:: wikimiki.org ::

Mezopotamia

Mezopotamia

Mezopotamia (gr.: Μεσοποταμία - Międzyrzecze, nazwa przejęta z języka perskiego Miyanrudan i aramejskiego Beth-Nahrain) to starożytna kraina na Bliskim Wschodzie leżąca w dorzeczu rzek: Tygrysu i Eufratu. Pod pojęciem Mezopotamii, jako historycznej krainy, rozumie się tereny rozciągające się nieco szerzej niż wskazuje to sama jej nazwa - Międzyrzecze, gdyż zazwyczaj przyjmuje się, że leży ona w trójkącie: Aleppo - jezioro Urmia - ujście rzeki Shatt al-Arab (rzeka powstała po połączeniu Eufratu i Tygrysu). Ogólnie można podzielić Mezopotamię na kilka głównych, historycznych obszarów: północna część to Asyria, a południowa to Babilonia, z kolei ta ostatnia dzieli się na Sumer (położony na południu nad zatoką) i Akad, leżący w północnej części Babilonii. Obecnie tereny Mezopotamii położone są głównie w granicach Iraku, a także Syrii, Kuwejtu, Iranu oraz Turcji. Turcji

Prehistoria: Paleolit

Kraina, która jest uznawana za kolebkę cywilizacji, była zmieszkała już od końca paleolitu. W tym czasie największe wpływy miała kultura kebaryjska, której nosiciele obozowali w jaskiniach lub w tymczasowych obozowiskach, a trudnili się myślistwem i zbieractwem. Około 11000 - 9000 p.n.e. w Mezopotamii rozprzestrzeniła się kultura natufijska, bardziej powszechna od swojej poprzedniczki, której stanowiska odnaleziono nad Eufratem w Syrii.

Prehistoria: Neolit i chalkolit (ok. 7000 - 3750 p.n.e.)

Od VII do V tysiąclecia p.n.e. nastąpiło upowszechnienie się rolnictwa i hodowli, a co za tym idzie form stałego osadnictwa jako stylu życia. Przemiany te były konsekwencją tzw. rewolucji neolitycznej (zapoczątkowanej już znacznie wcześniej, bo przed VII tys. p.n.e.). W okresie chalkolitycznym oprócz narzędzi wykonanych z kamienia pojawiają się narzędzia zrobione z miedzi. Zaczęło dynamicznie rozwijać się garncarstwo, będące jednym z obszarów, na którym zaczęła się rozwijać sztuka, której przejawy można zauważyć także w coraz liczniejszych figurkach wyobrażających m.in. zwierzęta i kobiety - te ostatnie to przejaw kultu bogini matki. Z punktu widzenia etnicznego nie można określić, jakie ludy zamieszkiwały wtedy Mezopotamię. Poszczególne grupy ludności zamieszkujące te tereny identyfikowane są na podstawie wykopalisk archeologicznych i otrzymały nazwy utożsamiane z określeniami kultur archeologicznych od nazwy miejsca, gdzie zostały po raz pierwszy zidentyfikowane i wyodrębnione na podstawie oryginalnych cech charakterystycznych związanymi z pozostawionymi przez nie śladami materialnymi. Do najbardziej znaczących kultur przedhistorycznych na terenie Mezopotamii aktualnie należą:
- kultura Hassuna 5800 - 5500 p.n.e.
- kultura Samarra 5600 - 5000 p.n.e.
- kultura Halaf 5500 - 4500 p.n.e.
- kultura Ubajd 5000 - 3750 p.n.e. Wspólnymi cechami w/w kultur - zwłaszcza trzech pierwszych - to min.:
- rolniczy charakter prowadzonej gospodarki;
- budowa domów z ogólnie dostępnych na tych terenach materiałów takich jak glina, trzcina i kamień;
- rozwinięte gliniane garncarstwo bogato dekorowane w geometryczne i figuralne wzory - w tej dziedzinie wyraźnie wybija się kultura Halaf;
- wierzenia oparte na kulcie bogini-matki - jest to odzwiercedlone w materiale archeologicznym, gdzie znaleziono liczne, wspomniane już, figurki kobiece. Kultura Ubajd, poza wymienionymi cechami wspólnymi, znacznie jednak wyróżnia się od pozostałych zarówno zasięgiem (jako pierwsza zajmowała obszar niemal całej Mezopotamii), jak i rozmachem w budownictwie osiedli/miast i architekturą - już w zasadzie monumentalną (świątynie). Najprawdopodobniej to właśnie w okresie Ubajd powstały takie osiedla jak: Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które później wyrosły na znaczne ośrodki miejskie w południowej Mezopotamii. Wtedy też opanowano sztukę nawadniania pól na większą skalę poprzez budowę skomplikowanej sieci kanałów - pozwoliło to na zagospodarowanie znacznej części nieużytków na terenach pustynnych, a to z kolei było jednym z czynników przyspieszających bardzo szybki rozwój społeczeństwa. Również w tym okresie (Ubajd) nastąpiły ruchy migracyjne na terenach Mezpotamii, do której zaczęły napływać ludy pasterskie, w zasadzie nierozpoznawalne dla nas etnicznie, chociaż przypuszcza się, że były to ludy semickie. Kultura Ubajd jest ściśle powiązana z historycznym okresem Sumerów, którzy pojawili się na terenach Mezopotamii ok. połowy IV tysiąclecia p.n.e. - chociaż są również hipotezy o ich autochtonicznym pochodzeniu czyli Sumerowie wyrosliby z miejscowych kultur przedhistorycznych.

Historia: zarys dziejów do czasów panowania Sasanidów

Okres sumeryjsko - akadyjski (III tysiąclecie p.n.e.)

