:: wikimiki.org ::

Kurdowie

Kurdowie

grafika:kurdiflag.png
narodowa flaga kurdyjska

Kurdowie to lud pochodzenia indoeuropejskiego zamieszkujący przede wszystkim krainę zwaną Kurdystanem podzieloną pomiędzy Turcję, Irak, Iran i Syrię. Odosobnione enklawy Kurdów żyją także w tureckiej Anatolii, wschodnim Iranie (tzw. enklawa chorezmijska), w korytarzu oddzielącym Armenię od okręgu Górnego Karabachu (tzw. Czerwony Kurdystan) oraz Afganistanie. Spora diaspora kurdyjska rozsiana jest po świecie, większe skupiska znajdują się w Niemczech i w Szwecji. Uważani są za największy naród bez własnej państwowości. Populację Kurdów na Bliskim Wschodzie ocenia się na około 25 mln (1991). Kurdowie stanowią znaczącą mniejszość narodową w Turcji (około 12 mln, tj. do 20% ludności), w Iranie (do 7 mln) i Iraku (5 mln, 25% ludności). Od wieków starają się o utworzenie samodzielnego państwa (Kurdystanu), jednak wszystkie kraje, w których zamieszkują, mimo obietnic poczynionych na początku XX wieku, sprzeciwiają się temu. Posługują się językiem kurdyjskim (zbliżony do perskiego) z licznymi dialektami. W większości wyznają islam sunnicki, dosyć często spotyka się wśród nich także jezydów.

Pochodzenie

Ich korzenie sięgają starożytności, lecz dokładne pochodzenie nie jest jasne. Przyjmuje się, że wywodzą się od Medów, którzy wraz z Babilończykami obalili imperium asyryjskie w latach 614-610 p.n.e., aby kilkadziesiąt lat później sami ulec Persom i wejść w skład monarchii Achemenidów. W epoce perskiego imperium Sasanidów znani jako Kardochowie. W VII wieku zostali podbici przez Arabów i zislamizowani, a w XI wieku ponownie podbici przez Seldżuków. Z tego okresu pochodzi ich obecna nazwa. Jednym z najbardziej znanych Kurdów jest Salah ad-Din, czyli Saladyn, który odbił Jerozolimę z rąk krzyżowców w XII wieku. Większość Kurdów od 1514 po zwycięstwie sułtana osmańskiego, Selima I nad Persją mieszkała w granicach Imperium Ottomańskiego. Podział ten został utrwalony traktatem z 1639 między szachem Abbasem i sułtanem Muradem IV. W latach 1826-1885 w Imperium Osmańskim doszło do wielkich powstań Kurdów. Po upadku Porty w wyniku I wojny światowej w 1920 w traktacie z Sevres postanowiono o utworzeniu niepodległego Kurdystanu. Jednak odkrycie złóż ropy na terenach kurdyjskich w dzisiejszym północnym Iraku spowodowało, że nigdy do tego nie doszło, a jego ziemie zostały podzielone pomiędzy młodoturecką, laicką Turcję, Persję, brytyjski mandat Ligi Narodów w Iraku oraz francuski w Syrii traktatem z Lozanny w 1923 roku.

Walka o niezawisłość

W Turcji

Korzystając ze rozluźnienia reżimu otomańskiego wobec wzrostu wpływów młodoturków w 1908 roku w Ankarze powstał Kurdyjski Komitet Narodowy. 1908 Pod koniec I wojny światowej Porta chcąc skierować przeciwko sobie separatyzmy Ormian i Kurdów, wykorzystała tych ostatnich w swych atakach na Ormian i chrześcijańskich Asyryjczyków. W nacjonalistycznej Turcji Ataturka Kurdów uznano za część niepodzielnego narodu tureckiego, nadając im miano Turków górskich. Zakazano posługiwania się językiem kurdyjskim oraz obchodzenia tradycyjnego kurdyjskiego święta nowego roku (Newroz). Odpowiedzią były kolejne powstania, które wybuchały w latach 1925, 1930 i 1936. Władze przesiedlały Kurdów w głąb Anatolii, aby oderwać ich od swych społeczności, a peszmergów (kurdyjskich partyzantów) od zaplecza. W latach 70. XX wieku duże wpływy wśród tureckich Kurdów uzyskała maoistowska Partia Pracujących Kurdystanu z Abdullahem Ocalanem na czele, która dąży do powstania niepodległego Kurdystanu o ustroju komunistycznym. Partyzanci kurdyjscy rozpoczęli walkę z Turcją w 1984 roku jednak ich akcje zbrojne w walce o utworzenie własnego państwa i własne szkolnictwo nic nie osiągnęły. W 1993 Ocalan zaproponował rządowi negocjacje, ale propozycja została jednak odrzucona pod naciskiem armii. W 1996 roku mająca silne wpływy w niemieckiej diasporze kurdyjskiej PKK została tam zdelegalizowana. W lutym 1999 roku wywiad turecki po ofensywie dyplomatycznej schwytał Ocalana szukającego azylu w greckiej ambasadzie w Kenii. 29 czerwca po kontrowersyjnym procesie został on skazany przez sąd wojskowy na karę śmierci pod zarzutem spowodowania śmierci wszystkich 30 tys. ofiar wojny domowej między partyzantką PKK a armią turecką. 5 sierpnia 1999 roku PKK na polecenie uwięzionego Ocalana ogłosiła wycofanie swych oddziałów z Turcji i zaprzestanie walki zbrojnej do końca roku. Po protestach międzynarodowych we wrześniu 2002 wyrok Ocalana zamieniono na dożywocie. W styczniu 2003 roku Trybunał Europejski w Strasburgu uznał wyrok za łamiący prawo (decyzja nie jest wiążąca dla władz Turcji). Wobec starań o członkostwo w Unii Europejskiej Turcja złagodziła nieco swoją politykę wobec Kurdów. Obecnie mogą między innymi używać swojego języka. Jednak wciąż w więzieniach pozostają tysiące więźniów politycznych, w tym byli deputowani do tureckiego parlamentu, których - odebrawszy uprzednio mandaty i immunitet - skazano za działalność na rzecz legalizacji kurdyjskiej kultury i języka.

W Iranie

W 1946 roku irańscy Kurdowie w porozumieniu z irackimi proklamowali w Mahabadzie Republikę Kurdyjską. Próba ta została krwawo (15 tys. ofiar) stłumiona przez armię irańską przy udziale wojsk brytyjskich i pomocy amerykańskiej. 31 marca 1947 po tajnym procesie stracono przywódcę Kurdów irańskich Kazi Muhameda i wszystkich członków rządu Republiki. Oddziały klanu Barzanich wycofały się do Iraku.

W Iraku

Powstania w Irak wybuchały już w latach 1922 i 1924 w czasie brytyjskiego panowania. W roku 1946 Mustafa Barzani założył Demokratyczną Partię Kurdystanu, która wspierała powstanie mahabadzkiej Republiki Kurdyjskiej. Po pobycie w ZSRR powrócił do Iraku, by wywołać powstanie w 1961 roku, które skończyło się w 1970 ugodą z Bagdadem. Według jej ustaleń iraccy Kurdowie zostali uznani za odrębną grupę etniczną i otrzymali autonomię. Jednak na tle konfliktu o kontrolę nad bogatymi terenami roponośnymi leżącymi koło kurdyjskiego Kirkuku, w 1974 roku doszło do kolejnego powstania krwawo stłumionego przez władze z Bagdadu. Aby odciąć potencjalnych powstańców od wsparcia pobratymców zza granicy, Irakijczycy wysiedlali Kurdów w głąb kraju i prowadzili arabizację okolic miasta. Korzystając z zaangażowania Iraku w wojnę z Iranem i otrzymując od Teheranu wsparcie, Kurdowie wywołali nowe powstanie w połowie lat 80. Jednak wobec zawarcia rozejmu z Iranem, Saddam Husajn skierował znaczne siły przeciwko Kurdom. W latach 1987-1989 na terenach zamieszkałych przez Kurdów reżim bagdadzki, pod kierunkiem kuzyna Saddama Husajna, Alego Hassana al Madżida, przeprowadził plan Anfal. Była to planowa, systematyczna eksterminacja ludności kurdyjskiej zamieszkałej na wsi. Zniszczono 4 tys. wsi i osiedli kurdyjskich, zabito około 100 tys. mieszkańców. Po raz pierwszy Bagdad użył broni chemicznej przeciw własnym obywatelom 15 kwietnia 1987 roku. 16 marca 1988 w czasie ataku chemicznego na położone w północnym Iraku miasto Halabdża zginęło 5 tys. Kurdów. Po planie Anfal pozostały masowe groby, zniszczone wioski. W okresie po ataku na Halabdżę w okresie późniejszych 17 miesięcy zaatakowano aż 280 kurdyjskich wiosek i miast. Ocenia się, że na działanie broni chemicznej zostało wystawionych blisko 400 tys. ludzi, czyli 10 proc. populacji irackiego Kurdystanu. Tuż po przegranej przez Saddama Husajna wojnie o Kuwejt w 1991 Kurdowie, odpowiadając na apel prezydenta USA, Georga Busha seniora - podobnie jak szyici iraccy na południu - wzniecili powstanie, które jednak nie otrzymało spodziewanego wsparcia od koalicji antyirackiej. Powstanie zostało krwawo stłumione przez Gwardię Republikańską Saddama Husajna. Zginęło około 60 tys. ludzi, a ponad 1,5 mln Kurdów uciekło do krajów sąsiednich. Wówczas Francja, Wielka Brytania i USA podjęły militarną interwencję, aby umożliwić powrót wypędzonych Kurdów do Iraku. Na północy pod osłoną ustanowionej przez ONZ strefy zakazu lotów powyżej 36 równoleżnika powstała strefa bezpieczeństwa ochraniająca ludność kurdyjską przed atakami lotnictwa Husajna. De facto przestrzeń ta broniona przez peszmergów jest niezawisła od władz w Bagdadzie. W maju 1992 roku odbyły się wybory do parlamentu kurdyjskiego. W połowie lat 90. doszło do walk pomiędzy Demokratyczną Partią Kurdystanu skupioną wokół rodu Masuda Barzaniego oraz proirańską Patriotyczną Unią Kurdystanu, zorganizowaną wokół osoby Dżalala Talabaniego. Sytuację wykorzystały władze sąsiednich krajów, Turcji, Syrii i Iranu wprowadzając do wolnej strefy swe wojska. Wojska tureckie do dziś okupują 30-kilometrowy pas ziemi pod pretekstem działań antyterrorystycznych wymierzonych w PKK.

