:: wikimiki.org ::
| Epoka Brązu |
Epoka brązuEpoka brązu - jedna z epok prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego , w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 2500 p.n.e., w Europie Południowej 2000 p.n.e., w Polsce 1800 p.n.e.. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000 - 700 p.n.e., kiedy to na Bliskim Wschodzie zaczęły tworzyć się pierwsze państwa i pojawiło się niewolnictwo, a na większości obszarów Europy rozpoczął się stopniowy rozkład wspólnoty pierwotnej.
Nazwa epoki pochodzi od używanych wówczas powszechnie narzędzi z nowo wprowadzonego surowca - brązu (czyli stopu miedzi z cyną o stosunku 9:1). Przykładem przedmiotów z brązów są: siekiery, dłuta, młoty, motyki, sierpy, noże, ozdoby, broń (miecze, topory, ostrza do włóczni, groty, części pancerzy). Brąz pojawił się w Egipcie i Mezopotamii około 3500 p.n.e. Czasem zamiast cyny do produkcji stopu stosowano ołów lub antymon (Węgry). Brąz antyczny był stopem miedzi z cynkiem (mosiądz). Brąz jest znacznie twardszy od miedzi i trwalszy, dlatego zastąpił ją w okresie eneolitu. Potrzebną do jego produkcji miedź i cynę uzyskiwano w kopalniach odkrywkowych.
Główne dziedziny gospodarki w czasie tej epoki to rolnictwo, hodowla bydła oraz pasterstwo. Powstanie ośrodków wytwórczych, wymiany towarów (wynalazek wozu na kołach oraz statków na wiosła i żagle sprzyjał rozwojowi handlu dalekosiężnego), gromadzenia bogactw, w konsekwencji doprowadziły do wzrostu walk międzyplemiennych i międzypaństwowych.
Najbardziej znane na świecie wykopaliska z epoki brązu: Ur w Mezopotamii, Ugarit w Syrii, Troja w Azji Mniejszej.
Sztuka brązu
Na wyspach Grecji rozwija się sztuka egejska. Na północy Europy wzrasta znaczenia ognia, który uważany był za emisariusza słońca, oraz opanowanie technologii związanych z ogniem spowodowały wkroczenie w krąg tajemnic solarnych. W Europie w tym okresie bardzo powszechny staje się kult solarny i związany z nim obrządek ciałopalny. Brąz postrzegany jest jako substytut złota - słonecznego metalu. Naczynia gliniane w formie i kolorze próbują naśladować brązowe. Popularna symbolika tarczy słonecznej - tzw. dysku solarnego, koła z wpisanym w nie równoramiennym krzyżem, mandali. Nasilenie się symboli troistości - trójkąty, trzykrotne powtarzanie jednego symbolu. Równie popularny motyw labiryntu, symbolizującego narodziny i śmierć mistyczną w obrzędach inicjacyjnych oraz herosa solarnego. Coraz więcej scen z życia codziennego i mitologii, militaryzacja sztuki.
Epoka brązu w Europie
Charakterystyczny dla epoki brązu jest niejednolity charakter rozwijających się i zanikających kultur. W środkowym jej okresie rozpoczął się proces wyodrębniania się i krystalizowania ludów europejskich, np. reprezentujących kulturę nordyjską Germanów zamieszkujących tereny obecnych Niemiec, Danii i południowej Szwecji.
Do ważniejszych kultur epoki brązu zaliczają się w Europie:
- kultura minojska
- kultura cykladzka
- kultura unietycka
- kultury pól popielnicowych
- kultury mogiłowe
- kultura apenińska
- kultura protoetruska
- kultura terramare
- kultura kurhanów sambijskich
- kultura komarowska
- kultura Noua
- kultura holihradzka
- kultura sośnicka
- kultura wysocka
- kultura białowicka
- kultura urn domkowych
- kultura trzciniecka
- kultura iwieńska
- kultura otomańska
- kultura bałtyjska
- kultura nordyjska
- kultura łużycka
- kultura wysocka
- kultura gawska
Najbardziej znane w Europie wykopaliska z epoki brązu: Mykeny w Grecji, Terramare we Włoszech, El Argar w Hiszpanii, Buchau w Niemczech, Unětice w Czechach.
Epoka brązu w Polsce
Na terenach Polski epoka brązu dzieli się na 5 okresów:
- wczesny - 1800-1400 p.n.e.
- starszy - 1400-1200 p.n.e.
- środkowy - 1200-1000 p.n.e,
- młodszy - 1000-800 p.n.e.,
- późny - 800-700/650 p.n.e.
Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. umiejętność obróbki metali dotarła na ziemie polskie. Kultury związane z wczesną epoką brązu w zasadzie jeszcze nie znały technologii wytwarzania brązu jednak pojawiły się pierwsze wytwory z miedzi, srebra i złota pochodzące z importów. Przyniosły je w latach 1850-1750 p.n.e. nowe kultury oparte na tradycji kultur ceramiki sznurowej: kultura strzyżowska i kultura mierzanowicka. Po nich pojawiła się kultura madziarowska i kultury związane z kulturą unietycką, do nich należą kultura grobsko-śmiardowska i kultura iwieńska. W tym czasie powstały silne ośrodki metalurgiczne.
W połowie 2 tysiąclecia ziemie polskie, w dorzeczu Odry i Wisły, znalazły się w orbicie wpływów czeskopalatynackiej i środkowodunajskiej kultury mogiłowej. W późnej epoce brązu występowała kultura łużycka, zaliczana do kręgu kultur pól popielnicowych, z tego okresu znane jest stanowisko archeologiczne w Biskupinie.
Link zewnętrzny
- [http://www.biskupin.pl/ Muzeum Archeologiczne w Biskupinie]
Zobacz też: historia.
Kategoria:Archeologia
ko:청동기 시대
ja:青銅器時代
simple:Bronze Age
Epoka
Epoka ma cztery podstawowe znaczenia:
# w chronologii epoka wyznacza początek nowej ery, np. urodzenie Chrystusa w erze chrześcijańskiej
# w astronomii epoka to moment stanowiący punkt odniesienia w rachubie czasu lub przy opisie liczbowym zjawiska astronomicznego (np. epoka, do której odnoszą się elementy orbity ciała niebieskiego) (zob. podstawowe zagadnienia z zakresu astronomii)
# w geologii epoka to odcinek czasu dziejów Ziemi, stanowi część okresu i dzieli się na wieki; kryteriami wyróżnienia przedziałów czasowych dla poszczególnych epok są najczęściej wielkie ruchy górotwórcze lub pojawienie się bądź wymarcie charakterystycznych gatunków roślin i zwierząt
#w historii sztuki epoka to tendencja programowa w literaturze, muzyce i sztuce
Kategoria:Geochronologia
Kategoria:Chronologia
Kategoria:Astronomia
Kategoria:Historia sztuki
PrehistoriaPrehistoria, prahistoria (łac. pre - przedrostek oznaczający uprzedniość, "przed", "wcześniej") to najdłuższy okres dziejów ludzkości - od pojawienia się człowieka na Ziemi do powstania pisma. Badanie tego okresu możliwe jest jedynie metodami archeologicznymi. Na terenach Afryki zaczyna się około 4 milionów lat temu razem z pojawieniem się pierwszych człowiekowatych, na terenie Europy około 1 miliona lat temu, natomiast na innych terenach z momentem pojawienia się tam człowieka. Dzieli się na sześć podstawowych epok:
- paleolit - (ok. 4,5 mln lat - ok. 8000 p.n.e.)
- mezolit - (ok. 11000 - ok. 7000 p.n.e.)
- neolit - (ok. 8800 - ok. 2000 p.n.e.)
- eneolit - (ok. 7000 - ok. 1800 p.n.e.)
- epoka brązu - (ok. 6500 - ok. 800 p.n.e.)
- epoka żelaza - (ok. 5000 p.n.e. - ok. 1200 n.e.)
