:: wikimiki.org ::

Epoka

Epoka

Epoka ma cztery podstawowe znaczenia: # w chronologii epoka wyznacza początek nowej ery, np. urodzenie Chrystusa w erze chrześcijańskiej # w astronomii epoka to moment stanowiący punkt odniesienia w rachubie czasu lub przy opisie liczbowym zjawiska astronomicznego (np. epoka, do której odnoszą się elementy orbity ciała niebieskiego) (zob. podstawowe zagadnienia z zakresu astronomii) # w geologii epoka to odcinek czasu dziejów Ziemi, stanowi część okresu i dzieli się na wieki; kryteriami wyróżnienia przedziałów czasowych dla poszczególnych epok są najczęściej wielkie ruchy górotwórcze lub pojawienie się bądź wymarcie charakterystycznych gatunków roślin i zwierząt #w historii sztuki epoka to tendencja programowa w literaturze, muzyce i sztuce Kategoria:Geochronologia Kategoria:Chronologia Kategoria:Astronomia Kategoria:Historia sztuki

Chronologia

Chronologia to nauka o mierzeniu czasu. Nazwa pochodzi od greckich słów chronos (czas) i logos (słowo, nauka). Chronologia może być: a) matematyczna, czyli atronomiczna, badająca ruchy ciał niebieskich, o ile pozostają one w związku z mierzeniem czasu. Przede wszystkim pozorny ruch Słońca wokół Ziemi i rzeczywisty ruch Księżyca wokół Ziemi b) techniczna, czyli historyczna, badająca historyczne podziały czasu, dokonywane przede wszystkim na podstawie ruchu ciał niebieskich, sprowadzająca je do podziałów stosowanych dzisiaj. Chronologia historyczna jest jedną z nauk wspomagających pracę historyka. Jest niezbędna do ustalenia czasu powstania źródeł. 3. Chronologia astronomiczna: a) Doba - syderyczna — ruch wobec gwiazdy — 23h 56 min 4 s. słoneczna - ruch wobec słońca (różnica ok. 51 s.) - średnia słoneczna - 24 h - sztuczna ale wygodna b) Miesiąc: - synodyczny - między dwoma fazami księżyca (jest ich 8) - 29 dni 12 h i 44 min 2,8 s. - syderyczny - od południka niebieskiego do tego samego - 27 dni 7 h 43 min 4,7 s. c) Rok: - zwrotnikowy (21 marca — równonoc wiosenna) 365 d 5 h 48 min 46 s. - syderyczny -od gwiazdy do gwiazdy - 365 d 6 h 9 min 9 s 4. Narzędzia do mierzenia czasu: a) gnomon b) zegar równikowy - wskazówka równolegle do osi ziemi a wić pod takim kątem pod jakim się znajduje na danej szerokości geograficznej, c) zegar słoneczny poziomy — wskazówka to trójkąt o kacie ostrym równym szerokości geograficznej i położony na linii północ-południe d) zegary piaskowe, ogniowe i wodne(klepsydry) e) zegary kołowe, wahadłowe(Galileusz-1584; Huyghens-1656) 7. Kalendarze: a) juliański - 365 dni co 4 lata 366 a jednak różnica do roku zwrotnikowego dawała 11 minut czyli 1 dzień na 128 lat, co powodowało problemy przy wyznaczaniu Wielkanocy b) gregoriański - Grzegorz XIII: 4 na 15 październik 1582; co 400 lat opuszcza się 3 dni przestępne gdy są to setki nie podzielne bez reszty przez 400: np. 1700, 1800, 1900 ale 2000 już był rokiem przestępnym. 8. Ery a) era dionizyjska -VI w. Dionizy Mały (brak roku 0) b) era bizantyjska - 5508 przed Chr. c) era olimpijska - od 776 p.n.e. d) era żydowska - od 3761 p.n.e. e) era mahometańska — od roku 622 n.e. f) Indykcje - do roku + 3 podzielić przez 15 reszta to indykcja, brak to 15 9. Początek roku: a) styl Obrzezania - 1 stycznia (Cezar) b) styl marcowy - 1 marca - republikański Rzym i Frankowie do Pepina Małego c) styl Zwiastowania -od 25 marca (Florencja i Piza) d) styl Wielkanocy - od IX w. na terenie Francji e) styl bizantyjski - 1 września Bizancjum, pd Włochy i Rosja do 1700 f) styl Narodzenia Pańskiego - 25 grudnia - Polska, Pańtwo Kościelne, Anglia, Niemcy i Czechy 10. Obliczanie kalend, nonów i id: a) kalendy: do dni poprzedniego miesiąca + 2 i odjąć liczbę kalend np. 6 kalnedy maja = 30 + 2 - 6 = 26 kwietnia b) nony: 7 mar - ma - jul - o ; + 1 i odjąć liczbę np. 3 nony marca — 7+1—3 — 5 marca, pozostałe miesiące 5 c) idy jak wyżej 15 i w pozostałe 13 np. VI idy września— 13 + 1 - 6= 8 września

Bibliografia

- Józef Szymański, Nauki Pomocnicze Historii, Wydawnictwa Naukowe PWN, 2004, ISBN: 83-01-14159-X Kategoria:Nauki pomocnicze historii Kategoria:chronologia ja:編年

Jezus Chrystus

Jezus Chrystus (z hebr. ישוע, ישו Joszue, Jozue, (aram. Jehoszua, Jeszua, Jeszu) = "Jahwe/Jehowa pomocą/zbawieniem" i z gr. Χριστóς /christós/ – "namaszczony, pomazaniec, mesjasz"), Jezus z Nazaretu (aram. Jeszu ha-Nozri), według chrześcijan założyciel ich religii, zbawiciel i Syn Boży. Większość wyznań chrześcijańskich uważa go za jedną z osób Trójcy Świętej. Jego okres życia datuje się na lata od ok. 7-4 roku p.n.e. do ok. 30-33 roku n.e. Według zapisów w Ewangeliach Jezus nauczał w Galilei i Judei w Izraelu, został skazany na śmierć i ukrzyżowany w Jerozolimie zgodnie z wyrokiem rzymskiego namiestnika (łac. praefectus) Poncjusza Piłata, a trzeciego dnia po śmierci zmartwychwstał. Dzieła i nauka Jezusa opisane w Ewangeliach stanowią podstawę chrześcijaństwa. Nauka Jezusa została przekazana światu przez małą grupkę uczniów zwanych apostołami.