- okres Uruk: 3750 p.n.e. - 3150 p.n.e.
- okres Dżemdet Nasr: 3150 p.n.e. - 2900 p.n.e.
- okres wczesnodynastyczny: 2900 p.n.e. - 2350 p.n.e.
- okres akadyjski: 2350 p.n.e. - 2112 p.n.e.
- okres nowosumeryjski - tzw. III dynastia z Ur: 2112 p.n.e. - 2025 p.n.e. Od okresu Uruk aż do panowania w południowej Mezopotamii III dynastii z Ur mamy do czynienia z sumero-akadyjskim rozdziałem dziejów Mezopotamii, co wynika stąd, że twórcami owego okresu były zasadniczo dwa ludy: Sumerowie i semiccy Akadowie, a syntezą ich wspólnego dorobku kulturowego jest okres wieńczący czasy ich hegemonii w postaci III dynastii z Ur. Większość badaczy zgadza się obecnie z tym, że twórcami kultury Uruk i Dżemdet Nasr byli już Sumerowie. Oba okresy cechował bezprecedensowy rozwój techniczny i urbanistyczny, przy czym w tym ostatnim przypadku nie chodziło tylko o liczbę miast (która znacząco zresztą wzrosła), ale także o ich wielkość i zmiany w zakresie architektury. Najbardziej doniosłym wydarzeniem okresu Uruk to wynalezienie pisma (ok. 3300-3200 p.n.e.), które w formie piktograficznej służyło głównie celom administracyjno-gospodarczym. Ceramika kultury Uruk, pomimo niewątpliwej ciągłości z okresem Ubajd, charakteryzuje się innowacjami dekoracyjnymi i zastosowaniem gliny w dwóch barwnych odmianach: czerwonej i szarej. Z kolei w okresie Dżemdet Nasr naczynia były bardziej pękate, z krótkimi szyjkami dekorowane wzorami geometrycznymi w kolorze ciemnoczerwonym lub czarnym. Okres wczesnodynastyczny, mimo iż jest już reprezentowany przez źródła pisane, to jednak w dalszym ciągu, aby go bliżej poznać, konieczne jest oparcie się na znaleziskach archeologicznych. W tym okresie wyraźnie zaznaczyła się ekspansja kultury sumeryjskiej w kierunku północnym, głównie wzdłuż Eufratu. W południowej Mezopotamii znakomicie rozwijały się i prosperowały liczne miasta-państwa (m.in. Lagasz, Ur, Uruk, Umma), których władcy toczyli między sobą zaciekłe spory i wojny. Na jakiś czas dominację nad pozostałymi miastami-państwami udawało się uzyskać temu lub innemu ośrodkowi. Do najbardziej znanych postaci tego okresu należeli: Umma
- Mesanepada – ok. 2650 r. p.n.e. założył tzw. I dynastię z Ur i podczas swego ok. 40-letniego panowania podporządkował sobie m.in. Nippur i Kisz;
- Eanatum, władca Lagasz od ok. 2455 p.n.e. – podporządkował sobie Ur, Uruk i Kisz oraz odparł najazd Elamitów – dla potomnych znany przede wszystkim ze słynnej „Steli Sępów”;
- Lugalzagesi – władca Ummy ok. 2340-2316 p.n.e. – podczas swego niemal ćwierćwiekowego panowania podporządkował on sobie Lagasz, Ur, Uruk i wiele inych ośrodków politycznych w Sumerze. Panowanie Lugalzagesiego zamyka okres starosumeryjski, dziejów Mezopotamii. Władca ten uległ nowemu hegemonowi – Sargonowi, którego panowanie rozpoczyna nowy okres historyczny – okres akadyjski. Jak wskazuje nazwa okresu, rządy w Mezopotamii przejęli Akadowie – semicki lud, który nie był czymś nowym w strukturze etnicznej w tym regionie, gdyż przez cały okres wczesnodynastyczny, stopniowo przenikał w struktury ludności. Okres akadyjski zdominowany był głównie przez dwie wybitne postacie – założyciela dynastii Sargona i jego wnuka Naramsina. Sargon, uważany powszechnie za twórcę pierwszego imperium w dziejach świata, w stosunkowo krótkim czasie podporządkował sobie południową i środkową Mezopotamię (Sumer i Akad). Rządził państwem z nowo założonej przez siebie stolicy – miasta Akad (Agade). Zasięg podbojów i terenów, którymi rządził Sargon jest trudny do ustalenia – na pewno podporządkował sobie większość Mezopotamii. Trwają spory i dyskusje na temat gdzie i czy w ogóle dotarł na takie obszary jak wybrzeże Morza Śródziemnego, Anatolię a nawet Cypr. Niektórzy badacze uważają, że część podbojów zrealizowali jego następcy – zwłaszcza Naramsin. Ten ostatni znany jest dla nas ze słynnej „Steli zwycięstwa”, jaka dotrwała do naszych czasów po zwycięstwie nad Lulubejami z gór Zagros. Upadek dynastii akadyjskiej nastąpił najprawdopodobniej za rządów syna Naramsina – Szarkaliszarri, w wyniku najazdów Elamitów, Gutejów (którzy dali się już we znaki już za czasów Naramsina), a także przez liczne powstania miast-państw na terenie Sumeru. Po akadyjskim interludium, władza ponownie wróciła do Sumerów, którzy w postaci III dynastii z Ur, ostatni raz rządzili w Mezopotamii. Jednakże wzorce, jakie pozostawili Akadowie, długo będą wyznaczały cele i ambicje władców mezopotamskich, aż do Asyryjczyków włącznie. Zanim jednakże Sumerowie odzyskali panowanie na terenie Mezopotamii, przez około wiek dominowali w niej Gutejowie (Gutejczycy, Gutowie). Dominacja ich jest stosunkowo słabo odzwierciedlona w źródłach – panuje opinia, że kulturalnie stali oni na dość niskim poziomie i nie pozostawili po sobie ani dzieł piśmiennych, ani żadnych znaczących wytworów sztuki (przynajmniej do tej pory takowych nie znamy), ograniczając się tylko do biernego przejmowania tradycji sumero-akadyjskiej. Z drugiej jednak strony rządy Gutejów charakteryzują się sporą dozą liberalizmu w Mezopotamii w stosunku do istniejących wtedy miast-państw. Wiele ośrodków sumeryjskich znakomicie się rozwijało, zarówno gospodarczo, jak i kulturalnie, przeżywając okres względnego dobrobytu. Być może za ich panowania w Mezopotamii zaczęto używać koni. Władza Gutejów upadła w wyniku akcji zbrojnej wielu sumeryjskich miast-państw pod przewodnictwem władcy Uruk Utuhengala, który z kolei po kilkunastu latach dominacji w południowej Mezopotamii został zdetronizowany przez jednego ze swoich dowódców wojskowych niejakiego Urnammu – założyciela tzw. III dynastii z Ur. UrnammuTymczasem pod koniec przewagi Gutejów w Mezopotamii w południowej jej części, gdzie władza ich była znacznie słabsza, do znaczenia doszło Lagasz pod energicznym panowaniem Gudei, który rozciągnął swą władzę na kilka innych ośrodków na południe od miast Ur i Eridu. Okres panowania Gudei w Lagasz to czas znacznego wzrostu politycznego, gospodarczego i kulturalnego tegoż ośrodka, wchłoniętego później przez władców III dynastii z Ur. Wspomniany wyżej Urnammu, po przejęciu władzy w Ur, rozpoczął okres restauracji sumeryjskiej, który do historii przeszedł pod nazwą tzw. okresu III dynastii z Ur i uważany jest za jeden z najświetniejszych w jej dziejach, będąc syntezą dorobku Sumerów i Akadów. Władcy tejże dynastii w znacznym stopniu odtworzyli imperium Sargona, rozszerzając swą władzę na północy aż do Mari i Aszur (zwasalizowali więc Asyrię), na wschodzie z kolei kontrolowali Elam. Okres ten cechuje znaczny rozwój kulturalny i gospodarczy: znakomicie prosperujący system irygacyjny, przyczynił się do znacznego rozkwitu rolnictwa. Rozwijały się miasta, zabudowywane monumentalną architekturą, głównie o charakterze sakralnym (liczne świątynie i zigguraty). Okres panowania III dynastii z Ur cechował się m.in. silną, scentralizowaną i wysoce zbiurokratyzowaną władzą centralną. Z tych czasów pochodzi także pierwszy znany nam kodeks prawny (został sporządzony za czasów Urnammu lub jego syna Szulgiego), a także stworzono i ujednolicono wzorce miar, wag i objętości. Jednym z podstawowych problemów panowania III dynastii z Ur, to walka z wciąż napierającymi plemionami koczowniczymi na tereny Mezopotamii – m.in. Hurytami, Amorytami i Elamitami. W końcu władza III dynastii z Ur upadła pod ich ciosami, a ostateczny cios wymierzyli jej Elamici, ale nie do nich należała przyszłość w tym regionie, lecz do Amorytów. Ci ostatni na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. wzmocnili swój nacisk na Mezopotamię, stopniowo odrywając poszczególne tereny spod panowania Sumerów, by w końcu stopniowo przejąć władzę w licznych ośrodkach (Mari, Isin, Larsa, Babilon i inne). Upadek III dynastii z Ur był ważnym momentem w historii Mezopotamii: raz na zawsze władzę utracili Sumerowie. Po nich dominację przejęły ludy semickie wprowadzając nową jakość zarówno w stylu rządzenia, języku i w składzie etnicznym. Upadek Sumerów nie oznaczał zniknięcia ich, ani ich dorobku z Mezopotamii, gdyż pomimo utraty władzy politycznej przetrwała ich religia i kultura z domieszką akadyjską. Z czasem Sumerowie rozpłynęli się w masie etnicznej coraz to nowych przybyszów. Z użycia wyszedł język sumeryjski jako język mówiony, ale i on nie zanikł, gdyż jego tradycje kultywowali kapłani w liturgii, a także kupcy w dokumentach handlowych. Po okresie nowosumeryjskim Mezopotamia została podzielona na szereg licznych, wzajemnie zwalczających się państewek amoryckich, a także huryckich w jej części północno-wschodniej. Stopniowo z chaosu zaczęły wyłaniać się silniejsze organizmy państwowe – sytuacja w pierwszych trzech stuleciach po upadku III dynastii z Ur przedstawiała się następująco:
- na północy hegemonem został Amoryta Szamsziadad I, który po przechwyceniu władzy w Aszur tworzy potężne państwo – jest to tzw. okres staroasyryjski lub królestwo Górnej Mezopotamii;
- na południowy zachód od Asyrii do znaczenia doszła dynastia panująca w Mari, konkurująca z państwem Szamsziadada I;
- w południowej części Mezopotamii najpierw dominuje dynastia z Isin i Larsy – mniej więcej do XVIII wieku p.n.e., a później
- do władzy w Babilonie doszła dynastia amorycka, która stworzyła mocarstwo na skalę całej Mezopotamii w postaci państwa babilońskiego. Zaznaczył się bardziej wyraziście podział Mezopotamii na dwa duże regiony, których dzieje, choć ściśle ze sobą powiązane, to jednak potoczyły się nieco innymi torami.

Mezopotamia południowa – Babilonia

XVIII wieku p.n.e.
- okres starobabiloński (amorycki) pocz. II tys. - 1590 p.n.e.
- okres średniobabiloński 1590 p.n.e. - 626 p.n.e.
- okres nowobabiloński (chaldejski) 626 p.n.e. - 539 p.n.e. Dziedzictwo królów III dynastii z Ur przejął władca Isin – Iszbierra (2017-1985 p.n.e.), rozpoczynając rządy tzw. I dynastii z Isin. Władcy tej dynastii kontrolowali oprócz Ur m.in. jeszcze Uruk i Eridu, które w tym czasie były ważnymi ośrodkami religijnymi. Jednakże panowanie władców z Isin nie trwało zbyt długo i miało raczej lokalny charakter. Podobnie wyglądała sytuacja z innym ośrodkiem na południu - Larsą, w której rządzili władcy amoryccy i elamiccy, a do największego znaczenia ośrodek ten doszedł pod panowaniem Rimsina I, groźnego rywala wschodzącej potęgi władców Babilonu, któremu w końcu Larsa uległa. W Babilonie (dotychczas stosunkowo mało znaczącym ośrodku niedaleko Kisz) właśnie w XIX wieku p.n.e. – rozpoczął rządy Amoryta Samuabum, założyciel tzw. I dynastii z Babilonu, której najwybitniejszym przedstawicielem był słynny Hammurabi. Doprowadził on potęgę swego państwa do rangi mocarstwa w Mezopotamii. Początkowo swoje wpływy i podboje rozszerzał dzięki poparciu Szamsziadada I z Asyrii, a także dzięki sojuszowi z władcą Mari. Po pokonaniu Larsy i podporządkowaniu sobie innych ośrodków w południowej Mezopotamii udało się Hammurabiemu stworzyć państwo jednoczące niemal cały ten obszar po raz pierwszy od czasów władców z Ur z czasów III dynastii. Podczas jego panowania Babilonia przeżywała okres wzrostu gospodarczego i kulturalnego. Rozwijała się sztuka i literatura – z tego okresu właśnie pochodzi sławny kodeks Hammurabiego (będący efektem dorobku kodyfikacyjnego poprzednich wieków, a szczególnie okresu III dynastii z Ur), zredagowano także ostatecznie, w formie jaka do nas dotarła, epos o Gilgameszu. Następcy Hammurabiego stopniowo tracili jego dorobek. Zaczęły się bunty południowych ośrodków babilońskich, a także we znaki zaczęli dawać się Kasyci, którzy ostatecznie w znacznym stopniu przyczynili się do upadku I dynastii babilońskiej, która upadła jednakże bezpośrednio pod uderzeniem Hetytów w l. 1600-1595 p.n.e. Jej ostatnim władcą był Samsuditana. Podobnie, jak i inne nacje w poprzednich i następnych wiekach, Kasyci również nie pojawili się nagle. Jeszcze kilkaset lat przed ich dominacją, stopniowo napływali do południowej Mezopotamii, m.in. poprzez osadnictwo i służbę w wojskach najemnych. Wykorzystując najazd Hetytów na Babilonię, Kasyci wkroczyli tamże i założyli dynastię, która panowała przez najbliższe kilka wieków (do ok. pierwszej połowy XII w. p.n.e.). Pierwszym kasyckim władcą na babilońskim tronie został Agum II, a lista panujących tej dynastii obejmuje 36 królów. Kasyci w całości zaadaptowali kulturę babilońską z poprzednich wieków. Ważną innowacją z czasów ich rządów jest nawiązanie w tytulaturze królewskiej do nazwy krainy (Babilonii), a nie tak jak poprzednio do samego miasta (Babilon). Z uwagi na to, że opanowali oni tylko południową część Mezopotamii, bez północnej części, gdzie dominowała Asyria, uwypukliły się różnice między tymi regionami. Schyłek panowania kasyckiego w Babilonii zaznaczył się już w drugiej połowie XIII wieku p.n.e., gdy najechali nią Asyryjczycy i pod wodzą Tukulti Ninurty I zdobyli Babilon ok. 1230 r. p.n.e. Ostatecznie jednak przewagę w Babilonii Kasyci utracili w XII wieku p.n.e. na rzecz Elamitów, którzy w tym wieku najechali na Babilonię pod wodzą Szutruka-Nahhunty, który zdobył i złupił doszczętnie Babilon (1174 p.n.e.), wywożąc mnóstwo dzieł sztuki do stolicy swego państwa Suzy (m.in. słynną stelę z kodeksem Hammurabiego, którą tamże po wielu wiekach odkryli archeolodzy). Przewaga Elamitów w Babilonii była przejściowa. Po nich, przez ok. pół wieku (1156-1103 p.n.e.), dominowała tam II dynastia z Isin (z Nabuchodonozorem I na czele), która z kolei uległa władcy asyryjskiemu, Tiglatpilesarowi I (1117-1077 p.n.e.). Od tego czasu na terenie południowej Mezopotamii zaznacza się trwały wpływ Asyrii, z okresami przejściowego osłabienia ich władzy, podczas których dominacje zdobywają lokalne dynastie. Ten stan trwał aż do drugiej połowy VII wieku p.n.e., kiedy to powstało nowobabilońskie państwo założone przez semickich Chaldejczyków, istniejące przez ponad stulecie (652-539 p.n.e.). Państwo chaldejskie ze stolicą w Babilonie założone przez Nabopolasara (namiestnika asyryjskiego), to mocarstwo wykraczające poza całą Mezopotamię i sięgające aż do Egiptu. Do najwybitniejszych przedstawicieli władców tego okresu należał bez wątpienia Nabuchodonozor II (605-562 p.n.e.), który doprowadził swoje imperium na szczyty powodzenia, głównie przez swoją ekspansjonistyczną politykę mocarstwową. Za jego panowania do największego znaczenia w swoich dziejach doszedł Babilon, który został przez niego odbudowany (po zniszczeniach asyryjskich z 689 r. p.n.e.) i rozbudowany na niespotykaną dotąd skalę, a ślady monumentalnych budowli z tego okresu, możemy dzisiaj podziwiać na terenie Iraku, jak również w różnych muzeach świata. Państwo chaldejskie upadło po najeździe Medów i Persów, którzy pod wodzą Cyrusa w październiku 539 roku p.n.e. zdobyli Babilon, rozpoczynając tym samym nowy okres dziejów Mezopotamii pod rządami perskiej dynastii Achemenidów.