Prehistoria (prahistoria) kończy się wraz z wynalazkiem pisma, co dla każdej kultury działo się w innym momencie. Niektóre kultury nie poznały nigdy pisma i te, które żyją w ten sposób obecnie, lub żyły tak do niedawna, noszą nazwę kultur pierwotnych.
Badaniem prehistorii (prahistorii) zajmuje się: archeologia i archeologia pradziejowa. Szczególnym jej działem, zajmującym się badaniem szczątków kostnych wymarłych człekokształtnych i człowiekowatych jest paleoantropologia i antropologia fizyczna.
Linki zewnętrzne:
- [http://archeo.amu.edu.pl/ Strona internetowa Instytut Prahistorii]
- [http://www.pma.it.pl/]
- [http://kza.muzarp.poznan.pl/ Strona internetowa - Muzeum Archeologicznego w Poznaniu]
- [http://www.archeo.uw.edu.pl/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.ma.krakow.pl/ Strona internetowa]
- [http://www3.uj.edu.pl/Arch/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.historycy.org/Archeologia_i_bractwa-f59.html Forum Archeologia]
Zobacz też: australopiteki, historia, prehistoria odkryć geograficznych, religie prehistoryczne, stanowisko archeologiczne, sztuka prehistoryczna.
-
Epoka żelazaEpoka żelaza to w prehistorii okres dziejów ludzkości następujący po epoce brązu, w którym żelazo stało się głównym surowcem w wytwarzaniu narzędzi. Ramy czasowe epoki żelaza są różne i uzależnione od stref geograficznych, zróżnicowania kulturowego i rozwoju społeczno-gospodarczego.
Najstarsze wyroby z kutego żelaza (głównie pochodzenia meteorytowego), znalezione w Egipcie i Azji Zachodniej, można odnieść na VI- III tysiąclecie p.n.e.. Na szerszą skalę używano żelaza w Babilonii w czasach Hammurabiego (pierwsza połowa XVIII wieku p.n.e.).
Pochodzenie metalurgii żelaza oraz problem jej rozprzestrzenienia nie zostały jeszcze całkowicie wyjaśnione, przeważa pogląd, że wynalazku dokonali Hetyci. W II tysiącleciu p.n.e. przetwórstwo żelaza opierało się już na surowcu uzyskiwanym z rud.
W epoce żelaza na terenie Europy występowała między innymi:
- kultura pomorska
- kultura halsztacka
- kultura przeworska
- kultura jastorfska
- kultura golasecca
- kultura Melaun
- kultura Este
- kultura łużycka
- kultura wschodniopomorska
- kultura lateńska
- kultura wielbarska
- kultura oksywska
- kultura miłogradzka
- kultura tracko-scytyjska
- kultura zachodniobałtyjska
- kultura zarubieniecka
- kultura puchowska
Zobacz też: historia.
Kategoria:Archeologia
ko:철기 시대
ja:鉄器時代
simple:Iron Age
Bliski Wschód
Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) - nazwa stosowana dla określenia obszaru geograficznego leżącego na styku trzech kontynentów Europy, Azji i Afryki.
Geografia
Obejmuje on państwa położone w południowo-zachodniej Azji i północno-wschodniej Afryce. Najczęściej do krajów Bliskiego Wschodu zalicza się: Arabię Saudyjską, Bahrajn, Cypr, Irak, Iran, Izrael z Autonomią Palestyńską, Jemen, Jordanię, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syrię, Turcję, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Egipt i Sudan. W sumie zajmują one powierzchnię ok. 9,7 mln km2 z liczbą ludnością przekraczającą 300 mln mieszkańców (1995).
Historia
Region ten jest kolebką wielkich cywilizacji starożytnych (Mezopotamia, starożytny Egipt) oraz trzech wielkich religii monteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Przez wiele wieków było to centrum starożytnego świata.
Uwarunkowania polityczne
Współcześnie pod względem kulturowym zdecydowaną większość stanowi ludność arabskojęzyczna wyznająca islam (oprócz Arabów również Turcy) - zobacz: cywilizacja arabska.
Region ten był i nadal jest niestabilny pod względem politycznym, by wymienić tylko konflikt palestyński i związane z nim wojny izraelsko-arabskie, wojnę iracko-irańską czy wojnę w Zatoce Perskiej.
Gospodarka
Bliski Wschód jest bardzo ważnym regionem gospodarczym, gdzie koncentruje się znaczna część światowego wydobycia ropy naftowej. Ponadto krzyżują się tu ważne międzynarodowe linie komunikacji lotniczej i morskiej (Kanał Sueski).
Pozostałe informacje
Określenia Bliski, Środkowy i Daleki Wschód to typowy przykład nazwy etnocentrycznej, a w tym wypadku europocentrycznej, czyli z punktu widzenia Europejczyków. Nazwa "Bliski Wschód" oznaczała południowo-zachodnią Azję.
Kategoria:Regiony świata
Kategoria:Azja
Kategoria:Afryka
ja:中東 simple:Middle East zh-cn:中东地区
Dżemdet NasrDżemdet Nasr (Dżamdat Nasr) to miasto w Iraku, leżące 75 kilometrów na południe od Bagdadu. Znajdują się w nim ruiny starożytnego miasta, które naukowcy najczęściej identyfikują jako Kidnun. Odkryto w nim ruiny dużej budowli na planie prostokąta (świątynia lub pałac) oraz pozostałości osiedla z okresu predynastycznego (poprzedzającego okres wczesnych dynastii sumeryjskich)
Nazwą Dżemdet Nasr określa się ostatnią fazę (około 3100–2900 p.n.e.) epoki predynastycznej w Mezopotamii (wczesna epoka brązu).
Najbardziej charakterystyczną cechą kultury Dżemdet Nasr jest ceramika malowana na czarno i czerwono we wzory geometryczne (zwana ceramiką Dżemdet Nasr). Pojawiły się też wtedy reliefowe naczynia kamienne oraz naczynia metalowe i rzeźby figuralne. Stosowano już wtedy dość powszechnie tak charakterystyczne dla Mezopotamii rzeźbione pieczęcie cylindryczne. Odkryto również pochodzące z tego okresu tabliczki z sumeryjskim pismem obrazkowym, będące głównie tekstami ekonomicznymi.
Suchy klimat, który nastał pod koniec czwartego tysiąclecia p.n.e. wymusił na mieszkańcach południowej Mezopotamii masowe stosowanie irygacji. Spowodowało to wzrost liczby ludności oraz zwiększenie specjalizacji w rzemiośle (zastosowanie irygacji dawało lepsze plony, co zwalniało część społeczeństwa z pracy na roli). Wzrost produkcji zaowocował zwiększonym dobrobytem i niespotykanym wcześniej rozwojem handlu lądowego i morskiego. Przybyło w tym czasie miast, a ich charakterystycznym elementem stała się świątynia umieszczana na sztucznym wzniesieniu. Opanowanie produkcji brązu umożliwiło wytwarzanie nowych broni, co pociągnęło za sobą rozwój fortyfikacji wokół miast i niektórych wsi.
Kultura Dżemdet Nasr była bezpośrednim poprzednikiem cywilizacji sumeryjskiej. Okres ten jest uznawany za koniec prehistorii i początek historii.
Kategoria:Archeologia
Kategoria:Mezopotamia
Polska
Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim, będące członkiem Unii Europejskiej oraz NATO. Graniczy z Niemcami, Czechami, Słowacją, Ukrainą, Białorusią, Litwą i Rosją.
Etymologia nazwy kraju
Nazwa Polska wywodzi się od plemienia Polan, zamieszkującego tereny obecnej Wielkopolski. Słowo Polanie można tłumaczyć jako "mieszkający na polach". Można przypuszczać, że głównym zajęciem tego plemienia była uprawa roli, w odróżnieniu od innych plemion np. Wiślan i Mazowszan, zamieszkujących tereny lesiste.
W przeszłości używano łacińskich określeń terra Poloniae - ziemia Polska lub Regnum Poloniae. Nazwa Polska zaczęła być używana w odniesieniu do całego państwa w XI wieku. Ziemie Polan od XIV wieku nazywano Staropolską, a później Wielkopolską. A dla kontrastu ziemie południowe Małopolską.