Jezus według opisu biblijnego

Narodziny

Zgodnie z przekazem biblijnym Jezus Chrystus urodził się w żydowskiej rodzinie jako syn Maryi i Józefa. Józef był cieślą, a wg Ewangelii w prostej linii potomkiem króla Dawida. Jezus poczęty został przez Ducha Świętego w łonie Maryi (Łk 1,35). Zgodnie z dogmatyką chrześcijaństwa Maria poczęła Jezusa w sposób cudowny, dzięki czemu pozostała dalej dziewicą. Jezus urodził się w wiosce Betlejem niedaleko Jerozolimy , dokąd Maria i Józef udali się na spis powszechny zainicjowany przez cesarza rzymskiego Oktawiana Augusta. W niesprecyzowanym czasie po porodzie, który miał miejsce w ubogiej stodole (lub grocie), rodzina wróciła do Nazaretu, małej wioski w północnej Palestynie. Według ewangelii Mateusza za namową anioła, który objawił się we śnie Józefowi, cała rodzina zbiegła do Egiptu, aby ujść zorganizowanej przez Heroda rzezi niemowląt. Po śmierci Heroda powrócili do Nazaretu, gdzie się osiedlili. Imię Józefa zostaje wymienione w Biblii po raz ostatni gdy Jezus miał 12 lat. Tradycja mówi, że po śmierci Józefa syn przejął jego obowiązki cieśli i opiekował się matką. O dziecinnych latach Jezusa mówią również Apokryfy zwane Ewangeliami Dzieciństwa. Najbardziej znaną z nich jest Ewangelia Dzieciństwa według Tomasza. Według tego tekstu Jezus od wczesnego dzieciństwa zdolny był do czynienia cudów, wcześniej wykorzystując je do własnej zabawy (np. ożywienie jaskółek z gliny), później do pomocy ludziom.

