:: wikimiki.org ::

VI Tysiąclecie P.n.e.

VI tysiąclecie p.n.e.

VII tysiąclecie p.n.e. VI tysiąclecie p.n.e. V tysiąclecie p.n.e.

Wydarzenia

- około 6000 p.n.e.
- początek okresu ubajdzkiego w południowej Mezopotamii
- rozprzestrzenienie rolnictwa w Europie Południowej
- pierwsze wyroby garncarskie w Europie
- początki udomowienia bydła na Bliskim Wschodzie
- początki uprawy pszenicy i jęczmienia oraz hodowli owiec w Egipcie
- najdawniejsze ślady rolnictwa na subkontynencie indyjskim
- rozwój systemów nawadniania na podgórzu Zagros
- w Hassuna w Mezopotamii powstaje ceramika wypalana w piecach
- uprawa prosa na Saharze
- początek osadnictwa na Krecie
- najwcześniejsze wsie rolnicze w górach Beludżystanu
- około 5800 p.n.e. - początek uprawy prosa w północnych Chinach
- około 5500 p.n.e.
- początek kultury Halaf w Mezopotamii
- osady rolnicze i irygacja w południowej Mezopotamii
- wytop miedzi w Iranie
- hodowla owiec i kóz w Afryce
- uprawa bawełny na subkontynencie indyjskim
- w mieście Khirokitia na Cyprze żyło około 1500 ludzi
- około 5400 p.n.e. - początek kultury ceramiki wstęgowej w Europie Środkowej Kategoria:Kartka z kalendarza-tysiąclecie

VII tysiąclecie p.n.e.

VIII tysiąclecie p.n.e. VII tysiąclecie p.n.e. VI tysiąclecie p.n.e.

Wydarzenia

- około 7000 p.n.e.
- obróbka miedzi w górach Zagros i Taurusie
- udomowienie kóz na Bliskim Wschodzie
- początek rozpowszechniania się stałych osad rolniczych
- uprawa soczewicy i grochu
- Jerycho otoczone murem
- uprawa papryki, cukini i fasoli w Meksyku
- uprawa ziemniaków w Andach
- około 6700 p.n.e. - udomowienie owiec na Bliskim Wschodzie
- około 6500 p.n.e.
- uprawa ryżu w dolinie Jangcy w Chinach
- udomowienie świń oraz powszechne użycie ceramiki na Bliskim Wschodzie
- w Çatal Höyük w Anatolii powstają wyroby z lnu, miasto zamieszkuje 10 tysięcy ludzi
- udomowienie bydła na wschodniej Saharze
- pojawienie się rolnictwa oraz udomowienie bydła na Bałkanach
- gipsowe figurki przedstawiające ludzi z Ain Ghazal w Jordanii
- około 6200 p.n.e. - wytop rudy miedzi i producja tkanin w Çatal Höyük Kategoria:Kartka z kalendarza-tysiąclecie

Rolnictwo

Rolnictwo - jeden z działów gospodarki, którego głównym zadaniem jest dostarczenie żywności. Rolnictwo uzyskuje produkty roślinne i zwierzęce dzięki uprawie roli i roślin oraz chowu i hodowli zwierząt. Badaniem rolnictwa zajmuje się dział nauk rolniczych, m.in. agrotechnika, zootechnika, agronomia, agrobiologia, agrochemia, agroekologia, agrogeologia, agrometeorologia, agroklimatologia, itp. Historia rolnictwa: Rolnictwo należy do najstarszych dziedzin wytwórczości materialnej człowieka - jego początki datuje się na neolit - 10000 do 3000 lat p.n.e. Przejście od łowiectwa i zbieractwa do uprawy roli doprowadziło do "rewolucji" w społecznościach ludzkich, przy czym często wymieniana fazą pośrednią był etap tworzenia ogrodów, które służyły jako tymczasowe zabezpieczenie dla społeczeństw zbieracko-łowieckich na wypadek nieurodzaju. Zmienił się ich tryb życia, z koczowniczego na osiadły; doprowadził do powstania liczniejszych i bardziej złożonych form społecznych, aż do powstania pierwszych wysokich kultur ludzkich; umożliwił dalszą ewolucję umysłowości człowieka; zmienił stosunek człowieka do przyrody, którą zaczął dostosowywyać do własnych potrzeb. Pierwsza uprawa roli rozpoczęła się ok. 8000 r. p.n.e. na Bliskim Wschodzie (żyzny półksiężyc, Mezopotamia, Egipt), a wkrótce niemal jednocześnie w trzech oddalonych od siebie częściach świata: na obszarze współczesnych Chin, Meksyku i Peru. Pierwszymi roślinami uprawnymi były różne rodzaje pszenicy i jęczmienia (Bliski Wschód). W Azji Południowo-Wschodniej były to groch, bób, ryż i proso, natomiast w Ameryce Środkowej i Południowej - dynia, fasola i kukurydza. I tak dzięki uprawie roślin mogły się rozwinąć wielki cywilizacje starożytne, nazywane niekiedy od głównych roślin uprawnych cywilizacją pszenicy, ryżu i kukurydzy. Nieco wcześniej doszło do udomowienia niektórych zwierząt: owiec i kóz - ok. 10000-7000 lat p.n.e., później bydło i świnie - ok. 6000 lat p.n.e. Doszło do tego także na Bliskim Wschodzie, skąd, zarówno uprawa roślin, jak i hodowla zwierząt, rozprzestrzeniła się po całym Starym Świecie.

Zobacz też

- agraryzm
- chłopi
- ogrodnictwo
- przemysł
- warzywnictwo
- rolnictwo ekologiczne
- sadownictwo
- trójpolówka Kategoria:Rolnictwo Kategoria:Antropologia Kategoria:Ekologia Kategoria:Gospodarka narodowa Kategoria:Rośliny uprawne ko:농업 ja:農業 simple:Agriculture

Europa Południowa

Europa Południowa (Europa Śródziemnomorska) - nazwa stosowana dla określenia państw trzech wielkich półwyspów na południu Europy: Iberyjskiego, Apenińskiego i Bałkańskiego. Są to następujące państwa: Portugalia, Hiszpania, Andora, Włochy, San Marino, Watykan, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia i Czarnogóra, Macedonia, Albania, Bułgaria, Rumunia, Grecja i część Turcji, zajmujące powierzchnię około 1,43 mln km², z liczbą ludności sięgająca 163 mln mieszkańców (2001).

Turcji

Kraje Europy Południowej łączy dziedzictwo Imperium Rzymskiego oraz powiązania gospodarcze w basenie Morza Śródziemnego. Zobacz: kraje śródziemnomorskie - Europa Zachodnia - Europa Środkowa - Europa Środkowo-Wschodnia - Europa Wschodnia - Europa Północna Kategoria:Europa ko:남유럽 ja:南ヨーロッパ

Bliski Wschód

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) - nazwa stosowana dla określenia obszaru geograficznego leżącego na styku trzech kontynentów Europy, Azji i Afryki.

Geografia

Obejmuje on państwa położone w południowo-zachodniej Azji i północno-wschodniej Afryce. Najczęściej do krajów Bliskiego Wschodu zalicza się: Arabię Saudyjską, Bahrajn, Cypr, Irak, Iran, Izrael z Autonomią Palestyńską, Jemen, Jordanię, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syrię, Turcję, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Egipt i Sudan. W sumie zajmują one powierzchnię ok. 9,7 mln km² z liczbą ludnością przekraczającą 300 mln mieszkańców (1995).

Historia

Region ten jest kolebką wielkich cywilizacji starożytnych (Mezopotamia, starożytny Egipt) oraz trzech wielkich religii monteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Przez wiele wieków było to centrum starożytnego świata.

Uwarunkowania polityczne

Współcześnie pod względem kulturowym zdecydowaną większość stanowi ludność arabskojęzyczna wyznająca islam (oprócz Arabów również Turcy) - zobacz: cywilizacja arabska. Region ten był i nadal jest niestabilny pod względem politycznym, by wymienić tylko konflikt palestyński i związane z nim wojny izraelsko-arabskie, wojnę iracko-irańską czy wojnę w Zatoce Perskiej.

Gospodarka

Bliski Wschód jest bardzo ważnym regionem gospodarczym, gdzie koncentruje się znaczna część światowego wydobycia ropy naftowej. Ponadto krzyżują się tu ważne międzynarodowe linie komunikacji lotniczej i morskiej (Kanał Sueski).