Inne nazwy Polski (Lechia, język perski Lachistan, litewskie Lenkija) i Polaków (ruskie Lach, węgierskie Lengyel) wywodzi się od nazwy plemienia Lędzian, które, jak się przypuszcza, zamieszkiwało w obecnej południowo-wschodniej części Polski.
Słowo Rzeczpospolita oznacza republikę.
:Zobacz też: [http://pl.wiktionary.org/wiki/Polska Wikisłownik: nazwa Polska w różnych językach świata.]
Symbole narodowe
Zgodnie z konstytucją z 2 kwietnia 1997 symbole narodowe Rzeczypospolitej Polskiej to:
- Godło Rzeczypospolitej Polskiej - wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu
- Barwy Rzeczypospolitej Polskiej - kolory biały i czerwony
- Hymn Rzeczypospolitej Polskiej - Mazurek Dąbrowskiego (zobacz: Polskie pieśni hymniczne)
Polska nie ma oficjalnej dewizy. Zamiast niej na wielu sztandarach i odznaczeniach, zarówno wojskowych jak i innych organizacji, widnieją słowa "Bóg, Honor, Ojczyzna", "Honor i Ojczyzna", "Żywią y bronią" lub "Za wolność waszą i naszą". Podobną rolę pełnią też czasem pierwsze słowa hymnu: "Jeszcze Polska nie zginęła", czy też "Roty": "Nie rzucim ziemi skąd nasz ród".
Polityka
Zobacz główny artykuł: polityka Polski
Ustrój polityczny
Zobacz główny artykuł: ustrój polityczny Polski
Demokracja parlamentarna
Zobacz także:
- Konstytucja 3 Maja
- Konstytucja Księstwa Warszawskiego
- Konstytucja Królestwa Polskiego
- Konstytucja Wolnego Miasta Krakowa i jego okręgu
- Mała Konstytucja z 1919
- Konstytucja marcowa
- Konstytucja kwietniowa
- Mała konstytucja z 1947
- Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - 1952
- Mała Konstytucja z 1992
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej - 1997
- NSZZ "Solidarność"
Siły zbrojne
Zobacz główny artykuł: Wojsko Polskie
Podział administracyjny
:Zobacz więcej: Podział administracyjny Polski
Od 1 stycznia 1999 roku obowiązuje trzystopniowy podział administracyjny kraju na województwa, powiaty i gminy.
Województwa:
gminy
Demografia
:Zobacz też: Demografia Polski, Polacy
Polacy (w tysiącach)]]
W okresie kształtowania się państwowości Polska obejmowała swym zasięgiem ziemie o powierzchni ponad ćwierć miliona km² z przeszło milionem mieszkańców. Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar państwa (około 270 tys. km²) zamieszkiwało ponad 2,5 miliona osób. Dopiero unia z Litwą przyniosła radykalny przyrost demograficzny i terytorialny. Za czasów Batorego obszar państwa zbliżył się do 1 miliona km², zaś ludność w końcu XVI wieku prawdopodobnie osiągnęła 9 milionów. W chwili utraty niepodległości wielonarodowościowe państwo liczyło co najmniej 13-14 milionów mieszkańców, przy czym przez cały okres wspólnej państwowości z Litwą znaczną część ludności stanowiły osoby posługujące się innym językiem niż polski (w końcu XVIII wieku było ich ok. 60%). Po odzyskaniu niepodległości w granicach Polski znalazło się kilka milionów osób o innej niż polska narodowości, tak więc Polska przed II wojną światową była krajem wielonarodowościowym, gdzie mniejszości stanowiły powyżej 1/3 ludności. W okresie między 1921 rokiem a wybuchem II wojny światowej, liczba ludności wzrosła z 27,2 mln do 35,2 mln. Jednak zmiany granic Polski po wojnie oraz przesiedlenia sprawiły, że obecnie Polska jest krajem nieomalże jednolitym etnicznie. Wszystkie mniejszości narodowe łącznie nie przekraczają 3% ludności.
Polacy należą do ludów słowiańskich. Posługują się językiem polskim, należącym do rodziny języków słowiańskich. Język ten jest językiem urzędowym kraju, jakkolwiek prawo gwarantuje mniejszościom narodowym używanie ich własnych języków, zwłaszcza na obszarach, gdzie występują ich większe skupiska. Według Narodowego Spisu Powszechnego (2002) 97,8% mieszkańców Polski używa w domu języka polskiego. Najbardziej popularne języki mniejszości to: niemiecki, kaszubski, ukraiński, białoruski, cygański, rosyjski, litewski i łemkowski.
Statystyki demograficzne
Według Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO), 2003:
- Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia dla całej populacji: Polska zajmuje 28 miejsce w Europie (na 52, łącznie z azjatyckimi państwami b. ZSRR). W całej populacji: 75 lat, w tym: mężczyźni 71 lat, kobiety 79 lat. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=pol&indicator=strMortChildMale2003,strMortChildFemale2003 WHO1]
- Pod względem oczekiwanej długości życia mężczyzn, Polska jest również na 28 miejscu w Europie. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=POL&indicator=strLEX0Both2003,strLEX0Male2003,strLEX0Female2003&order_by=strLEX0Male2003&order=DESC WHO2]
- Śmiertelność chłopców poniżej 5 roku życia: 25 miejsce w Europie (9 na 1000; dziewczynki 7 na 1000). [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=pol&indicator=strMortChildMale2003,strMortChildFemale2003 WHO3]
- Śmiertelność dorosłych mężczyzn (15-59 lat): 20 miejsce w Europie (202 na 1000; kobiety 81 na 1000). [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=pol&indicator=strMortAdultMale2003,strMortAdultFemale2003 WHO4]
- Oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu osób w wieku 60 lat (2002): 28 miejsce w Europie. Mężczyźni: 17,3 lat, kobiety: 22,17 lat. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=pol&indicator=strHALE60Male2002,strHALE60Female2002 WHO5]
Miasta Polski
Największym miastem Polski jest stolica - Warszawa. Inne większe miasta to:
- Łódź
- Kraków
- Wrocław
- Poznań
- Gdańsk
- Szczecin
- Bydgoszcz
- Lublin
- Katowice
- Białystok
- Gdynia
- Częstochowa
:Zobacz też: miasta w Polsce, spis miast powiatowych według ludności, spis miejscowości w Polsce, Związek Miast Polskich, powierzchnia polskich miast, polskie tablice rejestracyjne (wikisource), Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce
Religie i wyznania
Ponad 34,3 miliona Polaków jest ochrzczonych w obrządku rzymskokatolickim, co stanowi prawie 89,9% populacji. W sumie, do Kościóła katolickiego (Rzymskokatolickiego, Greckokatolickiego, Ormianskiego i Neounickiego), należy ponad 34,4 miliona Polaków (90,1% populacji).
Greckokatolickiego]
Kościoły prawosławne liczą ponad 600 tys. duchownych i wiernych (1,6% populacji), Protestanckie i tradycji protestanckiej - ponad 149 tys. (0,4%), Starokatolickie - prawie 48 tys. (0,1%), a inne w sumie około 136,5 tys. (0,35%), z czego najliczniejszy jest Związek Wyznania Świadków Jehowy (ponad 128 tys. wiernych).
Polaków bez wyznania jest ponad 2,8 miliona (7,45%).
Rozpatrując powyższe statystyki pamiętać jednak należy, iż za członków poszczególnych Kościołów i związków religijnych przyjmuje się zazwyczaj osoby które w stosunek członkostwa weszły (np. poddane obrzędowi chrztu), nawet jeżeli w okresie późniejszym z niego wystąpiły. Wiarygodne dane statystyczne mogą więc zostać sporządzone wyłącznie na podstawie tego rodzaju deklaracji przystąpienia do danego Kościoła. Sprawia to na przykład, że podana tu liczba Polaków bez wyznania jest z pewnością zaniżona, a wyznawców Kościola rzymskokatolickiego - zawyżona.
