:: wikimiki.org ::
| Kultura |
Kultura
Kultura (z łac. cultura = "uprawa ziemi") to termin wieloznaczny, interpretowany w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogól wytworów ludzi zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).
Kultura najczęściej rozumiana jest jako całokształt duchowego i materialnego dorobku społeczeństwa. Bywa utożsmiana z cywilizacją. Kultura to również charakterystyczne dla danego społeczeństwa wzory postępowania, także to, co w zachowaniu ludzkim jest wyuczone, w odróżnieniu od tego, co jest biologicznie odziedziczone.
Całość wiedzy na temat kultury próbuje integrować dziedzina wiedzy, jaka jest kulturoznawstwo, jednak także na poszczególnych aspektach kultury uwagę skupiają: filozofia kultury, historia kultury, antropologia kulturowa, socjologia kultury, etnografia czy memetyka.
W nauce, inaczej niż w języku potocznym, termin "kultura" nie ma charakteru wartościującego.
Główne dziedziny kultury:
- Kultura materialna: wszelkie wytwory człowieka, technika, umiejętności praktyczne.
- Kultura duchowa: wiedza, literatura i wszelkiego rodzaju piśmiennictwo, sztuka, w tym: sztuki plastyczne, teatr, muzyka, film, a także wszystko co należy do wytworów umysłu, np. filozofia;
- Kultura społeczna: wierzenia, normy moralne, ideologia, uczestnictwo w życiu kulturalnym;
- kultura języka: porozumiewanie się zgodnie z obowiązującą (w danym społeczeństwie) normą językową
- kultura polityczna: systemy wartości i wzorce zachowań (polityków, partii) biorących udział w wykonywaniu władzy państwowej lub aspirujących do tej roli;
- kultura fizyczna: system zachowań i działania związane z dbałością o rozwój fizyczny człowieka;
- wychowanie fizyczne, sport, rekreacja fizyczna, rehabilitacja ruchowa, turystyka.
Różnorodność pojmowania kultury
Pierwotnie termin cultura wiązał się z uprawą roli, bądź hodowlą zwierząt i oznaczał przekształcanie naturalnego stanu zjawisk przyrody w stan bardziej użyteczny i przydatny człowiekowi. Także obecnie w języku agronomii używa się wyrażeń takich jak: kultura rolna, kultura bakterii, bądź monokultura, co wiąże się bezpośrednio z pierwotnym znaczeniem tego słowa.
Po raz pierwszy w nowym znaczeniu termin ten został użyty przez Cycerona, który w dziele Disputationes Tusculanae użył sformułowania cultura animi (dosłownie: uprawa umysłu) w celu określenia pierwszej w literaturze koncepcji filozofii:
"Czymże bez ciebie bylibyśmy nie tylko my, ale czym byłoby w ogóle ludzkie życie? Tyś pozakładała miasta, ty rozproszonych ludzi powołałaś do życia społecznego, ty zespoliłaś ich między sobą najpierw przez wspólne osiedla, później przez małżeństwa, a wreszcie przez wspólnotę mowy i pisma. Tyś wynalazczynią praw, nauczycielką dobrych obyczajów i ładu."
Od tego czasu termin "kultura" zaczęto wiązać z czynnościami ludzkimi mającymi na celu doskonalenie, pielęgnowanie czy kształcenie.
Po raz pierwszy nowoczesne zastosowanie pojęcia kultury pojawiło się w 1688 roku, użyte przez Samuela Pufendorfa w pracy De iure naturae et gentium, gdzie zamieścił on słowa takie jak: cultura czy cultura animi na oznaczenie wszelkich wynalazków wprowadzonych przez człowieka (takich jak instytucje społeczne, ubranie, język, moralność kierowaną przez rozum i obyczaje).
W ciągu wieków słowo to było coraz częściej używane przez filozofów, a potem także uczonych zajmujących się naukami społecznymi. Rezultatem tego procesu stała się jego wieloznaczność.
Zasadnicze różnice pojawiają się, po przyjrzeniu się co oznacza termin "kultura" dla reprezentantów różnych nauk:
- dla archeologa - "zbiór rzeczy materialnych znalezionych na miejscu wykopalisk, wykonanych z kamienia, metalu, kości bądź drewna",
- dla etnografa - "nie tylko przedmioty materialne, lecz również zachowania ludzkie, takie jak pieśni, przysłowia, baśnie, mity, legendy, mody, obyczaje, zwyczaje czy obrzędy, występujące w danym regionie",
- dla antropologa - "sfera przedmiotów materialnych, zachowań ludzkich, a także instytucje, działalność gospodarczą, zabawę, język i religię",
- dla psychologa - "zbiór, do którego wchodzą przede wszystkim zachowania jednostki, jej myśli, uczucia i reakcje; kultura przejawia się poprzez zbiór reguł i motywów postępowania, form ekspresji, nakazów i zakazów, ocen i sądów"
- dla socjologa - "wydzielony obszar życia i działalności grup ludzkich".
Sposoby badania zjawiska kultury
Sposoby badania kultury można podzielić na dwie zasadniczo odmienne grupy i wiążące się z nimi dwa różne sposoby badania zjawiska kultury:
Pierwszy sposób badania zjawiska kultury
W tym wypadku pojmuje się kulturę jako pewną własność ludzkich zbiorowości. Obejmuje ona cechy odróżniające ludzi od innych organizmów, które nie są społecznie ukształtowane.