Zobacz

- Kurdystan, Saladyn, peszmergowie,
- Mustafa Barzani, Masud Barzani, Dżalal Talabani, Abdullah Ocalan,
- Demokratyczna Partia Kurdystanu, Patriotyczna Unia Kurdystanu, Partia Pracujących Kurdystanu, Kategoria:Narodowości Kategoria:Kurdystan ja:クルド人

Kurdystan

Kurdystan jest to górzysta kraina w południowo-zachodniej Azji zamieszkana przez lud Kurdów. Terytorium Kurdystanu jest podzielone między następujące państwa:
- Turcję
- Irak (szeroka autonomia na północy kraju, własny parlament i rząd)
- Iran (minimalna autonomia w ramach ostanu)
- Armenię
- Syrię

Linki zewnętrzne

- [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Kurdystan - fotografie ] Kategoria:Terytoria autonomiczne świata Kategoria:Kurdystan ja:クルディスタン

Irak

Irak, Republika Iraku (arab. Al Iraq, العراق; Republika Iraku, Al Jumhuriyatu al Iraq, الجمهوريّة العراق) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, graniczące (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Turcją, Iranem, Zatoką Perską, Kuwejtem, Arabią Saudyjską, Jordanią i Syrią. Stolicą i największym miastem Iraku jest Bagdad.

Informacje ogólne

- Irak obejmuje powierzchnię 434 920 km².
- Struktura ludności: Arabowie - około 75%, Kurdowie około 19%, Asyryjczycy 3-4% (6,5% według AINA - międzynarodowej organizacji asyryjskiej), Turkmeni 1,5%, Azerowie, Persowie.
- Struktura religijna: islam, przy czym szyitów jest 56-61%, a sunnitów - 35-41%. Oprócz muzułmanów spotyka się także chrześcijan (443 tys., w tym 200 tys. katolików obrządków chaldejskiego, łacińskiego, syryjskiego i ormiańskiego), na południu - mandaici, a na północy, wśród Kurdów, jezydów i Ahl-e hakk.
- Używane języki: arabski oraz na północy kurdyjski. Irak ma największe po Arabii Saudyjskiej złoża ropy. Gospodarka jest poważnie zniszczona z powodu wojny w Zatoce Perskiej, późniejszych sankcji ONZ, amerykańskiej interwencji w 2003 roku i niestabilności w okresie powojennym.

Podział administracyjny

Irak dzieli się na 18 prowincji nazywanych muhafazami (w nawiasach podano stolice prowincji):
- Al-Anbar (Ar-Ramadi)
- Al-Basra (Al-Basra)
- Al-Kadisijja (Ad-Diwahijja)
- Al-Musanna (As-Samawa)
- An-Nadżaf (An-Nadżaf)
- As-Sulajmanijja (As-Sulajmanijja)
- At-Tamim (Kirkuk)
- Babilon (Al-Hilla)
- Bagdad (Bagdad)
- Dahuk (Dahuk)
- Dijala (Bakuba)
- Irbil (Irbil)
- Karbala (Karbala)
- Majsan (Al-Amara)
- Niniwa (Mosul)
- Salah Ad-Din (Tikrit)
- Wasit (Al-Kut)
- Zi Kar (An-Nasirijja) z czego 3 północno-wschodnie prowincje As-Sulajmanijja, Dahuk i Irbil tworzą tzw. Kurdyjski Okręg Autonomiczny.

Bogactwa naturalne

Największym bogactwem naturalnym Iraku są bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Pod koniec lat 80 roczne wydobycie plasowało Irak na drugim miejscu wśród bliskowschodnich producentów ropy naftowej. Dzięki dochodom uzyskiwanym z jej sprzedaży w XX wieku kraj systematycznie unowocześniał się, rozwijając swą infrastrukturę i tworząc nowe gałęzie przemysłu. Poza ropą naftową i gazem ziemnym Irak posiada bogate złoża siarki (Miszrak), fosforytów (Akaszot) i metali kolorowych.

Rolnictwo

W rolnictwie jest zatrudnionych 13% ludności zawodowo czynnej, która dostarcza taką samą część produktu krajowego brutto. Ponieważ kraj nie jest samowystarczalny pod względem żywnościowym, produkty rolne są głównym towarem sprowadzanym z zagranicy. Do głównych roślin uprawnych należą daktyle, bawełna, ryż, pszenica, jęczmień, proso. W okolicach wielkich miast rozwija się warzywnictwo i uprawa owoców. Irak należy, obok Egiptu, do głównych światowych producentów daktyli. Największe plantacje palm daktylowych znajdują się w delcie Tygrysu i Eufratu.

Historia

Eufrat Na terenach zajmowanych przez dzisiejszy Irak, około 3500 roku p.n.e. rozwinęła się starożytna cywilizacja Sumerów (Mezopotamia), później narodziły się tam cywilizacje babilońska i asyryjska, podbite w pierwszej połowie VI w. p.n.e. przez Persję. Po podbojach Aleksandra Macedońskiego w latach 334-321 p.n.e. tereny te weszły w skład jego imperium, a następnie były najważniejszą prowincją imperium Seleucydów. Następnie władali tam Partowie i Sasanidzi. W VII wieku n.e. tereny te zostały opanowane przez Arabów i stanowiły centrum arabskiego kalifatu. Od XVI wieku panowali tam Turcy osmańscy walcząc o te ziemie z Persją. W 1917 roku terytorium Iraku zostało zajęte przez wojska brytyjskie pod dowództwem gen. Stanleya Maude (cytat: Przychodzimy jako wyzwoliciele, nie zdobywcy). Od 1918 Irak stał się brytyjskim terytorium mandatowym Ligi Narodów. Antybrytyjskie powstania stłumiono bombardowaniami i użyciem broni chemicznej (gaz musztardowy). Brytyjczycy osadzili na tronie emira Abda Allaha Fajsala.

1932-1979

Obecne państwo powstało oficjalnie w 1932 na terenach brytyjskiego mandatu Ligi Narodów jako monarchia rządzona przez dynastię Haszymidów, lecz ze znacznym wpływem interesów brytyjskich. Wybuch drugiej wojny światowej i upadek Francji w 1940 spowodował wzrost nastrojów antybrytyjskich. Skrajni nacjonaliści żądali zerwania współpracy z Wielką Brytania i nawiązania sojuszu z Niemcami. W latach 1940 i 1941 oficerowie armii irackiej ograniczyli współpracę z armią brytyjską, a przywódcy o nastawieniu panarabskim rozpoczęli tajne rozmowy z Niemcami. W kwietniu i maju 1941 armia brytyjska wkroczyła do Iraku. Rozpoczęły się walki z armią iracką. Konflikt trwał około 30 dni i zakończył się kapitulacją wojsk irackich. Przywódcy panarabscy uciekli z kraju. Pomoc niemiecka na którą liczyli Irakijczycy ograniczyła się do małej jednostki Luftwaffe (7 He-111, 14 Bf-110, 20 Ju-52). Samoloty te latały z irackimi znakami rozpoznawczymi. Nowi przywódcy Iraku przyjęli brytyjskie żądania w sprawie tranzytu wojsk i zaopatrzenia. Przez Irak szła część pomocy amerykańskiej dla Związku Radzieckiego w ramach umowy Lend-Lease. Irak wypowiedział wojnę państwom Osi w styczniu 1942 roku. Zamach stanu z 1958 roku obalił monarchię. W latach 50. wzrosło znaczenie socjalistyczno-nacjonalistycznej arabskiej partii Baas, która głosiła program zjednoczenia wszystkich krajów arabskich (inny odłam rządzi w Syrii) i reform socjalistycznych. Z pomocą CIA Baas dokonała zamachu stanu przeciw rządom prezydenta Kassema w 1963 i ostatecznie przejęła pełnię władzy w roku 1968. Od 1979 do 2003 partia i kraj rządzone były przez Saddama Husajna, który odsunął od władzy wcześniejszego prezydenta - Ahmeda Hassana al-Bakra. Opozycja w Iraku przestała praktycznie istnieć.

1980-1990

Po zwycięstwie rewolucji islamskiej Chomeiniego w Iranie Irak otrzymywał znaczące wsparcie od mocarstw zachodnich (Francja, Wielka Brytania, USA, a także RFN) oraz Związku Radzieckiego i państw arabskich. 7 czerwca 1981 roku izraelskie lotnictwo zbombardowało zbudowany z francuską pomocą reaktor jądrowy Osirak w miejscowości Tuwaitha koło Bagdadu (pierwsze bojowe użycie samolotów F-16) obawiając się, że być to zaczątek irackiego programu budowy broni atomowej. 22 września 1980 pod pretekstem konfliktu granicznego o Shatt al-Arab - połączone ujście do Zatoki Perskiej rzek Tygrys i Eufrat - wojska irackie przekroczyły granicę z Iranem i doszło do trwającej osiem lat wojny iracko-irańskiej. Wybuch wojny spowodował zbliżenie między Zachodem i Irakiem (w 1982 USA usunęły Irak z listy krajów wspierających terroryzm i nawiązały stosunki dyplomatyczne). W krwawym i wyniszczającym konflikcie (łączne straty rzędu 400 mld USD), w którym obie strony łamały konwencję genewską, a wojsko irackie od 1983 wielokrotnie używało broni chemicznej, zginęło do miliona ludzi. 18 sierpnia 1988 wobec rosnącego wsparcia Zachodu i ZSRR dla Husajna Iran zdecydował się podpisać zaproponowane przez ONZ zawieszenie broni. W połowie lat 80. wojsko krwawo stłumiło powstanie irackich Kurdów. W czasie pacyfikacji północy kraju używano broni chemicznej przeciwko cywilom. 17 marca 1988 wojsko irackie dokonało przy pomocy broni chemicznej masakry 5 tysięcy mieszkańców (75% ofiar stanowiły kobiety i dzieci) kurdyjskiego miasta Halabdża. Podobny los spotkał setki innych kurdyjskich wiosek.