Pozostałe informacje

Określenia Bliski, Środkowy i Daleki Wschód to typowy przykład nazwy etnocentrycznej, a w tym wypadku europocentrycznej, czyli z punktu widzenia Europejczyków. Nazwa "Bliski Wschód" oznaczała południowo-zachodnią Azję. Kategoria:Regiony świata Kategoria:Azja Kategoria:Afryka ja:中東 simple:Middle East zh-cn:中东地区

Egipt

Egipt (łac. Aegyptus, gr. Aigyptos; nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu, Jumhuriyat Misr al-Arabiyah) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce nad Morzem Śródziemnym, pomiędzy Libią a Izraelem i Strefą Gazy. Długość granic: całkowita 2689 km (w tym: Strefa Gazy 11 km, Izrael 255 km, Libia 1150 km, Sudan 1273 km) Długość wybrzeża: 2450 km
Najwyższy punkt: Góra Katarzyny 2629 m n.p.m.
Najniższy punkt: Al-Kattara -133 m p.p.m.
Inne ważne miasta to: Aleksandria, Asuan, Asyut, Mehalla El-Kubra, Giza, Hurghada, Luksor, Kom Ombo, Port Safaga, Port Said, Sharm el Sheikh, Shubra-El-Khema, Suez
Religie: muzułmanie (dominują sunnici) 94%, chrześcijanie koptyjscy i inni 6%
Język oficjalny: arabski
Inne języki: angielski i francuski
Święto narodowe: Rocznica Rewolucji, 23 czerwca
Ustrój: republika
Partie polityczne: Partia Narodowo-Demokratyczna, Postępowa Partia Jedności, Socjalistyczna Partia Liberalna
Parlament: Zgromadzenie Narodowe - 454 miejsca
Konstytucja: z 11 września 1971 roku
Podział administracyjny: 26 gubernatorstw (muhafazat)
System prawny: oparty na prawie anglosaskim, prawie islamskim, kodeksie napoleońskim; sądowniczy organ rewizyjny - Sąd Najwyższy i Rada Stanu (nadzoruje słuszność decyzji administracyjnych); Egipt zaakceptował z zastrzeżeniami zwierzchnictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości
Złoża bogactw naturalnych: ropa naftowa, gaz ziemny, ruda żelaza, fosforany, mangan, wapień, gips, talk, azbest, rudy ołowiu i rudy cynku

Historia

Tereny w dolinie i delcie Nilu są kolebką cywilizacji starożytnego Egiptu. W układzie chronologicznym:
- Stare Państwo
- Średnie Państwo
- Nowe Państwo
- panowanie asyryjskie
- panowanie perskie
- panowanie Ptolemeuszy
- panowanie rzymskie
- panowanie bizantyjskie
- panowanie arabskie
- panowanie Saladyna - dynastia Ajjubidów
- panowanie mameluków
- panowanie osmańskie
- panowanie francuskie
- panowanie angielskie
- niepodległość - 28 lutego 1922 roku Niektóre miejscowości egipskie o znaczeniu historycznym:
- Abukir
- Abu Simbel Niektórzy królowie i królowe starożytnego Egiptu:
- Hatszepsut Niektórzy bogowie starożytnego Egiptu:
- Hathor Znani archeolodzy prowadzący prace w Egipcie:
- Jean Francois Champollion
- William Flinders Petrie
- Howard Carter

Warunki naturalne i geografia fizyczna

Howard Carter] Howard Carter]
- Pustynia Libijska
- Pustynia Arabska
- Dolina Nilu
- Półwysep Synaj

Uwarunkowania hydrologiczne

Jedyna stała rzeka to Nil. Jezioro Nasera - sztuczny zbiornik powstały w wyniku przegrodzenia Nilu Wielką Tamą Asuańską. Klimat: zwrotnikowy skrajnie suchy, jedynie w wąskim pasie wybrzeża Morza Śródziemnego podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Lato (od maja do października) jest gorące i suche, z możliwymi gwałtownymi spadkami temperatury w nocy. Zima jest chłodniejsza, zwłaszcza w regionach pustynnych. Na wiosnę (od końca kwietnia do czerwca), wieje chamsin, gorący suchy wiatr, niosący pył pustynny, burze piaskowe i upały. Średnia temperatura stycznia na północy wynosi 12-14°C, na południu do 17°C, a lipca - około 23°C na północy, do 33°C na południu. Roczna suma opadów na północy wynosi do 200 mm, na południu zaledwie do kilku milimetrów.

Fauna i flora

- tamaryszek

Kultura i sztuka

- Nadżib Mahfuz - laureat literackiej Nagrody Nobla z roku 1988

Ciekawostki

- Pachnidła
- Starożytni Egipcjanie do produkcji swoich słynnych perfum używali kardamonu, cynamonu i gorzkich migdałów.

Znani współcześni Egipcjanie

- Boutros Boutros-Ghali
- Nadżib Mahfuz
- Hosni Mubarak
- Anwar Sadat
- Omar Sharif

Zobacz też

- Egipt faraonów
- Egipt faraonów (tablica chronologiczna)
- historia Afryki
- starożytny Egipt
- Zjednoczona Republika Arabska Kategoria:Egipt als:Ägypten zh-min-nan:Ai-ki̍p ko:이집트 ms:Mesir ja:エジプト simple:Egypt th:ประเทศอียิปต์

Mezopotamia

Mezopotamia (gr.: Μεσοποταμία - Międzyrzecze, nazwa przejęta z języka perskiego Miyanrudan i aramejskiego Beth-Nahrain) to starożytna kraina na Bliskim Wschodzie leżąca w dorzeczu rzek: Tygrysu i Eufratu. Pod pojęciem Mezopotamii, jako historycznej krainy, rozumie się tereny rozciągające się nieco szerzej niż wskazuje to sama jej nazwa - Międzyrzecze, gdyż zazwyczaj przyjmuje się, że leży ona w trójkącie: Aleppo - jezioro Urmia - ujście rzeki Shatt al-Arab (rzeka powstała po połączeniu Eufratu i Tygrysu). Ogólnie można podzielić Mezopotamię na kilka głównych, historycznych obszarów: północna część to Asyria, a południowa to Babilonia, z kolei ta ostatnia dzieli się na Sumer (położony na południu nad zatoką) i Akad, leżący w północnej części Babilonii. Obecnie tereny Mezopotamii położone są głównie w granicach Iraku, a także Syrii, Kuwejtu, Iranu oraz Turcji. Turcji

Prehistoria: Paleolit

Kraina, która jest uznawana za kolebkę cywilizacji, była zmieszkała już od końca paleolitu. W tym czasie największe wpływy miała kultura kebaryjska, której nosiciele obozowali w jaskiniach lub w tymczasowych obozowiskach, a trudnili się myślistwem i zbieractwem. Około 11000 - 9000 p.n.e. w Mezopotamii rozprzestrzeniła się kultura natufijska, bardziej powszechna od swojej poprzedniczki, której stanowiska odnaleziono nad Eufratem w Syrii.

Prehistoria: Neolit i chalkolit (ok. 7000 - 3750 p.n.e.)

Od VII do V tysiąclecia p.n.e. nastąpiło upowszechnienie się rolnictwa i hodowli, a co za tym idzie form stałego osadnictwa jako stylu życia. Przemiany te były konsekwencją tzw. rewolucji neolitycznej (zapoczątkowanej już znacznie wcześniej, bo przed VII tys. p.n.e.). W okresie chalkolitycznym oprócz narzędzi wykonanych z kamienia pojawiają się narzędzia zrobione z miedzi. Zaczęło dynamicznie rozwijać się garncarstwo, będące jednym z obszarów, na którym zaczęła się rozwijać sztuka, której przejawy można zauważyć także w coraz liczniejszych figurkach wyobrażających m.in. zwierzęta i kobiety - te ostatnie to przejaw kultu bogini matki. Z punktu widzenia etnicznego nie można określić, jakie ludy zamieszkiwały wtedy Mezopotamię. Poszczególne grupy ludności zamieszkujące te tereny identyfikowane są na podstawie wykopalisk archeologicznych i otrzymały nazwy utożsamiane z określeniami kultur archeologicznych od nazwy miejsca, gdzie zostały po raz pierwszy zidentyfikowane i wyodrębnione na podstawie oryginalnych cech charakterystycznych związanymi z pozostawionymi przez nie śladami materialnymi. Do najbardziej znaczących kultur przedhistorycznych na terenie Mezopotamii aktualnie należą:
- kultura Hassuna 5800 - 5500 p.n.e.
- kultura Samarra 5600 - 5000 p.n.e.
- kultura Halaf 5500 - 4500 p.n.e.
- kultura Ubajd 5000 - 3750 p.n.e. Wspólnymi cechami w/w kultur - zwłaszcza trzech pierwszych - to min.:
- rolniczy charakter prowadzonej gospodarki;
- budowa domów z ogólnie dostępnych na tych terenach materiałów takich jak glina, trzcina i kamień;
- rozwinięte gliniane garncarstwo bogato dekorowane w geometryczne i figuralne wzory - w tej dziedzinie wyraźnie wybija się kultura Halaf;
- wierzenia oparte na kulcie bogini-matki - jest to odzwiercedlone w materiale archeologicznym, gdzie znaleziono liczne, wspomniane już, figurki kobiece. Kultura Ubajd, poza wymienionymi cechami wspólnymi, znacznie jednak wyróżnia się od pozostałych zarówno zasięgiem (jako pierwsza zajmowała obszar niemal całej Mezopotamii), jak i rozmachem w budownictwie osiedli/miast i architekturą - już w zasadzie monumentalną (świątynie). Najprawdopodobniej to właśnie w okresie Ubajd powstały takie osiedla jak: Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które później wyrosły na znaczne ośrodki miejskie w południowej Mezopotamii. Wtedy też opanowano sztukę nawadniania pól na większą skalę poprzez budowę skomplikowanej sieci kanałów - pozwoliło to na zagospodarowanie znacznej części nieużytków na terenach pustynnych, a to z kolei było jednym z czynników przyspieszających bardzo szybki rozwój społeczeństwa. Również w tym okresie (Ubajd) nastąpiły ruchy migracyjne na terenach Mezpotamii, do której zaczęły napływać ludy pasterskie, w zasadzie nierozpoznawalne dla nas etnicznie, chociaż przypuszcza się, że były to ludy semickie. Kultura Ubajd jest ściśle powiązana z historycznym okresem Sumerów, którzy pojawili się na terenach Mezopotamii ok. połowy IV tysiąclecia p.n.e. - chociaż są również hipotezy o ich autochtonicznym pochodzeniu czyli Sumerowie wyrosliby z miejscowych kultur przedhistorycznych.

Historia: zarys dziejów do czasów panowania Sasanidów

Okres sumeryjsko - akadyjski (III tysiąclecie p.n.e.)