Dane GUS: http://www.stat.gov.pl/opracowania_zbiorcze/maly_rocznik_stat/2005/04_lud_wyz_rel.pdf
Trzy z wyznań mają swoje źródła w Polsce, tzn. powstały w kraju lub w środowiskach polskich za granicą - są to mariawityzm, Kościół polskokatolicki oraz Kościół greckokatolicki.
Geografia
Kościół greckokatolicki]
Kościół greckokatolicki
:Zobacz więcej: Geografia Polski
Granice współczesnej Polski ukształtowały się w roku 1945, po zakończeniu działań wojennych. W stosunku do 1939 roku granice państwa zostały przesunięte na zachód, kosztem obszarów położonych na wschodzie. Po 1945 roku dokonano dwóch korekt terytorialnych:
- 15 lutego 1951 - z Ukraińską SRR 480 km². Za miasta: Bełz, Krystonopol i Sokal ze złożami węgla, Polska otrzymała Ustrzyki Dolne i Lutowiska (treść umowy podano w Dz. U. 52.11.63)
- 1 stycznia 1959 - z Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną. Za osadę Tkacze koło Szklarskiej Poręby, stację i linię kolejową, Polska otrzymała fragment obszaru leśnego.
Długość granic Polski wynosi 3582 km, w tym 528 km przypada na wybrzeże Morza Bałtyckiego.
Graniczy z następującymi państwami:
- od zachodu z Niemcami (467 km),
- od południa z Czechami (790 km) i Słowacją (539 km),
- od wschodu z Ukrainą (529 km) i Białorusią (416 km),
- od północy z Litwą (103 km) i Rosją (Obwód Kaliningradzki) (210 km).
Polska zajmuje 9. miejsce w Europie pod względem powierzchni oraz 8. pod względem liczby ludności.
W wymiarze północ-południe Polska rozciąga się na długości 649 km, to jest 5° i 50'. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Polski. Latem na północy dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na południu, zimą — odwrotnie. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość Polski wynosi 689 km, co w miarze kątowej daje 10° 01'.
Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, jest to czas słoneczny południka 15°.
Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Polski:
- 49°00' szer. geogr. N - szczyt Opołonek,
- 54°50' szer. geogr. N - przylądek Rozewie,
- 14°07' dług. geogr. E - łuk Odry koło Osinowa Dolnego,
- 24°08' dług. geogr. E - kolano Bugu koło Zosina.
Geometryczny środek Polski znajduje się we wsi Piątek koło Łęczycy. Najstarszy (1775) obliczony geometryczny środek Europy znajduje się w Suchowoli koło Sokółki, w województwie podlaskim. Natomiast inne podawane niekiedy lokalizacje tegu punktu na terenie Polski (np. "koło Torunia", "w pobliżu Warszawy", "na wschód od Łodzi") nie maja żadnej podstawy naukowej. Przez Polskę przebiega również granica pomiędzy kontynentalnym blokiem Europy Wschodniej, a rozczłonkowaną przez morza wewnętrzne Europą Zachodnią.
Najdłuższe rzeki w Polsce to:
- Wisła (1047 km)
- Odra (854 km, w tym na terenie Polski 742 km)
- Warta (808 km)
- Bug (772 km, w tym na terenie Polski 587 km)
Zobacz też: polskie przejścia graniczne
Budowa geologiczna
Na obszarze Polski stykają się 3 wielkie jednostki tektoniczne:
# platforma prekambryjska wschodniej Europy (wschodnia i północno-wschodnia Polska), a więc Niż Wschodnioeuropejski.
# platforma paleozoiczna środkowej i zachodniej Europy (Pozaalpejska Europa Środkowa). Spod pokrywy osadowej tej platformy wyłaniają się części górotworów kaledońskich i hercyńskich (Sudety Zachodnie i Wschodnie, Góry Świętokrzyskie).
# alpidy (Karpaty z Podkarpaciem).
Ukształtowanie powierzchni
Przeważającą część obszaru Polski zajmują tereny nizinne wschodniej części Niżu Środkowoeuropejskiego, a średnie wzniesienie wynosi 173 m n.p.m. Krainy geograficzne ułożone są równoleżnikowo (pasowo) przechodząc od terenów nizinnych na północy i w Polsce centralnej do terenów wyżynnych i górskich na południu. Najwyższym punktem kraju są Rysy - szczyt w Tatrach (2499 m n.p.m.), najniżej położonym punktem jest depresja Raczki Elbląskie na Żuławach Wiślanych (–1,8 m n.p.m.)
Zobacz:
- Regionalizacja fizyczno-geograficzna Polski
- Krainy geograficzne w Polsce
Przyroda
Flora Polski
- rośliny chronione
Fauna
- Ptaki Polski
Ochrona przyrody
- ochrona przyrody w Polsce
- parki narodowe w Polsce
- rezerwaty przyrody w Polsce
- parki krajobrazowe w Polsce
Zobacz też:
- ogrody zoologiczne w Polsce
Historia
:Zobacz więcej: Historia Polski
Krainy historyczne Polski
- Kujawy
- Łużyce (fragment - większość Łużyc należy do Niemiec)
- Małopolska
- Podhale
- Zagłębie Dąbrowskie
- Żywiecczyzna
- Mazowsze
- Podlasie
- Pomorze (Zachodnie i Gdańskie)
- Kaszuby
- Kociewie
- Żuławy
- Grody Czerwieńskie (fragment - większość należy do Ukrainy)
- Ziemia chełmska
- Ziemia przemyska
- Ziemia sanocka
- Suwalszczyzna - dawna Jaćwież, litewska południowa Auksztota
- Śląsk
- Dolny Śląsk
- Górny Śląsk
- Śląsk Cieszyński
- Śląsk Opolski
- Warmia i Mazury
- Wielkopolska
- Krajna
- Pałuki
- Ziemia lubuska
- Ziemia łęczycko-sieradzka
:Zobacz więcej: Województwa historyczne i aktualne
Gospodarka
Jednostka monetarna: 1 złoty = 100 groszy.
Polska w rankingach
1) Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2005 (Human Development Index, HDI) - wskaźnik stosowany przez Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych: Polska zajęła 36 miejsce na 177 w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Lokaty naszych sąsiadów: Niemcy 20., Czechy 31., Słowacja 42., Ukraina 78., Białoruś 67., Litwa 39., Rosja - 62. miejsce.
2) Wskaźnik Jakości Życia 2004 (Quality of Life Index, The Economist): 48 miejsce na 111, za Panamą i Urugwajem, tuż przed Chorwacją i Turcją. [http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf Ranking, s. 4].
3) Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation i "The Wall Street Journal"): podobnie jak większość "starej" UE, Polska została zakwalifikowana do grupy państw o "w zasadzie wolnej gospodarce" i zajęła 41 miejsce, za Japonią (39.), przed Francją (44.) i Koreą Pd. (45.) [http://www.heritage.org/research/features/index/chapters/Executive_Summary.pdf Ranking od s. 9], [http://www.heritage.org/research/features/index/downloads/Index05_EconFreedomMAP.jpg mapa wolności gospodarczej na świecie].
4) Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki
- 51 miejsce w rankingu 117 państw. Światowe Forum Ekonomiczne: [http://www.weforum.org/site/homepublic.nsf/Content/Growth+Competitiveness+Index+rankings+2005+and+2004+comparisons Globalny Ranking Konkurencyjności 2005-2006]. Wzrost o 9 pozycji w stosunku do 2004.
- 57 miejsce w rankingu 60 gospodarek (państw i regionów). IMD International: [http://www02.imd.ch/documents/wcc/content/overallgraph.pdf Światowy Rocznik Konkurencyjności 2005].
5) Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004 (Corruption Perceptions Index 2004, Transparency International): 67 miejsce na 146. razem z Peru, Chorwacją i Sri Lanką. [http://www.transparency.org/pressreleases_archive/2004/2004.10.20.cpi.en.html Ranking]
6) Wskaźnik Zaufania Inwestorów Zagranicznych 2004 (Foreign Direct Investment Confidence Index wg firmy konsultingowej A.T. Kearney): 12 miejsce. [http://www.atkearney.com/shared_res/pdf/FDICIOct_2004_S.pdf Ranking, s. 5].