1990-2000

W 1990 władze Iraku wystąpiły z roszczeniami do terytorium Kuwejtu, który stanowił kiedyś część terytorium mandatowego Ligi Narodów. Na rozkaz Saddama Husajna wojska irackie siłą zajęły terytorium tego kraju. Po agresji irackiej na Kuwejt i aneksji tego państwa w 1990 r., Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucjach nr 660 z 2 sierpnia 1990 i 668 z 29 listopada 1990 wezwała Irak do natychmiastowego wycofania się z zagarniętych ziem, nałożyła nań sankcje ekonomiczne i upoważniła państwa członkowskie do użycia wszelkich dostępnych środków w celu zmuszenia Iraku do przestrzegania wymienionych rezolucji. Brak efektów w negocjacjach spowodował powstanie wielonarodowej koalicji (38 państw) i podjęcie działań zbrojnych przeciwko Irakowi. 17 stycznia 1991 roku doszło do operacji znanej jako Pustynna Burza, która doprowadziła do wyparcia wojsk irackich z Kuwejtu. Przed operacją lądową sił połączonych Pustynny Miecz oddziały irackie zostały rozbite atakami z powietrza. W tym czasie Irak wystrzelił kilkadziesiąt rakiet Scud na cele w Izraelu oraz Arabii Saudyjskiej, ale bez większych efektów. Wycofujące się siły irackie podpaliły także większość szybów naftowych w Kuwejcie. Po kilkutygodniowej wojnie siły irackie zostały rozbite, zmuszone do wycofania się z Kuwejtu i przyjęcia warunków zawieszenia broni. Ponieważ mandat ONZ pozwalał tylko na wyparcie wojsk irackich z Kuwejtu, działania wojenne zostały przerwane po wycofaniu się Irakijczyków. W operacji Pustynna Burza uczestniczył także polski kontyngent (319 osób), w skład którego wchodziły: okręt szpitalny (ORP Wodnik) i ratowniczy (ORP Piast) oraz personel medyczny (baza w saudyjskim porcie Al-Jubail). W wojnie zginęło do 200 tys. Irakijczyków (głównie zmobilizowanych rezerwistów) i 148 żołnierzy koalicji antyirackiej. Praktycznie nietknięta pozostała 100-tysięczna Gwardia Rewolucyjna - ostoja władzy Saddama, która zdołała się wycofać w głąb Iraku. W czasie nalotów mimo wykorzystania tzw. inteligentnej broni zginęło wielu irackich cywili (szacunkowo 10-15 tysięcy). Między innymi 13 lutego w zbombardowanym schronie w Bagdadzie zginęło 315 kobiet i dzieci. Koalicja antyiracka nie udzieliła także pomocy wywołanym z jej inspiracji powstaniom szyitów w południowym Iraku oraz Kurdów na północy. Na mocy mandatu ONZ powstały jedynie strefy zakazu lotów dla irackich samolotów powyżej 36 oraz poniżej 33 równoleżnika. W czasie tłumienia powstań przez Gwardię Husajna zginęło ok. 60 tysięcy osób, a 1,5 mln Kurdów uciekło do Turcji i Iranu. Aby zniszczyć szyicką zbrojną opozycję, Husajn nakazał osuszyć bagna w delcie Tygrysu i Eufratu. Po wojnie na mocy mandatu ONZ prowadzone były w Iraku kontrole tamtejszego przemysłu celem unieszkodliwienia rozpoczętego jeszcze z pomocą państw Zachodu irackiego programu budowy broni masowego rażenia. Jednocześnie nałożone zostało ścisłe embargo gospodarcze na Irak, który może wyeksportować jedynie tyle ropy, aby za pieniądze uzyskane z jej sprzedaży kupić żywność i lekarstwa. W praktyce zasady embarga nie umożliwiały nawet tego, a w dodatku znaczne sumy pieniędzy zostały sprzeniewierzone przez przedstawicieli reżimu Husajna. W wyniszczonym wojną kraju doszło do katastrofy humanitarnej, w wyniku której zmarło co najmniej kilkaset tysięcy ludzi - głównie dzieci, a Irak z dość bogatego - jak na standardy regionu - kraju stał się jednym z najbiedniejszych. Pomimo końca wojny i braku mandatu ONZ samoloty brytyjskie i amerykańskie patrolujące lotnicze "strefy bezpieczeństwa" na północy i południu wielokrotnie bombardowały cele naziemne - według przedstawicieli Pentagonu w odpowiedzi na próby namierzania czy zestrzeliwania ich przez stanowiska obrony przeciwlotniczej. W 1998 roku Husajn zerwał współpracę z inspektorami ONZ, oskarżając ich o działalność szpiegowską na rzecz USA oraz o przedłużanie inspekcji w celu przeciwdziałania zdjęciu nałożonych sankcji.

Inwazja 2003 r. i amerykańska obecność w Iraku

Od 2002 roku Stany Zjednoczone prowadziły przygotowania do kolejnego uderzenia na Irak. Stojąc przed groźbą wojny, Husajn zgodził się na powrót inspektorów ONZ. Amerykańskie plany nie zyskały poparcia wszystkich członków NATO, doprowadzając do kryzysu w Sojuszu Północnoatlantyckim. m.in. pomimo nacisków ze strony Francji i Niemiec, Polska poparła Stany Zjednoczone. Wojna wywołała także gwałtowną reakcję części opinii publicznej - 15 lutego 2003 roku przez świat przetoczyły się manifestacje antywojenne, które - jak się szacuje - w samej Europie zgromadziły ponad 10 milionów osób. Ocenia się, że był to największy globalny protest w historii. 20 marca 2003 roku we wczesnych godzinach rannych amerykańskie i brytyjskie samoloty uderzyły na cele w Bagdadzie. Następnego dnia na terytorium Iraku wkroczyły wojska koalicji. Prezydent Bush ogłosił rozpoczęcie operacji "Iracka wolność". W wojnie brały udział wojska USA, Wielkiej Brytanii, Polski i Australii a na morzu wspierały je Dania i Hiszpania. Na północy Iraku aliantom pomogli kurdyjscy rebelianci zdobywając miasto Mosul. 9 kwietnia wojska amerykańskie zdobyły Bagdad. Irakijczycy w euforii niszczyli wszelkie wizerunki Saddama Husajna znajdujące się na ulicach. 1 maja prezydent USA George W. Bush ogłosił koniec poważniejszych walk w Iraku. Irak został podzielony na cztery strefy (przez zwolenników interwencji zwane "strefami stabilizacyjnymi", a przez przeciwników - "strefami okupacyjnymi"). Dwie północne kontrolują Amerykanie, południową Brytyjczycy, a środkową stojący na czele międzynarodowej dywizji Polacy. Alianci wprowadzili własną administrację oraz powołali z dniem 13 lipca Radę Zarządzającą złożoną z przedstawicieli głównych grup ludności - szyitów, sunnitów i Kurdów - w proporcjach w przybliżeniu odpowiadających proporcjom ludnościowym Iraku, w większości jednak złożoną z emigrantów prześladowanych przez reżim Husajna, którzy powrócili do Iraku po jego upadku. Walki jednak wbrew przedwczesnym deklaracjom amerykańskim nie ustały. Grupy, nazywane przez jednych - z racji stosowanych krwawych metod - terorystami, a przez innych - z racji głoszonych celów - bojownikami lub ruchem oporu działają przede wszystkim na terytoriach zamieszkanych przez sunnitów (tzw. Trójkąt sunnicki); na terenach szyickich i kurdyjskich walki są rzadsze. Celem ataków są przede wszystkim wojska stabilizacyjne, Irakijczycy podejmujący współpracę z Aliantami (np. policjanci, urzędnicy), oraz pracownicy ONZ. Podejmowane są też ataki na infrastrukturę, przede wszystkim na ropociągi. Poza tym dochodzi też do starć pomiędzy poszczególnymi grupami Irakijczyków. Paradkosem jest to, że więcej irakijczyków-cywili zginęło z rąk terrorystów niż aliantów. Największym zamachem nie skierowanym bezpośrednio przeciwko siłom stabilizacyjnym było wysadzenie, przez terrorystów 29 sierpnia samochodu pułapki przed meczetem w Nadżafie, w którym zginął Mohammed Baqir al-Hakim (przypuszczalny cel ataku) oraz około 90 osób. 13 grudnia 2003 roku Saddam Husajn został ujęty przez amerykańskich żołnierzy w pobliżu Tikritu. 1 marca 2004 r. Rada Zarządzająca przyjęła tymczasową konstytucję Iraku. 28 czerwca władzę w Iraku przejął tymczasowy rząd kierowany przez Alawiego, co formalnie zakończyło amerykańską okupację Iraku. Wojska Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników pozostały jednak w Iraku. W tym okresie rebelianci i terroryści skoncentrowali swoje ataki na przedstawicielach nowych władz irackich. Zginęło m.in. wielu policjantów i żołnierzy irackiej Gwardii Narodowej. Powszechne stały się porwania ludzi (z pobudek politycznych albo dla okupu). W związku z tym wiele zagranicznych firm wycofało nieiracki personel, a niektóre całkowicie zaprzestały działalności. Symbolem terroryzmu w Iraku stał się powiązany z al-Kaidą Jordańczyk Abu Musab al-Zarkawi, który stoi za najkrwawszymi zamachami. Mimo terroru w wyborach parlamentarnych 30 stycznia 2005 r. wzięło udział 59% uprawnionych do głosowania. Byli to w większości szyici i Kurdowie. Wśród sunnitów frekwencja była bardzo mała. W najniebezpieczniejszych rejonach kraju wybory w ogóle się nie odbyły. 13 lutego 2005 Iracka Niezależna Komisja Wyborcza podała wyniki wyborów. Wygrał szyicki Zjednoczony Sojusz Iracki (48,1 proc. głosów) przed Sojuszem Kurdyjskim (25,7 proc. głosów) oraz Listą Iracką premiera Ijada Alawiego (13,8 proc. głosów).

