:: wikimiki.org ::

Kontynent

Kontynent

Kontynent - podstawowa, obok oceanów, jednostka podziału świata. Odnosi się do olbrzymich pod względem powierzchni (rzędu kilku mln km²) obszarów lądu na Ziemi. Geografia fizyczna zwraca uwagę na aspekt "wyspiarski" kontynentów, które otoczone są ze wszystkich stron morzami i oceanami, a z innymi kontynentami połączone są co najwyżej wąskimi przesmykami (Ameryka Północna i Ameryka Południowa, Afryka i Azja). Jednak potoczne użycie tej nazwy odbiega od tej, niekiedy kontestowanej, definicji. Inni uważają, że za granice kontynentów uznać można wyraźne struktury geologiczne, np. góry. Definicja ta próbuje uzasadnić umownie przyjętą granicę między Europą i Azją przebiegającą przez góry Ural. Inni odrzucają wszelkie próby stworzenia definicji kontynentu uważając, że są to twory umowne, z których każdy jest charakterystyczny sam z sobie. Ponadto liczba kontynentów jest różna w tradycjach geograficznych poszczególnych krajów (podobnie jak liczba oceanów). Generalnie, przyjmując pierwszą z przedstawionych wyżej definicji, można wyróżnić 6 kontynentów: Ural
- Afrykę,
- Amerykę Południową,
- Amerykę Północną,
- Antarktydę,
- Australię,
- Eurazję.

Historia pojęcia

Etymologia słowa nie jest jasna. Być może pochodzi od łacińskich określeń: terra continans - ciągły obszar ziemi lub terra continente, a to od cum tenere - trzymające się razem. Definicja kontynentu, ewoluująca przez stulecia, obrazowała aktualny stan wiedzy Europejczyków (stąd jest silnie europocentryczna). Początkowo starożytni wydzielali trzy kontynenty: Europę, Azję i Libię (czyli Afrykę). Ten podział nie zwracał w ogóle uwagi na ich "wyspiarkość", ale na różnice między zamieszkującymi je ludami. Taką wizję przekazuje też biblijna opowieść o trzech synach Noego: Semie, Chamie i Jafecie, których potomkowie zasiedlili poszczególne kontynenty. Odkrycie Nowego Świata przyniosło zmianę koncepcji kontynentu i zwiększyło nacisk na aspekt wyspiarski. Jednak Europa nadal jest uważana za jeden z kontynentów, o ile nie za najważniejszy z nich. Kolejne odkrycia geograficzne dały narodziny dwóm nowym kontynentom, Australii i Antarktydzie. Wiek dwudziesty i naukowe podejście w geografii wywołały dyskusję nad istotą kontynentu. Termin ten podzielił jednak los innych, których potoczne i umowne użycie mija się z naukowymi wizjami.

Kontrowersje

Jedynie z przypadku Antarktydy, wyraźnie oddzielonej od pozostałych lądów i o znacznej powierzchni, nie istnieją żadne kontrowersje co do uznania jej za kontynent. Pozostałe są przedmiotem licznych dyskusji.

Europa i Azja czy Eurazja?

Z punktu widzenia geografii fizycznej Europa i Azja to jeden kontynent. Ich wyodrębnianie jako oddzielnych kontynentów jest głównie uwarunkowane historycznie. W świetle powyższej definicji kontynentu podział taki nie wydaje się słuszny, a Europę można uznawać jedynie za subkontynent lub silnie rozbudowany półwysep Azji (Eurazji?). Zaproponowana nazwa "nowego" kontynentu jest zlepkiem istniejących nazw, co wskazuje tylko na jego sztuczność. Za to w wyobrażeniach społecznych (atlasy, opracowania popularnonaukowe, dyskurs polityczny, etc.) powszechnie mówi się o Europie i Azji jako dwóch oddzielnych całościach. Zwolennicy Eurazji proponują mówić o Europie i Azji jako o częściach świata, ale ten termin jest jeszcze bardziej niejednoznaczny niż kontynent. Niektórzy idą jeszcze dalej i do tej dwójki dołączają Afrykę, tworząc Eurafrazję.

Ameryka czy Ameryki?

Zazwyczaj wyróżnia się dwie Ameryki, Północną i Południową. Podział ten nie pokrywa się w innym popularnym podziałem według kryterium kulturowego na Amerykę Łacińską i Anglosaską. Inni natomiast uważają je za jedną całość, co znalazło odzwierciedlenie na fladze olimpijskiej.

Australia - wyspa czy kontynent?

Po odkryciu Australii została ona uznana za kontynent, choć niekiedy jest żartobliwie nazywana największą wyspą. Ale ta granica pozostaje również kwestią umowną, więc trudno podlegającą dyskusji. Inną kwestią pozostaje problem Oceanii, którą przyłącza się do Australii.

Alternatywne listy kontynentów

Oceanii Model z siedmioma kontynentami jest nauczany głównie w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Choć w tej drugiej w dyskursie naukowym dominuje model z sześcioma kontynentami (z Eurazją). Model z sześcioma kontynentami (ale z jedną Ameryką) pojawia się z Europie Wschodniej i Ameryce Południowej. Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów z Ameryką jako jednym kontynentem.
- siedem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia (z Oceanią), Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Europa,
- sześć kontynentów: Afryka, Antarktyda, Australia (z Oceanią), Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Eurazja,
- sześć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Azja, Australia (z Oceanią) i Europa
- pięć kontynentów: (flaga olimpijska) Afryka, Ameryka, Azja, Europa i Australia z Oceanią
- pięć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Australia (z Oceanią) i Eurazja
- cztery kontynenty: Ameryka, Antarktyda, Australia (z Oceanią) i Eurafrazja Zobacz też: dryf kontynentalny, przegląd zagadnień z zakresu geografii, superkontynent, subkontynent. Kategoria:Geomorfologia ! zh-min-nan:Tāi-lio̍k ko:대륙 ms:Benua ja:大陸 simple:Continent th:ทวีป

Ocean

Ocean (łac. Oceanus, gr. Okeanós - u starożytnych Greków i Rzymian mityczna rzeka oblewająca cały świat, także nazwa jej boga) - wielka część hydrosfery ziemskiej, stanowiąca rozległy obszar słonej wody. Oceany pokrywają w sumie blisko 3/4 powierzchni Ziemi (dokładnie 361 mln km², czyli 70,7% powierzchni naszego globu). Układ kontynentów sprawia, że wyróżnia się pięć głównych oceanów:
- Ocean Spokojny (Pacyfik, Ocean Wielki)
- Ocean Atlantycki (Atlantyk)
- Ocean Indyjski
- Ocean Arktyczny
- Ocean Południowy Granice między oceanami zostały wyznaczone przez Międzynarodową Organizację Hydrograficzną. Ich badaniem zajmuje się dział nauki nazywany oceanografią (oceanologią).

Układy oceaniczne

W skład oceanów (układów oceanicznych) wchodzą także mniejsze obszary wodne, jak morza, zatoki, kanały, zalewy i cieśniny, które od pełnych wód oceanicznych mogą być oddzielone półwyspami, wyspami bądź archipelagami. Wszystkie te zasoby wodne Ziemi określa się łącznie mianem oceanu światowego lub wszechoceanu.

Skład wody

W wodzie oceanicznej znajduje się od 33 do 38 promili (licząc wagowo) różnych soli nieorganicznych. Stężenie to jest różne w różnych miejscach, lecz proporcje jonów są stałe. W kilogramie wody o stężeniu 35 promili znajduje się:
- 19,353 g chloru
- 10,76 g sodu
- 2,712 g siarki
- 1,294 g magnezu
- 0,413 g wapnia
- 0,387 g potasu
- 0,142 g dwuwęglanu
- 0,067 g bromu
- 0,008 g strontu
- 0,004 g bor
- 0,001 g fluoru.