- okres Uruk: 3750 p.n.e. - 3150 p.n.e.
- okres Dżemdet Nasr: 3150 p.n.e. - 2900 p.n.e.
- okres wczesnodynastyczny: 2900 p.n.e. - 2350 p.n.e.
- okres akadyjski: 2350 p.n.e. - 2112 p.n.e.
- okres nowosumeryjski - tzw. III dynastia z Ur: 2112 p.n.e. - 2025 p.n.e. Od okresu Uruk aż do panowania w południowej Mezopotamii III dynastii z Ur mamy do czynienia z sumero-akadyjskim rozdziałem dziejów Mezopotamii, co wynika stąd, że twórcami owego okresu były zasadniczo dwa ludy: Sumerowie i semiccy Akadowie, a syntezą ich wspólnego dorobku kulturowego jest okres wieńczący czasy ich hegemonii w postaci III dynastii z Ur. Większość badaczy zgadza się obecnie z tym, że twórcami kultury Uruk i Dżemdet Nasr byli już Sumerowie. Oba okresy cechował bezprecedensowy rozwój techniczny i urbanistyczny, przy czym w tym ostatnim przypadku nie chodziło tylko o liczbę miast (która znacząco zresztą wzrosła), ale także o ich wielkość i zmiany w zakresie architektury. Najbardziej doniosłym wydarzeniem okresu Uruk to wynalezienie pisma (ok. 3300-3200 p.n.e.), które w formie piktograficznej służyło głównie celom administracyjno-gospodarczym. Ceramika kultury Uruk, pomimo niewątpliwej ciągłości z okresem Ubajd, charakteryzuje się innowacjami dekoracyjnymi i zastosowaniem gliny w dwóch barwnych odmianach: czerwonej i szarej. Z kolei w okresie Dżemdet Nasr naczynia były bardziej pękate, z krótkimi szyjkami dekorowane wzorami geometrycznymi w kolorze ciemnoczerwonym lub czarnym. Okres wczesnodynastyczny, mimo iż jest już reprezentowany przez źródła pisane, to jednak w dalszym ciągu, aby go bliżej poznać, konieczne jest oparcie się na znaleziskach archeologicznych. W tym okresie wyraźnie zaznaczyła się ekspansja kultury sumeryjskiej w kierunku północnym, głównie wzdłuż Eufratu. W południowej Mezopotamii znakomicie rozwijały się i prosperowały liczne miasta-państwa (m.in. Lagasz, Ur, Uruk, Umma), których władcy toczyli między sobą zaciekłe spory i wojny. Na jakiś czas dominację nad pozostałymi miastami-państwami udawało się uzyskać temu lub innemu ośrodkowi. Do najbardziej znanych postaci tego okresu należeli: Umma
- Mesanepada – ok. 2650 r. p.n.e. założył tzw. I dynastię z Ur i podczas swego ok. 40-letniego panowania podporządkował sobie m.in. Nippur i Kisz;
- Eanatum, władca Lagasz od ok. 2455 p.n.e. – podporządkował sobie Ur, Uruk i Kisz oraz odparł najazd Elamitów – dla potomnych znany przede wszystkim ze słynnej „Steli Sępów”;
- Lugalzagesi – władca Ummy ok. 2340-2316 p.n.e. – podczas swego niemal ćwierćwiekowego panowania podporządkował on sobie Lagasz, Ur, Uruk i wiele inych ośrodków politycznych w Sumerze. Panowanie Lugalzagesiego zamyka okres starosumeryjski, dziejów Mezopotamii. Władca ten uległ nowemu hegemonowi – Sargonowi, którego panowanie rozpoczyna nowy okres historyczny – okres akadyjski. Jak wskazuje nazwa okresu, rządy w Mezopotamii przejęli Akadowie – semicki lud, który nie był czymś nowym w strukturze etnicznej w tym regionie, gdyż przez cały okres wczesnodynastyczny, stopniowo przenikał w struktury ludności. Okres akadyjski zdominowany był głównie przez dwie wybitne postacie – założyciela dynastii Sargona i jego wnuka Naramsina. Sargon, uważany powszechnie za twórcę pierwszego imperium w dziejach świata, w stosunkowo krótkim czasie podporządkował sobie południową i środkową Mezopotamię (Sumer i Akad). Rządził państwem z nowo założonej przez siebie stolicy – miasta Akad (Agade). Zasięg podbojów i terenów, którymi rządził Sargon jest trudny do ustalenia – na pewno podporządkował sobie większość Mezopotamii. Trwają spory i dyskusje na temat gdzie i czy w ogóle dotarł na takie obszary jak wybrzeże Morza Śródziemnego, Anatolię a nawet Cypr. Niektórzy badacze uważają, że część podbojów zrealizowali jego następcy – zwłaszcza Naramsin. Ten ostatni znany jest dla nas ze słynnej „Steli zwycięstwa”, jaka dotrwała do naszych czasów po zwycięstwie nad Lulubejami z gór Zagros. Upadek dynastii akadyjskiej nastąpił najprawdopodobniej za rządów syna Naramsina – Szarkaliszarri, w wyniku najazdów Elamitów, Gutejów (którzy dali się już we znaki już za czasów Naramsina), a także przez liczne powstania miast-państw na terenie Sumeru. Po akadyjskim interludium, władza ponownie wróciła do Sumerów, którzy w postaci III dynastii z Ur, ostatni raz rządzili w Mezopotamii. Jednakże wzorce, jakie pozostawili Akadowie, długo będą wyznaczały cele i ambicje władców mezopotamskich, aż do Asyryjczyków włącznie. Zanim jednakże Sumerowie odzyskali panowanie na terenie Mezopotamii, przez około wiek dominowali w niej Gutejowie (Gutejczycy, Gutowie). Dominacja ich jest stosunkowo słabo odzwierciedlona w źródłach – panuje opinia, że kulturalnie stali oni na dość niskim poziomie i nie pozostawili po sobie ani dzieł piśmiennych, ani żadnych znaczących wytworów sztuki (przynajmniej do tej pory takowych nie znamy), ograniczając się tylko do biernego przejmowania tradycji sumero-akadyjskiej. Z drugiej jednak strony rządy Gutejów charakteryzują się sporą dozą liberalizmu w Mezopotamii w stosunku do istniejących wtedy miast-państw. Wiele ośrodków sumeryjskich znakomicie się rozwijało, zarówno gospodarczo, jak i kulturalnie, przeżywając okres względnego dobrobytu. Być może za ich panowania w Mezopotamii zaczęto używać koni. Władza Gutejów upadła w wyniku akcji zbrojnej wielu sumeryjskich miast-państw pod przewodnictwem władcy Uruk Utuhengala, który z kolei po kilkunastu latach dominacji w południowej Mezopotamii został zdetronizowany przez jednego ze swoich dowódców wojskowych niejakiego Urnammu – założyciela tzw. III dynastii z Ur. UrnammuTymczasem pod koniec przewagi Gutejów w Mezopotamii w południowej jej części, gdzie władza ich była znacznie słabsza, do znaczenia doszło Lagasz pod energicznym panowaniem Gudei, który rozciągnął swą władzę na kilka innych ośrodków na południe od miast Ur i Eridu. Okres panowania Gudei w Lagasz to czas znacznego wzrostu politycznego, gospodarczego i kulturalnego tegoż ośrodka, wchłoniętego później przez władców III dynastii z Ur. Wspomniany wyżej Urnammu, po przejęciu władzy w Ur, rozpoczął okres restauracji sumeryjskiej, który do historii przeszedł pod nazwą tzw. okresu III dynastii z Ur i uważany jest za jeden z najświetniejszych w jej dziejach, będąc syntezą dorobku Sumerów i Akadów. Władcy tejże dynastii w znacznym stopniu odtworzyli imperium Sargona, rozszerzając swą władzę na północy aż do Mari i Aszur (zwasalizowali więc Asyrię), na wschodzie z kolei kontrolowali Elam. Okres ten cechuje znaczny rozwój kulturalny i gospodarczy: znakomicie prosperujący system irygacyjny, przyczynił się do znacznego rozkwitu rolnictwa. Rozwijały się miasta, zabudowywane monumentalną architekturą, głównie o charakterze sakralnym (liczne świątynie i zigguraty). Okres panowania III dynastii z Ur cechował się m.in. silną, scentralizowaną i wysoce zbiurokratyzowaną władzą centralną. Z tych czasów pochodzi także pierwszy znany nam kodeks prawny (został sporządzony za czasów Urnammu lub jego syna Szulgiego), a także stworzono i ujednolicono wzorce miar, wag i objętości. Jednym z podstawowych problemów panowania III dynastii z Ur, to walka z wciąż napierającymi plemionami koczowniczymi na tereny Mezopotamii – m.in. Hurytami, Amorytami i Elamitami. W końcu władza III dynastii z Ur upadła pod ich ciosami, a ostateczny cios wymierzyli jej Elamici, ale nie do nich należała przyszłość w tym regionie, lecz do Amorytów. Ci ostatni na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. wzmocnili swój nacisk na Mezopotamię, stopniowo odrywając poszczególne tereny spod panowania Sumerów, by w końcu stopniowo przejąć władzę w licznych ośrodkach (Mari, Isin, Larsa, Babilon i inne). Upadek III dynastii z Ur był ważnym momentem w historii Mezopotamii: raz na zawsze władzę utracili Sumerowie. Po nich dominację przejęły ludy semickie wprowadzając nową jakość zarówno w stylu rządzenia, języku i w składzie etnicznym. Upadek Sumerów nie oznaczał zniknięcia ich, ani ich dorobku z Mezopotamii, gdyż pomimo utraty władzy politycznej przetrwała ich religia i kultura z domieszką akadyjską. Z czasem Sumerowie rozpłynęli się w masie etnicznej coraz to nowych przybyszów. Z użycia wyszedł język sumeryjski jako język mówiony, ale i on nie zanikł, gdyż jego tradycje kultywowali kapłani w liturgii, a także kupcy w dokumentach handlowych. Po okresie nowosumeryjskim Mezopotamia została podzielona na szereg licznych, wzajemnie zwalczających się państewek amoryckich, a także huryckich w jej części północno-wschodniej. Stopniowo z chaosu zaczęły wyłaniać się silniejsze organizmy państwowe – sytuacja w pierwszych trzech stuleciach po upadku III dynastii z Ur przedstawiała się następująco:
- na północy hegemonem został Amoryta Szamsziadad I, który po przechwyceniu władzy w Aszur tworzy potężne państwo – jest to tzw. okres staroasyryjski lub królestwo Górnej Mezopotamii;
- na południowy zachód od Asyrii do znaczenia doszła dynastia panująca w Mari, konkurująca z państwem Szamsziadada I;
- w południowej części Mezopotamii najpierw dominuje dynastia z Isin i Larsy – mniej więcej do XVIII wieku p.n.e., a później
- do władzy w Babilonie doszła dynastia amorycka, która stworzyła mocarstwo na skalę całej Mezopotamii w postaci państwa babilońskiego. Zaznaczył się bardziej wyraziście podział Mezopotamii na dwa duże regiony, których dzieje, choć ściśle ze sobą powiązane, to jednak potoczyły się nieco innymi torami.