Zobacz też

- Polska strefa w Iraku (przez zwolenników obecności polskich wojsk w tym kraju zwana "strefą stabilizacyjną", a przez przeciwników - "strefą okupacyjną")
- Obóz Babilon (ang. Camp Babilon)
- Dżemdet Nasr
- Stosunki polsko-irackie do II wojny światowej
- Waldemar Milewicz - polski dziennikarz zastrzelony w Iraku.
- Wojna w Iraku
- George W. Bush

Zewnętrzne linki

- [http://www.eurojihad.org Wojna w Iraku i aktualności wg osób popierających interwencję] Kategoria:Państwa Azji zh-min-nan:Iraq ko:이라크 ms:Iraq ja:イラク simple:Iraq th:ประเทศอิรัก

Iran

Iran (Islamska Republika Iranu - Dżomhuri-je Eslami-je Iran, do roku 1935 Persja) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Informacje ogólne

Iran graniczy (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Irakiem (1458 kilometrów), Turcją (499 kilometrów), Azerbejdżanem (611 kilometrów), Armenią (35 kilometrów), Turkmenistanem (992 kilometry), Afganistanem (936 kilometrów) i Pakistanem (909 kilometrów) Łączna długość linii granicznej wynosi 5 440 km. Długość linii brzegowej: 2 440 kilometrów (oprócz tego 740 kilometrów wybrzeża nad Morzem Kaspijskim klasyfikowanym jako jezioro)
- Ludność: 69 018 924 (dane z lipca 2004)
- Grupy etniczne: Persowie 51%, Azerowie 24%, Gilanie i Mazandaranie 8%, Kurdowie 7%, Arabowie 3%, Lurowie 2%, Beludżowie 2%, Turkmeni 2%, inni 1%
- Religie: szyici 89%, sunnici 10%, chrześcijanie, zoroastrianie, żydzi i bahaiści 1%
- Używane języki (razem z dialektami): perski 58%, tureckie 26% kurdyjski 9%, luri 2%, beludżyjski 1%, arabski 1%, inne 3%
- Stolica: Teheran 6 800 000 mieszkańców, zespół miejski 10 300 000 mieszkańców (dane za 1996 rok)
- Podział administracyjny: 24 ostany (prowincje)
- Parlament: Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne (Madżlis-e-Szura e Islami)

Ustrój polityczny

Ustrój Iranu jest bardzo trudny do sklasyfikowania. Łączy elementy demokratycznej republiki z religijną dyktaturą a nawet monarchią. Głową państwa jest sprawujący dożywotnio swój urząd wybierany przez Zgromadzenie Ekspertów Najwyższy Prawnik Muzułmański. Wybierany w wyborach powszechnych prezydent jest dopiero drugą osobą w państwie i szefem władzy wykonawczej. Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu - Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne Madżlis-e-Szura-e Eslomi. Kadencja zarówno parlamentu jak i prezydenta trwa cztery lata, przy czym prezydent może swój urząd sprawować maksymalnie dwie kadencje. Ważną rolę ustrojową spełnia Rada Nadzorująca, czuwająca nad zgodnością prawa stanowionego przez rząd i parlament z Konstytucją oraz prawidłami islamu. System kontroli konstytucyjności prawa jest w Iranie bardzo szczelny, gdyż każda ustawa zanim wejdzie w życie musi być zbadana przez Radę Nadzorującą w ciągu 10 dni. W przypadku poważniejszych sporów między Madżlesem a Radą głos zabiera Rada Ochrony Interesu Państwa. Władza sądownicza należy do sądów, które funkcjonalnie podlegają głowie państwa, który powołuje zwierzchnika wymiaru sprawiedliwości. Władza lokalna należy do wybieranych w wyborach powszechnych Rad Prowincjonalnych Miejskich, Wiejskich, Dzielnicowych i Sąsiedzkich. Centralnym przedstawicielstwem samorządu terytorialnego jest Krajowa Rada Prowincji.

Gospodarka

Irańska gospodarka jest jedną z najdynamiczniej rozwijających się na Bliskim Wschodzie, szczególnie w ostatnim okresie, gdy ceny ropy naftowej osiągają rekordowo wysokie ceny. Iran jest również jednym z niewielu krajów muzułmańskich, który rozwija również inne sektory gospodarki nie związane z ropą naftową. Jednak wyż demograficzny, ogromna ilość młodych ludzi sprawia, że wykorzystanie relatywnie dobrego stanu gospodarki jest utrudnione. W ten sposób mimo 7 % wzrostu PKB bezrobocie przekracza 15 %, wysoka jest również inflacja - ok 12-18 %, co i tak jest ogromnym postępem w porównaniu z sytuacją sprzed 10 lat. Raport UNICEF ( zob. link ) wskazuje, że w Iranie wciąż są ogromne rozwarstwienia w dochodach ludności ( chociaż średni dochód na mieszkańca wynosi ok 8000 $ rocznie, wielu Irańczyków żyje na granicy minumum socjalnego a wielu w nędzy. Jednak ten sam raport zauważa, że sytuacja się poprawia a rząd stara się realizować wytyczne organizacji międzynarodowych. Zdecydowanie poprawia się dostęp do opieki medycznej oraz edukacji. Iran jest eksporterem przede wszystkim ropy naftowej i gazu ziemnego, produktów przemysłu chemicznego, tworzyw sztucznych, a także orzeszków pistacjowych, dywanów perskich. Import obejmuje maszyny, elektronikę, sprzęt AGD. W ostatnim czasie rozwija się budząca kontrowersje na Zachodzie energetyka jądrowa. Pod względem struktury własności środków produkcji jeśli chodzi o wielki przemysł dominuje sektor państwowy, natomiast jeśli chodzi o sektor średni i drobny własność prywatna i spółdzielcza. Bardzo ważną rolę goposdarczą spełnia bazar, czyli mali i średni kupcy, stanowiący wpływowe lobby polityczne.

Historia

- 1935 - Persja zmieniła nazwę na Iran. Nazwa ta pochodzi od starożytnego ludu Ariów.
- 1941 - wojska radzieckie i brytyjskie wkroczyły do Iranu i obaliły mającego proniemieckie sympatie Mohammeda Rezę Szacha. Nowym szachem został jego syn Mohammed Reza Pahlawi.
- kwiecień 1951 - parlament irański znacjonalizował Angielsko-Irańską Kompanię Naftową. Narastał konflikt między szachem i nacjonalistycznym premierem Mohammedem Mossadekiem, który m.in. zablokował przyznanie koncesji naftowej ZSRR. Korzystając z pomocy alimów i kół socjalistycznych Mossadek blokował również zachodnie wpływy w Iranie
- 22 sierpnia 1953 - dzięki amerykańskiej i brytyjskiej pomocy szach przeprowadził zamach stanu i obalił premiera.
- 1959 - Mohammed Reza Pahlawi zaczął ograniczać wpływy alimów i zamykać islamskie szkoły.
- 26 stycznia 1963 - szach Reza Pahlawi ogłosił "białą rewolucję" - program reform mających doprowadzić do modernizacji kraju (szach chciał m.in. wyzwolić kobiety, nawiązać przyjacielskie stosunki z Izraelem i uczynić Iran piątą potęgą gospodarczą świata w latach 90. XX wieku). Opór przeciwko zbyt szybko wprowadzanym reformom zaczał narastać. Szczególnie ostro zaczął krytykować szacha jeden z alimów ajatollah Chomeini. Wielu protestujących alimów i sufich trafiało do więzień.
- 5 czerwca 1963 - miały miejsce masowe protesty w wielu miejscach w kraju. W wyniku ostrej reakcji armii zginęło około 15 000 ludzi. Wygnany z kraju Chomeini udał się do An-Nadżafu w Iraku skąd kierował oporem przeciwko rządom szacha (m.in wysyłając swoje przemówienia na kasetach magnetofonowych). Władza szacha coraz bardziej opierała się na tajnej policji SAVAK i amerykańskiej pomocy. Do kierowania irańskimi przędsiębiorstwami szach sprowadził 150 tys. zachodnich specjalistów. Tysiące mieszkanców wsi zaczęło przenosić się do miast, których infrastruktura powoli przestawała wystarczać.
- 1973-1976 - PNB Iranu wzrósł o 50%, ale potem przyszła recesja, a wraz z nią inflacja i bezrobocie.
- wrzesień 1978 - w związku z silnymi protestami szach wprowadził stan wojenny.
- grudzień 1978 - pięć milionów ludzi zgromadziło się na gigantycznej demonstracji, uczestnicy domagali się usunięcia szacha i ustanowienia republiki islamskiej.
- 16 stycznia 1979 - szach uciekł z kraju wraz z rodziną, większość zachodnich specjalistów zrobiła to samo.
- 1 lutego 1979 - ajatollah Chomeini wrócił do kraju.
- 1 kwietnia 1979 - proklamowano Islamską Republikę Iranu. Przyjęto trudny do sklasyfikowania ustrój polityczny łączący elementy nowoczesnej demokracji z religijną dyktaturą. Z jednej strony Iran ma parlament i prezydenta wybierane w wyborach powszechnych, zna instytucję referendum zaś władza opiera się na nowczesnej zasadzie trójpodziału, z drugiej jednak wszystko pod nadzorem autorytetów religijnych. Najważniejsze organy nadzoru religijnego to welajat e faghih - teolog szyicki będący głową państwa oraz Rada Nadzorująca, spełniająca funkcję trybunału konstytucyjnego, w tym badająca zgodność prawa stanowionego z zasadami islamu. Wprowadzono surowe prawa wzorowane na szariacie. Od tego momentu zaczął się bardzo szybki wzrost liczby mieszkańców Iranu.
- 4 listopada 1979 - studenci zajęli amerykańską ambasadę w Teheranie, wzięli 52 zakładników.
- 27 lipca 1980 - szach Reza Pahlawi umarł w Egipcie.
- 22 września 1980 - armia iracka zaatakowała Iran, zaczęła się wojna iracko-irańska.
- 20 stycznia 1981 - po 444 dniach niewoli amerykańscy zakładnicy wrócili do domu.
- 3 lipca 1988 - rakieta wystrzelona z amerykańskiego krążownika USS Vincennes patrolującego Zatokę Perską strąciła irańskiego Airbusa, na którego pokładzie było 290 pasażerów i załoga, nikt nie przeżył.
- 20 sierpnia 1988 - koniec wojny iracko-irańskiej
- 14 lutego 1989 - ajatollah Chomeini ogłosił fatwę nakazującą muzułmanom zabić Salmana Rushdiego.
- 3 czerwca 1989 - umarł ajatollah Chomeini, jego miejsce zajął dotychczasowy prezydent Ali Chamenei.
- lipiec 1989 w wyborach na prezydenta republiki zwyciężył uważany za polityka umiarkowanego Ali Akbar Haszemi Rafsandżani. Wcześniej w drodze referendum poszerzono kompetencje prezydenta (zniesienie urzędu premiera, prezydent na czele Rady Ministrów ).
- luty/maj 1992 zwycięstwo zwolenników prezydenta w wyborach parlamentarnych.
- 1995 - USA nałożyły na Iran sankcje ekonomiczne za wspieranie terroryzmu i próby zdobycia broni nuklearnej, Iran odrzucił oskarżenia.
- 23 maja 1997 - uznawany za reformatora Mohammed Chatami wygrał wybory prezydenckie. Próby reform skończyły się jednak niepowodzeniem i kraj pozostał pod kontrolą konserwatystów. Coraz częstsze protesty studentów.
- 8 czerwca 2001 - kolejny wyborczy sukces Chatamiego. Przy władzy utrzymują się jednak konserwatyści, a proreformatorskie gazety są zamykane. Wielu reformatorów (w tym współpracownicy prezydenta) ląduje w więzieniu. Jednak wprowadzone po rewolucji surowe prawa obyczajowe i dotyczące roli kobiet ulegają powolnemu złagodzeniu.
- wrzesień 2001 Po zamachu terrorystycznym na WTC prezydent Chatami udziela poparcia USA w wojnie z afgańskimi Talibami. Dyplomacja irańska odgrywa pozytywną rolę pod czas konferencji w Bonn. Jednak mimo tego kilka dni później prezydent USA Geogre W. Bush umieszcza Iran na ,,Osi zła" obok Iraku i KRLD.
- luty/czewiec 2004 Wybory parlamentarne. Wybory nie spełniły kryteriów demokracji, gdyż najpierw do wyborów nie dopuszczono części kandydatów obozu reformatorskiego. Później mimo ustepstw ze strony Rady Nadzorujacej większość reformatorów zbojkotowała wybory. Jednak frekwencja przekroczyła 50% a przewagę zdobyli umiarkowani konserwatyści.
- 17 czerwca 2005 zaskakujące wyniki I tury wyborów prezydenckich. Do II tury nie zakwalifikował się żaden z kandydatów obozu reform. Druga tura rozegra się między umiarkowanym ajatollahem Akbarem Haszemim Rafsandżanim a konserwatywnym Mahmudem Ahmadineżadem, burmistrzem Teheranu.
- 24 czerwca 2005 W II turze wyborów prezydentem wybrany zostal konserwatywny Mahmud Ahmadineżad uzyskując 61,69 % głosów.