Mezopotamia północna – Asyria

- okres staroasyryjski: pocz. II tys. - 1400 p.n.e.
- okres średnioasyryjski: 1400 p.n.e. - 1000 p.n.e.
- okres nowoasyryjski: 1000 p.n.e. - 612 p.n.e./609 p.n.e. 609 p.n.e. - rozbiór Asyrii między Babilonię i Medów Po upadku III dynastii z Ur północna i środkowa Mezopotamia zdominowana była głównie przez rywalizujące ze sobą plemiona amoryckie, ale występował tam także element akadyjski i hurycki. Jednakże to Amoryci kontrolowali najważniejsze ośrodki osadnicze, takie jak Aszur, Mari, Ekallatum czy Terka i to właśnie spośród nich wyłonili się znaczniejsi władcy Mari (Jachdunlim, Zimrilim) i Asyrii (Szamsziadad I). Te dwa państwa prowadziły ze sobą ostrą rywalizację o panowanie na tych terenach. W Mari założycielem linii władców był Amoryta Jachdunlim, dość skutecznie potrafiący przeciwstawić się Asyrii, która rosła w siłę pod rządami Szamsziadada I. Po śmierci Jachdunlima Mari dostało się jednak pod kontrolę władcy asyryjskiego, który osadził tam jako namiestnika swego syna Jasmachadada. Ten stan nie trwał jednak zbyt długo, gdyż po śmierci Szamsziadada, krewny Jachdunlima – Zimrilim, ponownie objął władzę w Mari i doprowadził je do jeszcze większego znaczenia i potęgi niż Jachdunlim. Swój znakomity rozwój Mari zawdzięczało z jednej strony rozbudowanemu rolnictwu (ze znakomicie działającym systemem irygacyjnym), a z drugiej położeniu na szlaku handlowym – potęga tegoż ośrodka została złamana dopiero przez Hammurabiego i w zasadzie już nigdy się nie odrodziła. Inaczej rysowała się przyszłość Asyrii. Asyria, po upadku III dynastii z Ur, zaznaczyła swój samodzielny byt polityczny pod rządami linii władców założonej przez Puzur-Asura, nawiązującej w sposób bezpośredni do imperium akadyjskiego, co jest widoczne m.in. w imionach władców: Sargon, Naramsin. Z tych czasów pochodzi pierwsza świątynia poświęcona Aszurowi, a samo miasto Aszur zostało ufortyfikowane. W sumie jednak niewiele wiadomo o tym okresie dziejów północnej Mezopotamii. Znacznie lepiej, pod względem źródłowym, wygląda sytuacja, gdy w północnej Mezopotamii zaczął rządzić Amoryta Szamsziadad, pochodzący z linii władców amoryckich rządzących dotąd Ekallatum. Kilkaset tabliczek z pismem klinowym, znalezionych w Mari, będących korespondencją między Szamsziadadem i jego synami, daje nam bardzo dobry wgląd w sytuację polityczną tego regionu. Właśnie za rządów tegoż władcy, północna Mezopotamia po raz pierwszy jest ośrodkiem imperium, które rozciągało się aż po Babilonię na południu. Trwają spory czy panowanie Szamsziadada I zaliczyć do dziejów Asyrii, jako tzw. okres staroasyryjski (będącym pierwszym etapem imperialnej wielkości Asyrii), czy też potraktować je odrębnie, jako królestwo Górnej Mezopotamii. Kontrowersja wynika m.in. stąd, że Szamsziadad nie był Asyryjczykiem tylko Amorytą, a więc założył amoryckie państwo na terenach północnej Mezopotamii, w tym Asyrii. MariPo śmierci Szamsziadada I, jego królestwo straciło swą pozycję mocarstwową w Mezopotamii na rzecz państwa Hammurabiego. Gdy i potęga tego ostatniego się załamała, w północnej Mezopotamii zaznaczyły się bardzo silne wpływy Hurytów, ze szczytowym okresem ich dominacji w postaci państwa mitannijskiego w XVI wieku p.n.e., które zwasalizowało Asyrię. Przewaga Hurytów trwała w zasadzie aż do XIV wieku p.n.e., wtedy to Asyria, pod rządami Aszuruballita I (ok.1365-1330 p.n.e.), uniezależniła się od obcych wpływów i rozpoczął się w jej historii tzw, okres średnioasyryjski, który trwał aż do ok. połowy XI wieku p.n.e., zakończony inwazją Aramejczyków. Lud ten zaczął napływać na tereny Mezopotamii już pod koniec XII wieku p.n.e., wpływając zasadniczo na dzieje i kulturę całego Bliskiego Wschodu, co było widoczne m.in. w stosowaniu języka aramejskiego, jako języka mówionego na dużych jego obszarach. Przez około dwa stulecia Aramejczycy dominowali w północnej Mezopotamii, nie stwarzając jednak żadnego silnego organizmu politycznego. Ten czynnik m.in. przyczynił się do kolejnego odrodzenia Asyrii, które nastąpiło w IX wieku p.n.e., kiedy to tacy władcy jak Aszurnasirpal II (884-858 p.n.e.), Salmanasar III (858-824 p.n.e.), odtworzyli imperium średnioasyryjskie w północnej Mezopotamii, a także sięgnęli do jej południowej części oraz wyprawiali się aż na wybrzeża Morza Śródziemnego. Po krótkim intermezzo urartyjskim Asyria ponownie się odrodziła i zreorganizowała po rządami takich władców jak: Tiglatpilesar III (ok. 745-727 p.n.e.), który uderzył na Syrię i Babilonię; Sargon II (ok. 721-705 p.n.e.), który poskromił Urartu, Sanherib (705-681 p.n.e.), Asarhaddon (681-669 p.n.e.) i Aszurbanipal (669-631 p.n.e.) – ci ostatni podporządkowali Palestynę, Egipt i Elam. Asyria stała się imperium o ogromnym zasięgu terytorialnym (podbijając nawet Egipt)- znakomicie rozwijały się miasta w północnej Mezopotamii, zwłaszcza te, które były stolicami Asyrii: Dur-Szarrukin i Niniwa. Jednak coraz większe trudności wewnętrzne doprowadziły w końcu do upadku państwa asyryjskiego, a ostateczny cios zadała mu nowa, chaldejska dynastia babilońska (wywodząca się od namiestników asyryjskich). Wojna, jak toczyła się u kresu istnienia imperium asyryjskiego o jego istnienie, niemal na zawsze zniszczyła regiony północnej Mezopotamii (zarówno pod względem gospodarczym, jak i politycznym), które w zasadzie już nigdy nie stały się ośrodkiem państwowotwórczym, ani nie odegrały większej roli w historii tego regionu, pozostając tylko prowincjonalną częścią tego lub innego imperium władającego olbrzymimi obszarami rozciągającymi się ze wschodu na zachód.