Mezopotamia południowa – Babilonia

XVIII wieku p.n.e.
- okres starobabiloński (amorycki) pocz. II tys. - 1590 p.n.e.
- okres średniobabiloński 1590 p.n.e. - 626 p.n.e.
- okres nowobabiloński (chaldejski) 626 p.n.e. - 539 p.n.e. Dziedzictwo królów III dynastii z Ur przejął władca Isin – Iszbierra (2017-1985 p.n.e.), rozpoczynając rządy tzw. I dynastii z Isin. Władcy tej dynastii kontrolowali oprócz Ur m.in. jeszcze Uruk i Eridu, które w tym czasie były ważnymi ośrodkami religijnymi. Jednakże panowanie władców z Isin nie trwało zbyt długo i miało raczej lokalny charakter. Podobnie wyglądała sytuacja z innym ośrodkiem na południu - Larsą, w której rządzili władcy amoryccy i elamiccy, a do największego znaczenia ośrodek ten doszedł pod panowaniem Rimsina I, groźnego rywala wschodzącej potęgi władców Babilonu, któremu w końcu Larsa uległa. W Babilonie (dotychczas stosunkowo mało znaczącym ośrodku niedaleko Kisz) właśnie w XIX wieku p.n.e. – rozpoczął rządy Amoryta Samuabum, założyciel tzw. I dynastii z Babilonu, której najwybitniejszym przedstawicielem był słynny Hammurabi. Doprowadził on potęgę swego państwa do rangi mocarstwa w Mezopotamii. Początkowo swoje wpływy i podboje rozszerzał dzięki poparciu Szamsziadada I z Asyrii, a także dzięki sojuszowi z władcą Mari. Po pokonaniu Larsy i podporządkowaniu sobie innych ośrodków w południowej Mezopotamii udało się Hammurabiemu stworzyć państwo jednoczące niemal cały ten obszar po raz pierwszy od czasów władców z Ur z czasów III dynastii. Podczas jego panowania Babilonia przeżywała okres wzrostu gospodarczego i kulturalnego. Rozwijała się sztuka i literatura – z tego okresu właśnie pochodzi sławny kodeks Hammurabiego (będący efektem dorobku kodyfikacyjnego poprzednich wieków, a szczególnie okresu III dynastii z Ur), zredagowano także ostatecznie, w formie jaka do nas dotarła, epos o Gilgameszu. Następcy Hammurabiego stopniowo tracili jego dorobek. Zaczęły się bunty południowych ośrodków babilońskich, a także we znaki zaczęli dawać się Kasyci, którzy ostatecznie w znacznym stopniu przyczynili się do upadku I dynastii babilońskiej, która upadła jednakże bezpośrednio pod uderzeniem Hetytów w l. 1600-1595 p.n.e. Jej ostatnim władcą był Samsuditana. Podobnie, jak i inne nacje w poprzednich i następnych wiekach, Kasyci również nie pojawili się nagle. Jeszcze kilkaset lat przed ich dominacją, stopniowo napływali do południowej Mezopotamii, m.in. poprzez osadnictwo i służbę w wojskach najemnych. Wykorzystując najazd Hetytów na Babilonię, Kasyci wkroczyli tamże i założyli dynastię, która panowała przez najbliższe kilka wieków (do ok. pierwszej połowy XII w. p.n.e.). Pierwszym kasyckim władcą na babilońskim tronie został Agum II, a lista panujących tej dynastii obejmuje 36 królów. Kasyci w całości zaadaptowali kulturę babilońską z poprzednich wieków. Ważną innowacją z czasów ich rządów jest nawiązanie w tytulaturze królewskiej do nazwy krainy (Babilonii), a nie tak jak poprzednio do samego miasta (Babilon). Z uwagi na to, że opanowali oni tylko południową część Mezopotamii, bez północnej części, gdzie dominowała Asyria, uwypukliły się różnice między tymi regionami. Schyłek panowania kasyckiego w Babilonii zaznaczył się już w drugiej połowie XIII wieku p.n.e., gdy najechali nią Asyryjczycy i pod wodzą Tukulti Ninurty I zdobyli Babilon ok. 1230 r. p.n.e. Ostatecznie jednak przewagę w Babilonii Kasyci utracili w XII wieku p.n.e. na rzecz Elamitów, którzy w tym wieku najechali na Babilonię pod wodzą Szutruka-Nahhunty, który zdobył i złupił doszczętnie Babilon (1174 p.n.e.), wywożąc mnóstwo dzieł sztuki do stolicy swego państwa Suzy (m.in. słynną stelę z kodeksem Hammurabiego, którą tamże po wielu wiekach odkryli archeolodzy). Przewaga Elamitów w Babilonii była przejściowa. Po nich, przez ok. pół wieku (1156-1103 p.n.e.), dominowała tam II dynastia z Isin (z Nabuchodonozorem I na czele), która z kolei uległa władcy asyryjskiemu, Tiglatpilesarowi I (1117-1077 p.n.e.). Od tego czasu na terenie południowej Mezopotamii zaznacza się trwały wpływ Asyrii, z okresami przejściowego osłabienia ich władzy, podczas których dominacje zdobywają lokalne dynastie. Ten stan trwał aż do drugiej połowy VII wieku p.n.e., kiedy to powstało nowobabilońskie państwo założone przez semickich Chaldejczyków, istniejące przez ponad stulecie (652-539 p.n.e.). Państwo chaldejskie ze stolicą w Babilonie założone przez Nabopolasara (namiestnika asyryjskiego), to mocarstwo wykraczające poza całą Mezopotamię i sięgające aż do Egiptu. Do najwybitniejszych przedstawicieli władców tego okresu należał bez wątpienia Nabuchodonozor II (605-562 p.n.e.), który doprowadził swoje imperium na szczyty powodzenia, głównie przez swoją ekspansjonistyczną politykę mocarstwową. Za jego panowania do największego znaczenia w swoich dziejach doszedł Babilon, który został przez niego odbudowany (po zniszczeniach asyryjskich z 689 r. p.n.e.) i rozbudowany na niespotykaną dotąd skalę, a ślady monumentalnych budowli z tego okresu, możemy dzisiaj podziwiać na terenie Iraku, jak również w różnych muzeach świata. Państwo chaldejskie upadło po najeździe Medów i Persów, którzy pod wodzą Cyrusa w październiku 539 roku p.n.e. zdobyli Babilon, rozpoczynając tym samym nowy okres dziejów Mezopotamii pod rządami perskiej dynastii Achemenidów.