Dzień obecny

Przeprowadzone w czerwcu 2005 r. wybory prezydenckie pokazały, że wpływy konserwatystów religijnych w społeczeństwie nadal są duże, a liberalne środowiska moga cieszyć się popularnością jedynie w wąskich elitach niektórych miast. Dla większości społeczeństwa ważniejsze od spraw roli religii w życiu publicznym czy swobód obywatelskich okazało się rozwiązanie problemów socjalno-bytowych, co obiecywli konserwatyści. Na odwrócenie się społeczeństwa od programu reform zapewne niemały wpływ miała również pozbawiona głębszej refleksji, niechętna polityka USA, które nie zważając ani na odrębność kulturową Iranu ani dokonujące się w nim przeobrażenia nieustannie manifestują swą wrogość wobec Republiki Islamskiej. Punktem kulminacyjnym tej polityki stało się umieszczenie Iranu na stworzonej przez prezydenta G.Busha ,,Osi zła" pomimo rządów reformatorów i udzielonego już poparcia w wojnie z terroryzmem. Ta polityka dała religijnemu establiszmentowi skupionemu wokół duchowego przywódcy Iranu ajatollaha Alego Chamenei pretekst do politycznej kontrofensywy i dyskredytacji reformatorów w oczach opini publicznej. Głównymi wyzwaniami, przed jakimi staje formuująca się właśnie irańska scena polityczna jest rozwiązanie problemów gospodarczych , w szczególności sprawiedliwy podział dóbr, walka z bezrobociem zaś w polityce zagranicznej rozwiazanie problemu energii atomowej, nad którą prowadzone przez Iran badania budzą najwięcej kontrowersji. Według USA i Izraela Iran zmierza do budowy broni nuklearnej, według władz Iranu chodzi o pokojowe wykorzystanie energii jądrowej.

Podział administracyjny

Iran podzielony jest na 28 ostanów (prowincji, ostan - w liczbie mnogiej ostan-haa):
- Ardabil
- Azerbejdżan Wschodni
- Azerbejdżan Zachodni
- Bachtaran (dawniej Kermanszahan)
- Bachtjari
- Beludżystan i Sistan
- Buszahr
- Chorasan
- Chuzestan
- Fars
- Gilan
- Golestan
- Hamadan
- Hormozgan
- Ilam
- Isfahan
- Jezd
- Kazwin
- Kerman
- Kohgiluje wa Bojer Ahmad
- Kom
- Kurdystan
- Lurestan
- Markazi
- Mazandaran
- Semnan
- Teheran
- Zandżan

Zobacz też

- Znane miejsca: Bam.
- Znani Irańczycy/Persowie: Behzad, Shirin Ebadi, Ferdousi, Hafez, Mirak Nakkasz, Shahram Nazeri, Sadi z Szirazu, Mohammad Reza Shajarian, Abol Hassan Bani-Sadr.
- Władcy Persji
- stosunki polsko-irańskie

Bibliografia

- Iran - państwo i religia - Małgorzata Stolarczyk, wydawnictwo Dialog 2001 Kategoria:Państwa Azji Kategoria:Iran

linki

Raport UNICEF http://www.unicef.pl/517_1509.htm Polska strona o kulturze i historii Iranu http://www.iran.krakow.pl/ zh-min-nan:Iran ko:이란 ms:Iran ja:イラン simple:Iran th:ประเทศอิหร่าน

Syria

Syria (Surija, Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją, Irakiem, Jordanią, Libanem i Izraelem.

Informacje ogólne

- Stolica: Damaszek
- Ważniejsze miasta: Aleppo, Homs, Hama, Latakia
- Liczba ludności: 18 020 000 w tym około 40 000 ludzi żyjących na okupowanych przez Izrael Wzgórzach Golan - 20 000 Arabów oraz 20 000 osadników izraelskich.
- Długość granic: całkowita 2253 km (w tym z Irakiem 605 km, z Izraelem 76 km, z Jordanią 375 km, z Libanem 375 km, z Turcją 822 km)
- Długość wybrzeża (granica morska): 193 km
- Najwyższy punkt : Góra Hermon 2814 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Jezioro Tyberiadzkie - 212 m p.p.m.
- Struktura etniczna: największą grupę stanowią arabskojęzyczni sunnici, występują też inne odłamy islamu, kilka wyznań chrześcijańskich oraz inne grupy etniczne takie jak Kurdowie i Ormianie

- Struktura religijna: muzułmanie (sunnici) 74%, alawici, druzowie i inne odłamy muzułmańskie 16%, chrześcijanie (różnych wyznań) 8,7%, Żydzi

- Święto narodowe: 17 kwietnia
- Ustrój polityczny: republika rządzona przez reżim wojskowy

- Konstytucja: z 13 marca 1973 roku

Historia

- Uzyskanie niepodległości: 17 kwietnia 1946 roku (spod administracji francuskiej - Syria była terenem mandatowym Francji)

Podział administracyjny

Syria jest podzielona na 14 prowincji (muhafazah)"
- Al Hasakah,
- Al Ladhiqiyah,
- Al Qunaytirah,
- Ar Raqqah,
- As Suwayda',
- Dar'a,
- Dayr az Zawr,
- Dimashq,
- Halab,
- Hamah,
- Hims,
- Idlib,
- Rif Dimashq,
- Tartus

Zobacz też

- starożytna Syria

Linki zewnętrzne

- [http://www.travel-images.com/syria.html Syria - fotografie] Kategoria:Państwa Azji Kategoria:Syria zh-min-nan:Syria ko:시리아 ms:Syria ja:シリア simple:Syria th:ประเทศซีเรีย

Anatolia (Turcja)

Anatolia (tureckie Anadolu) - kraina należąca obecnie do Turcji na półwysie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Iskanderun. Nazwa pochodzi od greckiego słowa anatole - wschód i powstała w czasach starożytnych. Nazwę Anatolia przejęli Turcy osmańscy jako określenie dla prowincji obejmujących Azję Mniejszą. Obecnie jako termin geograficzno-historyczny obejmuje całą azjatycką część Turcji. Inna często używana nazwa Anatolii to Azja Mniejsza. Arabowie używali nazwy Rum, co znaczyło Rzym.

Historia

right Obszary Azji Mniejszej były zasiedlane już od paleolitu. W neolicie, w południowej Anatolii rozwijała się osada w Çatal Hüyük. W okresach późniejszych osadnictwo przyciągały żyzne aluwialne równiny nadmorskie: Cylicja i Pamfilia oraz wybrzeża i doliny anatolijskie. W Azji Mniejszej swe kultury i państwa rozwijali: Hetyci, Huryci, Luwitowie, Frygowie, Lidyjczycy, Persowie, Celtowie, Pelazgowie, Grecy, Ormianie, Rzymianie, Bizantyjczycy, Kurdowie, Turcy seldżuccy i Turcy otomańscy. Anatolia w czasach rzymskich była prowincją o nazwie Asia. Z czasem jednak na jej terenie ustanowili następujące prowincje:
- Bitynia
- Cylicja
- Kapadocja
- Galacja
- Lycja
- Pont Zobacz też:
- Hellespont. Kategoria:Starożytność Kategoria:Prowincje rzymskie kategoria:geografia historyczna ko:소아시아 ja:アナトリア半島 simple:Asia Minor th:อนาโตเลีย

Armenia

Armenia (Հայաստան - Hajastan, Republika Armenii) – państwo położone na południowych zboczach Kaukazu (Azja), graniczące od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerbejdżańską enklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolica Armenii to obecnie Erewan, jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku należy do Wspólnoty Niepodległych Państw

Geografia

Armenia nie ma dostępu do morza, średnia wysokość wynosi 1379 m n.p.m.. Najwyższy szczyt górski Aragac, położony 70 km na północ od Erewania, ma 4090 m. Około 5% powierzchni kraju zajmuje jezioro Sewan. Klimat kontynentalny, roślinność stepowa, subalpejska i alpejska.