Nauczanie

Apokryfy] W tym czasie pojawił się prorok Jan Chrzciciel, który u brzegów rzeki Jordan masowo dokonywał aktów chrztu. Jezus poprosił Jana o chrzest. Jan Chrzciciel, chrzcząc Jezusa, stwierdził publicznie, ze Ten jest oczekiwanym przez Żydów mesjaszem i jednocześnie synem Boga. Od tego czasu zaczyna się wędrówka, czynienie cudów i nauczanie Chrystusa. Wśród cudów opisywanych w Ewangeliach są m.in.: wskrzeszenie umarłych: córki przełożonego Synagogi, syna wdowy z miasteczka Nain i (Łazarza) z Betanii, spektakularne uzdrowienia niewidomych, głuchych, chorych psychicznie, sparaliżowanych, chromych, trędowatych i cierpiących na inne choroby, wypędzanie demonów z opętanych, zamiana wody w wino, cudowne rozmnożenie chleba, chodzenie po wodzie. Cuda opisywane w Ewangeliach mają zawsze charakter poglądowy tzn. służą wzmacnianiu przekazu słownego nauczania i wykazywaniu przewagi miłości, wiary i nadziei (cnót podstawowych w chrześcijaństwie) nad innymi systemami wartości. Z czasem działalność Jezusa zdobywała coraz większą popularność. Wybrał grupę dwunastu uczniów, którzy po jego śmierci kontynuowali jego dzieło. Nauczanie Jezusa, w formie jaka została przekazana w Ewangeliach, jest podstawą wiary chrześcijańskiej. Było ono oparte na Starym Testamencie, jednak treści starotestamentowe zostały uzupełnione o nowe, kluczowe dla chrześcijaństwa pojęcia, takie jak miłosierdzie, sprawiedliwość, miłość, nadzieja, wybaczanie, współczucie, braterstwo czy równość. Najdobitniej nauczanie Jezusa Chrystusa przedstawione jest w Kazaniu na Górze. Jezus nauczał że:
- nadchodzi Królestwo Boże
- on sam jest Synem Bożym, współstworzycielem wszechświata, opiekunem Patriarchów, królów Izraela oraz całego narodu Izraelskiego,
- on jest bożym barankiem ofiarowującym swoje życie aby dać ludziom możliwość uzyskania zbawienia
- wiara w to że jest on Synem Boga, posłuszeństwo i miłość do niego uobecnia cud nowego narodzenia - narodzenia się w Królestwie Bożym,
- nowe narodzenie daje nową naturę, uzdalniając takich ludzi do posłuszeństwa jego przykazaniom wypowiedzianym m. in. w Kazaniu na Górze,
- powróci "na obłokach niebieskich" w "Dniu Pańskim", aby dokonać sądu nad światem.
Śmierć
"Dniu Pańskim"]] Kiedy uczniowie Jezusa otrzymali stosowne przygotowanie aby prowadzić kościół po Jego odejściu, nadszedł czas na zakończenie jego misji. Jezus, jako baranek boży, ten, który przyszedł aby oddać swoje życie w zastępstwie grzeszników wyruszył do Jerozolimy na tydzień przed Świętem Paschy. Po tryumfalnym wjeździe do Jerozolimy nie pozwolił pielgrzymom obwołać się królem. Podjął konfrontację w świątyni z głównymi frakcjami przywódców Izraela: faryzeuszami i saduceuszami. Konfrontację tę można obserwować w ostatnich rozdziałach ewangelii synoptycznych. Oprócz wystąpień w świątyni spędzał czas wyłącznie ze swoimi uczniami, intensywnie ich nauczając. Jezus stał się tak bardzo niewygodny i nieprzewidywalny, że liderzy frakcji saduceuszów postanowili pojmać go i zabić. Postanowili tak ponieważ:
- Jego działalność rozbudzała w żydach nadzieje mesjańskie, co mogło rozpętać kolejne powstanie żydowskie przeciwko Rzymowi i krwawą zemstę Rzymskich Legionów,
- Rościł sobie prawa do tytułu Mesjasza i Syna Bożego, rzeczywiście był cudotwórcą ale uparcie odmawiał uczynienia znaku / cudu na żądanie,
- Otaczał się ludźmi prostymi i bez wykształcenia, oraz wyrzuconymi ze społeczności Izraela (poborcy podatków, żydzi nie przestrzegający prawa Mojżeszowego, nierządnice). Wobec Inteligencji żydowskiej był strasznie wymagający i zraził ich do siebie.
- Nie szanował Przywódców Izraela i wobec ludu jawnie zarzucał im brak pobożności i religijność na pokaz,
- Zakłócał handel świątynny - przeszkadzał w dochodowych interesach saduceuszy. Na dzień przed swoim pojmaniem wyprawił wieczerzę dla uczniów zwaną Ostatnią Wieczerzą, na której po raz kolejny przepowiedział swój przyszły los i pożegnał się z obecnymi. Następnego dnia, nad ranem, zdradzony przez jednego z uczniów, Judasza, został pojmany i osądzony przez religijny sąd żydowski - Sanhedryn. Jezus oskarżany był o przewodzenie groźnej sekcie, która między innymi miała namawiać ludzi do niepłacenia podatków, był oskarżany również o bluźnierstwo przeciwko Bogu i religii żydowskiej, związki z Szatanem. Poncjusz Piłat nie znajdując żadnej winy w Chrystusie odesłał go do Heroda Antypasa, syna Heroda Wielkiego w celu uzyskania wyroku o winie. Herod również nie znalazł w nim winy i odesłał go z powrotem do Piłata, ten z kolei przeciwstawiał się żądaniom arcykapłanów oraz zgromadzonego żydowskiego tłumu, aby skazał go na śmierć, Piłat ukarał Chrystusa biczowaniem, aby później wypuścić go na wolność. Po biczowaniu, wskutek dalszych protestów arcykapłanów oraz żydowskiej publiczności i wbrew rzymskiemu prawu, które zakazywało dalszego karania po karze chłosty, Chrystus został skazany na śmierć przez ukrzyżowanie (dla obywateli rzymskich przewidziana była kara śmierci przez ścięcie). Elementem wyroku było niesienie przez skazanego poziomego elementu krzyża (patibulum) z aresztu do miejsca kaźni (część pionowa już tam się znajdowała). Skazaniec, przybity do krzyża, wisiał na nim aż do śmierci najczęściej na skutek uduszenia. Ewangelie opisują szczegółowo pojmanie, sąd i konanie Jezusa na krzyżu, oraz wspominają o dwóch epizodach, które się wydarzyły podczas niesienia krzyża: przymuszenie Szymona Cyrenejczyka do pomocy w niesienu krzyża oraz dialog Jezusa z kobietami płaczącymi nad jego losem. Ewangeliczne opisy męki obejmują: trwogę w ogrodzie oliwnym, zdradę Judasza, sąd i biczowanie, założenie korony cierniowej i wyszydzenie, odarcie z szat i przybicie do krzyża, grę w kości pomiędzy żołnierzami o jego szaty, rozmowy z dwoma pospolitymi przestępcami, którzy byli ukrzyżowani obok Jezusa, oraz ze stojącymi pod krzyżem Maryją i Janem, moment śmierci i porzedzającą go agonię, oraz zdjęcie z krzyża i złożenie w grobie. Inne epizody, takie jak trzy upadki pod krzyżem czy otarcie twarzy chustą przez Weronikę, które występują w liturgii Drogi krzyżowej należą do tradycji Kościoła. Zgodnie z Ewangeliami Jezus umarł na krzyżu, jednak trzeciego dnia po złożeniu jego zwłok w kamiennym grobie zmartwychwstał, a następnie przez kilkanaście dni odwiedzał swoich uczniów, podnosząc ich na duchu i tłumacząc sens swojej męczeńskiej śmierci. Ewangeliczny opis śmierci i zmartwychwstania Jezusa ma kluczowe znaczenie dla chrześcijaństwa, stanowiąc podstawę liturgii większości Kościołów chrześcijańskich i jest jednocześnie rodzajem alegorii losu ludzkiego i najwyższym wzorcem zdolności do poświęcania swojego życia w imię miłości.
Jezus według islamu
Wedle islamu Jezus (Isa) był prorokiem i zapowiedzianym wcześniej Mesjaszem, lecz nie Synem Bożym. Koran wielokrotnie potępia dogmat Trójcy Świętej (choć wydaje się, że była ona rozumiana jako składająca się z Boga, Jezusa i Maryi, a nie Boga Ojca, Jezusa i Ducha Świętego), stwierdzając, że Bóg jest tylko jeden (nie ma boga oprócz samego Boga), a kto dodaje Bogu współtowarzyszy, temu Bóg zabronił wejścia do Ogrodu. Koran mówiąc o życiu Jezusa potwierdza niektóre fakty zawarte w Ewangeliach (również apokryficznych). Historia poczęcia Jezusa pokrywa się z opisem św. Łukasza - matką Chrystusa była Maryja, której ukazał się Anioł pod postacią doskonałego człowieka, zapowiadając narodzenie syna, mimo iż była dziewicą (jednak, choć narodził się dzięki Boskiej interwencji, islam w żadnym wypadku nie nazywa go Synem Boga). Maryja urodziła Jezusa pod drzewem palmowym, a ten tuż po urodzeniu potrafił rozumnie przemawiać. W dalszym życiu nauczał, czynił cuda i uzdrawiał, ale tylko dzięki woli i mocy danej od Boga. Wspomniana jest m.in. apokryficzna historia o tworzeniu przez Jezusa ptaków z gliny, które następnie stawały się istotami żywymi. Co ważne, islam zaprzecza ukrzyżowaniu, a w konsekwencji zmartwychwstaniu. Wedle Koranu, Jezus nie został ukrzyżowany ani zabity, a jedynie tak wydawało się ludziom: w rzeczywistości Bóg wziął go do siebie. Koran nie opisuje samej nauki Jezusa, Mahomet prawdopodobnie nie był z nią dogłębnie zapoznany. Księga mówi o Jezusie jedynie jako o kolejnym proroku, Posłańcu głoszącym wiarę w Boga i zapowiadającym Sąd Ostateczny. Islam zaprzecza chrześcijańskim dogmatom o boskości Chrystusa, podkreślając że był tylko człowiekiem (Nie godzi się Miłosiernemu, aby wziął sobie syna).
Historyczność Jezusa