Mezopotamia północna – Asyria

- okres staroasyryjski: pocz. II tys. - 1400 p.n.e.
- okres średnioasyryjski: 1400 p.n.e. - 1000 p.n.e.
- okres nowoasyryjski: 1000 p.n.e. - 612 p.n.e./609 p.n.e. 609 p.n.e. - rozbiór Asyrii między Babilonię i Medów Po upadku III dynastii z Ur północna i środkowa Mezopotamia zdominowana była głównie przez rywalizujące ze sobą plemiona amoryckie, ale występował tam także element akadyjski i hurycki. Jednakże to Amoryci kontrolowali najważniejsze ośrodki osadnicze, takie jak Aszur, Mari, Ekallatum czy Terka i to właśnie spośród nich wyłonili się znaczniejsi władcy Mari (Jachdunlim, Zimrilim) i Asyrii (Szamsziadad I). Te dwa państwa prowadziły ze sobą ostrą rywalizację o panowanie na tych terenach. W Mari założycielem linii władców był Amoryta Jachdunlim, dość skutecznie potrafiący przeciwstawić się Asyrii, która rosła w siłę pod rządami Szamsziadada I. Po śmierci Jachdunlima Mari dostało się jednak pod kontrolę władcy asyryjskiego, który osadził tam jako namiestnika swego syna Jasmachadada. Ten stan nie trwał jednak zbyt długo, gdyż po śmierci Szamsziadada, krewny Jachdunlima – Zimrilim, ponownie objął władzę w Mari i doprowadził je do jeszcze większego znaczenia i potęgi niż Jachdunlim. Swój znakomity rozwój Mari zawdzięczało z jednej strony rozbudowanemu rolnictwu (ze znakomicie działającym systemem irygacyjnym), a z drugiej położeniu na szlaku handlowym – potęga tegoż ośrodka została złamana dopiero przez Hammurabiego i w zasadzie już nigdy się nie odrodziła. Inaczej rysowała się przyszłość Asyrii. Asyria, po upadku III dynastii z Ur, zaznaczyła swój samodzielny byt polityczny pod rządami linii władców założonej przez Puzur-Asura, nawiązującej w sposób bezpośredni do imperium akadyjskiego, co jest widoczne m.in. w imionach władców: Sargon, Naramsin. Z tych czasów pochodzi pierwsza świątynia poświęcona Aszurowi, a samo miasto Aszur zostało ufortyfikowane. W sumie jednak niewiele wiadomo o tym okresie dziejów północnej Mezopotamii. Znacznie lepiej, pod względem źródłowym, wygląda sytuacja, gdy w północnej Mezopotamii zaczął rządzić Amoryta Szamsziadad, pochodzący z linii władców amoryckich rządzących dotąd Ekallatum. Kilkaset tabliczek z pismem klinowym, znalezionych w Mari, będących korespondencją między Szamsziadadem i jego synami, daje nam bardzo dobry wgląd w sytuację polityczną tego regionu. Właśnie za rządów tegoż władcy, północna Mezopotamia po raz pierwszy jest ośrodkiem imperium, które rozciągało się aż po Babilonię na południu. Trwają spory czy panowanie Szamsziadada I zaliczyć do dziejów Asyrii, jako tzw. okres staroasyryjski (będącym pierwszym etapem imperialnej wielkości Asyrii), czy też potraktować je odrębnie, jako królestwo Górnej Mezopotamii. Kontrowersja wynika m.in. stąd, że Szamsziadad nie był Asyryjczykiem tylko Amorytą, a więc założył amoryckie państwo na terenach północnej Mezopotamii, w tym Asyrii. MariPo śmierci Szamsziadada I, jego królestwo straciło swą pozycję mocarstwową w Mezopotamii na rzecz państwa Hammurabiego. Gdy i potęga tego ostatniego się załamała, w północnej Mezopotamii zaznaczyły się bardzo silne wpływy Hurytów, ze szczytowym okresem ich dominacji w postaci państwa mitannijskiego w XVI wieku p.n.e., które zwasalizowało Asyrię. Przewaga Hurytów trwała w zasadzie aż do XIV wieku p.n.e., wtedy to Asyria, pod rządami Aszuruballita I (ok.1365-1330 p.n.e.), uniezależniła się od obcych wpływów i rozpoczął się w jej historii tzw, okres średnioasyryjski, który trwał aż do ok. połowy XI wieku p.n.e., zakończony inwazją Aramejczyków. Lud ten zaczął napływać na tereny Mezopotamii już pod koniec XII wieku p.n.e., wpływając zasadniczo na dzieje i kulturę całego Bliskiego Wschodu, co było widoczne m.in. w stosowaniu języka aramejskiego, jako języka mówionego na dużych jego obszarach. Przez około dwa stulecia Aramejczycy dominowali w północnej Mezopotamii, nie stwarzając jednak żadnego silnego organizmu politycznego. Ten czynnik m.in. przyczynił się do kolejnego odrodzenia Asyrii, które nastąpiło w IX wieku p.n.e., kiedy to tacy władcy jak Aszurnasirpal II (884-858 p.n.e.), Salmanasar III (858-824 p.n.e.), odtworzyli imperium średnioasyryjskie w północnej Mezopotamii, a także sięgnęli do jej południowej części oraz wyprawiali się aż na wybrzeża Morza Śródziemnego. Po krótkim intermezzo urartyjskim Asyria ponownie się odrodziła i zreorganizowała po rządami takich władców jak: Tiglatpilesar III (ok. 745-727 p.n.e.), który uderzył na Syrię i Babilonię; Sargon II (ok. 721-705 p.n.e.), który poskromił Urartu, Sanherib (705-681 p.n.e.), Asarhaddon (681-669 p.n.e.) i Aszurbanipal (669-631 p.n.e.) – ci ostatni podporządkowali Palestynę, Egipt i Elam. Asyria stała się imperium o ogromnym zasięgu terytorialnym (podbijając nawet Egipt)- znakomicie rozwijały się miasta w północnej Mezopotamii, zwłaszcza te, które były stolicami Asyrii: Dur-Szarrukin i Niniwa. Jednak coraz większe trudności wewnętrzne doprowadziły w końcu do upadku państwa asyryjskiego, a ostateczny cios zadała mu nowa, chaldejska dynastia babilońska (wywodząca się od namiestników asyryjskich). Wojna, jak toczyła się u kresu istnienia imperium asyryjskiego o jego istnienie, niemal na zawsze zniszczyła regiony północnej Mezopotamii (zarówno pod względem gospodarczym, jak i politycznym), które w zasadzie już nigdy nie stały się ośrodkiem państwowotwórczym, ani nie odegrały większej roli w historii tego regionu, pozostając tylko prowincjonalną częścią tego lub innego imperium władającego olbrzymimi obszarami rozciągającymi się ze wschodu na zachód.

Mezopotamia pod obcym panowaniem - od Achemenidów do Sasanidów

- okres perski - imperium perskie Achemenidów 539 p.n.e. - 331 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Aleksandra Wielkiego 331 p.n.e. - 312 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Seleucydów 312 p.n.e. - 141 p.n.e.
- okres partyjski - imperium Partów ok. 141 p.n.e. - 224 p.n.e.
- okres sasanidzki - imperium Sasanidów (do podboju arabskiego) Po upadku państwa nowobabilońskiego, który nastąpił przy znacznym udziale perskiego władcy, Cyrusa Wielkiego, wykorzystującego od dawna narastające problemy wewnętrzne Babilonii, władzę nad całą Mezopotamią na około dwa wieki (539-331 p.n.e.) przejęli Persowie pod rządami dynastii Achemenidów. Lud ten pojawił się w pobliżu Mezopotamii już na przełomie IX i VIII wieku p.n.e., kiedy to zajął tereny elamickie. W pierwszych latach panowania Achemenidów, za czasów następców Cyrusa, doszło do kilku buntów antyperskich w Babilonii (522, 521, 482 p.n.e.), ale zostały one dość szybko i skutecznie stłumione. Poza tymi epizodami Persowie dzierżyli swą władzę aż do czasów podbojów Aleksandra Wielkiego bez większych perturbacji politycznych, niemniej jednak tereny Mezopotamii były tylko jednymi z wielu terytoriów ogromnego państwa, bez jakiegoś szczególnego statusu – jedynie Babilon był dla perskich władców, a zwłaszcza dla Dariusza I, jednym z ważniejszych miast imperiów. Następni władcy niezbyt wiele uwagi poświęcali Babilonii, nie wspominając już o Asyrii. Tym samym rozpoczął się powolny proces marginalizacji Mezopotamii, jako centrum politycznego i gospodarczego na Bliskim Wschodzie. Podboje Aleksandra Wielkiego zasadniczo przeobraziły układ sił politycznych w Azji południowo-zachodniej – nie wpłynęły one jednak zasadniczo na losy Mezopotamii, być może z powodu przedwczesnej śmierci zdobywcy, który planował z Babilonu utworzyć nową stolicę jeszcze większego imperium niż to, które stworzył. Po jego śmierci Mezopotamia, po krwawych wojnach diadochów, dostała się w ręce Seleukosa I Nikatora, którego polityka ukierunkowana była jednak na zachód, czego wyrazem jest m.in. aktywne zaangażowanie się tegoż władcy w wojny we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, a także ulokowanie tamże stolicy swego państwa (Antiochii). Tym samym rola Babilonii i Babilonu znacznie spadła, gdyż centrum polityczno-gospodarcze państwa przesunęło się na zachód. Dodatkowo Babilon dużo stracił na rzecz założonej przez Seleukosa w jego pobliżu, Seleucji nad Tygrysem, na miejscu niewielkiej osady w pierwszych latach jego panowania. Być może to tam właśnie początkowo Seleukos widział stolicę swego ogromnego państwa, kiedy jeszcze nie był pewny wyników rywalizacji o spadek po Aleksandrze. Po ugruntowaniu swej pozycji i przeniesieniu swej siedziby na zachodnią stronę państwa, do Antiochii, Seleucja nie podupadła – wręcz przeciwnie – znakomicie się rozwijała przez najbliższe stulecia, stając się drugą, wschodnią stolicą Seleukidów, gdzie rezydowali zarządcy wschodnią częścią państwa, najczęściej następcy tronu. W sumie jednak lata panowania Seleukidów dla Mezopotamii to okres pokoju i stabilizacji. Władcy ci pokryli swoje państwo siecią licznych, nowych miast opartych na wzorcach greckich poleis, zakładanych na miejscach osad dawniejszych, lecz bez znaczenia lub też wywodzących się z obozów wojskowych. Lokacje te znacznie przyczyniły się do poprawy bezpieczeństwa na szlakach handlowych łączących Azję Środkową z wybrzeżem Morza Śródziemnego, gdyż najczęściej właśnie nowe miasta powstawały na ich drodze. W okresie seleukidzkim znacznie podupadły miasta południowej Babilonii – Sumeru, głównie z powodu zmiany koryta Eufratu, które powoli odsuwało się od dawnych siedzib ludzkich. Seleukidom Mezopotamię odebrali Partowie, którzy do ich państwa wtargnęli już w III wieku p.n.e., a zajęli ją całkowicie w następnym stuleciu za panowania Mitrydatesa I (174-136 p.n.e.). Przez cały okres hegemonii partyjskiej na Wschodzie, Mezopotamia była w ich posiadaniu, z przejściowym opanowaniem tej krainy przez Rzymian za Trajana (który stworzył prowincję rzymską właśnie o nazwie Mezopotamia) i Septymiusza Sewera. Władcy partyjscy, zarządzający przecież poddanymi o bardzo zróżnicowanej strukturze etniczno-kulturowej, próbowali pogodzić dwie tradycje: achemenidzką i grecką, aby z jednej strony zyskać sympatię Persów, a z drugiej, potomków grecko-macedońskich zdobywców. Partowie kontynuowali politykę Seleukidów w zakresie rozwoju handlu i budownictwa. Założone przez poprzednią dynastię miasta znakomicie się rozwijały przy wydatnym wsparciu nowych panów, zabezpieczając szlaki handlowe na starych trasach. Korzystała na tym Mezopotamia, a zwłaszcza jej część północno-środkowa. Być może właśnie rozkwit handlu w tym regionie przyczynił się do odrodzenia miast w Asyrii, które w czasach partyjskich były z rozmachem odbudowywane. W tym okresie zaznaczył się również napływ do Mezopotamii nowych ludów – głównie Aramejczyków i Arabów, co nie było faktem bez znaczenia, a odbiło się to głównie w sferze kulturalnej i religijnej społeczeństwa mezopotamskiego. Kolejnymi panami w Mezopotamii zostali Sasanidzi, którzy obalili partyjską dynastię w 224 roku p.n.e. i w pierwszej kolejności opanowali właśnie Mezopotamię. Po zmianie dynastii panującej w stosunku do poprzedniego okresu raczej niewiele się zmieniło. Na pewno wyniszczający wpływ w północnej części Mezopotamii miały liczne wojny persko-rzymskie i persko-bizantyjskie. Z kolei w miastach południowej Mezopotamii (Uruk, Kisz), wykopaliska archeologiczne ukazują liczne ślady rezydencji sasanidzkich władców. Perskie panowanie w Mezopotamii zostało zlikwidowane przez Arabów w połowie VII wieku (651).