Mezopotamia pod obcym panowaniem - od Achemenidów do Sasanidów

- okres perski - imperium perskie Achemenidów 539 p.n.e. - 331 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Aleksandra Wielkiego 331 p.n.e. - 312 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Seleucydów 312 p.n.e. - 141 p.n.e.
- okres partyjski - imperium Partów ok. 141 p.n.e. - 224 p.n.e.
- okres sasanidzki - imperium Sasanidów (do podboju arabskiego) Po upadku państwa nowobabilońskiego, który nastąpił przy znacznym udziale perskiego władcy, Cyrusa Wielkiego, wykorzystującego od dawna narastające problemy wewnętrzne Babilonii, władzę nad całą Mezopotamią na około dwa wieki (539-331 p.n.e.) przejęli Persowie pod rządami dynastii Achemenidów. Lud ten pojawił się w pobliżu Mezopotamii już na przełomie IX i VIII wieku p.n.e., kiedy to zajął tereny elamickie. W pierwszych latach panowania Achemenidów, za czasów następców Cyrusa, doszło do kilku buntów antyperskich w Babilonii (522, 521, 482 p.n.e.), ale zostały one dość szybko i skutecznie stłumione. Poza tymi epizodami Persowie dzierżyli swą władzę aż do czasów podbojów Aleksandra Wielkiego bez większych perturbacji politycznych, niemniej jednak tereny Mezopotamii były tylko jednymi z wielu terytoriów ogromnego państwa, bez jakiegoś szczególnego statusu – jedynie Babilon był dla perskich władców, a zwłaszcza dla Dariusza I, jednym z ważniejszych miast imperiów. Następni władcy niezbyt wiele uwagi poświęcali Babilonii, nie wspominając już o Asyrii. Tym samym rozpoczął się powolny proces marginalizacji Mezopotamii, jako centrum politycznego i gospodarczego na Bliskim Wschodzie. Podboje Aleksandra Wielkiego zasadniczo przeobraziły układ sił politycznych w Azji południowo-zachodniej – nie wpłynęły one jednak zasadniczo na losy Mezopotamii, być może z powodu przedwczesnej śmierci zdobywcy, który planował z Babilonu utworzyć nową stolicę jeszcze większego imperium niż to, które stworzył. Po jego śmierci Mezopotamia, po krwawych wojnach diadochów, dostała się w ręce Seleukosa I Nikatora, którego polityka ukierunkowana była jednak na zachód, czego wyrazem jest m.in. aktywne zaangażowanie się tegoż władcy w wojny we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, a także ulokowanie tamże stolicy swego państwa (Antiochii). Tym samym rola Babilonii i Babilonu znacznie spadła, gdyż centrum polityczno-gospodarcze państwa przesunęło się na zachód. Dodatkowo Babilon dużo stracił na rzecz założonej przez Seleukosa w jego pobliżu, Seleucji nad Tygrysem, na miejscu niewielkiej osady w pierwszych latach jego panowania. Być może to tam właśnie początkowo Seleukos widział stolicę swego ogromnego państwa, kiedy jeszcze nie był pewny wyników rywalizacji o spadek po Aleksandrze. Po ugruntowaniu swej pozycji i przeniesieniu swej siedziby na zachodnią stronę państwa, do Antiochii, Seleucja nie podupadła – wręcz przeciwnie – znakomicie się rozwijała przez najbliższe stulecia, stając się drugą, wschodnią stolicą Seleukidów, gdzie rezydowali zarządcy wschodnią częścią państwa, najczęściej następcy tronu. W sumie jednak lata panowania Seleukidów dla Mezopotamii to okres pokoju i stabilizacji. Władcy ci pokryli swoje państwo siecią licznych, nowych miast opartych na wzorcach greckich poleis, zakładanych na miejscach osad dawniejszych, lecz bez znaczenia lub też wywodzących się z obozów wojskowych. Lokacje te znacznie przyczyniły się do poprawy bezpieczeństwa na szlakach handlowych łączących Azję Środkową z wybrzeżem Morza Śródziemnego, gdyż najczęściej właśnie nowe miasta powstawały na ich drodze. W okresie seleukidzkim znacznie podupadły miasta południowej Babilonii – Sumeru, głównie z powodu zmiany koryta Eufratu, które powoli odsuwało się od dawnych siedzib ludzkich. Seleukidom Mezopotamię odebrali Partowie, którzy do ich państwa wtargnęli już w III wieku p.n.e., a zajęli ją całkowicie w następnym stuleciu za panowania Mitrydatesa I (174-136 p.n.e.). Przez cały okres hegemonii partyjskiej na Wschodzie, Mezopotamia była w ich posiadaniu, z przejściowym opanowaniem tej krainy przez Rzymian za Trajana (który stworzył prowincję rzymską właśnie o nazwie Mezopotamia) i Septymiusza Sewera. Władcy partyjscy, zarządzający przecież poddanymi o bardzo zróżnicowanej strukturze etniczno-kulturowej, próbowali pogodzić dwie tradycje: achemenidzką i grecką, aby z jednej strony zyskać sympatię Persów, a z drugiej, potomków grecko-macedońskich zdobywców. Partowie kontynuowali politykę Seleukidów w zakresie rozwoju handlu i budownictwa. Założone przez poprzednią dynastię miasta znakomicie się rozwijały przy wydatnym wsparciu nowych panów, zabezpieczając szlaki handlowe na starych trasach. Korzystała na tym Mezopotamia, a zwłaszcza jej część północno-środkowa. Być może właśnie rozkwit handlu w tym regionie przyczynił się do odrodzenia miast w Asyrii, które w czasach partyjskich były z rozmachem odbudowywane. W tym okresie zaznaczył się również napływ do Mezopotamii nowych ludów – głównie Aramejczyków i Arabów, co nie było faktem bez znaczenia, a odbiło się to głównie w sferze kulturalnej i religijnej społeczeństwa mezopotamskiego. Kolejnymi panami w Mezopotamii zostali Sasanidzi, którzy obalili partyjską dynastię w 224 roku p.n.e. i w pierwszej kolejności opanowali właśnie Mezopotamię. Po zmianie dynastii panującej w stosunku do poprzedniego okresu raczej niewiele się zmieniło. Na pewno wyniszczający wpływ w północnej części Mezopotamii miały liczne wojny persko-rzymskie i persko-bizantyjskie. Z kolei w miastach południowej Mezopotamii (Uruk, Kisz), wykopaliska archeologiczne ukazują liczne ślady rezydencji sasanidzkich władców. Perskie panowanie w Mezopotamii zostało zlikwidowane przez Arabów w połowie VII wieku (651).

Religia

Skomplikowany system politeistyczny o rozwiniętej mitologii oraz formach kultu. Bogowie mezopotamscy byli uosobieniem sił natury, ciał niebieskich, żywiołów, uczuć, pojęć abstrakcyjnych - zwykle kilku takich kategorii jednocześnie. Każde miasto posiadało swojego boga-opiekuna, który był w świetle ideologii właścicielem owego miasta i zwierzchnikiem jego ziemskiego władcy. Najważniejsi bogowie:
- Anu - bóg nieba, ojciec bogów
- Enlil - król bogów, bóg nieba, syn Anu
- Szamasz - bóg słońca i sprawiedliwości
- Sin - bóg księżyca
- Isztar - bogini utożsamiana z planetą Wenus, bogini piękna, miłości, seksu, radości, tańca, ale także wojny
- Ninurta - bóg wojny
- Ereszkigal - bogini świata umarłych
- Adad - bóg burzy
- Marduk - syn Enlila, bóg-patron miasta Babilon i państwa babilońskiego
- Aszur - bóg-patron miasta Aszur i państwa asyryjskiego

Kultura i sztuka

Pismo klinowe na glinianych tabliczkach wprowadzone przez Sumerów pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. Eposy:
- Gilgamesz
- Enuma Elisz ("Gdy w górze niebo")
- Zejście Isztar do świata podziemnego
- Dialog między panem a sługą
- Dialog o ludzkiej nędzy

Historia odkryć

Pierwsze badania archeologiczne na terenie Mezopotami przeprowadził na początku XIX w. przedstawiciel angielskiej Kampanii Wschodnioindyjskiej w Bagdadzie Claudius James Rich, który badał pozostałości Babilonu. W latach 40. XIX wieku do Mosulu przybył francuski konsul Paul Emil Botta i rozpoczął badania w Chorsabadzie, gdzie odnalazł pierwsze tabliczki pokryte pismem klinowym. Odkryte przez Bottę asyryjskie płaskorzeźby przesłano do Paryża. W 1845 badania w Nimrud rozpoczyna Austen Henry Layard, skąd znaleziska trafiają do Londynu. W latach 50. XIX w. badania w Chorsabadzie prowadził Victor Place. Prace archeologiczne w Nimrud i Niniwie kontynuuje asystent Layarda, Hormuzd Rassam. W 1877 Rassam otrzymuje pozwolenie na odkopanie wszystkich stanowisk os Zatoki Perskiej do Wyżyny Anatolijskiej. Efektem tych badań było odkrycie pałacu w Niniwie i Wrót z Balawat wykonanych na rozkaz Salmanasara III. Ważnego odkrycia dokonał Henry Rawlinson, który w Behistun skopiował trójjęzyczną (staroperski, babiloński i elamicki) inskrypcję Dariusza I. Badania Georga Grotefenda, Rowlinsona, Jules Opperta i Edwarda Hincksa pozwoliły na odczytanie pisma klinowego. Badania archeologiczne weszły w nową erę i oparte zostały na bardziej naukowych metodach. Niemieckie ekspedycje kopały w Tell Halaf i Uruk, amerykańskie w Nipurze, brytyjskie w Niniwie Przez dwadzieścia lat angielski archeolog Leonard Woolley badał królewskie cmentarzysko i Ur, najstarsze miasto świata. André Parrot odkrył miasto Mari. W latach 1946 - 1949 badane było przez irackich uczonych, min. Faud Safara - Eridu i Hatra. Niemiecka ekspedycja od 1954 prowadziła pod kierunkiem H.J.Lanzena i następnie J.Schmidta, dalsze prace wykopaliskowe w Uruk. W latach siedemdziesiątych zbadano wiele stanowisk, którym groziła zagłada w wyniku budowy tam na Eufracie i Tygrysie. Od 1974 do wojen w Iraku badania wykopaliskowe w Nimrud prowadziła polska ekspedycja pod kierunkiem Janusza Meuszyńskiego. Wojna w zatoce przerwała działalność archeologów w Iraku. Większe miasta: Akad, Aszur, Babilon, Niniwa, Ur, Uruk, Kisz, Lagasz, Nippur, Mari, Dur-Szarrukin, Larsa, Sippar, Harran, Isin Zobacz też: Kodeks Hammurabiego, historia, Dżemdet Nasr, sztuka starożytnej Mezopotamii. Kategoria:Mezopotamia ko:메소포타미아 ja:メソポタミア th:เมโสโปเตเมีย

Język grecki

Język grecki – język indoeuropejski, używany współcześnie w Grecji (ok. 10 mln mówiących) i na Cyprze (ok. 540 tys.). Jest on jednocześnie językiem urzędowym tych państw (na Cyprze obok tureckiego). W niektórych publikacjach, głównie językoznawczych, ale nie tylko, używa się określenia: język nowogrecki, dla podkreślenia różnicy między starożytnym językiem greckim (inne określenie to greka), oraz współczesnym językiem greckim, mającym odmienną strukturę. Rozróżnienie między tymi dwoma formami języka greckiego jest bardzo ważne. Greka starożytna to język o bogatej fleksji i bogatym systemie czasowym, natomiast w języku nowogreckim doszło do znacznych zmian, obejmujących szereg kategorii (m.in. zanik bezokolicznika, silna tendencja do analityzmu i redukcja liczby przypadków). Ponadto w języku nowogreckim występuje bardzo wiele słów tureckich, sporo jest także pożyczek z języków zachodnich (francuski, angielski, niemiecki), oraz (głównie w dialektach północnych) pewna ilość zapożyczeń z języków słowiańskich. Typologicznie język nowogrecki bywa często zaliczany do bałkańskiej ligi językowej, ze względu na obecność pewnych charakterystycznych cech, występujących także w innych językach bałkańskich. Najbardziej charakterystyczne z nich to zanik bezokolicznika, tworzenie czasu przyszłego za pomocą partykuły, wywodzącej się z czasownika o znaczeniu ‘chcieć’ oraz używanie krótkich form zaimków osobowych dla wyrażania dzierżawczości. Dziedzictwo języka starogreckiego, mającego bardzo długą i niezmiernie bogatą tradycję piśmienniczą, było przeszkodą w powstaniu współczesnego, nowoczesnego greckiego języka literackiego. W okresie ożywionych sporów o kształt języka literackiego (wiek XIX i praktycznie cały wiek XX), zmagały się ze sobą dwie główne szkoły, forsujące własny pogląd na kształt greckiego języka literackiego. Pierwsza z nich, dowodząc bogactwa języka starego, klasycznego, pragnęła oprzeć język literacki na starogreckich formach i normach, także ortograficznych, argumentując, iż nie można wyprzeć się dziedzictwa niemal trzydziestu wieków istnienia języka. Zaproponowany przez tę szkołę język (nazwany katharevusa - καθαρεύουσα, tj. ‘czysty język’), w którym ogromną rolę odgrywały elementy archaiczne, był przez wielu odczuwany jako bardzo sztuczny. Często też był wyśmiewany jako nienaturalny, przez przeciwników tej opcji. Przedstawiciele drugiej szkoły wychodzili z założenia, że nie można zmuszać współczesnych użytkowników języka do używania form już przestarzałych w imię kontynuowania prastarej tradycji i postulowali oparcie języka literackiego na współczesnych, żywych dialektach greckich, wraz z bogactwem ich (także zapożyczonej) leksyki. Popierany przez tę szkołę język nazwano dimotiki (gr. δημοτική), tj. ‘język ludu’. Spór między dwiema szkołami przygasł dopiero w 1976 r., gdy zadekretowano prawnie oparcie języka literackiego na żywym języku (dimotiki). Zwycięstwo języka potocznego jest jednak częściowe: do dziś w powszechnym użyciu jest bardzo wiele skamieniałych, archaicznych form wyrazowych czy nawet całych frazeologizmów, przejętych z języka starogreckiego. Przeprowadzona w 1982 r. reforma ortograficzna częściowo uwspółcześniła pisownię języka greckiego, m.in. poprzez usunięcie znaków dla oznaczenia odmiennych, dziś już nie realizowanych, akcentów tonicznych i zastąpienie ich pojedynczym oznaczeniem akcentu. Zrezygnowano również z oznaczania przydechu, także dziś już nieistniejącego. Reforma pozostawiła natomiast niemal całkowicie archaiczną ortografię, rozróżniającą m.in. dyftongi, które we współczesnym języku zlały się w pojedyncze samogłoski. Od X wieku p.n.e. język grecki zapisywany jest alfabetem greckim. Zobacz też: Greka, Język griko