Ukształtowanie dna oceanicznego

Do głównych form ukształtowania dna oceanicznego zalicza się:
- szelfy kontynentalne - fragment dna, stanowiące części bloków kontynentalnych zalane przez wody oceanów, sięgają zazwyczaj do 200 m głębokości, gdzie kończą się gwałtownym załomem,
- stoki kontynentalne - strome odcinki dna oceanicznego łączące szelfy z basenami oceanicznymi,
- baseny oceaniczne - rozległe, słabo urozmaicone fragmenty dna położone na głębokości 4000 do 6000 m, zajmują aż 72% powierzchni oceanów,
- rowy oceaniczne - głębokie, wklęsłe formy dna, powstałe w strefach subdukcji dna oceanicznego, sięgają od 7000 do ponad 11000 m głębokości, długie na 300-5000 km, szerokie na 30-100 km,
- grzbiety śródoceaniczne - systemy wzniesień dna oceanicznego, tworzący podwodny łańcuch od łącznej długości 60000 km, powstają w strefachg spreadingu dna oceanicznego, gdzie lawa wydostaje się na zewnątrz rozpychając dno skorupę oceaniczną, gdzbiety wznoszą się na 2000 do 3000 m ponad dna basenów oceanicznych, w środkowej części grzbietów ciągną się głębokie rozpadliny, tzw. ryfty,
- wyspy - części grzbietów śródoceanicznych oraz czynnych wulkanów wystające ponad powierzchnię oceanu.
- równina abisalna - płaskowyż oceaniczny - wzniesienie oceaniczne - ławica oceaniczna

Falowanie i inne zjawiska oceaniczne

Wiatry wiejące nad rozległymi obszarami wodnymi powodują powstawanie na powierzchni oceanu fal. Katastrofalne zjawiska, takie jak podwodne trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów czy rozległe osuwiska wywołują niszczące fale tsunami. Dzięki stale wiejącym wiatrom, takim jak np. pasaty, powstają prądy morskie. Siła przyciągania Księżyca i Słońca wywołują ruchy mas wodnych, które noszą nazwę pływów. Nagłe zmiany ciśnienia atmosferycznego wywołują wahanie lustra wody morza lub zatoki. Zjawisko to nosi nazwę sejszy.

Życie w oceanach

- ryby
- walenie: wieloryby, delfiny
- skorupiaki, mięczaki
- plankton, kryl
- koralowce
- gąbki
- wodorosty

Zobacz też

- transport morski
- żegluga Kategoria:Geografia zh-min-nan:Hái-iûⁿ ko:대양 ms:Lautan ja:大洋 simple:Ocean th:มหาสมุทร

Świat

Świat - określenie oznaczające dla danego plemienia, narodu lub społeczności międzynarodowej obszar Ziemi, który był im znany i dostepny, biorąc pod uwagę ówczesne środki transportu. kategoria: Geografia ja:世界

Lód

Lód - woda w stanie stałym, tworząca kryształy, które w warstwach o większej miąższości dają kolor niebieskawy. Temperaturę topnienia lodu (pod ciśnieniem 1013,25 hPa) przyjęto za punkt zerowy w skali Celsjusza (0°C). Lód może występować w postaci większych lub mniejszych kryształów (zobacz niebieski lód lodowcowy), a jego nagromadzenie na powierzchni ziemi może prowadzić do powstania lodowców. Kategoria:Geologia als:Eis ja:氷 simple:Ice

Ziemia

:Słowo ziemia ma wiele znaczeń. Aby sprawdzić pozostałe przeczytaj hasło Ziemia (znaczenia). Ziemia - trzecia w kolejności (licząc od Słońca) i piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Wokół Ziemi krąży jeden naturalny satelita - Księżyc, dwa księżyce pyłowe (księżyce Kordylewskiego) i znaczna liczba sztucznych satelitów. Uformowała się około 4,57 miliarda lat temu. Ziemia ma właściwą masę i grawitację dla utrzymania atmosfery, która chroni przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym, a także pole magnetyczne chroniące przed pochodzącym ze Słońca promieniowaniem korpuskularnym. Oddalenie od Słońca jest właściwe dla utrzymania odpowiedniej temperatury. Uważa się, że czynniki te sprzyjały powstaniu życia na naszej planecie. Jest największą z planet skalistych w Układzie Słonecznym, a także jedynym znanym miejscem występowania życia. Dominującym gatunkiem na Ziemi jest człowiek (Homo sapiens sapiens)
- Powierzchnia całkowita: 510,072 milionów km²
- Powierzchnia lądowa: 148,94 milionów km² (29,2% powierzchni całkowitej)
- Powierzchnia wodna: 361,132 milionów km² (70,8% powierzchni całkowitej)

Geografia Ziemi

450px 450px
Oceany:
- Ocean Spokojny (Pacyfik)
- Ocean Atlantycki (Atlantyk)
- Ocean Indyjski
- Ocean Arktyczny - przez niektórych jest uważany za czwarty ocean, ale niektórzy uznają tylko 3 wyżej wymienione oceany, a ten nazywają Morzem Arktycznym.
- Ocean Południowy (według niektórych źródeł Ocean Południowy nie jest prawowitym oceanem, tylko częścią Oceanów Atlantyckiego, Spokojnego i Indyjskiego.) Największe głębiny oceaniczne: :... Kontynenty:
- Afryka
- Ameryka Południowa
- Ameryka Północna
- Antarktyda
- Australia i Oceania
- Azja
- Europa Największe łańcuchy górskie: :...

Sfery Ziemi

- pedosfera
- litosfera
- magnetosfera
- atmosfera
- hydrosfera
- biosfera
- antroposfera

Skorupa

antroposfera Skorupa ziemska jest zewnętrzną powłoką Ziemi. Rozciąga się od nieciągłości Mohorovičicia (zwanej też powierzchnią Moho) aż do powierzchni Ziemi. Powierzchnia Moho znajduje się na głębokości około 50-60 km, a została odkryta przez chorwackiego geofizyka Andriję Mohorovičicia w 1910 r. Pomiędzy powierzchnią Ziemi a powierzchnią Moho znajduje się jeszcze jedna powierzchnia nieciągłości, zwana powierzchnią Conrada. Została ona odkryta w 1925 r. przez V. Conrada. Według najnowszych badań powierzchnia ta w wielu rejonach świata nie występuje lub jest bardzo niewyraźna. Skorupę ziemską możemy podzielić na skorupę kontynentalna i oceaniczną.

Płaszcz

Ziemski płaszcz sięga do głębokości 2890 km. Ciśnienie u podstawy płaszcza wynosi ok. 140 GPa (1,4 Matm). Płaszcz, w którym rozróżnia się dwie warstwy, składa się głównie z substancji bogatych w żelazo i mangnez. Płaszcz dolny, zwany też wewnętrznym - zbudowany głównie z niklu (Ni), żelaza (Fe), krzemu(Si) i magnezu (Mg) (tzw. nifesima). Średnia gęstość płaszcza wewnętrznego waha się w granicach 5,0 - 6,6 g/cm³. W płaszczu Ziemi zachodzą prawdopodobnie zjawiska zwiazane z powolnym przemieszczaniem sie w górę plastycznych mas materii pod wpływem ciepła (ruchy konwekcyjne). Płaszcz górny, zwany zewnętrznym - budują go związki: chromu (Cr), żelaza (Fe), krzemu (Si) i magnezu (Mg) (tzw. crofesima). Średnia gęstość tej sfery wynosi 4,0 g/cm³. Górna częśc zewnętrznego płaszcza ma od 80 do 150 km głębokości; jest już warstwą o cechach plastycznych - stanowi jak gdyby podściółkę zapewniającą skorupie ziemskiej ruchliwość. Zachodzą w niej wszystkie procesy tektoniczne. Punkt topnienia substancji zależy od ciśnienia, jakiemu jest poddawana. Im głębiej, tym ciśnienie większe, zatem uważa się, że płaszcz dolny jest stanu stałego, a górny – stanu plastycznego (półpłynnego). Lepkość płaszcza górnego waha się między 10²¹, a 10²⁴ Pa·s, w zależności od głębokości [http://www2.uni-jena.de/chemie/geowiss/geodyn/poster2.html]. Wobec tego płaszcz górny może pływać bardzo powoli. Dlaczego uważa się, że jądro wewnętrzne jest stanu stałego, jądro zewnętrzne – stanu ciekłego, a płaszcz – stałego bądź plastycznego? Punkty topnienia substancji bogatych w żelazo jest wyższy niż czystego żelaza. Jądro składa się prawie wyłącznie z czystego żelaza, podczas gdy substancje bogate w żelazo częściej występują poza jądrem. Zatem substancje żelazowe przy powierzchni są stałe, a w płaszczu górnym – półpłynne (z powodu wysokiej temperatury i względnie niskiego ciśnienia), w płaszczu dolnym – stałe (poddawane są olbrzymiemu ciśnieniu), w jądrze zewnętrznym czyste żelazo jest płynne, jako że ma niską temperaturę topnienia (pomimo ogromnego ciśnienia), zaś jądro wewnętrzne jest stałe z powodu najwyższego ciśnienia występującego w centrum.