Historia

Ormianie swoje pochodzenie wywodzą od Hajka, prawnuka Noego (syn Togarma, syna Gomera, syna Jafeta) którego arka osiadła na górze Ararat (leżącej w dzisiejszej Turcji). Nazwa Armenia ma pochodzić od imienia ormiańskiego przywódcy Arama. W rzeczywistości Ormianie przywędrowali na teren Armenii już w czasach historycznych, z północy, przez Kaukaz albo przez Bałkany i Anatolię, po czym zasiedlili południowy Kaukaz i całą wschodnią połowę Azji Mniejszej. Armenia właściwa obejmuje nie tylko dzisiejszą Republikę Armenii, lecz również tereny dzisiejszej wschodniej Turcji Wyżynę Armeńską) po górny Eufrat i wschodni kraniec gór Taurus, północną Mezopotamię (między jeziorami Urmia i Wan) oraz zachodni Azerbejdżan (ściślej - jego część leżącą w dzisiejszym Iranie). Iran Między XI a VII w. p.n.e. Ormianie tworzyli potężne królestwo Urartu, które zostało rozbite przez Scytów. W roku 782 p.n.e. wzniesione zostało miasto Erewan, obecna stolica Armenii. W VI w. p.n.e. Armenię zajęli Persowie, a w 331 p.n.e. Aleksander Wielki. Armenia pozostawała pod władzą państw diadochów aż do 190 p.n.e. W I w. p.n.e. za panowania króla Tigranesa II Armenia stała się najpotężniejszym państwem Azji Mniejszej, sięgającym od Morza Kaspijskiego do Śródziemnego i od Mezopotamii po Kaukaz. Po śmierci Tigranesa III Armenia utraciła mocarstwowy status, odgrywała jednak istotną rolę w rywalizacji między Rzymem a Persją. Dzięki działalności św. Grzegorza Oświeciciela w 301 (12 lat przed tym, gdy Konstantyn I Wielki zniósł prześladowania chrześcijan w Rzymie) Armenia jako pierwsze państwo na świecie ustanowiła chrześcijaństwo religią państwową. W 406 stworzony został alfabet ormiański, co przyczyniło się do bujnego rozwoju kultury. Po upadku królestwa armeńskiego w 428 zachodnia część Armenii znalazła się pod panowaniem Bizancjum, a wschodnia - Persji. Perski ucisk narodowy i religijny doprowadził do wybuchu w 451 powstania w obronie wiary i narodowości, które choć militarnie zakończyło się klęską, stłumione przez znacznie liczniejszych Persów, to jednak zmusiło ich do nadania Armenii szerokiej autonomii. Z powodu wojny z Persami kościół ormiański nie mógł uczestniczyć w soborze chalcedońskim w 451. Wskutek przekłamań i różnic językowych a także machinacji politycznych Bizancjum Ormianie odrzucili w 554 na synodzie w Dwinie postanowienia tego soboru potępiające monofizytyzm, tym samym odłączając się od Kościoła Powszechnego. W VII w. Armenia została podbita przez Arabów i pozostawała pod ich panowaniem aż do 884. Od 885 do 1045 istniało kolejne niepodległe armeńskie królestwo Ani, podbite przez Bizancjum. W 1071 Armenia została podbita przez Turków. W Cylicji na wybrzeżu Morza Śródziemnego powstało wówczas w 1080 stworzone przez uchodźców Królestwo Małej Armenii, sprzymierzone z krzyżowcami aż do czasu swego upadku w 1375. Aż do XIX w. praktycznie cała Armenia znalazła się pod panowaniem muzułmańskich Turków osmańskich, jednak Ormianie zdołali zachować swą religijną i narodową tożsamość, zaś ormiańscy uchodźcy wnieśli istotny wkład do kultury europejskiej. Ormianie systematycznie emigrowali z terenów zajętych przez Turków i Persów, w wyniku czego przeważająca większość Ormian mieszka dziś poza właściwą Armenią - w diasporze rozsianej po całym świecie. diasporze] W kolejnych wojnach w latach 1813 i 1828 Imperium Rosyjskie zdobyło na Imperium Osmańskim i Persji wschodnią Armenię, co znacznie poprawiło sytuację Ormian. W latach 1895 i 1915 władze tureckie przeprowadziły na ziemiach zachodniej Armenii dwie fale czystek etnicznych (ludobójstwa) znane dziś pod nazwą Rzezi Ormian. W ich toku wymordowano 1-2,6 mln Ormian. Po rewolucji październikowej w Rosji na Armenię z zachodu i wschodu napadli Turcy. Po ich przegranej w I wojnie światowej bolszewicy wcielili Armenię do Związku Radzieckiego, a ormiańska elita padła ofiarą stalinowskich czystek. Po II wojnie światowej nastąpił wzrost gospodarczy i Armenia stałą się najbogatszą spośród republik ZSRR. Za rządów Gorbaczowa odżył spór z Azerbejdżańską SRR o Górski Karabach ("Arcach") - zamieszkany głównie przez Ormian obwód autonomiczny leżący na terenie Azerbejdżanu. Wskutek tego Turcja i Azerbejdżan nałożyły na Armenię blokadę gospodarczą. Sytuację gospodarczą dodatkowo pogorszyło w 1988 silne trzęsienie ziemi, które zniszczyło miasto Giumri oraz zmusiło władze do zamknięcia elektrowni atomowej Mecamor. W lipcu 1990 Armenia ogłosiła swą niepodległość, potwierdzoną w referendum 21 września 1991. Wkrótce potem zmuszona była stoczyć wojnę z Azerbejdżanem w obronie ormiańskiej ludności Górskiego Karabachu, tymczasowo zakończoną korzystnym dla niej zawieszeniem ognia w 1994. Górski Karabach i otaczające go tereny Azerbejdżanu pozostają pod władzą Ormian, na razie jako odrębne państwo, choć silne są tendencje zjednoczeniowe. Sytuacja polityczna regionu dalej pozostaje nieuregulowana.

Gospodarka

Sytuacja gospodarcza Armenii stopniowo ulega poprawie, jest jednak nadal zła jak na standardy europejskie. Armenia pozostaje pod wpływem blokady gospodarczej ze strony Turcji i Azerbejdżanu, jedyną otwartą granicą pozostaje granica z Gruzją. W 1994 rząd przy wsparciu MFW rozpoczął ambitny program liberalizacji gospodarki, który od 1995 przyniósł wzrost gospodarczy i członkostwo w WTO. Armenia zdołała sprywatyzować większość małych i średnich przedsiębiorstw, ograniczyć inflację i ustabilizować walutę. Brak energii elektrycznej i paliw został rozwiązany poprzez ponowne uruchomienie elektrowni atomowej w Mecamor, co pozwoliło krajowi zostać eksporterem energii elektrycznej, ale powoduje naciski ze strony Unii Europejskiej. Rolnictwo jest niedoinwestowane, oparte na przestarzałych technologiach, wskutek czego kraj nie jest samowystarczalny żywnościowo. Gospodarka Armenii nadal pozostaje blisko związana z Rosją. Pomoc dla kraju płynie głównie z diaspory.

Społeczeństwo

Około 3 mln mieszkańców, 96% Ormian, 2% Rosjan, poza tym Grecy, Asyryjczycy (współcześni), Ukraińcy, Kurdowie. 94% deklaruje przynależność do Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. W wyniku wojny opuściło Armenię około 200 tys. Azerów, przybyło zaś 260 tys. ormiańskich uchodźców z Azerbejdżanu. Z powodów historycznych większość Ormian mieszka poza granicami kraju, na Bliskim Wschodzie, w Rosji, Europie Zachodniej i Ameryce, zaś z powodu złej sytuacji gospodarczej nadal trwa silna emigracja w latach 1991-2001 wyjechało z Armenii ok. 800 tys. Ormian.

Podział administracyjny

Kraj podzielony jest na 10 prowincji (marzer, orm. մարզեր, l.poj. - marz, orm. մարզ) i jedno miasto wydzielone: orm. #Aragacotn #Ararat #Armawir #Gegharkunik #Kotajk #Lori #Szirak #Sjunik #Tawusz #Wajoc Dzor #Erewan (stolica)

Linki zewnętrzne

- [http://hayastan.republika.pl/armenia.htm Wszystko o Armenii.] - zdjęcia Erewania i Araratu, informacje typu encyklopedycznego
- [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia Armenii]
- [http://www.lib.berkeley.edu/EART/x%2dussr/armenia.html Mapy Armenii w skali 1:100 000]
- [http://otk.armenia.pl/welcome/ Ormiańskie Towarzystwo Kulturalne] i inne w domenie [http://armenia.pl armenia.pl]
- [http://szkola.armenia.pl Alfabet Ormiański, Nauka języka ormiańskiego, opowiadania, wierszyki,...] Kategoria:Armenia Kategoria:Kaukaz zh-min-nan:Hayastan ko:아르메니아 ms:Armenia ja:アルメニア simple:Armenia th:ประเทศอาร์เมเนีย

1991

- 1991 als:1991 ko:1991년 ja:1991年 nb:1991 simple:1991 th:พ.ศ. 2534

Język kurdyjski

Język kurdyjski należy do języków irańskich, jest używany przez Kurdów (ok. 22 mln mówiących). K Kategoria:Kurdystan