Linki zewnętrzne

- [http://www.greeklanguage.gr Strona poświęcona językowi greckiemu]
- [http://www.kathimerini.gr Popularny dziennik grecki - po grecku..]
- [http://www.ekathimerini.com ...i po angielsku] Grecki Kategoria:Grecja als:Griechische Sprache ko:그리스어 ms:Bahasa Greek ja:ギリシア語 simple:Greek language th:ภาษากรีก

Język aramejski

Język aramejski jest językiem z grupy semickiej, używanym na Bliskim Wschodzie od II tysiąclecia p.n.e. do czasów dzisiejszych. Dzielił się na dwie głównie odmiany: wschodnią (tereny Mezopotamii) i zachodnią (Fenicja i Palestyna). Języka tego używali początkowo jedynie Aramejczycy, ale na początku I tysiąclecia p.n.e. rozpowszechnił się na całym Bliskim Wschodzie stając się tamtejszym lingua franca. Sukces tego języka był w dużej mierze zasługą asyryjskich władców, którzy swoimi przesiedleniami rozproszyli Aramejczyków po asyryjskim imperium. Drugim, może nawet istotniejszym, czynnikiem było zaadaptowanie przez Aramejczyków pisma fenickiego, które jako prostsze zaczęło błyskawicznie wypierać pismo klinowe. W połowie VIII w. p.n.e. aramejski stał się drugim obok akadyjskiego oficjalnym językiem Asyrii. Gdy około 500 roku p.n.e. Persowie poszukiwali języka zrozumiałego dla wszystkich mieszkańców ich rozległego imperium, wybrali aramejski. Pod koniec pierwszego tysiąclecia p.n.e. aramejski dominował już niepodzielnie. Hebrajski i sumeryjski były martwe, akadyjski konał, a greki i perskiego używały tylko elity. Od Indii aż po Egipt w mowie i piśmie większość ludności używała aramejskiego. Języka aramejskiego używał również Jezus Chrystus, a także jego uczniowie. Kilka ksiąg Starego Testamentu jest spisanych po aramejsku. Niektóre księgi Nowego Testamentu zostały początkowo spisane po aramejsku, jednak do dziś zachował się jedynie grecki przekład. Jego dominację zakończyły arabskie podboje. Nowi władcy upowszechnili bardzo szybko pokrewny aramejskiemu język arabski, który przejął rolę bliskowschodniego lingua franca. Obecnie dialekty nowoaramejskie są używane przez mniejszości (głównie chrześcijan) w Libanie, Iraku, Iranie, Syrii oraz Gruzji. Zobacz też: alfabet aramejski. Kategoria:Starożytność Aramejski Język ko:아람어 ja:アラム語

Bliski Wschód

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) - nazwa stosowana dla określenia obszaru geograficznego leżącego na styku trzech kontynentów Europy, Azji i Afryki.

Geografia

Obejmuje on państwa położone w południowo-zachodniej Azji i północno-wschodniej Afryce. Najczęściej do krajów Bliskiego Wschodu zalicza się: Arabię Saudyjską, Bahrajn, Cypr, Irak, Iran, Izrael z Autonomią Palestyńską, Jemen, Jordanię, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syrię, Turcję, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Egipt i Sudan. W sumie zajmują one powierzchnię ok. 9,7 mln km² z liczbą ludnością przekraczającą 300 mln mieszkańców (1995).

Historia

Region ten jest kolebką wielkich cywilizacji starożytnych (Mezopotamia, starożytny Egipt) oraz trzech wielkich religii monteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Przez wiele wieków było to centrum starożytnego świata.

Uwarunkowania polityczne

Współcześnie pod względem kulturowym zdecydowaną większość stanowi ludność arabskojęzyczna wyznająca islam (oprócz Arabów również Turcy) - zobacz: cywilizacja arabska. Region ten był i nadal jest niestabilny pod względem politycznym, by wymienić tylko konflikt palestyński i związane z nim wojny izraelsko-arabskie, wojnę iracko-irańską czy wojnę w Zatoce Perskiej.

Gospodarka

Bliski Wschód jest bardzo ważnym regionem gospodarczym, gdzie koncentruje się znaczna część światowego wydobycia ropy naftowej. Ponadto krzyżują się tu ważne międzynarodowe linie komunikacji lotniczej i morskiej (Kanał Sueski).

Pozostałe informacje

Określenia Bliski, Środkowy i Daleki Wschód to typowy przykład nazwy etnocentrycznej, a w tym wypadku europocentrycznej, czyli z punktu widzenia Europejczyków. Nazwa "Bliski Wschód" oznaczała południowo-zachodnią Azję. Kategoria:Regiony świata Kategoria:Azja Kategoria:Afryka ja:中東 simple:Middle East zh-cn:中东地区

Tygrys (rzeka)

Tygrys (arab. دجلة, Nahr Dijlah) to obok Eufratu jedna z dwu największych rzek Mezopotamii. Wypływa z gór Taurusu Wschodniego położonych w Turcji, i przepływa przez Irak w dolnym biegu łącząc się z Eufratem w okolicach Al Qurnah i formując rzekę Shatt al-Arab, która wpada do Zatoki Perskiej. Długość Tygrysu wynosi 1950 km, a powierzchnia dorzecza 375 tys. km². Na zachodnim brzegu Tygrysu leży stolica Iraku, Bagdad. Najważniejsze dopływy to Duży Zab, Mały Zab, Dijala (wszystkie lewostronne). Normalnie żeglowny jest od Bagdadu, a w trakcie wysokiego stanu wód nawet od Mosulu położonego w północnym Iraku. Tygrys jest szybszy i głębszy, i skłonny do gwałtowniejszych wylewów w okresie wiosny, od lutego do maja, gdy w górach topnieją śniegi, a także na jesieni. Wykopaliska świadczą o tym, że rzeki wylewały już w starożytności. Żyzność dolin Tygrysu i Eufratu sprawiła, że stały się one kolebką cywilizacji. Ludność nauczyła się sztuki irygacji, a żeglowność miała znaczenie dla rozwoju handlu, państwowości i religii. Wokół Tygrysu usytuowane są takie krainy historyczne jak Asyria, Akad, Elam, Sumer. Wzdłuż rzeki odkryto takie starożytne miasta jak: Maltai, Niniwa, Kalchu, Aszur, Samarra. Zbudowany w latach 50. zbiornik retencyjny pozwolił ograniczyć niebezpieczeństwa związane w wylewami.

Tygrys w religiach i mitologiach

Stary Testament wspomina o Tygrysie, jako o jednej z czterech rzek Edenu (I Mojż. 2,14), występuje tam pod imieniem Chiddekel (nazwa rzeki w języku asyryjskim??). Pozostałe to Piszon, Gichon, Eufrat. Kategoria:Rzeki Azji ja:チグリス川

Eufrat

Eufrat (Firat, arab. الفرات, Nahr al-Furat) to obok Tygrysu jedna z dwu największych rzek Mezopotamii. Nazwa 'Eufrat' ma korzenie w języku akadyjskim, w którym określano ją mianem 'Purattu', w perskiej wersji 'Uprattu', co oznaczało "dobro", a z kolei z perskiej formy pochodzi nazwa grecka 'Eufrates'. Eufrat powstaje w górach wschodniej Turcji w wyniku połączenia Eufratu Zachodniego zwanego też Karasem, Firatem lub po prostu Eufratem, z Eufratem Wschodnim zwanego Muratem mającego źródła prawie u samych stóp Araratu. Obie odnogi łączą się w okoliach zapory wodnej w Kebanie. Eufrat przepływa przez Turcję, Syrię i Irak w dolnym biegu w okolicach Al Qurnah łącząc się z Tygrysem i formując rzekę Shatt al-Arab, która wpada do Zatoki Perskiej. Długość Eufratu liczona wzdłuż dłuższej z odnóg (Eufrat Wschodni) wynosi 2700 km, a powierzchnia dorzecza 673 tys. km². Najważniejsze dopływy to Balikh, Khabur (oba lewostronne). Wylewa w okresie wiosny, gdy w górach topnieją śniegi, jednak słabiej niż Tygrys. Wykopaliska świadczą o tym, że rzeki wylewały już w starożytności. Żyzność dolin Tygrysu i Eufratu sprawiła, że stały się one kolebką cywilizacji. Ludność nauczyła się sztuki irygacji, a żeglowność miała znaczenie dla rozwoju handlu, państwowości i religii. Wokół Eufratu usytuowane są takie krainy historyczne jak Urartu, kraina Hajów, Mitanni, Akad i Sumer. Wzdłuż rzeki znajdowały się takie wielkie ośrodki jak: Karkemisz, Mari, Babilon, Borsippa, Nippur, Uruk, Ur, Eridu.