Dokumenty niechrześcijańskie
Fragment w Starożytnościach żydowskich Józefa Flawiusza zwany Testimonium Flavianum jest dziś często uważany za sfałszowany przez późniejszych kopistów chrześcijańskich w III lub IV wieku. Nie wiadomo czy został wstawiony na miejsce innego fragmentu mówiącego o Jezusie, czy też został po prostu dopisany. Swetoniusz, w Żywotach cezarów pisze, że cesarz Klaudiusz wypędził z Rzymu Żydów, którzy nieustannie wichrzyli podżegani przez jakiegoś "Chrestosa". Chrestos to także rzeczywiste greckie imię z tamtych czasów, i dlatego nie wiadomo czy fragment ten mówi o osobie, która właśnie wtedy znajdowała się w Rzymie, czyli nie o Jezusie z Nazaretu, czy też autor będąc niedostatecznie zorientowanym w szczegółach związanych z chrześcijanami nie wziął określenia założyciela chrześcijaństwa za osobę w Rzymie. Pliniusz Młodszy w liście do cesarza Trajana, pisze o chrześcijanach w Azji Mniejszej. Pliniusz pisze jedynie, że modlili się oni do "Chrystusa", nic zaś nie pisze o samym Jezusie. Tacyt, w Rocznikach, roku 117, opisując prześladowania za cesarza Nerona pisze: "dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których nienawidzono za ich zbrodnie, a których pospólstwo chrześcijanami nazywało. Początek tej nazwy dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany został na śmierć przez prokuratora Poncjusza Piłata, a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników". "Roczniki" powstały blisko wiek po fakcie, kiedy istniały już Ewangelie i dość liczne grupy chrześcijan, więc fragment ten jest najpewniej źródłem wtórnym. Niektórzy powątpiewają w jego autentyczność ze względu na użycie nazwy "chrześcijanie", która była rzadko stosowana przez samych chrześcijan – chociaż, z drugiej strony, święty Piotr użył jej w swoim pierwszym liście, 4,16: "Jeżeli zaś [cierpi] jako chrześcijanin, niech się nie wstydzi, ale niech wychwala Boga w tym imieniu" (cytat za Biblią Tysiąclecia). Występuje także w Dziejach Apostolskich 11,27: " (...) w Antiochii też po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami". Archiwa rzymskie oraz wielu rzymskich i żydowskich historyków tamtego okresu, milczą na temat Jezusa, choć notują bardzo wiele drobnych wydarzeń. Są to m.in.:
- Filon z Aleksandrii, który opisywał różne sekty żydowskie z tamtego okresu,
- Plutarch, autor Żywotów sławnych mężów z okresu życia Jezusa,
- Justus z Tyberiady, historyk żydowski z Galilei, żył w I w. n.e.
Dokumenty chrześcijańskie
Dokumenty chrześcijańskie to przede wszystkim Ewangelie oraz inne pisma Nowego Testamentu. Były one napisane w wiele lat po śmierci Jezusa, choć dokładne daty są sporne. Szacunki dla poszczególnych Ewangelii wahają się od kilku lat przed rokiem 70 (data upadku Jerozolimy), czyli około trzydziestu lat po opisanych wydarzeniach, do pierwszej czy nawet drugiej dekady II wieku, czyli nawet osiemdziesięciu lat po. Według tradycji chrześcijańskiej, dwie z nich: Ewangelie Jana i Mateusza zostały spisane przez apostołów - bezpośrednich uczniów Jezusa, zaś ewangelie Marka i Łukasza zostały napisane przez świadków pośrednich. Istnieje też wiele dokumentów chrześcijańskich z II i późniejszych wieków, które nie zostały zaliczone do kanonu biblijnego. Najwcześniejesze z nich powstały równolegle do najpóźniejszych ksiąg Nowego Testamentu. Pisarze wczesnośchrześcijańscy zaliczani są do tzw. "ojców apostolskich" (I/II wiek), apologetów (II -III w.) i "Ojców Kościoła" (III - V w.). Ich dzieła często powołują się na zaginione dziś źródła z czasów bliskich Jezusowi.
Rozbieżności w Ewangeliach
Dla właściwej oceny argumentów tego rozdziału przeczytaj rownież następny. Dokumenty chrześcijańskie nie zgadzają się między sobą w pewnych sprawach:
- Ewangelia Mateusza mówi, że Jezus urodził się, kiedy Herod był królem Judei, czyli przed 4 rokiem przed naszą erą, Ewangelia Łukasza, że urodził się, kiedy Kwiryniusz był rządcą Syrii, czyli po 6 roku naszej ery. Jednak Tacyt mówi, że w latach 6-3 p.n.e. Kwiryniusz był "gdzieś na Wschodzie". Historycy chrześcijańscy próbowali "ratować" w ten sposób historyczną wiarygodność Ewangelii. Jednak, w 1968 roku odnaleziono w wykopaliskach pod Mesyną odpis akt z obrad Senatu rzymskiego, w którym jest pełna lista namiestników i legatów cesarskich wschodnich prowincji Cesarstwa Rzymskiego. Wynika z niej jednoznacznie, że Kwiryniusz był w latach 6-3 p.n.e. legatem legionu stacjonującego w prowincji Azja, który chronił granice tej prowincji przed Partami.