7) Wskaźnik Globalizacji, obrazujący stopień integracji państw i społeczeństw ze światem (Globalization Index 2005, A.T. Kearney i Foreign Policy Magazine): 31 miejsce na 62. [http://www.atkearney.com/shared_res/pdf/2005G-index.pdf Ranking, s. 4]
8) Światowy Wskaźnik Rozwoju Handlu Detalicznego, określający perspektywy rozwoju handlu (Global Retail Development Index, A.T. Kearney), Polska zajmuje 27. miejsce na świecie, za Meksykiem, tuż przed Indonezją: ([http://www.atkearney.com/shared_res/pdf/GRDI2004Monograph_S.pdf Ranking s. 2])
9) Produkt krajowy brutto
- Pod względem wielkości PKB Polska jest:
- według jednych źródeł (2004) 24. gospodarką świata: [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2001rank.html World Factbook]
- według innych źródeł (prognoza na 2005) 23. gospodarką świata: [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_%28PPP%29 ang. Wikipedia za MFW],
- PKB na 1 mieszkańca (przy zachowaniu parytetu siły nabywczej) wynosi:
- wg jednych źródeł (2004) 12.000 USD (57 miejsce na świecie wśród niepodległych państw). [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html World Factbook]
- wg innych źródeł (prognoza na 2005): 13.275 USD (51 miejsce na świecie wśród niepodległych państw) [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_%28PPP%29 ang. Wikipedia za MFW]
- Wzrost PKB (2004): 5,3% (2005): 3,3% (prognoza). [http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/rachunki_narodowe/prod_kraj_brutto/2004/IV_04/index.htm GUS]
- W strukturze PKB (2003) udział rolnictwa wynosi 3%, przemysłu 31%, usług 66% [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/pl.html World Factbook]
10) Inflacja w 2004 wyniosła 3,5%, w 2005 1.8% (prognoza). [http://www.stat.gov.pl/wyniki_wstepne/inflacja/2004/12_04/index.htm GUS]
11) Bezrobocie (październik 2005): 17,3 %, ok. 2,5 mln osób. [http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/praca_ludnosc/mies_inf_bezrobocie/2005/0705.htm GUS]).
12) Ludność poniżej ustawowej granicy ubóstwa (2004): 19,2% [http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/warunki_zycia/sytu_gosp_domo/2004/index.htm GUS] (zobacz też: Zasięg ubóstwa w Polsce).
13) Handel zagraniczny (2004)
- Eksport: 73,78 mld USD. Eksportuje się głównie: maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy 38,4%, towary przemysłowe (surowcowe) 23,7%, różne wyroby przemysłowe 15,2%, żywność i zwierzęta żywe, w tym miody (II największy światowy producent miodu oraz I producent pyłku pszczelego),(7,6%, do: Niemiec 30,1%, Włoch 6,1%, Francji 6,0%, Wielkiej Brytanii 5,4%, Czech 4,3%, Holandii 4,3%, Rosji 3,8%.
- Import: 88,16 mld USD. Importuje się maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy 38,7%, towary przemysłowe (surowcowe) 21%, chemikalia 14%, paliwa mineralne, smary i materiały pochodne 9,1%, różne wyroby przemysłowe 8,3% (2004), z: Niemiec 24,4%, Włoch 7,9%, Rosji 7,2%, Francji 6,7%, Chin 4,6%, Czech 3,6%, Holandii 3,5%.
Zobacz też: Wskaźniki makroekonomiczne dla Polski
Komunikacja
- Telekomunikacja w Polsce
- Liczba aktywnych telefonów komórkowych 25,3 mln (Raport Telecom Team 2005)
- Liczba stacjonarnych telefonów 12,65 mln (Raport Telecom Team 2005)
Zobacz też: [http://wiadomosci.onet.pl/1161177,10,item.html Raport Telecom Team 2005]
Transport samochodowy
Polska nie dysponuje drogami dobrej jakości. Rozmieszczenie sieci drogowej jest nierównomierne. Najważniejsze drogi prowadzą:
- z Jakuszyc na granicy polsko-czeskiej przez Zieloną Górę, Gorzów Wielkopolski i Szczecin na przeprawę promową ze Świnoujścia do Ystad w Szwecji (E65 - DK3/S3)
- z granicy polsko-niemieckiej w Świecku przez Poznań i Warszawę do granicy z Białorusią w Terespolu i dalej do Mińska i Moskwy (E30 - DK2/A2)
- z granicy polsko-niemieckiej w Zgorzelcu przez Wrocław, Opole, Katowice, Kraków i Rzeszów do granicy ukraińskiej w Medyce i dalej do Kijowa (E40 - DK4/A4).
Dużą rolę odgrywać mogą też w przyszłości:
- trasa E75 z granicy polsko-czeskiej w Cieszynie przez Katowice i Łódź na przeprawę promową z Gdańska do Helsinek, czyli planowana autostrada A1 oraz
- E67 (DK8/S8) przebiegająca przez całą Polskę - od granicy z Litwą w Budzisku do granicy czeskiej w Kudowie Zdrój. Ta 790-kilometrowa (polski odcinek) trasa ma się stać częścią tzw. arterii "Via Baltica" łączącej Finlandię, Estonię, Łotwę i Litwę z Europą Południową i Zachodnią.
Drogi odgrywają duże znaczenie, ponieważ ponad 85% ładunków jest przewożonych ciężarówkami. Oprócz tego przez Polskę porusza się wiele jadących po towary do Europy Zachodniej ciężarówek z krajów wschodniej części kontynentu - Estonii, Białorusi, Litwy, Łotwy, Rosji, Ukrainy i innych państw.
Zobacz też:
- autostrady w Polsce
- drogi ekspresowe w Polsce
- drogi krajowe w Polsce
Edukacja i nauka
Zobacz:
- System oświaty w Polsce
- Szkolnictwo wyższe w Polsce
- Nauka w Polsce.
Opieka zdrowotna
Zobacz: System opieki zdrowotnej w Polsce
Kultura, sztuka i środki masowego przekazu
Zobacz: Kultura Polski
- Literatura polska
- Muzyka polska
- Polscy kompozytorzy
- Sztuka polska
- Polscy malarze
- Muzea w Polsce
- Zabytki w Polsce
- Teatr polski
- Film polski
- Media polskie
- Prasa polska
- Polskie stacje radiowe
- Polskie stacje telewizyjne
- Kuchnia polska
- Sławni Polacy i Polki
- Noty biograficzne - Polacy i osoby związane z Polską
- Lista światowego dziedzictwa UNESCO, patrz Polska
Sport
- Polski sport
Zobacz też
- Władcy Polski
- Zasięg ubóstwa w Polsce
Linki zewnętrzne
- [http://www.polska.pl/ Polska.pl]
- [http://www.prezydent.pl Prezydent RP]
- [http://www.kprm.gov.pl Kancelaria Prezesa rady Ministrów]
- [http://www.sejm.gov.pl/ Sejm]
- [http://www.senat.gov.pl/ Senat]
- [http://www.sn.pl/ Sąd Najwyższy]
- [http://www.trybunal.gov.pl/ Trybunał Konstytucyjny]
- [http://www.stat.gov.pl/opracowania_zbiorcze/maly_rocznik_stat/2004/dzial4/obrazy4/rys29.htm Religie w Polsce]
- [http://www.twoje-miasto.pl Portal twoje-miasto.pl]
- [http://www.panstwaeuropy.friko.pl/pe/polska.html Polska - Informacje]
- [http://europa.gery.pl/index.php?id=panstwa&ktore=polska Info o Polsce]
- [http://www.gugik.gov.pl/komisja/mapa_adm.htm mapa Polski]
Kategoria:NATO
Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej
als:Polen
zh-min-nan:Polska
ko:폴란드
ms:Poland
ja:ポーランド
simple:Poland
th:ประเทศโปแลนด์
fiu-vro:Poola
NiewolnictwoNiewolnictwo to jedna z najstarszych formacji społecznych. Oparta jest na idei wykorzystywania pracy danej osoby lub grupy osób bez wynagrodzenia. Osoby te są zniewolone, to znaczy, że należą do swojego pana, nie mogą zrezygnować z pracy u niego, on zaś może je kupować i sprzedawać.