Eufrat w religiach i mitologiach

Wzmianki o rzece Eufrat można znaleźć w Biblii. Jest jedną z rzek wypływających z Edenu (I Mojż. 2,14). Pozostałe to Piszon, Gichon, Chiddekel (czyli Tygrys). Eufrat obecny jest także w Księdze Objawienia (Obj. 16,12), jako rzeka, która wysycha w trakcie przygotowań do Armageddonu. Kategoria:Rzeki Azji Kategoria:Geografia historyczna starożytności a most nad Eufratem? ja:ユーフラテス川

Aleppo

Aleppo (arab. Halab, tur. Haleb) - miasto w pn.-zach. Syrii, około 50 km na południe od granicy z Turcją, w połowie drogi między Eufratem a wybrzeżem Morza Śródziemnego, na krańcach Pustyni Syryjskiej, w okolicy półpustynnej, o ostrym klimacie. Siedziba władz prowincji Halab. Drugie co do wielkości miasto Syrii - 1,4 mln mieszkańców (1990), 1,7 mln mieszkańców (1999), 2,0 mln mieszkańców (szacunek z 2003). Jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast Bliskiego Wschodu - od co najmniej 1800 r.p.n.e. Zamieszkane głównie przez Arabów, dość liczni są Turcy i Ormianie, oprócz nich mieszkają w Aleppo Grecy, Kurdowie i Żydzi. Ośrodek przemysłu włókienniczego i spożywczego, ośrodek tkactwa dywanów. Jedno z większych centrów handlowych Bliskiego Wschodu. Węzeł komunikacyjny - skrzyżowanie szlaków kolejowych i drogowych, międzynarodowy port lotniczy, przez miasto przebiega rurociąg z Homsu do Latakiji. Ośrodek nauki i kultury - uniwersytet, muzułmańska szkoła teologiczna, szkoła muzyczna. Liczne zabytki architektury, głównie kultury arabskiej - cytadela Kalat Halab, medresa al-Halawija z XII wieku, meczet Omajjadów z VIII-XI wieku, karawanseraje, łaźnie tureckie. Do osobliwości należy wielki bazar (suk). Tradycja żydowska i muzułmańska podają, że podczas wędrówki z Ur do Kanaanu na fortecznym wzgórzu odpoczywał biblijny patriarcha Abraham. Miał również wypasać swoje stada i doić krowy (Halab al-Szaaba, stąd arabska nazwa miasta). Pamiątką jego pobytu ma być "kamień Abrahama". Starożytne Halpe zostało założone na paśmie wzgórz przecinających w urodzajną dolinę rzeki Halus (dziś Kuwajk), w połowie drogi między Eufratem a wybrzeżem Morza Śródziemnego, na lądowym szlaku handlowym z Europy do Indii. Możliwe, że początki osiedla w miejscu późniejszego miasta datują się od szóstego tysiąclecia p.n.e. Najwcześniejsze wzmianki o Aleppo w źródłach historycznych pochodzą z około 1800 r.p.n.e., gdy było stolicą miejscowego amoryckiego królestwa Jamchad, rywalizującego (między innymi z Babilonem i Aszur) o władzę nad Mezopotamią. Około 1600 r.p.n.e. Aleppo zostało opanowane przez Hetytów i pozostawało pod władzą różnych państw hetyckich do około 800 r.p.n.e. Następnie należało do imperium Urartu, później asyryjskiego (wtedy nazywało się Halman), a następnie - perskiego. W 333 r.p.n.e. zdobył je Aleksander Macedoński, po czym pozostawało pod władzą Seleucydów. Po przebudowie w 280 r.p.n.e. Seleukos I Nikator nadał mu nazwę Beroea. Za czasów Seleucydów powstały pierwsze budowle, które złożyły się potem na najsłynniejszy zabytek Aleppo - cytadelę Kalat Halab, położoną na skalnym wzgórzu w centrum miasta, rozbudowywaną przez kolejnych władców. W 64 r.p.n.e. Aleppo wraz z całą Syrią zostało podbite przez Rzym. Handlowe znaczenie miasta wzrosło po upadku Palmyry w 272. W okresie panowania Rzymu doszło do chrystianizacji Aleppo i okolic. Pierwszym misjonarzem tych terenów był apostoł Szymon. Po okresie prześladowań od I do III wieku nastąpił błyskawiczny rozwój Kościoła na tych terenach - pod koniec IV wieku miasto było już chrześcijańskie, powstała tu jedna z pierwszych stolic biskupich. Od IV do VI wieku w okolicach Aleppo powstało około dwóch tysięcy kościołów i klasztorów. W samym mieście cesarzowa-matka Helena ufundowała wielką bazylikę świętej Barbary ("Wielki Kościół"), istniejącą do dziś. Wiele miejsc kultu uległo zniszczeniu już w napadach Persów, którzy w 540 spalili nawet znaczną część miasta. W 637 Bizantyjczycy utracili miasto na rzecz kalifów abbasydzkich. Pierwsze panowanie arabskie było dla miasta - jeszcze wtedy chrześcijańskiego - życzliwe i tolerancyjne; w VIII wieku miała miejsce kolejna fala chrześcijańskiego budownictwa sakralnego. W 944 Aleppo przeszło pod władzę lokalnej dynastii Hamdanidów, stając się ich stolicą. Ta właśnie dynastia stworzyła cytadelę Kalat Halab. W X wieku nastąpił rozkwit miasta, które stało się ośrodkiem arabskiej nauki, sztuki i kultury. W tym okresie tworzyli w Aleppo słynni poeci al-Mutanabbi i Abu al-Firas al-Hamadani, al-Farabi - najwybitniejszy arabski filozof przed Awicenną, językoznawca ibn Kaalawi. Dla Bizancjum odzyskał je w 962 Nicefor II Fokas, lecz Arabowie opanowali je ponownie już w 987. Od 1070 panowali nad Aleppo Turcy seldżuccy. Dwukrotnie, w 1098 i w 1124, oblegali miasto krzyżowcy, lecz bezskutecznie. Arabowie odzyskali miasto w 1183. Po wojnach krzyżowych nastawienie Arabów wobec chrześcijańskich mieszkańców Aleppo uległo zmianie - mścili się na nich za współpracę z krzyżowcami. Wtedy (1124) odebrano chrześcijanom i zamieniono na meczet katedrę świętej Barbary. W 1158 powstał Wielki Meczet (Al-Dżami Al-Kabir), fundacji sułtana Nur ad-Dina. w latach 1260-1317 panowali w Aleppo Mongołowie, którzy zburzyli cytadelę, następnie znów Arabowie. W 1517 miasto włączono do Imperium Ottomańskiego, w którym pozostawało aż do czasu jego upadku (z wyjątkiem krótkiej okupacji mameluckiej 1832-1840). Panowanie tureckie nie zapewniło jednak tym terenom stabilizacji - częste były walki miejscowych feudałów. Od XVI wieku, wskutek rozwoju handlu europejsko-indyjskiego drogą morską wokół Afryki, Aleppo stopniowo traciło swoje znaczenie handlowego pośrednika miedzy Wschodem a Zachodem. Ostateczny koniec dalekiego handlu na tym szlaku nastąpił po otwarciu drogi morskiej przez Kanał Sueski. W XIX wieku nastąpił upadek miasta na skutek trzęsień ziemi (najsilniejszego w 1822 - zrujnowało również cytadelę) i epidemii (1827, 1832). W 1841 Brytyjczycy próbowali ustanowić na Eufracie komunikację rzeczną między Aleppo a Mezopotamią, jednak okazało się to niemożliwe - szlak wodny był zbyt zaniedbany. U schyłku panowania ottomańskiego w Aleppo działały liczne europejskie placówki dyplomatyczne, rezydowali patriarchowie Antiochii (prawosławny i ormiański), mieściły się biskupstwa (jakobickie i maronickie) i misje łacińskie. Kresem panowania tureckiego w Aleppo była I wojna światowa. Od 1915 do miasta uciekali Ormianie, wypędzani przez Kurdów i Turków w Anatolii. Pod koniec października 1918 wojska brytyjskie zajęły Aleppo - ostatni punkt tureckiego oporu w Palestynie i sąsiednich terytoriach. W wyniku traktatów w Sewrze i w Lozannie Aleppo znalazło się we francuskiej mandatowej Syrii. Czasy kolonialne były czasami rozkwitu miasta, które jednak podupadło znów po oddaniu Turcji rejonu Aleksandretty w 1939 ze względu na odcięcie granicą państwową od tamtejszych śródziemnomorskich portów. Po II wojnie światowej Aleppo częściowo przebudowano. W 1952 przeprowadzono szerokie drogi według planu francuskiego urbanisty Andrzeja Guttona. W 1970 wyburzono część starego miasta (zamkniętego w okręgu murów obronnych o średnicy trzech mil) pod budowę bloków mieszkalnych. W 1982 w Aleppo i pobliskiej Hamie doszło do powstania - sunnickie Bractwo Muzułmańskie wywołało bunt przeciwko rządom ówczesnego prezydenta - alawity Hafeza al-Asada. Powstanie zostało krwawo spacyfikowane przez wojsko - mówi się o 10-30 tysiącach zabitych (w obu miastach). Około 10% mieszkańców miasta stanowią chrześcijanie, podzieleni na wiele denominacji. Aleppo jest siedzibą dziewięciu biskupów: prawosławnego, ormiańskiego, jakobickiego, melchickiego, ormiańsko-katolickiego, jakobicko-katolickiego, maronickiego, chaldejskiego i łacińskiego. Działają również dwa zbory protestanckie: ormiański i arabski. W Aleppo jest czynnych 36 kościołów, cerkwi i zborów oraz 17 kaplic i 36 klasztorów. Władze duchowne różnych denominacji współdziałają ze sobą - istnieje rada ekumeniczna, zbierająca się co tydzień. Aleppo jest sztandarowym przykładem sukcesu ruchu ekumenicznego w miejscu tak trudnym, jak Bliski Wschód. Kategoria:Miasta Syrii Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO ja:アレッポ

Shatt al-Arab

Shatt al-Arab (w języku perskim Arvand Rud) to rzeka południowego Iraku formująca się przez złączenie wód Eufratu i Tygrysu. Uchodzi do Zatoki Perskiej Ma długość około 200 km, a w dolnym biegu wyznacza granicę między Irakiem i Iranem. Nad Shatt al-Arab położona jest Al-Basra, główny port kraju. Prawa do żeglugi i różne roszczenia terytorialne do okolicznych terenów były jednym z oficjalnych powodów wojny iracko-irańskiej (1980-1988). Po zakończeniu wojny przywrócono status quo. Kategoria:Rzeki Azji Kategoria:Irak

Sumer

Sumer (Shumer, Sumeria, Shinar) – starożytna kraina leżąca w południowej części Mezopotamii (dzisiaj południowy Irak). Zamieszkiwali ją Sumerowie, lud nieznanego pochodzenia, który stworzył wysoko rozwiniętą cywilizację, uznawaną za kolebkę kultur Bliskiego Wschodu i Europy. Sumerowie wybudowali na terenie Mezopotamii szereg miast, z których warto wymienić następujące: Eridu, Ur, Lagasz, Umma, Uruk, Kisz, Sippar. Sippar]]

Historia Sumeru

Okres Uruk (4300-3100 p.n.e.)

Sumerowie pojawiają się w południowej Mezopotamii i rozpoczynają budowę kanałów oraz osuszanie rozlewisk w delcie Tygrysu i Eufratu. Powstają pierwsze miasta, z których największym było Uruk, mające około 10 tysięcy mieszkańców. Około 3400 roku p.n.e. pojawiło się pismo obrazkowe, a pod koniec IV tysiąclecia brąz. W początkowo zdominowanych przez rolników miastach pojawiało się coraz więcej rzemieślników. Rozwijał się handel.