Jezydzi

Jazydyzm (jezydyzm, wyznawcy przez wrogów zwani są "czcicielami diabła") - synkretyczna religia założona przez szejka Adiego, wyznawana głównie przez Kurdów mieszkających na pograniczu Iraku, Iranu, Turcji i Syrii oraz na emigracji (gł. Niemcy), według części religioznawców wywodząca się z nałożenia się powierzchownego szyizmu na zaratusztrianizm, łącząca elementy islamu, chrześcijaństwa, pierwotnych wierzeń indoirańskich i kurdyjskich oraz judaistycznych. Jazydzi wierzą, że anioł Malak Taus (Anioł - Paw, według wrogów religii - diabeł) żałował za swoje grzechy i swymi łzami ugasił ogień piekielny, w wyniku czego Piekło przestało istnieć. Bóg wybaczył mu winy i powierzył mu władzę nad światem, przez co wyznawcy modlą się do niego. Uważają, że Bóg nie interesuje się światem, ani nie zajmuje się nim osobiście. Praktykują obrzezanie, chrzest i wypowiadanie azanu do ucha niemowlętom. Są zwolennikami reinkarnacji, czczą Mojżesza, Jezusa i Mahometa. Wielką czcią otaczają również planety, w tym Ziemię, którą szanują do tego stopnia, że surowo zakazują plucia, aby jej nie zbezcześcić. Jazydzi, podobnie jak alawici, niechętnie mówią o swoich wierzeniach i wciąż wiemy o nich niewiele. Obecnie na świecie żyje ponad 150 tys. wyznawców (według własnych danych ponad milion). Kategoria:Religie

Medowie

Medowie - lud indoeuropejski zamieszkujący w starożytności północno-wschodni Iran. Pierwsza znana wzmianka o nich pochodzi z 834 r. p.n.e. ze źródeł asyryjskich, które mówiły o tym, że król asyryjski Salmanazar III w czasie kampanii prowadzonej przeciwko królowi Namri, przeszedł przez ziemie Madai czyli Medów. W VII wieku p.n.e. Medowie podporządkowali sobie inne plemiona irańskie, w tym również Persów. W okresie między 614 i 605 rokiem p.n.e. sprzymierzył się z Babilonią i wraz z nią doprowadził do upadku Asyrii. W VI wieku p.n.e. utworzył własne potężne państwo, Medię. W 550 roku p.n.e. Medowie zostali podbici przez swoich niedawnych lenników - Persów i już nigdy nie odzyskali niezależności. Kategoria:Starożytna Persja ja:メディア王国

Babilonia

Babilonia to starożytne państwo w Mezopotamii, na terenie obecnego Iraku.

Kalendarium

- X - IV tysiąclecie p.n.e. - rozwój kultury neolitycznej i chalkolitycznej (rolniczej) w Mezopotamii. Początki stałego osadnictwa, rolnictwa, garncarstwa, hodowli.
- II połowa IV - III tysiąclecie p.n.e. - rozwój cywilizacji sumeryjskiej. Narodziny cywilizacji miejsko-państwowej.
- II połowa III tysiąclecia p.n.e. - Mezopotamia zjednoczona pod rządami dynastii akadyjskiej i sumeryjskiej III dynastii z Ur.
- ok. 1894 p.n.e. - początek panowania I dynastii babilońskiej amoryckiej i okresu starobabilońskiego.
- XVIII w. p.n.e. - panowanie Hammurabiego w Babilonii, powstanie imperium babilońskiego, kodyfikacja prawa, tzw. Kodeks Hammurabiego.
- ok. 1570 p.n.e. - 1157 p.n.e. - panowanie dynastii kasyckiej w Babilonie.
- XV - XIV w. p.n.e. - rozkwit i potęga kasyckiej Babilonii.
- 1124 p.n.e. - 1103 p.n.e. - panowanie Nabuchodonozora I. Krótki renensans świetności Babilonii.
- X - IX w. p.n.e. - migracja Chaldejczyków do południowej Mezopotamii.
- 626 p.n.e. - 539 p.n.e. - panowanie dynastii chaldejskiej - tzw. okres nowobabiloński.
- 539 p.n.e. - podbój Babilonii przez Persów.
- 331 p.n.e. - podbój Babilonii przez Aleksandra Wielkiego.
- 331 p.n.e. - ok. 141 p.n.e. - okres hellenistyczny. Panowania Seleucydów.
- ok. 141 p.n.e. - ukończenie podboju Babilonii przez Partów
- ok. 226 p.n.e. - podbój Babilonii przez Ardaszira I. Początek okresu nowoperskiego. VII w. n.e. - podbój Babilonii przez Arabów. Koniec cywilizacji starożytnej.

Historia

Królestwo Babilonii obejmowało południową części Mezopotamii do Zatoki Perskiej. Największy zasięg terytorialny i znaczenie osiągnęła Babilonia w czasie panowania Hammurabiego (1792-1750 p.n.e.), zajmując całą Mezopotamię i dominując gospodarczo i kulturowo w regionie. Jednak jeszcze za panowania Hammurabiego państwo zaczęło mieć coraz więcej kłopotów z licznymi najeźdźcami i za panowania jego następców padło pod ciosami Hetytów i Kasytów z gór Zagros w Iranie (1595 p.n.e.). Ci ostatni ok. 1570 p.n.e. zostali nowymi władcami Babilonii. Nowi władcy dość szybko zasymilowali się, przyjmując język i kulturę Babilończyków. Okres panowania dynastii kasyckiej, zwany okresem średniobabilońskim, trwał prawie czterysta lat (1530-1170 p.n.e.). Kasyci zostali pokonani przez Asyryjczyków, a kilkadziesiąt lat później przez Elamitów, których Babilończycy wyrzucili ze swoich ziem dopiero po upływie kilku dziesięcioleci, aby wkrótce paść łupem atakujących z zachodu semickich ludów Aramejczyków i Chaldejczyków. W IX w. p.n.e. Babilonia popadła w zależność od Asyrii, której władcy wielokrotnie łupili tę bogatą krainę. W roku 626 p.n.e. Babilon zrzucił jarzmo asyryjskie i powstało państwo nowobabilońskie rządzone przez chaldejskiego króla Nabopolasara. W 609 p.n.e. odrodzona Babilonia (tzw. państwo nowobabilońskie) zniszczyła wraz z Medami królestwo asyryjskie. Największy rozwój Babilonii miał miejsce za panowania króla Nabuchodonozora II (604-562 p.n.e.). Jeszcze jako następca tronu Nabuchodonozor pobił wojska egipskie, broniące leżącej nad Eufratem twierdzy Karkemisz w Syrii (607-605 p.n.e.), zapewniając tym samym panowanie Babilonu nad Syrią i Fenicją. Za jego panowania prawie wszystkie terytoria należące do Asyrii zostały wtedy włączone do Babilonii, to jest Mezopotamia, Syria, Izrael i część Anatolii. Zorganizował on też kilka wypraw wojennych dla podbicia Egiptu, czego nie udało mu się jednakże dokonać. Dużą w tym przeszkodą był opór fenickich miast-państw, szczególnie miasta Tyru na wybrzeżu śródziemnomorskim oraz państwa Judy. Po dwóch powstaniach w Judzie, Nabuchodonozor II w 587 p.n.e., po zdobyciu Jerozolimy w wyniku 16-miesięcznego oblężenia, kazał to miasto zrównać z ziemią, stracić wszystkich wziętych do niewoli żołnierzy żydowskich, a pozostałą ludność przesiedlić do Babilonu, co znane jest w historii jako "niewola babilońska". Za panowania Nabuchodonozora II odbudowano z rozmachem stolicę Babilon. W mieście postawiono wiele imponujących budowli m.in. zespół pałaców królewskich, monumentalną bramę Isztar oraz świątynię (ziggurat) w kształcie piramidy, którą legenda kojarzy z biblijną wieżą Babel. W państwie rozkwitały nauka i kultura. Państwo nowobabilońskie nie istniało jednak długo. Panująca dynastia królewska została w roku 556 p.n.e. obalona wskutek przewrotu pałacowego (ostatnim królem był Nabonid), a już w 539 p.n.e. Babilonia dostała się we władanie króla Persji Cyrusa II Wielkiego (558-529 p.n.e.) i stała się na 200 lat prowincją Persji. Samo miasto Babilon zostało w następnym roku zniszczone przez pożary, w których poniosły śmierć setki mieszkańców, a tamtejsze "wiszące ogrody" zostały strawione bezpowrotnie przez ogień.

Religia Babilonii

Bogami religii babilońskiej, opartej na tradycjach Sumeru i Akadu, były siły przyrody: burza, słońce, księżyc. Bogowie ci stali się później bóstwami opiekuńczymi miast. Za najwyższe bóstwo i przyczynę istnienia uważano pierwotnie boga Anu, z wyobrażeniem którego najczęściej łączono Enlila, pierwotnie boga powietrza. Jest on ojcem króla. Syn jego to bóg morza Ea, dobrotliwy opiekun ludzi. Z księżycem utożsamiano Sina, synem tegoż był Szamasz, bóg słońca i sprawiedliwości, córką Isztar, bogini wojny, radości, miłości (emocjonalnej i fizyczej) i płodności. Isztar jako gwiazda poranna jest istotą żeńską, zaś jako gwiazda wieczorna męską. Do naczelnego panteonu należał także bóg wojny Ninurta oraz Nergal i Ereszkigal, bóstwa świata umarłych. Opiekunem miasta Babilon i państwa babilońskiego był Marduk, uważany za syna Enlila. Oddawanie czci bogu polegało głównie na składaniu ofiar. Kapłani zajmowali się astronomią i astrologią. Układali horoskopy, przepowiadali bieg całego życia ludzkiego, oraz wróżyli z wątroby owcy albo z wody i oliwy, zmieszanych w jednym pucharze. Babilończycy wyobrażali sobie Ziemię jako nieruchomą i umiejscowioną w środku wszechświata. Środek świata miał znajdować się w Babilonie. Wypukły kształt Ziemi miał rozgraniczać znajdujące się w jej wnętrzu pałac zmarłych i podziemny ocean od sklepienia niebieskiego w postaci klosza, po którym Słońce odbywało swoją wędrówkę w dzień, a Księżyc, gwiazdy i planety nocą. Babilończycy, jako pierwsi, wprowadzili podział roku na tygodnie. planety