- Ewangelia Łukasza twierdzi też, że Maria z Józefem musieli przybyć na spis powszechny do Betlejem. Spis taki, wg akt z obrad Senatu Rzymskiego odbył się w 2 lata po zamianie Królestwa Judei w rzymską prowincję. Obejmował on wszystkich dawnych poddanych Heroda, którzy stawali się w wyniku tego spisu tzw. "ludźmi zależnymi". W roku tym jednak Kwiryniusz z całą pewnością nie był namiestnikiem Syrii, a król Herod Wielki już dawno nie żył (zmarł w 4 r. p.n.e.). Jest bardzo mało prawdopodobne, albo wręcz niemożliwe, aby taki spis odbył się za życia Heroda Wielkiego, gdyż do śmierci tego króla Judea będąc królestwem klienckim, cieszyła się autonomią wewnętrzną i poza kwestiami podatkowymi i polityką zagraniczną Rzym zazwyczaj nie wtrącał się w jej wewnętrzne sprawy. W trakcie spisów powszechnych udawano sie do miejsca zamieszkania lub miejsca stałej pracy, a nigdy do miejsca urodzenia.
- Koncepcja, że Kwiryniusz jako legat wojskowy mógł być delegowany z prowincji Azja do Judei przed 4 rokiem p.n.e. dla nadzorowania ewentualnego rzymskiego spisu powszechnego nie przekonuje, gdyż również naruszałoby to autonomię władztwa Heroda, który w ciągu całego swojego panowania był bardzo prorzymski i nie dawał raczej cesarzowi powodów do ingerencji w swoim królestwie. Ewangelie mówią o pewnych wydarzeniach, które nie są udokumentowane w żadnych innych źródłach historycznych:
- rzeź dzieci dokonana przez Heroda,
- trzygodzinna ciemność, która miała towarzyszyć śmierci Jezusa (brak również potwierdzenia astronomicznego).
- "gwiazda betlejemska" (prawdopodobnie kometa, brak również potwierdzenia astronomicznego) Dla zwolenników teorii nieuznającej Jezusa są to dowody jego nieistnienia lub podważające jego boskość, dla chrześcijan nie mają takiego znaczenia z kilku powodów: Ewangelii nie traktuje się dosłownie, są pełne symboliki, niezrozumiałej często z dzisiejszego punktu widzenia, a wynikającej z mentalności, stanu wiedzy ludzi pierwszych wieków. Spisywane nie na bieżąco, mogły zawierać pomyłki wynikające z zawodności pamięci ludzkiej.
Kwestia daty narodzin Jezusa
Jak zaznaczono w poprzednim paragrafie, trudno jednoznacznie określić datę narodzin Jezusa. Na podstawie źródeł można jednak podjąć próbę określenia ram czasowych tego wydarzenia. Ze względu na długość wywodu został on umieszczony w oddzielnym artykule: Jezus Chrystus (data narodzin).
Kwestia daty śmierci Jezusa
Datę śmierci Jezusa rekonstruuje się na lata 30. pierwszego wieku naszej ery. Ewangelie podają datę piątek, 14/15 nisan (wg kalendarza żydowskiego). Na podstawie tych danych datę jego śmierci można wyznaczyć na 7 kwietnia 30 roku (wówczas byłby to 14 nisan 3790 AM) lub też, co mniej prawdopodobne, na 3 kwietnia 33. Pomimo nieścisłości Watykan uznał dzień 3 kwietnia 33 roku za datę śmierci Jezusa Chystusa.
Opinie alternatywne
Poza najpopularniejszymi:
- że nie istniał lub osoba będąca jego pierwowzorem na tyle odbiegała od opisu ewangelicznego, że zupełnie nie można na nim polegać
- że istniał, ale nie umarł podczas krzyżowania. Dyskusję zapoczątkował Kurt Berna książką "Jesus ist nicht am Kreuz Gestorben" (1962) ("Jezus nie umarł na krzyżu"), gdzie zakładając, że martwe ciała nie krwawią, przekonuje, że serce Jezusa jeszcze biło kiedy został zdjęty z krzyża, na co dowodem miał być Całun Turyński,
- że był członkiem albo nawet przywódcą sekty Esseńczyków. W Qumran nie odnaleziono bezpośrednich na to dowodów, ale nauczanie Jezusa i Esseńczyków posiada wiele podobnych elementów, przez co nauki Jezusa stają się mniej rewolucyjne jak na ten okres.
- że był religijnym fanatykiem (David Friedrich Strauß - "Das Leben Jesu" - 1835), że był ekstatykiem (Oskar Holtzmann "War Jesus Extatiker?" - 1903), że był szaleńcem (dr Charles Binet-Sanglé "La Folie de Jesus" - 1910). Binet-Sanglé definiuje chorobę Jezusa jako "paranoję na tle religijnym". W roku 1912 prominentny nowojorski psychiatra dr William Hirsh opublikował "Religion and Civilization - Conclusions of a Psychiatrist" (Religia i cywilizacja - konkluzje psychiatry). Dr Hirsh wylicza przeróżne przypadki odmiennego zachowania Jezusa. Zgadza się on z Binet-Sanglé co do halucynacji Jezusa i wskazuje na jego "duże urojenia, które nieustannie potęgowały się". Twierdzi on, że Jezus był "paranoikiem" - prostym i zwyczajnym. I dodaje: "Wszystko co wiemy o Jezusie, pasuje tak doskonale do klinicznego obrazu paranoi, że jest wprost trudne do pomyślenia, że ludzie mogliby kwestionować dokładność tej diagnozy". Istnieje wiele innych wyjaśnień. Niektórzy uważają Ewangelie za parafrazę innych pism (np. Llogari Pujol uważa, że użyte zostały pisma staroegipskie), jeszcze inną teorią jest, że nie należy Ewangelii traktować dosłownie, lecz szukać w nich tajemnego przekazu za pomocą analizy symboli (gnostycyzm) lub ostatnio komputerowej analizy znaków. Są też zwolennicy łączenia postaci Jezusa z hipotezą o istnieniu cywilizacji pozaziemskich.
Zobacz też