Niewolnictwo było rozpowszechnione w starożytności w Grecji, Rzymie, Mezopotamii, ich praca była podstawą egzystencji innych grup społecznych. Niewolnicy wywodzili się zazwyczaj z jeńców wojennych. Z czasem jednak asymilowali się, przyjmując język i obyczaje swojego pana, należąc często do jego "domu". Niewolnicy w Rzymie mogli liczyć na nagrodę za dobrą służbę: uwolnienie, czyli stanie się wyzwoleńcem. Nie cieszyli się oni tymi samymi prawami co obywatele. Na wyzwoleńcach ciążył także obowiązek pomagania byłemu właścicielowi na jego życzenie. Wykwalifikowani niewolnicy przynosili spore korzyści swoim właścicielom, ponadto w ich wyuczenie zainwestowano sporo pieniędzy, przez co panom nie zawsze opłacało się złe traktowanie takich niewolników.
Ustrój feudalny wczesnego średniowiecza także był oparty na pewnego rodzaju niewolnikach, chłopach pańszczyźnianych, zobowiązanych do płacenia pańszczyzny i podległych jego sądownictwu. Feudalizm europejski został stopniowo wyparty przez nowy system monetarny. Milowym krokiem bylo bicie florena. Pozwalał on na bardziej poręczne rozliczenie wartości pracy w przeciwieństwie do pańszczyzny i lenna. Dodatkowo, "Czarna śmierć" spustoszyła Europę i spowodowała niedobór rąk do pracy, a tym samym nowy układ społeczny, gdzie feudalizm nie mógł już funkcjonować.
Mimo tego, Europa (w tym kraje muzułmańskie) korzystała stale z niewolnictwa praktykowanego na innych kontynentach, głównie w Afryce i Azji (złoto, barwniki, przyprawy). Jeńcy pracowali fizycznie, w kopalniach czy na galerach. Sułtani i inni bogaci muzułmanie stawiali haremy, w których trzymali niewolnice, dostarczające im usług seksualnych. W dzisiejszych czasach również zmusza się kobiety do prostytucji.
Odkrycie Ameryki przez Kolumba w 1492 spowodowało zniewolenie rdzennych mieszkanców, którzy zostali w większości wymordowani w przeciągu kilku - kilkudziesięciu lat, w zależności od rejonu. Niedobór rąk do pracy w nowych koloniach (głównie plantacje trzciny cukrowej na Karaibach, tytoniu oraz bawełny) spowodował potrzebę importu niewolników z Afryki. Nie tylko praca, ale i sami niewolnicy stali się popularnym towarem handlowym europejskich bankierów. Niemniej jednak, chwytaniem niewolników zajmowali się głównie Arabowie.
Kolejny przełom nastąpił w roku 1562, kiedy angielski handlarz niewolnikami, John Hawkins, wymyślił okrężną drogę handlu przez Atlantyk. Kupował towar w Anglii, wymieniał go na niewolników w Gwinei (obecnie całe atlantyckie wybrzeże Afryki Środkowej), tych wymieniał na towar w Ameryce, który z kolei dostarczał do Anglii. Na każdym etapie uzyskiwał wielokrotne przebicie. Później dodano etap kolonii Ameryki Północnej.
Z czasem biali zaczęli zdawać sobie sprawę z niemoralności tego systemu. Pierwszym państwem, które formalnie zakazało niewolnictwa była 4 lutego 1794 r. Francja, jednak wkrótce Napoleon Bonaparte przywrócił je (1802). Niewolnictwo zniesiono postanowieniami kongresu wiedeńskiego w 1815. Na stałe jako pierwsza zakazała go Wielka Brytania 25 marca 1807.
Idea zniesienia niewolnictwa (abolicjonizm) była jedną z przyczyn wojny secesyjnej w USA.
Liga Narodów w roku 1926 zakazała handlu niewolnikami, jednak niewolnictwo przetrwało formalnie aż do połowy XX wieku, Arabia Saudyjska zabroniła go dopiero w 1962 r.
Chociaż system ten jest obecnie powszechnie potępiany, to w wielu rejonach świata wciąż istnieje, np. w Brazylii (produkcja tytoniu w Rio Grande do Sul), czy w Afryce (kakao do czekolad).
Niewolnictwo jest także instytucją prawną. Niewolnik to człowiek, który w świetle prawa jest rzeczą, tj. może być przedmiotem praw rzeczowych innej osoby. Sytuacja taka nie oznacza, że niewolnik nie może być podmiotem pewnych praw, tzn. że właściciel nie może nim swobodnie rozporządzać, włącznie z zabójstwem. Dzieci rodzące się z niewolników stanowią z reguły pożytki z rzeczy i też są niewolnikami.
Termin “niewolnictwo”, lub “praca niewolnicza” obecnie używany jest przenośnie także w odniesieniu do ciężkiej lub źle płatnej pracy, często jedynej dostępnej w danym rejonie.
Zobacz też: Powstania niewolników w Starożytnym Rzymie, Prawo osobowe w prawie rzymskim, Niewolnictwo w USA,
Linki zewnętrzne:
- http://www.globalexchange.org/campaigns/fairtrade/cocoa/
- http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3440615.stm
Kategoria:Antropologia
kategoria:socjologia
Kategoria:Historia
ko:노예
ja:奴隷
simple:Slavery
Europa
Europa (gr. i łac. Europa, może związane z gr. europos, 'łagodnie wznoszący się', względnie od asyr. ereb 'zachód') – część świata (a według niektórych kontynent), która rozciąga się od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie, do gór Ural włącznie na wschodzie, oraz od Morza Śródziemnego, Morza Czarnego i obniżenia Kumsko-Manyckiego na południu do Morza Arktycznego na północy. Dokładny przebieg wschodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.
Dane geograficzne
granica Europa-Azja
Powierzchnia Europy: 10.521.324 km2, (5,96 mln km2 z wyspami, ale bez europejskiej części Rosji)
Liczba ludności Europy: około 584 mln (połowa 2002, szac. UE, bez
europejskiej części Rosji)
Rozciągłość równoleżnikowa: 5600 km
Rozciągłość południkowa: 4200 km
Długość wybrzeży: 38 tys. km
Średnia wysokość terenu: 340 m n.p.m.
Najwyższy szczyt w Europie: Mont Blanc (4807 m n.p.m.)
Najniższy punkt w Europie: na wybrzeżu Morza Kaspijskiego (-28 m p.p.m.)
Najdłuższa rzeka w Europie: Wołga 3530 km
Średnia gęstość zaludnienia: 64 osoby/km2
Największe miasta w Europie: Londyn, Paryż, Moskwa
Najdalej wysuniętymi krańcami Europy rozumianej jako część świata są:
- na północ - Wyspa Rudolfa w archipelagu Ziemia Franciszka Józefa
- na południe - wyspa Gavdos
- na wschód - Przylądek Flissingski na Nowej Ziemi
- na zachód - skały w pobliżu wyspy Flores na Azorach
Najdalej wysuniętymi krańcami Europy kontynentalnej są:
- na północ - przylądek Nordkyn (Norwegia)
- na południe - przylądek Marroquí (Hiszpania)
- na wschód - ujście Bajdaraty do Zatoki Bajdarackiej (Rosja)
- na zachód - przylądek Roca (Portugalia)
Największe obszarowo państwo w Europie: Rosja (nawet biorąc pod uwagę tylko
jej europejską część)
Wraz z Azją Europa tworzy Eurazję, stanowiąc jej 1/5
położoną najbardziej na zachód, będąc jednocześnie jej największym półwyspem.