Jądro

Ciężar właściwy Ziemi wynosi 5515 kg/m³, czyniąc ją najbardziej gęstą planetą w Układzie Słonecznym. Ciężar właściwy przy powierzchni wynosi tylko ok. 3000 kg/m³. Jądro Ziemi składa się z bardziej gęstych substancji. W dawniejszych epokach, ok. 4,5 mld (4,5×10⁹) lat temu, podczas formowania się planety, Ziemia stanowiła półpłynną stopioną masę. Cięższe substancje opadały w kierunku środka, podczas gdy lżejsze materiały odpływały ku powierzchni. W efekcie jądro składa się głównie z żelaza (80%), niklu i krzemu. Inne cięższe pierwiastki, jak ołów i uran, występują zbyt rzadko, żeby przewidzieć ich dokładne rozmieszczenie oraz mają tendencję do tworzenia wiązań z lżejszymi pierwiastkami, zatem pozostają w płaszczu. Jądro podzielone jest zasadniczo na dwie części, stałe jądro wewnętrzne o promieniu ok. 1250 km i płynne jądro zewnętrzne wokół niego sięgające promienia ok. 3500 km. Przyjmuje się, że wewnętrzne jądro jest w stanie stałym i składa się głównie z żelaza z domieszką niklu. Niektórzy uważają, że jądro wewnętrzne może tworzyć żelazny monokryształ. Jądro zewnętrzne otacza jądro wewnętrzne i składa się przypuszczalnie z ciekłego żelaza zmieszanego z ciekłym niklem i śladowymi ilościami pierwiastków lekkich. Ogólnie uważa się, że konwekcja jądra zewnętrznego połączona z ruchem rotacyjnym Ziemi (zob.: Siła Coriolisa), wytwarza pole magnetyczne Ziemi przez proces znany jako efekt dynama. Stałe jądro wewnętrzne jest zbyt gorące aby utrzymać stałe pole magnetyczne (zob. Temperatura Curie) ale prawdopodobnie działa stabilizująco na pole magnetyczne wytwarzane przez ciekłe jądro zewnętrzne. Ostatnie badania wskazują, że jądro wewnętrzne Ziemi może obracać się szybciej niż reszta planety, około 2° rocznie (Comins DEU-s.82).

Hydrosfera

Hydrosfera jest to wodna powołoka Ziemi. Tworzą ją wody powierzchniowe(oceany, morza, rzeki, jeziora, bagna) i podziemne, jak również lodowce, pokrywy śnieżne, lody podziemne oraz para wodna.

Biosfera

Ziemia jest jedynym znanym miejscem występowania życia. Ziemskie formy życia są czasem określane jako "biosfera". Uważa się, że biosfera zaczęła się rozwijać ok. 3,5 mld (3,5×10⁹) lat temu. Biosfera dzieli się na wiele biomów zamieszkiwanych przez florę i faunę wspólnego pochodzenia. Biomy lądowe są podzielone głównie ze względu na szerokość geograficzną. Ziemskie biomy leżące w Arktyce i Antarktydzie są względnie ubogie w życie roślinne i zwierzęce, podczas gdy biomy najbogatsze w formy życia leżą w strefie równikowej.

Atmosfera

- magnetosfera

Dryf kontynentów

Około 700 milionów lat temu istniał jakiś prastary wszechląd utworzony z połączonych fragmentów litosfery, otoczony wszechoceanem. Złożone procesy rządzące przemianami litosfery zapoczątkowały nowe ważne zjawisko globalnej tektoniki, zwane wielkim dryfem. Początkowo doszło do pęknięcia i podziału wszechlądu na część północną - Laurazję i część południową Gondwanę. Wspomniany wielki dryf trwa od 200 milionów lat. Najpierw rozpoczęło się tworzenie środkowego Atlantyku. Około 135 mln lat temu zarysowało się pęknięcie południowego Atlantyku. Poczęła też rozwijać się przestrzeń wodna pomiędzy Afryką i Antarktydą stanowiącą nadal jeden wielki ląd z Australią. Około 65 milionów lat temu środkowy Atlantyk począł rozwijać się ku północy. Ameryka oddzieliła się od Grenlandii, nadal jeszcze połączonej z Europą. Niewiele później otwarła się zasadnicza część północnego Atlantyku wskutek rozerwania Grenlandii i Europy. Przemieszczające się na zachód bloki Ameryki Północnej i Ameryki Południowej deformowały swoje zachodnie krańce dając rozwijające się systemy górskie. Około 50 milionów lat temu kra Indii uderzyła o Azję. Zapoczątkowane zostało intensywne fałdowanie, a potem piętrzenie Himalajów. Góry te "rosną" dotąd. Wówczas też zaczęła rozwijać się południowa część Oceanu Indyjskiego, wskutek odłączenia się Australii od Antarktydy. Natomiast 35 milionów lat temu Europa i Afryka zbliżyły się tak dalece, że zaczęły formować Alpy, Pireneje i Kaukaz. Około 10 milionów lat temu powstało Morze Czerwone, które dotąd systematycznie się poszerza i rozwija w stronę Morza Martwego. Nieustannie powiększa się Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski, a zmniejsza się Ocean Spokojny. Poszerza się Zatoka Kalifornijska i zmierza do rozerwania Afryka - wzdłuż rowu Wielkich Jezior. Pomniejszają się morza przybrzeżne Azji Wschodniej i Zatoka Perska. Do zamknięcia zmierza Cieśnina Gibraltarska, natomiast otwiera się wschodni kraniec Morza Śródziemnego w stronę Morza Czerwonego. Wielki dryf trwa nadal.

Epoki geologiczne

Do epok geologicznych zaliczamy:
Prekambr (4,6 mld lat temu(lt) - 575 mln lt) [dzieli się na erę archaiczną i proterozoiczną]
Paleozoik (575 mln lt - 248 mln lt) [dzieli się na kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon i perm]
Mezozoik (248 lt - 65 mln lt) [dzieli się na trias, jurę i kredę]
Kenozoik (65 mln lt - teraz) [dzieli się na czwartorzęd i trzeciorzęd].

Globalne kataklizmy

Klimat

Bieguny

Biegun magnetyczny

Ziemię uznaje się za wielki magnes, którego bieguny położone są w pobliżu biegunów geograficznych. Oś ta nie pokrywa się jednak z osią obrotu Ziemi, lecz jest od niej odchylona o kilkanaście stopni i zmienia swoje położenie w czasie (obecnie odchylenie to wynosi około 11°). Charakter ziemskiego pola magnetycznego można porównać z polem wytwarzanym przez dipol, tzn. jak dwie położone blisko siebie masy magnetyczne o przeciwnym znaku (np. magnes sztabkowy). Na przestrzeni lat powstało wiele teorii na temat pochodzenia ziemskiego pola magnetycznego. W 1919 r. angielski fizyk Joseph Larmor stworzył teorię dynama. Teoria ta zakłada, że na początku Ziemia nie miała własnego pola magnetycznego. Jednak w słabym polu magnetycznym Galaktyki ruchy zjonizowanej cieczy w zewnętrznym jądrze Ziemi wytwarzały prądy elektryczne, które indukowały pole magnetyczne, stopniowo wzmacniając swe natężenie. Teorię tę porównuje się do wielkiego samowzbudzalnego dynama. Jest ona uznawana przez większość uczonych.