- Jezus Chrystus (data narodzin)
- chrystologia
- Mesjasz
- Baranek Boży
- Golgota
- Wielkanoc
- geneza świąt Bożego Narodzenia
- Paruzja
- Ikona (religia)
- Ikonostas
- Sanktuaria chrześcijańskie
- Islam
- Isa
- Jezus w Indiach ko:예수 그리스도 ms:Yesus Kristus ja:イエス・キリスト simple:Jesus th:เยซู คริสต์ zh-cn:耶穌基督 zh-tw:耶穌基督 Kategoria:Chrześcijaństwo Kategoria:Chrystologia

Przegląd zagadnień z zakresu astronomii i astronautyki

Indeks:

__NOTOC__ gwiazdozbiory - planety - pozostałe terminy:
A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - Ł - M - N - O - Ó - P - Q - R - S - Ś - T - U - V - W - X - Y - Z - Ź - Ż ---- uwaga! - w oddzielnych artykułach znajdują się: astronauci, astronomowie, ośrodki astronomiczne i astronautyczne, skróty używane w astronomii i astronautyce.

Gwiazdozbiory

Andromeda - Baran - Bliźnięta - Byk - Cefeusz - Centaur - Cyrkiel - Delfin - Erydan - Feniks - Gołąb - Góra Stołowa - Herkules - Hydra - Indianin - Jaszczurka - Jednorożec - Kameleon - Kasjopeja - Kil - Kompas - Korona Południowa - Korona Północna - Koziorożec - Kruk - Krzyż Południa - Lew - Lisek - Lutnia - Łabędź - Malarz - Mała Niedźwiedzica - Mały Lew - Mały Pies - Mikroskop - Mucha - Oktant - Ołtarz - Orion - Orzeł - Panna - Paw - Pegaz - Perseusz - Piec - Pompa - Psy Gończe - Ptak Rajski - Puchar - Rak - Rufa - Ryba Latająca - Ryba Południowa - Ryby - Rylec - Ryś - Rzeźbiarz - Sekstant - Sieć - Skorpion - Smok - Strzała - Strzelec - Tarcza - Teleskop - Trójkąt - Trójkąt Południowy - Tukan - Waga - Warkocz Bereniki - Wielka Niedźwiedzica - Wielki Pies - Wieloryb - Wilk - Wodnik - Wolarz - Woźnica - Wąż - Wąż Wodny - Węgielnica - Wężownik - Zając - Zegar - Złota Ryba - Źrebię - Żagiel - Żuraw - Żyrafa
(wróć do indeksu)

Planety Układu Słonecznego

1. Merkury, 2. Wenus, 3. Ziemia, 4. Mars, 5. Jowisz, 6. Saturn, 7. Uran, 8. Neptun, 9. Pluton
(wróć do indeksu)

pozostałe terminy:

Ziemia

:Słowo ziemia ma wiele znaczeń. Aby sprawdzić pozostałe przeczytaj hasło Ziemia (znaczenia). Ziemia - trzecia w kolejności (licząc od Słońca) i piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Wokół Ziemi krąży jeden naturalny satelita - Księżyc, dwa księżyce pyłowe (księżyce Kordylewskiego) i znaczna liczba sztucznych satelitów. Uformowała się około 4,57 miliarda lat temu. Ziemia ma właściwą masę i grawitację dla utrzymania atmosfery, która chroni przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym, a także pole magnetyczne chroniące przed pochodzącym ze Słońca promieniowaniem korpuskularnym. Oddalenie od Słońca jest właściwe dla utrzymania odpowiedniej temperatury. Uważa się, że czynniki te sprzyjały powstaniu życia na naszej planecie. Jest największą z planet skalistych w Układzie Słonecznym, a także jedynym znanym miejscem występowania życia. Dominującym gatunkiem na Ziemi jest człowiek (Homo sapiens sapiens)
- Powierzchnia całkowita: 510,072 milionów km²
- Powierzchnia lądowa: 148,94 milionów km² (29,2% powierzchni całkowitej)
- Powierzchnia wodna: 361,132 milionów km² (70,8% powierzchni całkowitej)

Geografia Ziemi

450px 450px
Oceany:
- Ocean Spokojny (Pacyfik)
- Ocean Atlantycki (Atlantyk)
- Ocean Indyjski
- Ocean Arktyczny - przez niektórych jest uważany za czwarty ocean, ale niektórzy uznają tylko 3 wyżej wymienione oceany, a ten nazywają Morzem Arktycznym.
- Ocean Południowy (według niektórych źródeł Ocean Południowy nie jest prawowitym oceanem, tylko częścią Oceanów Atlantyckiego, Spokojnego i Indyjskiego.) Największe głębiny oceaniczne: :... Kontynenty:
- Afryka
- Ameryka Południowa
- Ameryka Północna
- Antarktyda
- Australia i Oceania
- Azja
- Europa Największe łańcuchy górskie: :...

Sfery Ziemi

- pedosfera
- litosfera
- magnetosfera
- atmosfera
- hydrosfera
- biosfera
- antroposfera

Skorupa

antroposfera Skorupa ziemska jest zewnętrzną powłoką Ziemi. Rozciąga się od nieciągłości Mohorovičicia (zwanej też powierzchnią Moho) aż do powierzchni Ziemi. Powierzchnia Moho znajduje się na głębokości około 50-60 km, a została odkryta przez chorwackiego geofizyka Andriję Mohorovičicia w 1910 r. Pomiędzy powierzchnią Ziemi a powierzchnią Moho znajduje się jeszcze jedna powierzchnia nieciągłości, zwana powierzchnią Conrada. Została ona odkryta w 1925 r. przez V. Conrada. Według najnowszych badań powierzchnia ta w wielu rejonach świata nie występuje lub jest bardzo niewyraźna. Skorupę ziemską możemy podzielić na skorupę kontynentalna i oceaniczną.

Płaszcz

Ziemski płaszcz sięga do głębokości 2890 km. Ciśnienie u podstawy płaszcza wynosi ok. 140 GPa (1,4 Matm). Płaszcz, w którym rozróżnia się dwie warstwy, składa się głównie z substancji bogatych w żelazo i mangnez. Płaszcz dolny, zwany też wewnętrznym - zbudowany głównie z niklu (Ni), żelaza (Fe), krzemu(Si) i magnezu (Mg) (tzw. nifesima). Średnia gęstość płaszcza wewnętrznego waha się w granicach 5,0 - 6,6 g/cm³. W płaszczu Ziemi zachodzą prawdopodobnie zjawiska zwiazane z powolnym przemieszczaniem sie w górę plastycznych mas materii pod wpływem ciepła (ruchy konwekcyjne). Płaszcz górny, zwany zewnętrznym - budują go związki: chromu (Cr), żelaza (Fe), krzemu (Si) i magnezu (Mg) (tzw. crofesima). Średnia gęstość tej sfery wynosi 4,0 g/cm³. Górna częśc zewnętrznego płaszcza ma od 80 do 150 km głębokości; jest już warstwą o cechach plastycznych - stanowi jak gdyby podściółkę zapewniającą skorupie ziemskiej ruchliwość. Zachodzą w niej wszystkie procesy tektoniczne. Punkt topnienia substancji zależy od ciśnienia, jakiemu jest poddawana. Im głębiej, tym ciśnienie większe, zatem uważa się, że płaszcz dolny jest stanu stałego, a górny – stanu plastycznego (półpłynnego). Lepkość płaszcza górnego waha się między 10²¹, a 10²⁴ Pa·s, w zależności od głębokości [http://www2.uni-jena.de/chemie/geowiss/geodyn/poster2.html]. Wobec tego płaszcz górny może pływać bardzo powoli. Dlaczego uważa się, że jądro wewnętrzne jest stanu stałego, jądro zewnętrzne – stanu ciekłego, a płaszcz – stałego bądź plastycznego? Punkty topnienia substancji bogatych w żelazo jest wyższy niż czystego żelaza. Jądro składa się prawie wyłącznie z czystego żelaza, podczas gdy substancje bogate w żelazo częściej występują poza jądrem. Zatem substancje żelazowe przy powierzchni są stałe, a w płaszczu górnym – półpłynne (z powodu wysokiej temperatury i względnie niskiego ciśnienia), w płaszczu dolnym – stałe (poddawane są olbrzymiemu ciśnieniu), w jądrze zewnętrznym czyste żelazo jest płynne, jako że ma niską temperaturę topnienia (pomimo ogromnego ciśnienia), zaś jądro wewnętrzne jest stałe z powodu najwyższego ciśnienia występującego w centrum.