Dane polityczne
Największą strukturą polityczną na terenie Europy jest Unia Europejska, którą tworzy 25 państw, a kilka dalszych stara się o przystąpienie do niej.
Prawie wszystkie kraje europejskie są członkami Rady Europy.
Na początku 2005 roku na obszarze Europy znajdowały się następujące państwa (i ich stolice):
Albania (Tirana), Andora (Andorra la Vella), Austria (Wiedeń), Belgia (Bruksela), Białoruś (Mińsk), Bośnia i Hercegowina (Sarajewo), Bułgaria (Sofia), Chorwacja (Zagrzeb), Czechy (Praga), Dania (Kopenhaga), Estonia (Tallin), Finlandia (Helsinki), Francja (Paryż), Grecja (Ateny), Hiszpania (Madryt), Holandia (Amsterdam), Irlandia
(Dublin), Islandia (Reykjavik), Kazachstan (Astana), Liechtenstein (Vaduz), Litwa (Wilno), Luksemburg (Luksemburg), Łotwa (Ryga), Macedonia (Skopje), Malta (Valletta), Mołdawia (Kiszyniów), Monako (Monako), Niemcy (Berlin), Norwegia (Oslo), Polska (Warszawa), Portugalia (Lizbona), Rosja (Moskwa), Rumunia (Bukareszt), San Marino (San Marino), Serbia i Czarnogóra (Belgrad), Słowacja (Bratysława), Słowenia (Lublana), Szwajcaria (Berno), Szwecja (Sztokholm), Turcja (Ankara), Ukraina (Kijów), Watykan, Węgry (Budapeszt), Wielka Brytania (Londyn), Włochy (Rzym).
Grafika:Europa_Mapa3.PNG
Konflikty zbrojne
- Irlandia Północna:
strony konfliktu: IRA- państwo brytyjskie.
cel IRA: przyłaczenie Irlandii Północnej do Irlandii.
forma walki: zamachy terrorystyczne.
- Kraj Basków:
strony konfliktu: ETA - Państwo hiszpańskie.
cel ETA: oderwanie Kraju Basków od Hiszpanii.
formy walki: zamachy terrorystyczne.
- Była Jugosławia:
strony konfliktów: narody zamieszkujące byłą Jugosławię.
cel: utworzenie odrębnych państw.
forma walki: otwarte konflikty zbrojne.
- Czeczenia:
strony konfliktu: Czeczenia- Rosja.
cel Czeczenów: utworzenie odrębnego państwa.
forma walki: otwarty konflikt zbrojny, zamachy terrorystyczne .
Wielkie regiony Europy
Czeczenia
- Europa Zachodnia
- Europa Środkowa (zobacz też: Europa Środkowo-Wschodnia)
- Europa Wschodnia
- Europa Południowa
- Europa Północna (zobacz też: Skandynawia)
Zobacz też
- Granica Europa-Azja, Rzeki Europy, Szczyty górskie w Europie, Pasma górskie w Europie, Korona Europy, Największe miasta Europy, Środek Europy
- Historia Europy, Narodziny Europy - kształtowanie się głównych państw i narodów,
- Unia Europejska, Rada Europy, europocentryzm, Eurowizja
- Ludność świata
Kategoria:Kontynenty
!
als:Europa
roa-rup:Evropa
zh-min-nan:Europa
ko:유럽
ms:Eropah
ja:ヨーロッパ
simple:Europe
th:ทวีปยุโรป
NarzędzieNarzędzie to przedmiot służący do bezpośredniego oddziaływania w procesie pracy na przedmiot pracy.
Narzędzie pozwala wykonać to, czego przeciętny człowiek nie byłby w stanie wykonać gołymi rękami.
Jednym z kryteriów podziału procesów cywilizacyjnych jest rodzaj materiałów używanych na narzędzia:
- epoka kamienia: narzędzia były wykonywane z kości i rogów zwierząt, z drewna, kamienia,
- epoka brązu: ok. 2000 p.n.e. zaczęto stosować narzędzia miedziane i brązowe,
- epoka żelaza: ok. 1000 p.n.e. weszły w użycie narzędzia żelazne.
Najwcześniejszymi narzędziami były kije, kamienie, kości w postaci naturalnej, dobierane odpowiednio do zamierzeń. Następnie zaczęto narzędziom nadawać formy lepiej dostosowujące je do potrzeb. Na przestrzeni wieków nastąpiło ogromne zróżnicowanie narzędzi, dostosowywanych do różnorodnych rzemiosł i gałęzi przemysłu.
Zależnie od wybranego kryterium rozróżnia się narzędzia:
- według dostosowania do zadań:
- uniwersalne
- specjalne
- według rodzaju napędu:
- ręczne
- maszynowe (do pracy na obrabiarkach)
- według przeznaczenia:
- nazywane od rodzaju obróbki: np. tokarskie, ślusarskie, kuźnicze
- nazywane od profesji użytkownika: np. szewskie, krawieckie, stolarskie
- nazywane od rodzaju obrabianego materiału: np. do metalu (stali), do drewna
- nazywane od sposobu obróbki: np. skrawające, ścierne
specjalną grupę stanowią
- narzędzia pomiarowe
w innych znaczeniach
- narzędzie walki - zobacz: broń
- narzędzie zbrodni - zobacz: kryminalistyka.
Kategoria:Narzędzia
ja:道具
simple:Tool
Stopy metaliStop metali – jest mieszaniną dwóch lub większej ilości metali lub metalu z innymi pierwiastkami niemetalicznymi, doprowadzoną do temperatury powyżej temperatury topnienia, a następnie schłodzoną. Stop najczęściej posiada odmienne charakterystyki od jego elementów składowych.
Podział stopów ze względu na główny składnik
- stopy aluminium
- duraluminium
- magnal
- silumin
- stopy cynku
- stopy cyny
- stopy magnezu
- stopy miedzi
- brąz
- fosfobrąz
- miedzionikle
- miedź stopowa
- mosiądz
- spiż
- tombak
- stopy niklu
- nikielin
- stop Monela
- inwar
- konstantan
- nikielina
- hipernik
- nowe srebro (alpaka, argentan)
- alniko
- chromonikielina
- nichrom
- manganin
- melchior
- miedzionikiel
- mosiądze
- stop K-42-B
- stopy ołowiu
- stopy rtęci
- amalgamat
- stopy żelaza z węglem
- stal
- staliwo
- żeliwo
- inne stopy
- wironit (kobaltowo-chromowy)
Podział stopów ze względu na zastosowanie
- stop Devardy
- stop drukarski
- stopy łożyskowe
- stopy niskotopliwe
- stop Lichtenberga
- stop Lipowitza
- stop Newtona
- stop Rosego
- stop Wooda
Zobacz też: dodatek stopowy.
Kategoria:Metaloznawstwo
ko:합금
ms:Aloi
ja:合金
simple:Alloy
Miedź
|
|
| Dane ogólne |
Nazwa, symbol, l.a.
- | Miedź, Cu, 29 |
| Własności metaliczne | metal przejściowy |
| Grupa, okres, blok | 11 (IB), 4, d |
| Gęstość, twardość | 8920 kg/m3, 3,0 |
| Kolor | czerwonawy |
| Własności atomowe |
| Masa atomowa | 63,546 u |
| Promień atomowy (obl.) | 135 (145) pm |
| Promień kowalencyjny | 138 pm |
| Promień van der Waalsa | 140 pm |
| Konfiguracja elektronowa | Ar]3d104s1 |
| e- na poziom energetyczny | 2, 8, 18, 1 |
| Stopień utlenienia | 1, 2, 3, 4 |
| Własności kwasowe tlenków | średnio zasadowe |
| Struktura krystaliczna | regularna ściennie
centrowana |
| Własności fizyczne |
| Stan skupienia | stały |
| Temperatura topnienia | 1357,6 K
(1084,4 °C) |
| Temperatura wrzenia | 2840 K
(2567 °C) |
| Objętość molowa | 7,11×10-3 m3/mol |
| Ciepło parowania | 300,3 kJ/mol |
| Ciepło topnienia | 13,05 kJ/mol |
| Ciśnienie pary nasyconej | 0,0505 Pa (1358 K) |
| Prędkość dźwięku | 3570 m/s (293,15 K) |
| Pozostałe dane |
| Elektroujemność | 1,90 (Pauling)
1,75 (Allred) |
| Ciepło właściwe | 380 J/(kg
- K) |
| Przewodność właściwa | 59,6×106 S/m |
| Przewodność cieplna | 401 W/(m
- K) |
| I Potencjał jonizacyjny | 745,5 kJ/mol |
| II Potencjał jonizacyjny | 1957,9 kJ/mol |
| III Potencjał jonizacyjny | 3555 kJ/mol |
| IV Potencjał jonizacyjny | 5536 kJ/mol |
Najbardziej stabilne izotopy
- |
|
|
Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.
|
- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu
|
Miedź (Cu, łac. cuprum) - pierwiastek chemiczny, metal z XI grupy pobocznej. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65.