Biegun geograficzny

Biegun geograficzny jest miejscem przecięcia się osi ziemskiej z jej powierzchnią. Biegun północny znajduje się na Oceanie Arktycznym, a południowy na Antarktydzie. Ze względu na nachylenie osi ziemskiej promienie słoneczne padają na bieguny pod niewielkim kątem, co uniemożliwia ich znaczne ogrzanie. Nawet w czasie dni polarnych, mimo wydłużonej ekspozycji na promieniowanie Słońca, temperatura nie podnosi się znacznie z uwagi na wysoki współczynnik odbicia promieni słonecznych przez lód i śnieg. Nachylenie osi ziemskiej powoduje jeszcze jedno charakterystyczne zjawisko - dni i noce polarne. Polega ono na tym, że (z wyjątkiem 21 marca i 23 września) promienie słoneczne oświetlają obszar nad biegunem i przez pół roku panuje dzień (Słońce jest nad horyzontem), a przez kolejne pół roku - noc. Obszar wokół bieguna północnego nazywany jest Arktyką, a południowego - Antarktyką. Pierwszym człowiekiem, który dotarł do bieguna północnego był Robert Peary. Na biegun południowy jako pierwszy dotarł Roald Amundsen.

Zjawiska związane z Ziemią

- geomagnetyzm
- zorza

Zobacz też

- przegląd zagadnień z zakresu astronomii
- Ziemia-śnieżka
- żywioły

Linki zewnętrzne

- [http://www.nineplanets.pl/earth.html Nineplanets.pl - Ziemia] kategoria:Układ Słoneczny
- zh-min-nan:Tē-kiû ko:지구 ms:Bumi ja:地球 simple:Earth th:โลก

Ocean

Układy oceaniczne

Skład wody

Ukształtowanie dna oceanicznego

Falowanie i inne zjawiska oceaniczne

Życie w oceanach

- ryby
- walenie: wieloryby, delfiny
- skorupiaki, mięczaki
- plankton, kryl
- koralowce
- gąbki
- wodorosty

Zobacz też

- transport morski
- żegluga Kategoria:Geografia zh-min-nan:Hái-iûⁿ ko:대양 ms:Lautan ja:大洋 simple:Ocean th:มหาสมุทร

Przesmyk

Przesmyk (międzymorze, istm) - wąski pas lądu łączący dwa większe obszary lądowe, oddzielający od siebie dwa morza lub oceany. Przesmyki stanowią najkorzystniejsze miejsca do budowy kanałów dla żeglugi morskiej, np. Kanał Panamski zbudowany został w Przesmyku Panamskim czy Kanał Koryncki w Przesmyku Korynckim. Kategoria:Geomorfologia ko:지협 ja:地峡

Ameryka Południowa

Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Przez Europejczyków, obie Ameryki są też nazywane Nowym Światem

Krótka historia

Ameryka Południowa była obszarem bardzo burzliwym. Po II wojnie światowej był to teren ostrych konfliktów społeczno-politycznych. Ameryka Południowa była obszarem rządzonym przez różne siły wojskowe, które blokowały rozwój. Liczne były też obawy przed wpływami ze strony Związku Radzieckiego. Trudne warunki życia i pracy były przyczyną obalenia dyktatur rządzących krajami Ameryki. W latach 50. XX w. doszło do licznych walk i wystąpień co w efekcie końcowym spowodowało upadek większości rządów dyktatorskich. Na początku lat 60. zeszłego stulecia dyktatura utrzymywała się tylko w kilku państwach (Dominikana, Nikaragua, Paragwaj). Lata 70. przyniosły większe otwarcie krajów Ameryki Południowej na świat, szukanie nowych kontaktów, partnerów itp.

Bogactwa naturalne

Główne złoża: rudy żelaza, cynk i ołów, cyna, mangan, antymon, boksyty, uran, siarka, ropa naftowa, diamenty.

Klimat

W Ameryce Południowej występują wszystkie strefy klimatyczne, począwszy od klimatu równikowego na północy kontynentu, poprzez zwrotnikowy, podzwrotnikowy, umiarkowany do subpolarnego na południu kontynentu. Pod względem opadów w Ameryce Południowej są tereny o obfitych opadach (Nizina Amazonki), ale również pustynne (w Andach).

System wodny

Ok. 85% powierzchni Ameryki Południowej należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Największymi rzekami są: Amazonka, Parana, Säo Francisco, Orinoko. Wśród niewielkiej liczby jezior wymienić należy: Maracaibo, Patos, Titicaca.

Warunki naturalne

Kontynent mało rozczłonkowany, półwyspy i wyspy stanowią niewielką część całej powierzchni kontynentu, największe półwyspy: Brunswick, Taitao. Główne wyspy: Ziemia Ognista, Riesco, Santa Inés. Ameryka Południowa jest kontynentem o przewadze terenów nizinnych, średnia wysokość 655 m n.p.m. Na zachodzie kontynentu biegną góry Andy, będące przedłużeniem Kordylierów z Ameryki Północnej. Najwyższym szczytem jest Aconcagua w Argentynie (6959 m n.p.m.), a najniżej położonym terenem jest obszar Salinas Grandes (40 m p.p.m.) na półwyspie Valdes. Największe wyżyny Ameryki Południowej to: Wyżyna Gujańska, Wyżyna Brazylijska, Wyżyna Patagońska, niziny to: Nizina Orinoko, Nizina Amazonki, Nizina Boliwijska, Nizina La Platy.

Ludność

Nizina La Platy Ameryka Południowa ma 314 mln mieszkańców (1994), co stanowi prawie 5,6% ludności całej kuli ziemskiej, średnia gęstość zaludnienia wynosi ok. 18 mieszkańców na 1 km², ale brak jest równomiernego rozmieszczenia na kontynencie, choć nie tak bardzo jak w przypadku Ameryki Północnej. Najbardziej zaludnione tereny to: Ekwador - 40 osób/km² (1994) i Kolumbia - 30 osób/km² (1994), a najmniej zaludnione tereny to obszar Surinamu - 3 osoby/km² (1994) i Gujany - 4 osoby/km² (1994). Podział administracyjny: 33 państwa niepodległe i 14 terytoriów kolonialnych i zależnych. Największe miasta: Sao Paulo - ponad 25 mln. mieszkańców (2001), Rio de Janeiro - ok. 15 mln. mieszkańców (2000), Buenos Aires - ponad 14 mln. mieszkańców (2001).

Języki

Ameryka Południowa jest kontynentem wielojęzykowym. Podstawowymi językami są : język portugalski , którym posługuje się 83 miliony mieszkańców Brazylii (dane z 2004 roku) i język hiszpański, którym posługuje się około 170 milionów mieszkańców kontynentu. Można się spotkać także z takimi językami jak: holenderskim, angielskim, francuskim (języki europejskie). Języki dominują na terenach dawnych kolonii w zależności od tego do jakiego państwa należały.

Flora Ameryki Południowej

Biomy lądowe w Ameryce Północnej i Południowej Ze względu na dość duże obszary nie naruszone przez człowieka w Ameryce Południowej można spotkać liczne gatunki flory. W dorzeczu Amazonki występuje typowa dżungla. Można jednak spotkać również obszary o odmiennej roślinności: na Wyżynie Brazylijskiej - lasy monsunowe, półpustynie w Peru i Boliwii. Najczęściej spotykane rośliny użytkowe to: ziemniak, tytoń, kakaowiec, ananas.

Fauna Ameryki Południowej

Świat zwierzęcy w Ameryce Południowej jest bogaty pod względem liczby i różnorodności gatunków; najbardziej typowe to: mrówkojad, tapir, małpy czepiaki i kapucynki, świnki morskie, nutrie, szynszyle, lamy, papugi, kolibry, kondory, boa dusiciele oraz anakondy, kajmany, piranie. ---- Linki warte odwiedzenia
- [http://www.agas.2n.pl/south_america/ - Ameryka Południowa w pigułce (pol.)]
- [http://www.southamerica.art.pl - relacja z podróży do Ameryki Południowej Anity Kucharskiej & Maćka "Krugera" Kiersztyna (pol.)] Kategoria:Kontynenty ! zh-min-nan:Lâm Bí-chiu ko:남아메리카 ja:南アメリカ simple:South America th:ทวีปอเมริกาใต้