Jądro

Ciężar właściwy Ziemi wynosi 5515 kg/m³, czyniąc ją najbardziej gęstą planetą w Układzie Słonecznym. Ciężar właściwy przy powierzchni wynosi tylko ok. 3000 kg/m³. Jądro Ziemi składa się z bardziej gęstych substancji. W dawniejszych epokach, ok. 4,5 mld (4,5×10⁹) lat temu, podczas formowania się planety, Ziemia stanowiła półpłynną stopioną masę. Cięższe substancje opadały w kierunku środka, podczas gdy lżejsze materiały odpływały ku powierzchni. W efekcie jądro składa się głównie z żelaza (80%), niklu i krzemu. Inne cięższe pierwiastki, jak ołów i uran, występują zbyt rzadko, żeby przewidzieć ich dokładne rozmieszczenie oraz mają tendencję do tworzenia wiązań z lżejszymi pierwiastkami, zatem pozostają w płaszczu. Jądro podzielone jest zasadniczo na dwie części, stałe jądro wewnętrzne o promieniu ok. 1250 km i płynne jądro zewnętrzne wokół niego sięgające promienia ok. 3500 km. Przyjmuje się, że wewnętrzne jądro jest w stanie stałym i składa się głównie z żelaza z domieszką niklu. Niektórzy uważają, że jądro wewnętrzne może tworzyć żelazny monokryształ. Jądro zewnętrzne otacza jądro wewnętrzne i składa się przypuszczalnie z ciekłego żelaza zmieszanego z ciekłym niklem i śladowymi ilościami pierwiastków lekkich. Ogólnie uważa się, że konwekcja jądra zewnętrznego połączona z ruchem rotacyjnym Ziemi (zob.: Siła Coriolisa), wytwarza pole magnetyczne Ziemi przez proces znany jako efekt dynama. Stałe jądro wewnętrzne jest zbyt gorące aby utrzymać stałe pole magnetyczne (zob. Temperatura Curie) ale prawdopodobnie działa stabilizująco na pole magnetyczne wytwarzane przez ciekłe jądro zewnętrzne. Ostatnie badania wskazują, że jądro wewnętrzne Ziemi może obracać się szybciej niż reszta planety, około 2° rocznie (Comins DEU-s.82).

Hydrosfera

Hydrosfera jest to wodna powołoka Ziemi. Tworzą ją wody powierzchniowe(oceany, morza, rzeki, jeziora, bagna) i podziemne, jak również lodowce, pokrywy śnieżne, lody podziemne oraz para wodna.

Biosfera

Ziemia jest jedynym znanym miejscem występowania życia. Ziemskie formy życia są czasem określane jako "biosfera". Uważa się, że biosfera zaczęła się rozwijać ok. 3,5 mld (3,5×10⁹) lat temu. Biosfera dzieli się na wiele biomów zamieszkiwanych przez florę i faunę wspólnego pochodzenia. Biomy lądowe są podzielone głównie ze względu na szerokość geograficzną. Ziemskie biomy leżące w Arktyce i Antarktydzie są względnie ubogie w życie roślinne i zwierzęce, podczas gdy biomy najbogatsze w formy życia leżą w strefie równikowej.

Atmosfera

- magnetosfera

Dryf kontynentów

Około 700 milionów lat temu istniał jakiś prastary wszechląd utworzony z połączonych fragmentów litosfery, otoczony wszechoceanem. Złożone procesy rządzące przemianami litosfery zapoczątkowały nowe ważne zjawisko globalnej tektoniki, zwane wielkim dryfem. Początkowo doszło do pęknięcia i podziału wszechlądu na część północną - Laurazję i część południową Gondwanę. Wspomniany wielki dryf trwa od 200 milionów lat. Najpierw rozpoczęło się tworzenie środkowego Atlantyku. Około 135 mln lat temu zarysowało się pęknięcie południowego Atlantyku. Poczęła też rozwijać się przestrzeń wodna pomiędzy Afryką i Antarktydą stanowiącą nadal jeden wielki ląd z Australią. Około 65 milionów lat temu środkowy Atlantyk począł rozwijać się ku północy. Ameryka oddzieliła się od Grenlandii, nadal jeszcze połączonej z Europą. Niewiele później otwarła się zasadnicza część północnego Atlantyku wskutek rozerwania Grenlandii i Europy. Przemieszczające się na zachód bloki Ameryki Północnej i Ameryki Południowej deformowały swoje zachodnie krańce dając rozwijające się systemy górskie. Około 50 milionów lat temu kra Indii uderzyła o Azję. Zapoczątkowane zostało intensywne fałdowanie, a potem piętrzenie Himalajów. Góry te "rosną" dotąd. Wówczas też zaczęła rozwijać się południowa część Oceanu Indyjskiego, wskutek odłączenia się Australii od Antarktydy. Natomiast 35 milionów lat temu Europa i Afryka zbliżyły się tak dalece, że zaczęły formować Alpy, Pireneje i Kaukaz. Około 10 milionów lat temu powstało Morze Czerwone, które dotąd systematycznie się poszerza i rozwija w stronę Morza Martwego. Nieustannie powiększa się Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski, a zmniejsza się Ocean Spokojny. Poszerza się Zatoka Kalifornijska i zmierza do rozerwania Afryka - wzdłuż rowu Wielkich Jezior. Pomniejszają się morza przybrzeżne Azji Wschodniej i Zatoka Perska. Do zamknięcia zmierza Cieśnina Gibraltarska, natomiast otwiera się wschodni kraniec Morza Śródziemnego w stronę Morza Czerwonego. Wielki dryf trwa nadal.