Znana jest od starożytności, od kiedy to była podstawowym składnikiem brązów.
Występowanie
Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach 55 ppm w postaci minerałów: chalkopirytu, chalkozynu, malachitu i innych.
Z punktu widzenia żywienia, najwięcej miedzi znajduje się w nieprzetworzonych produktach spożywczych. Szczególnie dużo jest jej w owocach morza (ostrygi, homary), ale można ją znaleźć również w chlebie gruboziarnistym, warzywach strączkowych, gotowanych podrobach i kiwi.
Właściwości
Czysta miedź metaliczna jest różowo-brązowym, miękkim metalem o bardzo dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym.
Nie ulega na powietrzu korozji, ale reaguje z zawartym w powietrzu dwutlenkiem węgla pokrywając się charakterystyczną zieloną patyną. Gdy w powietrzu zawarte jest dużo dwutlenku siarki zamiast zielonej patyny obserwuje się czarny nalot siarczku miedzi.
Związki
Siarczan miedzi(II) CuSO4 ma własności odkażające, a bezwodny ma silne własności higroskopijne i jest stosowany do suszenia rozpuszczalników. Kompleksy miedzi są trwałe, jednak dość łatwo jest zmieniać stopień utlenienia miedzi w takich kompleksach i dlatego są one często stosowane jak katalizatory reakcji redoks. Roztwory wodne soli miedzi(I) są intensywnie zielone, a roztwory soli miedzi(II) intensywnie niebieskie, co wykorzystuje się w miareczkowaniu kolorymetrycznym układów redoks.
Miedź z cyną, cynkiem, molibdenem i innymi metalami przejściowymi tworzy cały zestaw stopów zwanych ogólnie brązami. Najbardziej znane z nich to: udający złoto tombak i posiadający bardzo dobre własności mechaniczne oraz znaczną odporność na korozję mosiądz.
Zastosowanie
Jest ona masowo wykorzystywana do produkcji przewodów elektrycznych i ogólnie w elektronice. Ze względu na duże zapotrzebowanie i stosunkowo małe zasoby neutralne miedź stanowi materiał strategiczny. Miedź jest dodawana do wielu stopów, zarówno do stali jaki i do stopów aluminium. Miedź jest też dodawana do srebra i złota poprawiając znacznie ich własności mechaniczne.
Miedź jest mikroelementem występującym w centrach reaktywności wielu enzymów. Potrzebna jest do tworzenia się krwinek czerwonych, wchodzi w skład hemocyjaniny, wpływa pozytywnie na błonę otaczającą komórki nerwowe, bierze udział w przesyłaniu impulsów nerwowych. Wchodzi w skład enzymu o działaniu przeciwutleniającym, zwanego dysmutazą podtlenkową, chroniącego błony komórkowe przed wolnymi rodnikami. Ponadto bierze udział w tworzeniu tkanki łącznej i sytnezie prostaglandyn, związków zwanych hormonami miejscowymi, wpływających między innymi na czynność serca i ciśnienie tętnicze krwi.
Jej minimalne dzienne spożycie wynosi 0,5 ppm. Genetycznie uwarunkowany defekt metabolizmu miedzi prowadzi do wystąpienia schorzenia nazywanego chorobą Wilsona (zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe).
Niedobór miedzi może stać się przyczyną niedokrwistości, ponieważ zbyt mała ilość tego pierwiastka powoduje gorsze wchłanianie żelaza i zmniejszenie liczby czerwonych krwinek. Ponadto przypuszcza się, że powoduje uszkodzenie serca i tętnic, zaburzenia pracy systemu nerwowego (np. mrowienia, brak koncentracji). Niewystraczająca ilość miedzi obniża również ilość białych krwinek, a zatem zmniejsza odporność organizmu.
Zobacz też: choroba wodorowa miedzi.Kategoria:Pierwiastki_chemiczne
ko:구리
ja:銅
simple:Copper
th:ทองแดง
Cyna ja:錫
|
|
| Dane ogólne |
Nazwa, symbol, l.a.
- | Cyna, Sn, 50 |
| Własności metaliczne | metal grup głównych |
| Grupa, okres, blok | 14 (IVA), 5, p |
| Gęstość, twardość | 7310 kg/m3, 1,5 |
| Kolor | srebrzystobiały |
| Własności atomowe |
| Masa atomowa | 118,710 u |
| Promień atomowy (obl.) | 145 (145) pm |
| Promień kowalencyjny | 141 pm |
| Promień van der Waalsa | 217 pm |
| Konfiguracja elektronowa | Kr]4d105s25p2 |
| e- na poziom energetyczny | 2, 8, 18, 18, 4 |
| Stopień utlenienia | 4, 2 |
| Własności kwasowe tlenków | amfoteryczne |
| Struktura krystaliczna | tetragonalna |
| Własności fizyczne |
| Stan skupienia | stały |
| Temperatura topnienia | 505,08 K
(231,93 °C) |
| Temperatura wrzenia | 2875 K
(2602 °C) |
| Objętość molowa | 16,29×10-3 m3/mol |
| Ciepło parowania | 295,8 kJ/mol |
| Ciepło topnienia | 7,029 kJ/mol |
| Ciśnienie pary nasyconej | 5,78×10-21 Pa (505 K) |
| Prędkość dźwięku | 2500 m/s (293,15 K) |
| Pozostałe dane |
| Elektroujemność | 1,96 (Pauling)
1,72 (Allred) |
| Ciepło właściwe | 228 J/(kg
- K) |
| Przewodność właściwa | 9,17×106 S/m |
| Przewodność cieplna | 66,6 W/(m
- K) |
| I Potencjał jonizacyjny | 708,6 kJ/mol |
| II Potencjał jonizacyjny | 1411,8 kJ/mol |
| III Potencjał jonizacyjny | 2943,0 kJ/mol |
| IV Potencjał jonizacyjny | 3930,3 kJ/mol |
| V Potencjał jonizacyjny | 7456 kJ/mol |
Najbardziej stabilne izotopy
- |
| izotop | wyst. | o.p.r. | s.r. | e.r. MeV | r.p. |
| 112Sn |
0,97% |
stabilny izotop z 62 neutronami |
| 114Sn |
0,65% |
stabilny izotop z 64 neutronami |
| 115Sn |
0,34% |
stabilny izotop z 65 neutronami |
| 116Sn |
14,54% |
stabilny izotop z 66 neutronami |
| 117Sn |
7,68% |
stabilny izotop z 67 neutronami |
| 118Sn |
24,23% |
stabilny izotop z 68 neutronami |
| 119Sn |
8,59% |
stabilny izotop z 69 neutronami |
| 120Sn |
32,59% |
stabilny izotop z 70 neutronami |
| 121mSn |
|
55 lat |
β- |
0,394 |
121Sb |
| i.t. |
0,006 |
121Sn |
| 122Sn |
4,63%% |
stabilny izotop z 72 neutronami |
| 124Sn |
5,79% |
stabilny izotop z 74 neutronami |
| 126Sn |
|
1×105 lat |
β- |
0,380 |
126Sb |
|
Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
u | | | |