Okres Dżemdet Nasr (3100-2900 p.n.e.)

Okres ten jest w prostej linii kontynuacją poprzedniego, a jego wyodrębnienie jest czysto arbitralne, oparte na niewielkich różnicach w stylu i jakości, m.in. w rozplanowaniu świątyń, dekoracjach ścian; jedynie w rzeźbie można zauważyć większe róznice w stosunku do okresu Uruk, głownie w zakresie jej większego rozwoju. Szerzej na ten temat w artykule Dżemdet Nasr.

Okres wczesnodynastyczny (2900-2334 p.n.e.)

Sumerowie coraz lepiej radzili sobie z osuszaniem podmokłych terenów, co powodowało wzrost wydajności rolnictwa. Dzięki temu w roku 2700 p.n.e. Uruk miało już 50 tysięcy mieszkańców. Wzrost gęstości zaludnienia pociągnął za sobą coraz częstsze konflikty między miastami. Pojawiły się armie, królowie, a także prawa, administracja, sądy oraz... korupcja. Silniejsze miasta zaczęły sobie podporządkowywać słabsze. Na początku tego okresu rywalizowały ze sobą trzy spośród sumeryjskich miast-państw: Kisz, Uruk oraz Ur. Bogaty Sumer stał się też celem łupieżczych wypraw Elamitów i górali z gór Zagros. Najprawdopodobniej około roku 2500 p.n.e. Mesilim z Kisz stał się nominalnym władcą całego Sumeru. Po 100 latach dominującą pozycję przejęło miasto Lagasz, aby około 2350 roku p.n.e. ulec Lugalzagasziemu z Ummy, który opanował również, leżący na północ od Sumeru Akad zamieszkany przez ludność pochodzenia semickiego.

Imperium akadyjskie i bezkrólewie (2334-2113 p.n.e.)

W roku 2334 p.n.e. Lugulzagasziego obalił Sargon z Akadu. Sumeryjskim miastom narzucono akadyjskich gubernatorów. Uległo przyśpieszeniu wypieranie języka sumeryjskiego przez języki semickie (np. akadyjski). Na początku XXII w. p.n.e. imperium Akadu padło pod ciosami Gutejczyków, po czym nastąpił kilkudziesięcioletni okres bezkrólewia i najazdów, który zakończył się przejęciem władzy w Sumerze przez Utuhengala z Uruk.

III dynastia z Ur (2113-2004 p.n.e.)

2004 p.n.e. W roku 2113 p.n.e. władca z Uruk został obalony przez swojego gubernatora z Ur, niejakiego Urnammu, który następnie, głównie drogą dyplomatyczną, podporządkował sobie cały Sumer i Akad. Jego następcy stworzyli w obu krainach silną administrację (zasługującą podobno na miano biurokracji) i podbili ziemie leżące na wschód i północ (m.in. Elam). W roku 2025 p.n.e. żyjący na wschodzie Elamici odbili swoją stolicę Suzę i zaczęli atakować Sumer. Dwadzieścia jeden lat później zdobyli i splądrowali Ur.

Okres starobabiloński (2004-1531 p.n.e.)

Po upadku Ur nastąpił okres ostrej rywalizacji między pozostałymi miastami. W tym czasie w wielu sumeryjskich miastach dominowali Semici (np. Amoryci), a język sumeryjski powoli stawał się językiem martwym i w roku 1800 p.n.e. był używany już tylko w literaturze i administracji. Początkowo najsilniejszym miastem było sumeryjskie Isin, które opanowało Akad, a w roku 1931 p.n.e. wypędziło Elamitów z Ur. Jednak pod koniec XX w. p.n.e. na czoło wysunęło się miasto Larsa i na przełomie XIX i XVIII w. p.n.e. ostatecznie podbiło Isin. W roku 1763 p.n.e. potęga Larsy została zniszczona przez Hammurabiego – amoryckiego władcę akadyjskiego Babilonu. Dwadzieścia jeden lat później w Larsie wybuchła rebelia przeciwko władzy Babilonu. Po pięciu latach walk mieszkańcy Sumeru ulegli synowi Hammurabiego, Samsuilunowi. Na tym w zasadzie kończy się historia Sumerów. W roku 1595 p.n.e. Babilon został złupiony przez Hetytów, ale miasta sumeryjskie już się nie podniosły, a sami Sumerowie roztopili wśród ludów semickich. Za potomków Sumerów uznają się Mad'an (tzw. Arabowie z bagien), którzy wciąż zamieszkują mokradła w delcie Eufratu i Tygrysu.

Zobacz też

- bala, en, ensi, gun mada, historia starożytna, mitologia sumeryjska, pieczęć cylindryczna, sztuka sumeryjska i akadyjska, pismo klinowe. pismo klinowe Kategoria:Archeologia Kategoria:Mezopotamia ko:수메르 ja:シュメール

Irak

Irak, Republika Iraku (arab. Al Iraq, العراق; Republika Iraku, Al Jumhuriyatu al Iraq, الجمهوريّة العراق) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, graniczące (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Turcją, Iranem, Zatoką Perską, Kuwejtem, Arabią Saudyjską, Jordanią i Syrią. Stolicą i największym miastem Iraku jest Bagdad.

Informacje ogólne

- Irak obejmuje powierzchnię 434 920 km².
- Struktura ludności: Arabowie - około 75%, Kurdowie około 19%, Asyryjczycy 3-4% (6,5% według AINA - międzynarodowej organizacji asyryjskiej), Turkmeni 1,5%, Azerowie, Persowie.
- Struktura religijna: islam, przy czym szyitów jest 56-61%, a sunnitów - 35-41%. Oprócz muzułmanów spotyka się także chrześcijan (443 tys., w tym 200 tys. katolików obrządków chaldejskiego, łacińskiego, syryjskiego i ormiańskiego), na południu - mandaici, a na północy, wśród Kurdów, jezydów i Ahl-e hakk.
- Używane języki: arabski oraz na północy kurdyjski. Irak ma największe po Arabii Saudyjskiej złoża ropy. Gospodarka jest poważnie zniszczona z powodu wojny w Zatoce Perskiej, późniejszych sankcji ONZ, amerykańskiej interwencji w 2003 roku i niestabilności w okresie powojennym.

Podział administracyjny

Irak dzieli się na 18 prowincji nazywanych muhafazami (w nawiasach podano stolice prowincji):
- Al-Anbar (Ar-Ramadi)
- Al-Basra (Al-Basra)
- Al-Kadisijja (Ad-Diwahijja)
- Al-Musanna (As-Samawa)
- An-Nadżaf (An-Nadżaf)
- As-Sulajmanijja (As-Sulajmanijja)
- At-Tamim (Kirkuk)
- Babilon (Al-Hilla)
- Bagdad (Bagdad)
- Dahuk (Dahuk)
- Dijala (Bakuba)
- Irbil (Irbil)
- Karbala (Karbala)
- Majsan (Al-Amara)
- Niniwa (Mosul)
- Salah Ad-Din (Tikrit)
- Wasit (Al-Kut)
- Zi Kar (An-Nasirijja) z czego 3 północno-wschodnie prowincje As-Sulajmanijja, Dahuk i Irbil tworzą tzw. Kurdyjski Okręg Autonomiczny.

Bogactwa naturalne

Największym bogactwem naturalnym Iraku są bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Pod koniec lat 80 roczne wydobycie plasowało Irak na drugim miejscu wśród bliskowschodnich producentów ropy naftowej. Dzięki dochodom uzyskiwanym z jej sprzedaży w XX wieku kraj systematycznie unowocześniał się, rozwijając swą infrastrukturę i tworząc nowe gałęzie przemysłu. Poza ropą naftową i gazem ziemnym Irak posiada bogate złoża siarki (Miszrak), fosforytów (Akaszot) i metali kolorowych.

Rolnictwo

W rolnictwie jest zatrudnionych 13% ludności zawodowo czynnej, która dostarcza taką samą część produktu krajowego brutto. Ponieważ kraj nie jest samowystarczalny pod względem żywnościowym, produkty rolne są głównym towarem sprowadzanym z zagranicy. Do głównych roślin uprawnych należą daktyle, bawełna, ryż, pszenica, jęczmień, proso. W okolicach wielkich miast rozwija się warzywnictwo i uprawa owoców. Irak należy, obok Egiptu, do głównych światowych producentów daktyli. Największe plantacje palm daktylowych znajdują się w delcie Tygrysu i Eufratu.

Historia

Eufrat Na terenach zajmowanych przez dzisiejszy Irak, około 3500 roku p.n.e. rozwinęła się starożytna cywilizacja Sumerów (Mezopotamia), później narodziły się tam cywilizacje babilońska i asyryjska, podbite w pierwszej połowie VI w. p.n.e. przez Persję. Po podbojach Aleksandra Macedońskiego w latach 334-321 p.n.e. tereny te weszły w skład jego imperium, a następnie były najważniejszą prowincją imperium Seleucydów. Następnie władali tam Partowie i Sasanidzi. W VII wieku n.e. tereny te zostały opanowane przez Arabów i stanowiły centrum arabskiego kalifatu. Od XVI wieku panowali tam Turcy osmańscy walcząc o te ziemie z Persją. W 1917 roku terytorium Iraku zostało zajęte przez wojska brytyjskie pod dowództwem gen. Stanleya Maude (cytat: Przychodzimy jako wyzwoliciele, nie zdobywcy). Od 1918 Irak stał się brytyjskim terytorium mandatowym Ligi Narodów. Antybrytyjskie powstania stłumiono bombardowaniami i użyciem broni chemicznej (gaz musztardowy). Brytyjczycy osadzili na tronie emira Abda Allaha Fajsala.

1932-1979

Obecne państwo powstało oficjalnie w 1932 na terenach brytyjskiego mandatu Ligi Narodów jako monarchia rządzona przez dynastię Haszymidów, lecz ze znacznym wpływem interesów brytyjskich. Wybuch drugiej wojny światowej i upadek Francji w 1940 spowodował wzrost nastrojów antybrytyjskich. Skrajni nacjonaliści żądali zerwania współpracy z Wielką Brytania i nawiązania sojuszu z Niemcami. W latach 1940 i 1941 oficerowie armii irackiej ograniczyli współpracę z armią brytyjską, a przywódcy o nastawieniu panarabskim rozpoczęli tajne rozmowy z Niemcami. W kwietniu i maju 1941 armia brytyjska wkroczyła do Iraku. Rozpoczęły się walki z armią iracką. Konflikt trwał około 30 dni i zakończył się kapitulacją wojsk irackich. Przywódcy panarabscy uciekli z kraju. Pomoc niemiecka na którą liczyli Irakijczycy ograniczyła się do małej jednostki Luftwaffe (7 He-111, 14 Bf-110, 20 Ju-52). Samoloty te latały z irackimi znakami rozpoznawczymi. Nowi przywódcy Iraku przyjęli brytyjskie żądania w sprawie tranzytu wojsk i zaopatrzenia. Przez Irak szła część pomocy amerykańskiej dla Związku Radzieckiego w ramach umowy Lend-Lease. Irak wypowiedział wojnę państwom Osi w styczniu 1942 roku. Zamach stanu z 1958 roku obalił monarchię. W latach 50. wzrosło znaczenie socjalistyczno-nacjonalistycznej arabskiej partii Baas, która głosiła program zjednoczenia wszystkich krajów arabskich (inny odłam rządzi w Syrii) i reform socjalistycznych. Z pomocą CIA Baas dokonała zamachu stanu przeciw rządom prezydenta Kassema w 1963 i ostatecznie przejęła pełnię władzy w roku 1968. Od 1979 do 2003 partia i kraj rządzone były przez Saddama Husajna, który odsunął od władzy wcześniejszego prezydenta - Ahmeda Hassana al-Bakra. Opozycja w Iraku przestała praktycznie istnieć.