Azja

Azja – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu Oceanem Indyjskim i Australią od południa, oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja. Azję zamieszkuje 2/3 całej ludności świata. Wielkie regiony Azji
- Azja Zachodnia
- Bliski Wschód
- Kaukaz
- Środkowy Wschód
- Azja Środkowa
- Azja Południowa (subkontynent indyjski)
- Azja Południowo-Wschodnia
- Daleki Wschód (Azja Wschodnia)
- Syberia (Azja Północna)
- Azjatyckie Tygrysy Państwa w Azji i ich Stolice to: Afganistan (Kabul), Arabia Saudyjska (Ar-Rijad), Armenia (Erewan), Azerbejdżan (Baku), Bahrajn (Al-Manama), Bangladesz (Dakka), Bhutan (Thimphu), Myanmar (była Birma) (Rangun), Brunei (Bandar Seri Begawan), Chiny (Pekin), Cypr (Nikozja), Filipiny (Manila), Gruzja (Tbilisi), Indie (Nowe Delhi), Indonezja (Dżakarta), Irak (Bagdad), Iran (Teheran), Izrael (Jerozolima - nieuznawane przez ONZ / Tel Awiw-Jafa), Japonia (Tokio), Jemen (Sana), Jordania (Amman), Kambodża (Phnom Penh), Katar (Ad-Dauha), Kazachstan (Astana), Kirgistan (Biszkek), Korea Południowa (Seul), Korea Północna (Phenian), Kuwejt (Kuwejt), Laos (Wientian), Liban (Bejrut), Malediwy (Male), Malezja (Kuala Lumpur), Mongolia (Ułan Bator), Nepal (Katmandu), Oman(Maskat), Pakistan (Islamabad), Rosja (Moskwa),Singapur (Singapur), Sri Lanka (Kolombo), Syria (Damaszek), Tadżykistan (Duszanbe), Tajlandia (Bangkok), Tajwan (Tajpej), Timor Wschodni (Dili), Turcja (Ankara), Turkmenistan (Aszchabad), Uzbekistan (Taszkent), Wietnam (Hanoi), Zjednoczone Emiraty Arabskie (Abu Zabi). Największym państwem Azji jest Rosja (wraz z częścią europejską), a najludniejszym Chiny.

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome Azja stanowi - po Europie - najbardziej rozczłonkowaną część świata. Średnia odległość od morza wynosi tu 756 km, maksymalnie ok. 2360 km. Są to wartości największe wśród wszystkich części świata, będące efektem przede wszystkim jej wielkiej rozciągłości równoleżnikowej i południkowej. Łączna długość linii brzegowej Azji wynosi 70,6 tys. km i ustępuje tylko Ameryce Północnej. Półwyspy zajmują prawie 1/5 (19,5%) powierzchni Azji. Największe z nich to: Półwysep Arabski (27330 tys. km², Półwysep Indochiński (2174 tys. km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (501 tys. km²), Tajmyr (400 tys. km²), Kamczatka (370 tys. km²) i Koreański (220 tys. km²). Wyspy zajmują stosunkowo niewiele, bo tylko 6,17% obszaru Azji. Jest jednak wśród nich największy na świecie Archipelag Malajski, zajmujący prawie 1,7 mln km² (z Borneo 735,9 tys. km², Sumatrą 433,8 tys. km², Celebesem 189 tys. km² i Jawą 126,7 tys. km²), nadto Filipiny (300 tys. km², z wyspą Luzon 105,7 tys. km² i Mindanao 95,6 tys. km²), archipelag Wysp Japońskich (369 tys. km², z Honsiu 230,5 tys. km² i Hokkaido 77,9 tys. km²), a także Sachalin (76,4 tys. km²), Cejlon (65,6 tys. km²), Tajwan (35,8 tys. km²), Hajnan (34,1 tys. km²), archipelagi: Ziemi Północnej (37,9 tys. km²), Wysp Nowosybirskich (38,5 tys. km²). Między półwyspami i wyspami Azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych - otwartych, półzamkniętych lub zamkniętych - basenów morskich. Najważniejsze z nich znajdują się na Oceanie Atlantyckim i są to Morza: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. Indonezyjskie Morze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego i Filipin) oraz Zatoki: Bengalska i Perska. Budowa geologiczna Budowa geologiczna Azji jest bardzo złożona. Najstarszymi jej elementami strukturalnymi są krystaliczne platformy prekambryjskie: syberyjska, chińska, dekańska i arabska. Dwie ostatnie stanowią fragmenty dawnego kontynentu Gondwany i zostały połączone z Azją dopiero w kenozoiku. Mniejsze krystaliczne masywy prekambryjskie występują m.in. w: Tybecie, Kotlinie Kaszgarskiej, Mandżurii, na Półwyspie Koreańskim i w środkowo-wschodniej części Półwyspu Indochińskiego. Obok prekambryjskich struktur platformowych występują też platformy paleozoiczne - są to położone w zachodniej Azji płyty turańska i zachodniosyberyjska. Pozostałą część obszaru Azji zajmują różnowiekowe orogeny. Najstarsze z nich, tzw. struktury bajkalskie, pochodzą z przełomu prekambru i paleozoiku. Orogeny kaledońskie występują przede wszystkim w Azji Środkowej, należą do nich. m.in.: Sajany, część Tien-szanu i Pogórze Kazaskie. Struktury hercyńskie prócz granicznego Uralu i położonego na północy półwyspu Tajmyr zajmują wielkie przestrzenie Azji Środkowej, obejmując m.in.: Ałtaj, Wyżynę Mongolską, Wielki i Mały Chingan, a także część Tien-szanu i Kunlunu. Ukształtowanie pionowe Azja jest - pomijając Antarktydę - częścią świata o najwyższej wysokości średniej, wynoszącej 990 m n.p.m. Obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują tylko 32,4%, prawie tyle samo, co tereny położone powyżej 1000 m n.p.m. (30,4%). Najwyższe wzniesienie Azji - Mt Everest (8848 m n.p.m.) jest równocześnie najwyższym szczytem świata, podobnie najgłębsza depresja Morza Martwego (405 m p.p.m.) jest najniżej położonym punktem na lądach kuli ziemskiej. Azja wznosi się najwyżej w swej centralnej części i stopniowo obniża we wszystkich kierunkach. Obszary nizinne występują w jej północno-zachodniej części: Nizina Turańska, Zachodnio- i Północnosyberyjska, na wschodzie leży Nizina Północnochińska, na południu Nizina Gangesu, Indusu i Mezopotamii. Wielkie obszary wyżynne występują na północy (Wyżyna Środkowosyberyjska), zachodzie (Pogórze Kazaskie) i południud. (wyżyna Dekan, Półwysep Arabski). Wyżyna Dekan opada ku wschodowi i zachodowi krawędziowymi górami (Ghaty Wschodnie i Zachodnie), podobnie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim i południowym brzegom Półwyspu Arabskiego. Wysoko położone obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną część Azji Zachodniej i Centralnej. Na zachodzie są to Wyżyny: Anatolijska, Armeńska i Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry: Pontyjskie, Taurus, Kaukaz, Elburs, Kopet-dag, Zagros i Mekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski - Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.: Tien-szan, Hindukusz, Karakorum, Himalaje oraz Kunlun i Góry Sino-Tybetańskie. Południowym przedłużeniem Gór Sino-Tybetańskich są pasma górskie Półwyspu Indochińskiego i Archipelagu Malajskiego. Między Himalajami a Kunlunem znajduje się, uważana za najwyżej położoną na świecie, Wyżyna Tybetańska, a między Kunlunem i Tien-szanem wyżynna Kotlina Kaszgarska. Dalej na północnym wschodzie znajduje się rozległa Wyżyna Mongolska, którą otaczają pasma: Ałtaju, Sajanów, Gór Jabłonowych i Wielkiego Chinganu. Wschodnia część Syberii stanowi również obszar wyżynno-górski. Rozległe płaskowyże (m.in. Wyżyna Ałdańska, Zejsko-Burejska, Anadyrska) oddzielone sa od siebie górami, m.in.: Czerskiego, Wierchojańskimi, Kołymskimi, Koriackimi i Sichote Aliń, a także górami Kamczatki. Obszary górskie przeważają też na Półwyspie Koreańskim, w południowych Chinach, na Wyspach Japońskich, Tajwanie i Filipinach. Znaczne obszary (ok. 16,5 mln km²) Azji zajmują pustynie, występujące zarówno w strefie zwrotnikowej (Półwysep Arabski, Nizina Hindustańska), podzwrotnikowej (pustynie Iranu), jak i umiarkowanej, kontynentalnej (Nizina Turańska, Kotlina Kaszgarska). Stosunki wodne Najdłuższymi rzekami Azji są: Jangcy (5520 km), Huang He (4670 km), Amur (4510 km), Mekong (4500 km), Lena (4400 km), Jenisej (4130 km), Ob (4070 km), Indus (3180 km) i Syr-daria (3078 km). Najdłuższą rzeką Azji, stanowiącą dopływ innej rzeki, jest wpadający do Obu Irtysz (4248 km). Największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie: Ob (2975 km²), Jenisej (2580 km²), Lena (2490 km²) i Amur (1855 km²). Najwięcej wody do Oceanu Spokojnego odprowadza Jangcy (35 tys. m³/s), największą ilość zawiesiny (2,18 mld t rocznie) niosą Ganges z Brahmaputrą, tworzące u wspólnego ujścia potężną deltę. W środkowej i zachodniej Azji wiele rzek ma charakter okresowy lub epizodyczny. Liczne rzeki, powstające w górach, mają w górnym biegu charakter stały, ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach (np. Tarym o długości 2030 km) lub wręcz w piaskach pustyń. Największe jeziora występują w północnej, środkowej i zachodniej części Azji, są to - oprócz Morza Kaspijskiego - silnie wysychające obecnie Jezioro Aralskie (ok. 33,6 tys. km²), najgłębszy na świecie Bajkał (powierzchnia 31,5 tys. km²) i częściowo słone Jezioro Bałchasz (17-22 tys. km²). Syberia, szczególnie zachodnia, jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych. Współczesne zlodowacenie Azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych, w daleko na północ wysuniętych górach Syberii: Byrranga (Tajmyr), Czerskiego, Wierchojańskich (Jakucja), Koriackich (Kamczatka) oraz w wysoko wzniesionych pasmach Azji Centralnej (Karakorum, Himalaje, Hindukusz, Pamir, Tien-szan, Kunlun, Ałtaj) i Zachodniej (Kaukaz). Linia wiecznego śniegu, przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza, najwyżej wznosi się w Azji Środkowej, w wysokich pasmach górskich, położonych w skrajnie suchym, kontynentalnym klimacie zwrotnikowym. W Tybecie, w Transhimalajach dochodzi do 6100 m n.p.m. Największe lodowce znajdują się w: Karakorum (Sjaczen - 1189 km², Baltoro - 755 km², Hispar - 622 km²), Pamirze (Fedczenki - 992 km²) i Tien-szanie (Inylczek Południowy - 500 km²). Ludność Azję zamieszkuje blisko 3,5 mld ludzi, co stanowi ok. 60% ludności świata (brak danych dotyczących azjatyckiej części Rosji). Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰), przy czym najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) i Jemenie (36,7‰), najniższy - w Japonii (3,2‰). Średnia gęstość zaludnienia 108 osób/km². Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne. Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy i Niziny Północnochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/km²). Inne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie nie zaludnione. Największymi miastami Azji są: Seul (11,6 mln), Bombaj (9,9 mln), Szanghaj (9,1 mln), Dżakarta (9,2 mln), Tokio (8,0 mln), Delhi (7,2 mln), Karaczi (6,7 mln), Pekin (7,0 mln), Teheran (6,8 mln), Stambuł (7,6 mln) i Bangkok (5,6 mln). Największe zespoły miejskie tworzą: Seul (16,3 mln), Chongqing (Czungcing) (15,0 mln), Osaka (13,8 mln), Szanghaj (13 mln), Bombaj (12,6 mln), Tokio (11,8 mln), Kalkuta (11,0 mln) i Pekin (10,5 mln). Pod względem politycznym obszar Azji dzieli się (wraz z Rosją, z pominięciem Egiptu i Grecji) na 48 państw oraz 2 terytoria zależne - Autonomię Palestyńską i Makau (do XII 1999). Kategoria:Kontynenty ! zh-min-nan:A-chiu ko:아시아 ms:Asia ja:アジア simple:Asia th:ทวีปเอเชีย