Pismo i literatura

Pismo babilońskie jest pismem klinowym. Zostało odcyfrowane po raz pierwszy przez niemieckiego uczonego Karsten-Niebuhra. Podobnie jak w egipskich hieroglifach należy odróżnić trzy rodzaje pisma: pojedyncze pismo zgłoskowe, jako stopień wstępny, pismo suzyjskie (nazwa od prowincji i miasta Suzy) i właściwe babilońskie. To ostatnie spotykane jest w wielu inskrypcjach. Pismo to zostało wynalezione przez Sumerów. Najstarsze jego pomniki znalezione w ruinach kraju pochodzą z początków III tysiąclecia p.n.e. Są to gliniane tabliczki, na których wyryto zapiski z życia codziennego (rachunki, umowy itp.), liczne teksty hymnów religijnych, formuły zaklęć i mity. Z okresu państwa nowoasyryjskiego pochodzi olbrzymia biblioteka króla Assurbanipala, która zachowała się w ruinach Niniwy i składa się z blisko 20 000 fragmentów tabliczek glinianych, a treścią sięga czasów Hammurabiego. Najwspanialszym pomnikiem literatury jest epos o Gilgameszu. :Treść na podstawie Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna
:Gutenberga (z początków XX wieku); może wymagać aktualizacji. Zobacz też: astronomia, geocentryzm, królowie Babilonu, kształtowanie się poglądów na budowę Układu Słonecznego, sztuka babilońska. Kategoria:Mezopotamia ja:バビロニア

Asyria

Asyria – starożytne państwo semickie w północnej Mezopotamii, które doszło do znacznej potęgi w II tysiącleciu p.n.e. i w pierwszej połowie I tysiąclecia p.n.e., podbijając znaczne obszary Bliskiego Wschodu. Bliskiego Wschodu.

Historia

W historii Asyrii wyróżnia się trzy okresy:
- staroasyryjski – XIX-XIV w. p.n.e.
- średnioasyryjski – 1375-1047 p.n.e.
- nowoasyryjski – 883-609 p.n.e.

Okres staroasyryjski

Mieszkańcy leżącej na północ od Babilonu Asyrii byli przez setki lat cywilizacyjnie zacofani w stosunku do swoich sąsiadów z południa. Jednak powoli i konsekwentnie ci, będący doskonałymi i bezwzględnymi wojownikami, prowincjusze zaczęli podbijać ziemie cywilizowanych sąsiadów. Rozwój Asyrii opierał się na rolnictwie i handlu, gdyż przez miasta asyryjskie przebiegały główne szlaki handlowe łączące Zatokę Perską z Morzem Śródziemnym. U zarania dziejów Asyrii istniały w tym kraju trzy znaczące państwa-miasta: Arbela, Aszur i Niniwa. Zachowywały one niezależność, ale panowały tylko nad najbliższą okolicą. Ok. roku 2000 p.n.e. na Mezopotamię najechali Amoryci i założyli liczne dynastie. Przedstawiciel jednej z nich Szamsziadad I z Terki (panował w latach 1813-1781 p.n.e.) założył pierwsze państwo asyryjskie, które było przez krótki czas największą potęgą w Mezopotamii. Po śmierci Szamsziadada zostało podbite przez Hammurabiego. Jako że Szamsziadad nie był Asyryjczykiem i nie rezydował w Aszur, niektórzy historycy skłaniają się do nazywania tego państwa królestwem Górnej Mezopotamii. W XVII w. p.n.e. ziemie asyryjskie zostały podbite przez przybyłe z północy plemiona Hurytów, którzy około 1490 p.n.e. założyli w Górnej Mezopotamii państwo Mitanni.

Okres średnioasyryjski

W XIV w. p.n.e. Mitanni zostało podbite przez Hetytów ze wschodniej Anatolii i Asyryjczyków, którzy odzyskali wówczas niepodległość. Odbudowana przez Aszuruballita I (panował w latach 1363-1328 p.n.e.) Asyria uzyskała status potęgi w latach 1243-1207 p.n.e. za panowania Tukultininurty I i, po krótkim załamaniu wywołanym najazdami licznych ludów (m.in. Frygów, w latach 1116-1077 p.n.e. za panowania Tiglatpilesara I. Państwo średnioasyryjskie zostało zniszczone około roku 1080 p.n.e. przez Aramejczyków, którzy przybyli z Pustyni Syryjskiej.

Okres nowoasyryjski

W X w. p.n.e. powstało państwo nowoasyryjskie. Szybki wzrost jego potęgi zaczął się w roku 884 p.n.e. za panowania Aszurnasirapli II. Jego syn Salmanasar III został królem Babilonu i nałożył haracz na kraje Lewantu i Izrael. Po pewnym okresie zastoju do energiczniejszych podbojów przystąpił Tiglatpilesar III (od połowy VIII w. p.n.e.). Podboje jego i jego następców doprowadziły do powstania największego imperium, jakie dotychczas widziano. Asyryjczycy opanowali całą Mezopotamię, Lewant (745-720 p.n.e.), Palestynę, Cypr, a także Egipt (około roku 671 p.n.e.), który jednak utracili po 15 latach. Na zdobycznych terenach utworzone zostały prowincje zarządzane przez urzędników wyznaczanych przez króla Asyrii, i zobowiązane do składania corocznych danin. Dla komunikowania się odległych prowincji ze stolicą budowano drogi, na których uruchomiono konną pocztę kurierską. 671 p.n.e. Szczyt potęgi Asyria osiągnęła za panowania króla Sargona II (721-705 p.n.e.) i jego dynastycznych następców zwanych Sargonidami. Rozbudowano wówczas znacznie sieć kanałów nawadniających i urządzano liczne ogrody i sady. Te zamiłowania i osiągnięcia w ogrodnictwie przeniesione zostały do legendy w postaci "wiszących ogrodów Semiramidy", zaliczanych do siedmiu cudów świata, a faktycznie dotyczących ogrodów na płaskich dachach i tarasach pałaców w Babilonie. Imperium tym Asyryjczycy rządzili bardzo surowo, deportując i mordując buntowników. Wiele miast zostało zniszczonych. Los taki spotkał między innymi Babilon zniszczony w roku 689 p.n.e. przez króla Sanheriba. Asyryjczycy potrafili również budować (rękami niewolników i na koszt podbitych ludów) wspaniałe miasta, ogromne pałace ze wspaniałymi płaskorzeźbami i wielkie biblioteki, co miało duży wpływ na zachowanie się wiedzy o ich czasach. W kilkadziesiąt lat po osiągnięciu maksymalnych rozmiarów zaczęły się dla Asyrii poważne kłopoty wywołane najprawdopodobniej niemożnością zapanowania na tak ogromnym obszarem i wycieńczeniem państwa ciągłymi wojnami. W roku 652 p.n.e. brat ówczesnego króla Asyrii Aszurbanipala sprzymierzył się z wrogami Asyrii (m.in. państwem Elam) i opanował Babilonię, której był królem, chcąc przejąć władzę w całym imperium. Rebelia skończyła się klęską, a Babilon został ponownie zniszczony. Jeszcze około roku 646 p.n.e. Asyria zniszczyła państwo Elam, ale gdy zmarł król Aszurbanipal (ok. 627 p.n.e.) budowane przez ponad 200 lat mocarstwo zaczęło się rozpadać. Trzy lata po śmierci Aszurbanipala Babilon zrzucił jarzmo asyryjskie i powstało państwo nowobabilońskie rządzone przez chaldejskiego króla Nabopolasara. Nabopolasar Ostateczny cios królestwu Asyrii zadali Babilończycy, sprzymierzeni z Medami i Scytami, gdy w roku 612 p.n.e. zajęli asyryjską stolicę Niniwę. Co prawda jeszcze przez trzy lata wojska asyryjskie wspierane przez Egipcjan stawiały gdzieniegdzie opór, ale zburzenie Niniwy stało się symbolem upadku Asyrii. Medowie i Babilończycy zburzyli wszystkie większe miasta asyryjskie, a ich ludność wymordowali. Zniszczenia były tak wielkie, że przez kilka następnych stuleci ziemie te były słabo zaludnione. Prymat na Bliskim Wschodzie przejęło państwo nowobabilońskie. W okresie nowoasyryjskim w stolicy Niniwie zostało wybudowanych wiele pałaców dla dworu królewskiego, zdobnych w liczne rzeźby ornamentalne, przedstawiające sceny z polowań, wojen, czy kultu religijnego. Przepych i bogactwo pałaców miały świadczyć o potędze władców. Ostatni z wielkich królów asyryjskich Aszurbanipal (668-627) założył ogromną bibliotekę w Niniwie, gromadząc w niej około 30 tysięcy glinianych tabliczek z pismem klinowym poezji oraz tekstów filozoficznych, medycznych, historycznych, astronomicznych i administracyjnych. Zobacz też: armia asyryjska, atlas historyczny, sztuka asyryjska. Kategoria:Mezopotamia ja:アッシリア

610 p.n.e.

-
- 90

Achemenidzi

Achemenidzi to dynastia panująca w Persji w latach 550-330 p.n.e. Najwybitniejsi achemenidzcy władcy to Cyrus II Wielki (Starszy), Kambyzes, Dariusz I Wielki i Kserkses. Nazwa dynastii pochodzi od legendarnego Achemenesa. Dynastia Achemenidów (po persku - Hakhamanni) zaczęła się od Cyrusa (panował 559 p.n.e. - 530 p.n.e.), króla Persji i Medii, który wraz ze swym synem Kambyzesem stworzył perskie imperium. Szczyt potęgi dynastii przypada na czasy Dariusza I Wielkiego i jego syn Kserksesa. Za ich czasów Persja osiągnęła największe rozmiary rozciągając się od Azji Mniejszej i Egiptu (jako XXVII dynastia) aż po Indie. Achemenidzi zbudowali wielkie, wspaniałe miasta i twierdze: Persepolis, Suzę i Ekbatanę. Po śmierci Kserksesa (465 p.n.e.) rozpoczął się powolny upadek dynastii. Ostatnim władcą z tej dynastii był Dariusz III (336 p.n.e. - 330 p.n.e.), pokonany przez Aleksandra Macedońskiego.

Dynastia Achemenidów

- Cyrus II Wielki (Starszy), panował 559 p.n.e. - 530 p.n.e.
- Kambyzes, panował 530 p.n.e. - 522 p.n.e.
- Bar