1980-1990

Po zwycięstwie rewolucji islamskiej Chomeiniego w Iranie Irak otrzymywał znaczące wsparcie od mocarstw zachodnich (Francja, Wielka Brytania, USA, a także RFN) oraz Związku Radzieckiego i państw arabskich. 7 czerwca 1981 roku izraelskie lotnictwo zbombardowało zbudowany z francuską pomocą reaktor jądrowy Osirak w miejscowości Tuwaitha koło Bagdadu (pierwsze bojowe użycie samolotów F-16) obawiając się, że być to zaczątek irackiego programu budowy broni atomowej. 22 września 1980 pod pretekstem konfliktu granicznego o Shatt al-Arab - połączone ujście do Zatoki Perskiej rzek Tygrys i Eufrat - wojska irackie przekroczyły granicę z Iranem i doszło do trwającej osiem lat wojny iracko-irańskiej. Wybuch wojny spowodował zbliżenie między Zachodem i Irakiem (w 1982 USA usunęły Irak z listy krajów wspierających terroryzm i nawiązały stosunki dyplomatyczne). W krwawym i wyniszczającym konflikcie (łączne straty rzędu 400 mld USD), w którym obie strony łamały konwencję genewską, a wojsko irackie od 1983 wielokrotnie używało broni chemicznej, zginęło do miliona ludzi. 18 sierpnia 1988 wobec rosnącego wsparcia Zachodu i ZSRR dla Husajna Iran zdecydował się podpisać zaproponowane przez ONZ zawieszenie broni. W połowie lat 80. wojsko krwawo stłumiło powstanie irackich Kurdów. W czasie pacyfikacji północy kraju używano broni chemicznej przeciwko cywilom. 17 marca 1988 wojsko irackie dokonało przy pomocy broni chemicznej masakry 5 tysięcy mieszkańców (75% ofiar stanowiły kobiety i dzieci) kurdyjskiego miasta Halabdża. Podobny los spotkał setki innych kurdyjskich wiosek.

1990-2000

W 1990 władze Iraku wystąpiły z roszczeniami do terytorium Kuwejtu, który stanowił kiedyś część terytorium mandatowego Ligi Narodów. Na rozkaz Saddama Husajna wojska irackie siłą zajęły terytorium tego kraju. Po agresji irackiej na Kuwejt i aneksji tego państwa w 1990 r., Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucjach nr 660 z 2 sierpnia 1990 i 668 z 29 listopada 1990 wezwała Irak do natychmiastowego wycofania się z zagarniętych ziem, nałożyła nań sankcje ekonomiczne i upoważniła państwa członkowskie do użycia wszelkich dostępnych środków w celu zmuszenia Iraku do przestrzegania wymienionych rezolucji. Brak efektów w negocjacjach spowodował powstanie wielonarodowej koalicji (38 państw) i podjęcie działań zbrojnych przeciwko Irakowi. 17 stycznia 1991 roku doszło do operacji znanej jako Pustynna Burza, która doprowadziła do wyparcia wojsk irackich z Kuwejtu. Przed operacją lądową sił połączonych Pustynny Miecz oddziały irackie zostały rozbite atakami z powietrza. W tym czasie Irak wystrzelił kilkadziesiąt rakiet Scud na cele w Izraelu oraz Arabii Saudyjskiej, ale bez większych efektów. Wycofujące się siły irackie podpaliły także większość szybów naftowych w Kuwejcie. Po kilkutygodniowej wojnie siły irackie zostały rozbite, zmuszone do wycofania się z Kuwejtu i przyjęcia warunków zawieszenia broni. Ponieważ mandat ONZ pozwalał tylko na wyparcie wojsk irackich z Kuwejtu, działania wojenne zostały przerwane po wycofaniu się Irakijczyków. W operacji Pustynna Burza uczestniczył także polski kontyngent (319 osób), w skład którego wchodziły: okręt szpitalny (ORP Wodnik) i ratowniczy (ORP Piast) oraz personel medyczny (baza w saudyjskim porcie Al-Jubail). W wojnie zginęło do 200 tys. Irakijczyków (głównie zmobilizowanych rezerwistów) i 148 żołnierzy koalicji antyirackiej. Praktycznie nietknięta pozostała 100-tysięczna Gwardia Rewolucyjna - ostoja władzy Saddama, która zdołała się wycofać w głąb Iraku. W czasie nalotów mimo wykorzystania tzw. inteligentnej broni zginęło wielu irackich cywili (szacunkowo 10-15 tysięcy). Między innymi 13 lutego w zbombardowanym schronie w Bagdadzie zginęło 315 kobiet i dzieci. Koalicja antyiracka nie udzieliła także pomocy wywołanym z jej inspiracji powstaniom szyitów w południowym Iraku oraz Kurdów na północy. Na mocy mandatu ONZ powstały jedynie strefy zakazu lotów dla irackich samolotów powyżej 36 oraz poniżej 33 równoleżnika. W czasie tłumienia powstań przez Gwardię Husajna zginęło ok. 60 tysięcy osób, a 1,5 mln Kurdów uciekło do Turcji i Iranu. Aby zniszczyć szyicką zbrojną opozycję, Husajn nakazał osuszyć bagna w delcie Tygrysu i Eufratu. Po wojnie na mocy mandatu ONZ prowadzone były w Iraku kontrole tamtejszego przemysłu celem unieszkodliwienia rozpoczętego jeszcze z pomocą państw Zachodu irackiego programu budowy broni masowego rażenia. Jednocześnie nałożone zostało ścisłe embargo gospodarcze na Irak, który może wyeksportować jedynie tyle ropy, aby za pieniądze uzyskane z jej sprzedaży kupić żywność i lekarstwa. W praktyce zasady embarga nie umożliwiały nawet tego, a w dodatku znaczne sumy pieniędzy zostały sprzeniewierzone przez przedstawicieli reżimu Husajna. W wyniszczonym wojną kraju doszło do katastrofy humanitarnej, w wyniku której zmarło co najmniej kilkaset tysięcy ludzi - głównie dzieci, a Irak z dość bogatego - jak na standardy regionu - kraju stał się jednym z najbiedniejszych. Pomimo końca wojny i braku mandatu ONZ samoloty brytyjskie i amerykańskie patrolujące lotnicze "strefy bezpieczeństwa" na północy i południu wielokrotnie bombardowały cele naziemne - według przedstawicieli Pentagonu w odpowiedzi na próby namierzania czy zestrzeliwania ich przez stanowiska obrony przeciwlotniczej. W 1998 roku Husajn zerwał współpracę z inspektorami ONZ, oskarżając ich o działalność szpiegowską na rzecz USA oraz o przedłużanie inspekcji w celu przeciwdziałania zdjęciu nałożonych sankcji.

Inwazja 2003 r. i amerykańska obecność w Iraku

Od 2002 roku Stany Zjednoczone prowadziły przygotowania do kolejnego uderzenia na Irak. Stojąc przed groźbą wojny, Husajn zgodził się na powrót inspektorów ONZ. Amerykańskie plany nie zyskały poparcia wszystkich członków NATO, doprowadzając do kryzysu w Sojuszu Północnoatlantyckim. m.in. pomimo nacisków ze strony Francji i Niemiec, Polska poparła Stany Zjednoczone. Wojna wywołała także gwałtowną reakcję części opinii publicznej - 15 lutego 2003 roku przez świat przetoczyły się manifestacje antywojenne, które - jak się szacuje - w samej Europie zgromadziły ponad 10 milionów osób. Ocenia się, że był to największy globalny protest w historii. 20 marca 2003 roku we wczesnych godzinach rannych amerykańskie i brytyjskie samoloty uderzyły na cele w Bagdadzie. Następnego dnia na terytorium Iraku wkroczyły wojska koalicji. Prezydent Bush ogłosił rozpoczęcie operacji "Iracka wolność". W wojnie brały udział wojska USA, Wielkiej Brytanii, Polski i Australii a na morzu wspierały je Dania i Hiszpania. Na północy Iraku aliantom pomogli kurdyjscy rebelianci zdobywając miasto Mosul. 9 kwietnia wojska amerykańskie zdobyły Bagdad. Irakijczycy w euforii niszczyli wszelkie wizerunki Saddama Husajna znajdujące się na ulicach. 1 maja prezydent USA George W. Bush ogłosił koniec poważniejszych walk w Iraku. Irak został podzielony na cztery strefy (przez zwolenników interwencji zwane "strefami stabilizacyjnymi", a przez przeciwników - "strefami okupacyjnymi"). Dwie północne kontrolują Amerykanie, południową Brytyjczycy, a środkową stojący na czele międzynarodowej dywizji Polacy. Alianci wprowadzili własną administrację oraz powołali z dniem 13 lipca Radę Zarządzającą złożoną z przedstawicieli głównych grup ludności - szyitów, sunnitów i Kurdów - w proporcjach w przybliżeniu odpowiadających proporcjom ludnościowym Iraku, w większości jednak złożoną z emigrantów prześladowanych przez reżim Husajna, którzy powrócili do Iraku po jego upadku. Walki jednak wbrew przedwczesnym deklaracjom amerykańskim nie ustały. Grupy, nazywane przez jednych - z racji stosowanych krwawych metod - terorystami, a przez innych - z racji głoszonych celów - bojownikami lub ruchem oporu działają przede wszystkim na terytoriach zamieszkanych przez sunnitów (tzw. Trójkąt sunnicki); na terenach szyickich i kurdyjskich walki są rzadsze. Celem ataków są przede wszystkim wojska stabilizacyjne, Irakijczycy podejmujący współpracę z Aliantami (np. policjanci, urzędnicy), oraz pracownicy ONZ. Podejmowane są też ataki na infrastrukturę, przede wszystkim na ropociągi. Poza tym dochodzi też do starć pomiędzy poszczególnymi grupami Irakijczyków. Paradkosem jest to, że więcej irakijczyków-cywili zginęło z rąk terrorystów niż aliantów. Największym zamachem nie skierowanym bezpośrednio przeciwko siłom stabilizacyjnym było wysadzenie, przez terrorystów