Ural

- Ural - góry, stanowiące umowną granicę między Europą a Azją,
- Ural - rzeka w Rosji i Kazachstanie.

Ameryka Południowa

Krótka historia

Bogactwa naturalne

Główne złoża: rudy żelaza, cynk i ołów, cyna, mangan, antymon, boksyty, uran, siarka, ropa naftowa, diamenty.

Klimat

System wodny

Warunki naturalne

Ludność

Języki

Flora Ameryki Południowej

Fauna Ameryki Południowej

Ameryka Północna

Ameryka Północna, kontynent na półkuli zachodniej, pomiędzy Oceanem Spokojnym i Oceanem Atlantyckim oraz na północ od Przesmyku Panamskiego. Oddzielony od Azji Cieśniną Beringa; do A.P. należy Ameryka Środkowa. Powierzchnia 24,2 mln km² Liczba mieszkańców 493 mln (2001) Rozciągłość południkowa 7,2 tys. km, równoleżnikowa 6,8 tys. km. Kontynent silnie rozczłonkowany, długość linii brzegowej 75,5 tys. km; liczne wyspy (Grenlandia, Ziemia Baffina, Kuba) i półwyspy (Labrador, Floryda, Kalifornijski); średnia wysokość 677 m, najwyższy punkt w Kordylierach (McKinley, 6194 m), najniższy — w Dolinie Śmierci (86 m p.p.m.); ponad 64% powierzchni leży powyżej 300 m; wzdłuż zachodnich brzegów Kordyliery (aktywne sejsmicznie) z wewn. wyżynami (Kolorado, Meksykańska), wewnątrz Wielkie Równiny i Niz. Wewnętrzne, na wsch. Appalachy; wybrzeża zach. nizinne. Klimat od okołobiegunowego na pn. przez umiarkowany, podzwrotnikowy i zwrotnikowy do równikowego w Ameryce Środk.; w Kordylierach klimaty górskie; główne rzeki: Missisipi z Missouri, Mackenzie, Jukon; jezioro: Górne, Huron, Michigan, Wielkie Jezioro Niedźwiedzie, Wielkie Jezioro Niewolnicze, Erie; na północy pustynie arkt., tundra, lasy iglaste, ku pd. przechodzą w lasy mieszane i liściaste, w części środkowej prerie, na pd.-zach. półpustynie i pustynie; w Kordylierach górskie lasy iglaste i roślinność alp., na wybrzeżach Ameryki Środkowej lasy równikowe; fauna zróżnicowana: wół piżmowy, renifer karibu, jeleń wirgiński, niedźwiedzie (baribal, grizzli), bizon (w rezerwatach). Amerykę Północną zamieszkuje 8% ludności świata, głównie biali, czarni i Indianie; znaczne obszary bezludne (pn. Kanada, Grenlandia), najgęściej zaludnione Bermudy, północno-wschodnie wybrzeża USA; ludność miejska ok. 75%. Państwa Ameryki Północnej to:
- Belize
- Gwatemala
- Honduras
- Kanada
- Kostaryka
- Meksyk
- Nikaragua
- Panama
- Salwador
- Stany Zjednoczone

Regiony fizycznogeograficzne

- Tarcza Kanadyjska
- Karaiby (Indie Zachodnie) Kategoria:Kontynenty Kategoria:Ameryka Północna zh-min-nan:Pak Bí-chiu ko:북아메리카 ja:北アメリカ simple:North America th:ทวีปอเมริกาเหนือ