Epoki geologiczne

Do epok geologicznych zaliczamy:
Prekambr (4,6 mld lat temu(lt) - 575 mln lt) [dzieli się na erę archaiczną i proterozoiczną]
Paleozoik (575 mln lt - 248 mln lt) [dzieli się na kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon i perm]
Mezozoik (248 lt - 65 mln lt) [dzieli się na trias, jurę i kredę]
Kenozoik (65 mln lt - teraz) [dzieli się na czwartorzęd i trzeciorzęd].

Globalne kataklizmy

Klimat

Bieguny

Biegun magnetyczny

Ziemię uznaje się za wielki magnes, którego bieguny położone są w pobliżu biegunów geograficznych. Oś ta nie pokrywa się jednak z osią obrotu Ziemi, lecz jest od niej odchylona o kilkanaście stopni i zmienia swoje położenie w czasie (obecnie odchylenie to wynosi około 11°). Charakter ziemskiego pola magnetycznego można porównać z polem wytwarzanym przez dipol, tzn. jak dwie położone blisko siebie masy magnetyczne o przeciwnym znaku (np. magnes sztabkowy). Na przestrzeni lat powstało wiele teorii na temat pochodzenia ziemskiego pola magnetycznego. W 1919 r. angielski fizyk Joseph Larmor stworzył teorię dynama. Teoria ta zakłada, że na początku Ziemia nie miała własnego pola magnetycznego. Jednak w słabym polu magnetycznym Galaktyki ruchy zjonizowanej cieczy w zewnętrznym jądrze Ziemi wytwarzały prądy elektryczne, które indukowały pole magnetyczne, stopniowo wzmacniając swe natężenie. Teorię tę porównuje się do wielkiego samowzbudzalnego dynama. Jest ona uznawana przez większość uczonych.

Biegun geograficzny

Biegun geograficzny jest miejscem przecięcia się osi ziemskiej z jej powierzchnią. Biegun północny znajduje się na Oceanie Arktycznym, a południowy na Antarktydzie. Ze względu na nachylenie osi ziemskiej promienie słoneczne padają na bieguny pod niewielkim kątem, co uniemożliwia ich znaczne ogrzanie. Nawet w czasie dni polarnych, mimo wydłużonej ekspozycji na promieniowanie Słońca, temperatura nie podnosi się znacznie z uwagi na wysoki współczynnik odbicia promieni słonecznych przez lód i śnieg. Nachylenie osi ziemskiej powoduje jeszcze jedno charakterystyczne zjawisko - dni i noce polarne. Polega ono na tym, że (z wyjątkiem 21 marca i 23 września) promienie słoneczne oświetlają obszar nad biegunem i przez pół roku panuje dzień (Słońce jest nad horyzontem), a przez kolejne pół roku - noc. Obszar wokół bieguna północnego nazywany jest Arktyką, a południowego - Antarktyką. Pierwszym człowiekiem, który dotarł do bieguna północnego był Robert Peary. Na biegun południowy jako pierwszy dotarł Roald Amundsen.

Zjawiska związane z Ziemią

- geomagnetyzm
- zorza

Zobacz też

- przegląd zagadnień z zakresu astronomii
- Ziemia-śnieżka
- żywioły

Linki zewnętrzne

- [http://www.nineplanets.pl/earth.html Nineplanets.pl - Ziemia] kategoria:Układ Słoneczny
- zh-min-nan:Tē-kiû ko:지구 ms:Bumi ja:地球 simple:Earth th:โลก

Wiek

Wiek jako jednostka czasu to 100 lat liczone od roku kończącego się cyframi "01" do najbliższego roku kończącego się dwoma zerami, np. od 1501 do 1600 to wiek XVI. Numery wieków w języku polskim pisze się zwyczajowo cyframi rzymskimi. Kategoria:Chronologia ja:世紀

Orogeneza

Orogeneza - in. ruchy orogeniczne, górotwórczość, ruchy górotwórcze, cykl sedymentacyjno - spredingowy - powstawanie gór z przyczyn tektonicznych. W trakcie orogenezy dochodzi do:
- sfałdowania osadów w obrębie geosynkliny
- wypiętrzenia osadów w postaci łańcuchów gór fałdowych
- na kratonach orogeneza powoduje powstawanie pionowych przemieszczeń prowadzących do powstania gór zrębowych. Główne orogenezy w historii geologicznej Ziemi to:
- orogeneza kaledońska
- orogeneza hercyńska
- orogeneza alpejska Dzielą się one na fazy górotwórcze, czyli okresy nasilenia ruchów górotwórczych na niektórych obszarach Ziemi. kategoria:Tektonika

Literatura

Literatura to wszystkie dzieła artystyczne zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym. W Polsce literaturę dzieli się zwykle na trzy rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. Podział ten nie jest na świecie powszechny (zupełnie nieznany w większości krajów zachodnich). Stosuje się też podział na epoki i style literackie, co również nie zawsze się sprawdza w przypadku literatury niezachodniej. Dzieje literatury niektórych krajów, kręgów kulturowych i epok:
- literatura afrykańska i pisarze afrykańscy
- literatura albańska
- literatura angielska
- literatura amerykańska
- literatura arabska
- literatura austriacka
- literatura bengali
- literatura brazylijska
- literatura bułgarska
- literatura chińska
- literatura chorwacka
- literatura czeska
- literatura duńska
- literatura francuska
- literatura hindi
- literatura hiszpańska
- literatura japońska
- literatura macedońska
- literatura malajska
- literatura niemiecka
- literatura perska
- literatura polska
- literatura rosyjska
-