a household in the city is $48,684, and the median income for a family is $54,891. Males have a median income of $38,839 versus $25,386 for females. The per capita income for the city is $26,084. 4.6% of the population and 3.9% of families are below the poverty line. Out of the total population, 6.0% of those under the age of 18 and 9.9% of those 65 and older are living below the poverty line.
Baski BASKI su stanovnici na zapadnim Pirenejima i obali Biskajskog zaljeva. Oko 2 milijuna stanovnika živi u španjolskoj autonomnoj pokrajini Baskiji, a oko 100 000 u Francuskoj. Baskijskih zajednica ima u Srednjoj i narod indijskog podrijetla raspršen širom svijeta, pretežno u Europi. Izvori ih spominju u Bizantu od 11. st. Procjene o broju pripadnika krajem 20.st. kreću se od 3 do 8 i više milijuna. Najviše ih živi u državama Istočne i Jugoistočne Europe te u Španjolskoj. Romske
Židovi Židovi su narod koji je raspršen u Europi i po svijetu. Nema pouzdanih podataka o vremenu i razlozima doseljavanja u Europu, a povijesni izvori ih spominju od antičkih vremena. Bili su izloženi čestim progonima od kojih je najveći bio Holokaust. U 20. stoljeću, a osobito poslije drugog svjetskog rata naseljavaju se u mit o zajedničkim predcima
- zajednička povijesna sjećanja
- jedan ili više razlikovnih elemenata zajedničke kulture - povezanost s određenom "domovinom"
- osjećaj solidarnosti kod značajnih dijelova populacije
U hrvatskom, kao i ostalim slavenskim jezicima, riječ "naro