Religia

Skomplikowany system politeistyczny o rozwiniętej mitologii oraz formach kultu. Bogowie mezopotamscy byli uosobieniem sił natury, ciał niebieskich, żywiołów, uczuć, pojęć abstrakcyjnych - zwykle kilku takich kategorii jednocześnie. Każde miasto posiadało swojego boga-opiekuna, który był w świetle ideologii właścicielem owego miasta i zwierzchnikiem jego ziemskiego władcy. Najważniejsi bogowie:
- Anu - bóg nieba, ojciec bogów
- Enlil - król bogów, bóg nieba, syn Anu
- Szamasz - bóg słońca i sprawiedliwości
- Sin - bóg księżyca
- Isztar - bogini utożsamiana z planetą Wenus, bogini piękna, miłości, seksu, radości, tańca, ale także wojny
- Ninurta - bóg wojny
- Ereszkigal - bogini świata umarłych
- Adad - bóg burzy
- Marduk - syn Enlila, bóg-patron miasta Babilon i państwa babilońskiego
- Aszur - bóg-patron miasta Aszur i państwa asyryjskiego

Kultura i sztuka

Pismo klinowe na glinianych tabliczkach wprowadzone przez Sumerów pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. Eposy:
- Gilgamesz
- Enuma Elisz ("Gdy w górze niebo")
- Zejście Isztar do świata podziemnego
- Dialog między panem a sługą
- Dialog o ludzkiej nędzy

Historia odkryć

Pierwsze badania archeologiczne na terenie Mezopotami przeprowadził na początku XIX w. przedstawiciel angielskiej Kampanii Wschodnioindyjskiej w Bagdadzie Claudius James Rich, który badał pozostałości Babilonu. W latach 40. XIX wieku do Mosulu przybył francuski konsul Paul Emil Botta i rozpoczął badania w Chorsabadzie, gdzie odnalazł pierwsze tabliczki pokryte pismem klinowym. Odkryte przez Bottę asyryjskie płaskorzeźby przesłano do Paryża. W 1845 badania w Nimrud rozpoczyna Austen Henry Layard, skąd znaleziska trafiają do Londynu. W latach 50. XIX w. badania w Chorsabadzie prowadził Victor Place. Prace archeologiczne w Nimrud i Niniwie kontynuuje asystent Layarda, Hormuzd Rassam. W 1877 Rassam otrzymuje pozwolenie na odkopanie wszystkich stanowisk os Zatoki Perskiej do Wyżyny Anatolijskiej. Efektem tych badań było odkrycie pałacu w Niniwie i Wrót z Balawat wykonanych na rozkaz Salmanasara III. Ważnego odkrycia dokonał Henry Rawlinson, który w Behistun skopiował trójjęzyczną (staroperski, babiloński i elamicki) inskrypcję Dariusza I. Badania Georga Grotefenda, Rowlinsona, Jules Opperta i Edwarda Hincksa pozwoliły na odczytanie pisma klinowego. Badania archeologiczne weszły w nową erę i oparte zostały na bardziej naukowych metodach. Niemieckie ekspedycje kopały w Tell Halaf i Uruk, amerykańskie w Nipurze, brytyjskie w Niniwie Przez dwadzieścia lat angielski archeolog Leonard Woolley badał królewskie cmentarzysko i Ur, najstarsze miasto świata. André Parrot odkrył miasto Mari. W latach 1946 - 1949 badane było przez irackich uczonych, min. Faud Safara - Eridu i Hatra. Niemiecka ekspedycja od 1954 prowadziła pod kierunkiem H.J.Lanzena i następnie J.Schmidta, dalsze prace wykopaliskowe w Uruk. W latach siedemdziesiątych zbadano wiele stanowisk, którym groziła zagłada w wyniku budowy tam na Eufracie i Tygrysie. Od 1974 do wojen w Iraku badania wykopaliskowe w Nimrud prowadziła polska ekspedycja pod kierunkiem Janusza Meuszyńskiego. Wojna w zatoce przerwała działalność archeologów w Iraku. Większe miasta: Akad, Aszur, Babilon, Niniwa, Ur, Uruk, Kisz, Lagasz, Nippur, Mari, Dur-Szarrukin, Larsa, Sippar, Harran, Isin Zobacz też: Kodeks Hammurabiego, historia, Dżemdet Nasr, sztuka starożytnej Mezopotamii. Kategoria:Mezopotamia ko:메소포타미아 ja:メソポタミア th:เมโสโปเตเมีย

Ceramika

Ceramika - dawniej - całość wyrobów otrzymywana z gliny wypalanej po jej uformowaniu. Obecnie określenia używa się w stosunku do wszystkich materiałów otrzymywanych z mieszaniny surowców występujących w stanie naturalnym (gliny, skalenie, kwarc, kaolin) oraz wytworzonych związków chemicznych (tlenków, krzemianów, węglików, azotków, siarczków i innych) przez wypalenie ich do stanu spieczenia. Do ceramiki obecnie zalicza się wyroby z glin, szkło, emalie, spoiwa mineralne, materiały ścierne, niemetaliczne materiały magnetyczne, ferroelektryczne, dielektryczne itp. Wszystkie materiały ceramiczne cechują się dużą odpornością na działanie wysokiej temperatury, czynników chemicznych, twardością. Są to jednak materiały kruche i nie nadają się do obróbki po wypaleniu, (można je tylko delikatnie szlifować). Proces produkcji wyrobów ceramicznych polega na dokładnym wymieszaniu masy otrzymanej ze zmielonych (rozdrobionych) surowców z wodą (lub bez wody), odpowietrzenie, formowanie, suszenie i wypalanie. Proces wypalania odbywa się w specjalnych piecach w temperaturze od 900°C do 2000°C (w zależności od rodzaju użytych surowców). Niektóre materiały ceramiczne, po wypaleniu pokrywa się szkliwem i ponownie wypala. Ceramikę używa się w różnych dziedzinach gospodarki, np. w budownictwie, elektronice, chemii, przy budowie piecy używanych do wypalania cementu, piecy szklarskich, do wytopu metali w hutnictwie, jako materiał ścierny itp. a także do produkcji naczyń domowego użytku. Zobacz też: ceramika architektoniczna, ceramika (budownictwo), ceramika artystyczna Kategoria:materiały Kategoria:Sztuka użytkowa ja:セラミックス ms:Seramik

Sahara

Sahara jest to strefa pustynna położona w północnej Afryce. Jest ona największą pustynią na Ziemi (ma 9 064 300 km²), rozciągająca się na długości 5700 km od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie po Morze Czerwone na wschodzie; od północy ograniczona jest górami Atlas i wybrzeżem Morza Śródziemnego.

Ogólna charakterystyka krajobrazu Sahary

Na krajobraz Sahary składa się pustynia kamienista z której po pewnym czasie na skutek wietrzenia skał powstaje pustynia żwirowa i piaszczysta. Często można spotkać wyżłobienia zrobione przez rzekę zwane uedami, oraz duże pokłady osadzonej soli zwane szottami. Miejsca występowania wody zwane są oazami. W oazach dzięki wodzie na poletkach uprawia się pszenicę, proso, jęczmień, a w ogródkach można spotkać drzewka brzoskwiniowe, pomarańczowe, cytrynowe i palmę daktylową bez której nie może obejść się żadna oaza. Jednym z największych problemów mieszkańców oaz jest duże zasolenie wody, z tego powodu rolnicy muszą odwadniać pole z słonej wody, a używają do tego kanałów odwadniających. Główne bogactwa mineralne to złoża ropy naftowej i gazu ziemnego.

Warunki klimatyczne

Klimat suchy zwrotnikowy odznaczający się dużą dobową amplitudą temperatur - do 40°C (maksymalna temperatura 56,3°C). Roczna suma opadów nie przekracza 200 mm. Zimą na Saharze wieją silne wiatry (o nazwach regionalnych między innymi samum).