Antarktyda

Antarktyda – kontynent o powierzchni około 14 mln km² znajdujący się na półkuli południowej Ziemi, w rejonie koła podbiegunowego. Według teorii tektoniki płyt, Antarktyda z terenów równikowych przemieściła się w ciągu milionów lat na obecny obszar i tu się zatrzymała. Praktycznie w całości pokryta jest lądolodem o grubości do 3500 metrów. Lądolód nazywany jest Antarktyką. Antarktyda była jedynym niezamieszkałym przez ludzi z czasów prehistorii kontynentem. Na jej obrzeżach żyją pingwiny, foki, a w wodach przybrzeżnych wieloryby. Aktualnie jest obszarem badań i miejscem turystyki ekstremalnej. Największe skupisko ludzi - amerykańska baza McMurdo. Istnieje przynajmniej kilkanaście baz sponsorowanych przez różne kraje, m.in. przez Polskę. Na biegunie południowym jest również usadowiona baza amerykańska. wieloryb O dotarcie do bieguna rywalizowali na przełomie XIX i XX wieku badacze Robert Falcon Scott i Roald Amundsen. Ostatecznie wygrał Norweg Amundsen przy wykorzystaniu psich zaprzęgów (również jako posiłek). Antarktyda jest najbardziej zachmurzonym kontynentem. Rocznie przypada tylko około 100 dni bezchmurnych. Istnieje tam również zjawisko nocy polarnej, która pogrąża cały kontynent w otchłani mrozu. Zanotowano temperatury około -97 stopni Celsjusza (przy -60, -70 zamarza płyn w gałkach ocznych). Nad południowym biegunem utrzymuje się tzw. dziura ozonowa, czyni to niebezpiecznym długie przebywanie na otwartej przestrzeni. W roku 2000 Antarktyda miała być podzielona na strefy ekonomiczne państw w pobliżu ich baz i miało rozpocząć się wydobycie zasobów naturalnych tego kontynentu (ropa, węgiel itp.). Traktat przedłużono do 2041 lub 2049 roku. Zobacz też:
- Odkrycia i badania Antarktydy
- strefy polarne
- Traktat Antarktyczny. Kategoria:Kontynenty ! ja:南極大陸 simple:Antarctica th:ทวีปแอนตาร์กติกา

Australia (kontynent)

Australia – najmniejszy z kontynentów, jego powierzchnia (wraz z Tasmanią i pobliskimi wyspami) wynosi 7,7 mln km². Współrzędne geograficzne:
Rozciągłość południkowa: 3200 km
Rozciągłość równoleżnikowa: 4000 km obszar:
- całkowity: 7,686,850 km²
- ląd: 7,617,930 km²
- woda: 68,920 km² Linia brzegowa: 25,760 km
- najniższy punkt: Jezioro Eyre: -15 m
- najwyższy punkt: Mount Kosciuszko: 2,229 m

Położenie geograficzne

Kontynent australijski leży na półkuli południowej i wschodniej, między 11 i 39 st. szerokości geograficznej południowej i między 113 i 153 st. długości geograficznej wschodniej. Otaczają go dwa oceany: Spokojny od północy i wschodu oraz Indyjski od południa i zachodu. Nie łączy się z żadnym innym kontynentem. Niektórzy do Australii zaliczają również drugą na świecie co do wielkości wyspę Nowa Gwinea (powierzchnia 785 tys. km²), gdyż leży ona na tym samym cokole kontynentalnym. W przybliżeniu Australia ma kształt owalu, z którego wycięto dwa fragmenty: Zatokę Karpentaria i Wielką Zatokę Australijską. Oś tego owalu niemal dokładnie pokrywa się ze Zwrotnikiem Koziorożca.

Warunki geologiczne

Australia wchodziła kiedyś w skład superkontynentu Gondwany. Końcowy kształt (po oderwaniu od Gondwany) nadała jej orogeneza kaledońska, która połączyła dwa najstarsze elementy jej budowy geologicznej, południową i północną tarczę krystaliczną i orogeneza hercyńska, podczas której uległa wypiętrzeniu geosynklina wytworzona w paleozoiku na wschodzie kontynentu. Orogeneza alpejska spowodowała ruchy w obrębie Gór Wododziałowych. Obniżenie poziomu wód oceanu w okresie plejstocenu umożliwiło migrację roślinności, zwierząt i ludzi z północy (choć nigdy nie doszło do uzyskania połączenia lądowego z Azją), a w końcowym efekcie doprowadziły do oddzielnia Nowej Gwinei i Tasmanii. W okresie polodowcowym klimat uległ osuszeniu. Jednostki strukturalne:
- Zapadlisko Zachodnioaustralijskie zajmuje skrajnie zachodnią część kontynentu. Składa się z dwóch niecek (Niecka Carnarvon i Niecka Perth) z dużą miąższością osadów. System uskoków o kierunku północ-południe oddziela je od Platformy Australijskiej.
- Największą (i najstarszą) jednostką strukturalną jest Platforma Australijska zajmująca prawie całą zachodnią i środkową Australię. Składa się ona z szeregu tarcz krystalicznych (największe to Tarcza Kimberley i Tarcza Yilgarn) oddzielonych od siebie nieckami (największe to Niecka Cannings i Niecka Nullarbor).
- Struktury Gór Flindersa powstały w wyniku sfałdowania w paleozoiku starszych skał osadowych gromadzących się w istniejącej tu wcześniej geosynklinie Adelaide.
- Niecki Środkowoaustralijskie leżą pomiędzy strukturami Wilekich Gór Wododziałowych a Platformą Australijską i Strukturami Gór Flindersa. W skład jednostki wchodzi m.in. Basen Karpentaria, Wielki Basen Artezyjski i Niecka Murray. W mezozoiku był to teren zajęty przez morze. Wklęsłe wygięcie warstw skalnych sprzyjało powstawaniu basenów wód artezyjskich.
- Struktury Wielkich Gór Wododziałowych i Tasmanii ulegały fałdowaniom w orogenezach kaledońskiej i hercyńskiej, towarzyszyły im zjawiska wulkaniczne. Zlodowacone w karbonie i permie.

Rzeźba

Na wschodzie kontynentu znajdują się masywy górskie wypiętrzone w orogenezie hercyńskiej, na zachodzie rozciągają się rozległe wyżyny. Pomiędzy wyżynami i górami rozciągają się niziny a pod nimi znajduje się Wielki Basen Artezyjski. Średnia wysokość kontynentu wynosi 292 m n.p.m. W budowie kontynentu wyróżnia się:
- Wyżyna Zachodnioaustralijska
- Nizina Środkowoaustralijska
- Nizina Nullarbor
- Wielkie Góry Wododziałowe Od północnego-wschodu Australię otacza Wielka Rafa Koralowa (długości ponad 2000 km). Na obszarze Australii występuje 6 dużych obszarów pustynnych lub półpustynnych:
- Wielka Pustynia Piaszczysta
- Pustynia Gibsona
- Wielka Pustynia Wiktorii
- Pustynia Simpsona
- Pustynia Tanami
- Mała Pustynia Piaszczysta

Australijskie rekordy

- Największa depresja: jezioro Eyre – 12 m p.p.m.
- Najwyższe wzniesienie: Góra Kościuszki – 2228 m n.p.m.
- Największy basen jeziorny: jezioro Eyre – 9,5 tys. km², zasolenie zmienne w zależności od ilości wody od poniżej 50 do powyżej 300 ‰
- Największy basen artezyjski: Wielki Basen Artezyjski – 1554 km²
- Największa rzeka: Murray - Darling — 3490 km dł., przepływ 1000 m³/s, powierzchnia dorzecza 1070 km²
- Najniższe średnie opady roczne (w porównaniu z pozostałymi kontynentami)
- Najwyższa notowana temperatura powietrza – 53°C, Cloncurry, 187 m n.p.m., 16 stycznia 1889
- Najniższa notowana temperatura powietrza – (–22°C), Charlotte Pass, 1755 m n.p.m., 29 czerwca 1994

Jeziora

Zobacz więcej: Jeziora Australii i Oceanii
- jezioro Eyre
- jezioro Frome
- jezioro Gairdner
- jezioro Torrens
- jezioro Barlee
- jezioro Amadeus

Linia brzegowa

Jest stosunkowo mało urozmaicona. Współczynnik rozwinięcia linii brzegowej (długość obwodu koła o powierzchni kontynentu do długości lini brzegowej kontynentu) wynosi tylko 2,0 (dla porównania dla Europy 4,9). Wybrzeża Australii są trudno dostępne, mało jest miejsc dogodnych do budowy portów. Na północy dominują wybrzeża bagniste i porośnięte roślinnością namorzynową. Na południu klifowe. Linia brzegowa liczy 25 760 km:
- Ocean Indyjski
- Morze Timor
- Wielka Zatoka Australijska
- Zatoka Spencera
- Ocean Spokojny
- Morze Arafura
- Zatoka Karpentaria
- Morze Koralowe
- Morze Tasmana