Sieć wodna

Jedyne stałe rzeki to Nil i Niger. Na terenie Sahary znajdują się nieliczne oazy, których łączna powierzchnia nie przekracza 200 km kw.

Gleby

Występujące na pustyniach szaroziemy mają słabo rozwiniętą warstwę próchniczą, lub całkowity jej brak. Powoduje to, bardzo małe występowanie roślin na tych terenach.Głównie są to bory.

Mieszkańcy

Ze względu na warunki pustynne (piaski, susza, ograniczony dostęp do wody) nie ma tam odpowiednich warunków do rozwoju życia. Gęstość zaludnienia jest niska (około jedna osoba na 1 km/2). Mieszkańcy Sahary to głównie nomadowie koczownicy. Najbardziej liczne to pasterskie plemię Tuaregów. Przemierzają oni, wraz ze swoimi stadami kóz, owiec i wielbłądów, rozlegle obrzeża pustyni w poszukiwaniu pastwisk oraz wody. Prowadzą również handel wymienny z mieszkańcami oaz. Tradycyjnie wędrowcy dostarczali mleko, mięso i juczne zwierzęta w zamian za zboże, daktyle, kawę, sól, broń i amunicję. Jednak cywilizacja dotarła także i na Saharę, zmieniając życie jej mieszkańców. Wędrówki Tuaregów zostały znacznie ograniczone. Tam gdzie były szlaki ich karawan teraz jeżdżą ciężarówki przewożące rozmaite surowce i towary. Karawany poruszają się za pomocą jucznych zwierząt (wielbłądy, muły, osły itp.). Były znane już w starożytności, a w średniowieczu stanowiły niemal jedyny sposób podróżowania po Azji Środkowej i Afryce Północnej. Utarte szlaki karawanowe są używane do dziś.

Świat zwierząt

do uzupełnienia

Linki zewnętrzne

- [http://www.sahara-overland.com/routes/index.htm Trasy Trans-Sahara]
- [http://maps.google.com/maps?ll=23.805450,12.656250&spn=30.774956,42.802734&z=12&t=k&hl=en Google Obrazy satelitarne Sahary (Północna Afryka) - Google]
- [http://www.algeria-un.org/default.asp?doc=-sahara Zdjęcia Sahary z strony Algerian UN Permanent Mission] Kategoria:Pustynie Kategoria:Geografia Afryki
- ko:사하라 사막 ja:サハラ砂漠 simple:Sahara Desert th:ทะเลทรายซาฮารา

Kreta

Kreta (gr. Κρήτη od słowa krateia - silna) jest wyspą położoną na Morzu Śródziemnym, należącą do Grecji. Jest ona największą grecką wyspą, i piątą co do wielkości wyspą śródziemnomorską. Podstawowe dane:
- Powierzchnia wyspy: 8200 km²
- Ludność: ok. 500 tys. mieszkańców
- Długość linii brzegowej: 1040 km
- Największe miasto: Iraklion (Heraklion) Kreta stanowi region administracyjny i dzieli się na nomosy Chania, Retimnon, Iraklion i Lasithion. Transport samolotowy zapewniają dwa duże lotniska, Nikos Kazantzakis w Iraklionie i Daskalogannis w Chania. Największe miasta to Iraklion (Heraklion), Chania, Rethimno, Ajos Nikolaos. Największe atrakcje turystyczne to ruiny pałaców minojskich w Knossos i Fajstos, pozostałości archeologiczne w Gortynie, fortyfikacje wzniesione przez Wenecjan w Rethimnon i Spinalonga, wąwóz Samaria i inne mniejsze wąwozy (Agia Irini, Aradena). Z Krety pochodzi słynny malarz hiszpański El Greco.

Zobacz też

- Morze Kreteńskie
- Kultura minojska
- Sztuka kreteńska Kategoria:Geografia historyczna starożytności Kategoria:Wyspy Morza Śródziemnego Kategoria:Grecja ! ja:クレタ島

Proso

]

Systematyka

Klasa:	jednoliścienne
Podklasa:	liliowe
Rząd:	trawowce
Rodzina:	trawy
Plemię:	prosowe

Nazwa systematyczna

Panicum

Proso (Panicum) - rodzaj roślin jednorocznych lub bylin należący do rodziny wiechlinowatych. Jedna z najstarszych roślin zbożowych

Charakterystyka

;Łodyga : Źdźbło może osiągać wysokość do 1,5 m. ;Liście : Owłosione. ;Kwiaty : Zebrane w kwiatostan — wiecha zwisła, rozpierzchła lub wyprostowana.

Zastosowanie

- Roślina zbożowa - uprawiana m.in. w Afryce.

Systematyka

Gatunki i podgatunki należące do rodzaju proso:
- proso olbrzymie (Panicum maximim)
- proso zwyczajne, proso właściwe (Panicum miliaceum) kategoria:jednoliścienne kategoria:zboża

Chiny

Pojęcia Chiny używamy w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury lub wężej, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Demokratycznej. W swoich oficjalnych nazwach dwa państwa uznają się za prawowitych spadkobierców tradycji chińskiej:
- Chińska Republika Ludowa czyli Chiny kontynentalne
- Republika Chińska czyli Tajwan Podział ten utrzymuje się od 1949 roku, kiedy to członkowie Kuomintangu pod przewodnictwem Czang Kaj-szeka po przegranej wojnie domowej 1945-1949 z komunistami Mao Zedonga wraz z 2 milionami zwolenników uciekli na wyspę Tajwan, gdzie ustanowili rząd kontynuujący tradycję Republiki Chińskiej powstałej w 1912. Od 1949 aż do swojej śmierci w 1975 Czang Kaj-szek prowadził z Tajwanu propagandę antychińską, przygotowując grunt dla swojego powrotu na kontynent. Tajwan do 1971 zajmował w ONZ, w tym w Radzie Bezpieczeństwa, miejsce reprezentanta Chin. W latach 70. doszło do zbliżenia USA i komunistycznych Chin skierowanego przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Wówczas to większość krajów wycofane swoje poparcie dla Tajwanu i nawiązała stosunki dyplomatyczne z ChRL, w tym USA w 1979 (poparcie USA pozwoliło na uniknięcie inwazji ChRL na Tajwan w pierwszym okresie krystalizowania się takiego układu). Informacje o współczesnych państwach chińskich zamieszczone są w powyższych hasłach. Dziedzina naukowa zajmująca się szerokim zakresem zagadnień związanych Chinami to sinologia.

Zobacz też

- Historia Chin
- Sztuka chińska
- "Język chiński" (właściwie: języki chińsko-tybetańskie)
- Pismo chińskie
- Wielki Mur Chiński

Link zewnętrzny

- [http://www.chinese.pl/ Największy portal o tematyce chińskiej] ja:中国 simple:China

Kultura Halaf

Kultura Halaf kultura neolityczna znana z wykopalisk na terenach Mezopotamii. Istniała od połowy VI tysiąclecia p.n.e. do V tysiąclecia p.n.e. Nazwa jej pochodzi od stanowiska archeologicznego Tell Halaf w Syrii. Kultura Halaf zastąpiła rozwijającą się wcześniej kulturę Hassuna. Ludność halafska mieszkała w lepiankach założonych na planie okręgu (tolos), do których prowadził, niekiedy 20 metrowy, korytarz. Zmarłych, czasami stosowano kremację ciał, chowano w pobliżu domostwa. Uprawiano pszenicę, jęczmień, groch, len, wykę i soczewicę. Hodowano: owce, kozy, bydło, świnie i psy. Ceramika tego okresu, uchodząca za najpiękniejszą z prehistorii Mezopotamii, była wykonywana ręcznie i charakteryzuje się kolorową polichromią: czerwoną, czarną i białą. Naczynia, o bardzo cienkich ściankach, wypalano w dwukomorowych piecach garncarskich. Kultura halafska była napływowa, nie mająca korzeni wśród miejscowych kultur - można jedynie stwierdzić pewne powiązania z Anatolią. Najważniejsze stanowiska: Tell Halaf, Arpaczija, Jarim Tepe. Zobacz też: prehistoria Kategoria:Archeologia Kategoria:Mezopotamia

Irygacja

- irygacja - sztuczne nawadnianie w rolnictwie
- irygacja - przepłukiwanie jelit

Miedź

Ni - Cu - Zn
Cu Ag
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Miedź, Cu, 29

Własności metaliczne

metal przejściowy

Grupa, okres, blok

11 (IB), 4, d

Gęstość, twardość

8920 kg/m³, 3,0

Kolor

czerwonawy

Własności atomowe

Masa atomowa

63,546 u

Promień atomowy (obl.)

135 (145) pm

Promień kowalencyjny

138 pm

Promień van der Waalsa

140 pm

Konfiguracja elektronowa

Ar]3d¹⁰4s¹

e^- na poziom energetyczny

2, 8, 18, 1

Stopień utlenienia

1, 2, 3, 4

Własności kwasowe tlenków

średnio zasadowe

Struktura krystaliczna

regularna ściennie
centrowana

Własności fizyczne

Stan skupienia

stały

Temperatura topnienia

1357,6 K
(1084,4 °C)

2840 K
(2567 °C)

7,11×10^-3 m³/mol

300,3 kJ/mol

13,05 kJ/mol

Ciśnienie pary nasyconej

0,0505 Pa (1358 K)

Prędkość dźwięku

3570 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

Elektroujemność

1,90 (Pauling)
1,75 (Allred)

Ciepło właściwe

380 J/(kg
- K)

Przewodność właściwa

59,6×10⁶ S/m

Przewodność cieplna

401 W/(m
- K)

I Potencjał jonizacyjny

745,5 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1957,9 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

3555 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

5536 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁶³Cu	69,17%	stabilny izotop z 34 neutronami
⁶⁴Cu		12,7 godz	w.e.	1,675	⁶⁴Ni
⁶⁴Cu		12,7 godz	β^-	0,579	⁶⁴Zn
⁶⁵Cu	30,83%	stabilny izotop z 36 neutronami
⁶⁷Cu		61,9 godz	β^-	0,58	⁶⁷Zn

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu

Miedź (Cu, łac. cuprum) - pierwiastek chemiczny, metal z XI grupy pobocznej. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65. Znana jest od starożytności, od kiedy to była podstawowym składnikiem brązów.

Występowanie

Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach 55 ppm w postaci minerałów: chalkopirytu, chalkozynu, malachitu i innych. Z punktu widzenia żywienia, najwięcej miedzi znajduje się w nieprzetworzonych produktach spożywczych. Szczególnie dużo jest jej w owocach morza (ostrygi, homary), ale można ją znaleźć również w chlebie gruboziarnistym, warzywach strączkowych, gotowanych podrobach i kiwi.

Właściwości

Czysta miedź metaliczna jest różowo-brązowym, miękkim metalem o bardzo dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym. Nie ulega na powietrzu korozji, ale reaguje z zawartym w powietrzu dwutlenkiem węgla pokrywając się charakterystyczną zieloną patyną. Gdy w powietrzu zawarte jest dużo dwutlenku siarki zamiast zielonej patyny obserwuje się czarny nalot siarczku miedzi.

Związki

Siarczan miedzi(II) CuSO₄ ma własności odkażające, a bezwodny ma silne własności higroskopijne i jest stosowany do suszenia rozpuszczalników. Kompleksy miedzi są trwałe, jednak dość łatwo jest zmieniać stopień utlenienia miedzi w takich kompleksach i dlatego są one często stosowane jak katalizatory reakcji redoks. Roztwory wodne soli miedzi(I) są intensywnie zielone, a roztwory soli miedzi(II) intensywnie niebieskie, co wykorzystuje się w miareczkowaniu kolorymetrycznym układów redoks. Miedź z cyną, cynkiem, molibdenem i innymi metalami przejściowymi tworzy cały zestaw stopów zwanych ogólnie brązami. Najbardziej znane z nich to: udający złoto tombak i posiadający bardzo dobre własności mechaniczne oraz znaczną odporność na korozję mosiądz.

Zastosowanie

Jest ona masowo wykorzystywana do produkcji przewodów elektrycznych i ogólnie w elektronice. Ze względu na duże zapotrzebowanie i stosunkowo małe zasoby neutralne miedź stanowi materiał strategiczny. Miedź jest dodawana do wielu stopów, zarówno do stali jaki i do stopów aluminium. Miedź jest też dodawana do srebra i złota poprawiając znacznie ich własności mechaniczne.

Znaczenie biologiczne

Miedź jest mikroelementem występującym w centrach reaktywności wielu enzymów. Potrzebna jest do tworzenia się krwinek czerwonych, wchodzi w skład hemocyjaniny, wpływa pozytywnie na błonę otaczającą komórki nerwowe, bierze udział w przesyłaniu impulsów nerwowych. Wchodzi w skład enzymu o działaniu przeciwutleniającym, zwanego dysmutazą podtlenkową, chroniącego błony komórkowe przed wolnymi rodnikami. Ponadto bierze udział w tworzeniu tkanki łącznej i sytnezie prostaglandyn, związków zwanych hormonami miejscowymi, wpływających między innymi na czynność serca i ciśnienie tętnicze krwi. Jej minimalne dzienne spożycie wynosi 0,5 ppm. Genetycznie uwarunkowany defekt metabolizmu miedzi prowadzi do wystąpienia schorzenia nazywanego chorobą Wilsona (zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe). Niedobór miedzi może stać się przyczyną niedokrwistości, ponieważ zbyt mała ilość tego pierwiastka powoduje gorsze wchłanianie żelaza i zmniejszenie liczby czerwonych krwinek. Ponadto przypuszcza się, że powoduje uszkodzenie serca i tętnic, zaburzenia pracy systemu nerwowego (np. mrowienia, brak koncentracji). Niewystraczająca ilość miedzi obniża również ilość białych krwinek, a zatem zmniejsza odporność organizmu. Zobacz też: choroba wodorowa miedzi.Kategoria:Pierwiastki_chemiczne ko:구리 ja:銅 simple:Copper th:ทองแดง

Owca domowa

Owca domowa (Ovis aries L.) gatunek zwierzęcia domowego z rodziny krętorogich. Przodkiem były najprawdopodobniej różne podgatunki owcy dzikiej (Ovis ammon). Domestykacja nastąpiła między VIII a VI tysiącleciem p.n.e. w zachodniej Azji, prawdopodobnie jeszcze przed rozpoczęciem osiadłego życia w epoce brązu. Początkowo z owiec uzyskiwano jedynie skóry, mięso i mleko, obecnie również wełnę. Początkowo zwierzę hodowane na terenach górskich i stepowych rozpowszechniło się obecnie w różnorodnych biotopach na całym świecie.
- masa maciorek (samic): 20 - 90 kg (do 120 kg owce gisarskie)
- masa baranów (samców, zwanych też trykami): 30 - 150 kg (do 190 kg owce gisarskie)
- dojrzałość płciowa w wieku kilku miesięcy do jednego roku (zależy od rasy)
- wykorzystywane gospodarczo zazwyczaj do 6 roku życia

Niektóre rasy

- merynosy
- owce krosbredowe
- owce merynosowe polskie pogrubione
- kenty
- rambouillety
- beriszony
- owce fryzyjskie
- owce romanowskie
- wrzosówki
- owce cakiel
- owce gisarskie
- karakuły rozróżniamy nastęujące gatunki owiec:
- zielone występują tylko na madagaskarze
- różowe występują w himalajach

Znaczenie kulturowe

Od wieków owce były związane z wieloma kulturami, szczególnie w obszarze śródziemnomorskim i w Walii, gdzie były podstawowym zwierzęciem hodowlanym. Owca ma też wiele znaczeń symbolicznych w starożytnej sztuce, tradycji i kulturze. W judaizmie występuje wiele odniesień do tego zwierzęcia, między innymi Baranek Paschalny. Chrześcijaństwo używa wielu ilustracji związanych z owcami. Między innymi: Dobry Pasterz jako jedno z określeń Chrystusa; biskupi pastorał (kształt i znaczenie łacińskie), lew spoczywający z owcą. W Grecji tradycyjnie spożywa się danie z Baranka Paschalnego na święto Wielkiejnocy. Owce mają również znaczenie w kulturze arabskiej. W Biblii pasterzami byli: Abraham, Jakub, Mojżesz i król Dawid. Baran to jeden z dwunastu znaków zodiaku. kategoria:ssaki kategoria:Zwierzęta_hodowlane ja:ヒツジ simple:Sheep

Koza

- koza (ryba)
- koza domowa i inne ssaki z rodzaju Capra, rodziny krętorogich
- kózka – ryba z rodziny piskorzowatych
- dudy – instrument muzyczny
- Kapella– gwiazda

Bawełna

- Bawełna (rodzaj) (Gossypium) - rodzaj z rodziny ślazowatych
- Bawełna (włókno)

Europa Środkowa

Europa Środkowa - geograficzna i polityczna nazwa stosowana w odniesieniu do państw położonych w centrum Europy. Najczęściej zalicza się do nich następujące państwa: Niemcy, Szwajcarię, Liechtenstein, Austrię, Słowenię, Polskę, Czechy, Słowację i Węgry. Region ten zajmuje powierzchnię ponad 1 mln km² z liczbą ludności przekraczającą 160 mln mieszkańców (1995). Koncepcja jedności regionu środkowoeuropejskiego tzw. Mitteleuropy, do którego zaliczano kraje tworzące monarchię habsburską, Niemcy i Królestwo Polskie, powstała w XIX w. w Austro-Węgrzech. Do tej idei nawiązywała koncepcja polityki niemieckiej sformułowanej w 1915 roku przez Neumanna: Europa Środkowa, której centrum stanowiły Niemcy, miała być obszarem ogarniętym niemiecką falą kulturową, czyli Kulturgefall. Obecnie rozumiana jest raczej jako obszar wymiany doświadczeń między państwami byłego bloku socjalistycznego a państwami kapitalistycznymi, czego przejawem jest tzw. Inicjatywa Środkowoeuropejska czy CEFTA, które obejmują jednak więcej państw niż wymieniono wyżej. Zobacz: Europa - Europa Zachodnia - Europa Środkowo-Wschodnia - Europa Wschodnia - Europa Południowa - Europa Północna Zobacz też: Środek Europy Kategoria:Europa ko:중앙유럽 ja:中央ヨーロッパ

Wikipedia:Pagine da cancellare/Adeodato

Adeodato

WND --TierrayLibertad 07:35, Ago 23, 2005 (CEST)
- +1 --Robin root 09:41, Ago 23, 2005 (CEST)
- +1 (informazione da inserire semmai nell'articolo su Sant'Agostino d'Ippona) Ines - (contattami) 10:05, Ago 23, 2005 (CEST)
- -1 --franco 12:35, Ago 23, 2005 (CEST) L'ho messo nella categoria antroponimi. Credo che ora sia uno stub abbondante. Chi cura gli antroponimi saprà fare sicuramente di meglio. Articolo riscritto da Franco - votazione interrotta --Cruccone (msg) 13:50, Ago 23, 2005 (CEST)

alojamientos en edimburgo gry sportowe Gry Playstation zas�ony metal

:: RELATED NEWS ::