Klimat

Australia leży w zasięgu trzech stref klimatycznych:
- podrównikowej (półwysep Jork, Ziemia Tasmana i Ziemia Arnhema)
- zwrotnikowej (większa część kontynentu)
- podzwrotnikowej (klimat morski, południowe krańce Australii i Tasmania) Kraj ten położony jest w zwrotnikowej i podzwrotnikowej strefie klimatycznej. Leży w umiarkowanej i międzyzwrotnikowej strefie oświetlenia Ziemi. Przecina ją zwrotnik Koziorożca. Czynnikami wpływającymi na klimat kontynentu są: bliskość zbiorników wodnych, szerokość geograficzna i odosobnienie kontynentu. Na kształtowanie się warunków klimatycznych Australii wywiera wpływ położenie, zawartośc lądu i nieznaczne urozmaicenie ukształtowania powierzchni, prądy morskie i układ stałych ośrodków barycznych. Położenie Australii na półkuli południowej warunkuje odmienny rozkład pór roku niż na półkuli północnej. Styczeń jest najcieplejszym miesiącem w roku, zaś lipiec posiada najniże temperatury. W związku z położeniem lądu na Zwrotniku Koziorożca wnętrze kontynentu ma klimat zwrotnikowy suchy, jego północne części wkraczają w strefę klimatu monsunów międzyzwrotnikowych, a części południowe znajdują się w zasięgu klimatu śródziemnomorskiego. Słabe rozczłonkowanie linii brzegowej, brak większych zatok sprawia, ze przenikanie wpływów oceanicznych do wnętrza kontynentu jest nieznaczne. Wpływy te ogranicza na zachodzie wysoka krawędź Wyżyny Zachodnioaustralijskiej, a na wschodzie bariera Wielkich Gór Wododziałowych. Stąd Australia, mimo oceanicznego położenia, posiada na znacznej przestrzeni suchy klimat kontynentalny. Suchość klimatu wnętrza Australii warunkują głównie układy mas powietrza, uzaleznione od występowania niżów i wyżów barycznych. W porze letniej, od grudnia do marca, w wyniku silnego nagrzania lądu i powietrza, północną część kontynentuobejmuje niż australijski. W związku z tym niżem napływają tu z północnego zachodu wilgotne masy powietrza morskiego, jako monsun letni. Monsun ten powoduje wzrost zachmurzenia, opadów i nieznaczny spadek temperatury powietrza. W ten sposób w części północnej Australii nastaje pora deszczowa. W tym czasie południowa część lądu jest pod wpływem wyżu południowoindyjskiego, rozciągającego się między Afryką i Australią. Z wyżu tego do wnętrza lądu napływają masy powietrza zwrotnikowo-kontynentalnego, w postaci pasatu południowo-wschodniego, który swoją wilgoć pozostawia na wschodnich stokach gór. Na zachodzie kontynentu i we wnętrzu w tym czasie panuje susza. W porze zimowej, która trwa od czerwca do września, układ cyrkulacji powietrza przesuwa się na północ, a cały niemal kontynent australijski jest pod wpływem wyżu australijskiego. Nad lądem panują wówczas zwrotnikowo-kontynentalne masy powietrza, z wyjątkiem krańców południowych, które są w zasięgu wiatrów zachodnich, związanych z pasem wędrujących niżów. Wiatry te przynoszą opady atmosferyczne. Również stoki Wielkich Gór Wododziałowych maja duże opady atmosferyczne, gdzie w zimie napływa pasat południowo-wschodni. Temperatury powietrza i opady: Temperatura powietrza Australii wykazuje znaczny związek z szerokością geograficzną i pozornym ruchem Słońca w ciągu roku. Najcieplejszym miesiącem roku jest styczeń. W miesiącu tym najwyższe średnie temperatury powietrza występują w Austarlii Zachodniej (Marble Bar), gdzie wynoszą one około 33°C. Cała zachodnia część lądu, aż po okresową rzekę Coopers Creek, objęta jest izotermą 30°C. Na południe od tej izotermy temperatury są coraz niższe, aż do 15°C na wyspie Tasmania. Przebieg izoterm zbliżony jest do równoleżnikowego. Odchylenia spowodowane są napływem wilgotnych mas powietrza i pasatami. W lipcu układ izoterm również zbliżony jest do równoleżnikowego. Najniższe średnie temperatury powietrza występują w południowo-zachodniej części lądu, na wschód od miasta Perth oraz w części południowo-wschodniej, w południowym dorzeczu rzeki Murray. Średnie temperatury powietrza w lipcu spadają tu poniżej 10°C. W ciągu pięciu miesięcy zimowych w części tej mogą występować temperatury około 0°C, jednakże pokrywa śniegowa nie utrzymuje się w ciągu zimy. Mniej więcej ze zwrotnikiem Koziorożca pokrywa się przebieg izotermy 15°C, a przez północne skrawki Ziemi Arnhema i półwyspu Jork przebiega izoterma 25°C. Najwyższą średnią wieloletnią temperaturą powietrza na poziomie rzeczywistym (+24°C) zanotowano w miejscowości Darwin. Przebieg opadów atmosferycznych w ciągu roku jest zróżnicowany. Opady letnie przewazają w północnej częci kontynentu, na pólnoc od zwrotnika Koziorożca. Na południu występuja opady zimowe. W części wschodniej opady atmosferyczne utrzymują się w ciągu całego roku z przewagą w półroczu ciepłym po wewnętrznej stronie gór i w porze chłodnej na stokach wschodnich. W środkowej części ladu opady są skąpe lub ich brak. Największa ilosć opadów, powyżej 1000 mm rocznie, otrzymują północno-wschodnie krańce lądu, wybrzeża Kimberley, Ziemia Arnhema, półwysep Jork i wschodnie stoki Wielkich Gór Wododziałowych. Podobną ilość opadów w ciągu roku otrzymują Tasmania, Nowa Zelandia i wyspy Oceanii. Równoległe do wybrzeży, z wyjątkiem części zachodniej, ciągnie się następna strefa z roczną iloscia opadó w granicach 500 - 1000 mm. Trzecia strefa, bardziej wewnętrzna otrzymuje 250 - 500 mm, natomiast wnętrze lądu poniżej 250 mm opadów rocznie. Charakterystyczną cechą opadów atmosferycznych Australii jest ich nieregularny przebieg i występowanie. Często opady sa gwałtowne, przekraczające jednorazową średnią sumę opadów, lub występuja okresy kilkuletnie z bardzo mała ilością opadów.

Flora

Zobacz więcej: Flora Australii Australia z Tasmanią tworzy odrębne florystyczne państwo australijskie. 75% roślin tego obszaru to endemity. Wynika to z długotrwałej izolacji geograficznej. Florystycznie można Australię z Tasmanią podzielić na 3 obszary florystyczne:
- północno-wschodnioaustralijski - 4 endemiczne rodziny, 200 endemicznych rodzajów
- prowincja północnoaustralijska
- prowincja queenslandzka
- prowincja południowo-wschodnioaustralijska
- prowincja tasmańska - 1 endemiczna rodzina i 13 endemicznych rodzajów
- południowo-zachodnioaustralijski - 4 endemiczne rodziny
- centralnoaustralijski (Eremea) - 85 endemicznych rodzajów

Fauna

Zobacz więcej: Fauna Australii Do najlepiej znanych zwierząt australijskich należą endemiczne ssaki, uznawane za pierwotne z racji cech, które łączą je z gadami. Mowa o jajorodnych stekowcach, których odkrycie stalo się ongiś prawdziwą sensacją naukową. Nie mniej interesującą grupą są torbacze, przy czym te nie są ograniczone do krainy australijskiej, bowiem występują też w Ameryce Południowej.

Zobacz też

- Australia (państwo)
- Geografia Australii
- Aborygeni
- Odkrycia i badania Australii
- Fauna Australii
- Flora Australii Kategoria:Kontynenty kategoria:Australia i Oceania kategoria:Australia Kategoria:Geografia Australii

Etymologia

Etymologia to inaczej źródło słów, a także cała nauka badająca pochodzenie słów, zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu. Zobacz też: językoznawstwo. Kategoria:Językoznawstwo zh-min-nan:Gí-goân-ha̍k ja:語源

Europocentryzm

Europocentryzm - postawy i przekonania Europejczyków polegające na ocenianiu innych niż europejskie kultur wyłącznie z europejskiego punktu widzenia i zaprzeczaniu swoistej wartości tych kultur. Kategoria:Antropologia

Noe

Noe (hebr. נוח), wg Księgi Rodzaju (6,8-9,29) syn Lameka, patriarcha, człowiek prawy i sprawiedliwy, kt