Stanisław Ossowski wyróżnił dwie warstwy zjawisk kulturowych:
- kulturę we właściwym sensie tego słowa, obejmującą jedynie wzory zachowania i myślenia,
- przedmioty materialne, powiązane z tymi wzorami, jako warstwę skorelowaną z kulturą, będącą jej namacalnym odpowiednikiem (korelatem).
Ward Goodenough również wyróżnił dwa poziomy kultury, jednak rozumiał je inaczej:
- poziom zjawiskowy w kulturze, w obrębie którego mieszczą się instytucje oraz zewnętrzne cechy charakteryzujące zbiorowości ludzkie,
- poziom ideacyjny, na który składają się reguły działania i wyuczone elementy wiedzy.
Claude Lévi-Strauss uważał z kolei, że w kulturze najważniejsze są struktury, a nie to co wiąże się ze sferą psychologiczną kultury. Istotna dla kultury płaszczyzna zjawisk kulturowych znajduje się na poziomie ładu czy porządku nieuświadomionego.
Inni uczeni (Stefan Czarnowski, Jan Szczepański) włączali do kultury nie tylko wzory myślenia i zachowania, ale także przedmioty materialne związane z tymi wzorami systemem grupowych znaczeń.
Egzemplarz książki "Władca Pierścieni", samochód marki Polski Fiat 126p czy komputer Odra, będzie więc dla jednych uczonych elementem kultury (Czarnowski, Szczepański), a dla innych jedynie korelatem pewnych ludzkich dyspozycji (Ossowski).
Drugi sposób badania zjawiska kultury
W tym wypadku badacze kultury interesują się przede wszystkim treścią kultury, nie jej "ludzkim podłożem".
Badacz Kodeksu Napoleona interesuje się w tym przypadku stosunkami logicznymi występującymi między normami w nim zawartymi (normy w tym wypadku oznaczają wypowiedź o określonej treści, a nie pożądany wzorzec zachowania). Nie interesuje go ani stopień skuteczności tego kodeksu, ani to jaka była jego ocena w oczach jego użytkowników.
Inny badacz, w którego centrum zainteresowania znajdzie się Palestyński Islamski Dżihad, będzie analizował ugrupowania wchodzące w jego skład i opisywał stosunki miedzy nimi, a nie zajmował się zasadnością powstania tej organizacji czy rozważaniem słuszności metod przez nią stosowanych (badaniem moralności zajmuje się etyka).
Definicje kultury
Istnieje mnóstwo definicji kultury, często rozbieżnych, a nawet wzajemnie sprzecznych. Znaczące są więc słowa niemieckiego filozofa Johanna Herdera, który już w XVIII wieku napisał w przedmowie do Myśli o filozofii dziejów:
"Nie ma nic bardziej nieokreślonego niż słowo kultura."
Jakby na przekór tej opinii badacze kultury tworzyli coraz to nowe definicje, za każdym razem uwzględniając jakiś wycinkowy, konkretny punkt widzenia na kulturę.
Słynny antropolog kultury, Ralph Linton, tak podsumował te starania:
"Istotą wszelkiej definicji kultury jest bowiem to, że wybiera pewne aspekty całego pojęcia oznaczanego owym terminem i kładzie nacisk na nie kosztem innych aspektów. Nacisk ten, a w konsekwencji także wartość definicji, będą zależały od tego, jaki szczególny cel definiujący miał na uwadze. Istnieje wiele możliwości definiowania kultury, a każda jest użyteczna w powiązaniu z dociekaniami określonego rodzaju."
Rożne sposoby definiowania kultury zaprezentowali Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn, którzy w rozprawie Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions zebrali 168 jej określeń i podzielili je na sześć typów:
- opisowo-wyliczający (nominalistyczny)
Zamieszczone tutaj zostały definicje prezentujące klasyczną postać wczesnych definicji etnologicznych. Najbardziej znaną z nich, jest wciąż popularna i użyteczna, definicja Edwarda Tylora:
"Kultura, czyli cywilizacja, jest to złożona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków społeczeństwa."
Można zauważyć, że Tylor traktował zamiennie pojęcia "kultura" i "cywilizacja". Inni badacze kultury (szczególnie archeologowie, etnografowie i antropologowie kultury) chętnie się odwoływali do jego definicji kultury, bądź ją modyfikowali. Ruth Benedict określiła ją jako:
"Kultura jest to złożona całość zawierająca nawyki nabyte przez człowieka jako członka społeczeństwa.
Wśród definicji z tego typu warto również przytoczyć definicję wybitnego polskiego antropologa Bronisława Malinowskiego:
"Kultura jest integralną całością składającą się z narzędzi i dóbr konsumpcyjnych, twórczych zasad różnych grup społecznych, ludzkich idei i umiejętności, wierzeń i obyczajów."
- historyczny
Definicje tu umieszczone kładą nacisk na czynnik tradycji jako mechanizmu przekazywania dziedzictwa kulturowego.
Stefan Czarnowski stworzył definicję, znakomicie ilustrującą ten typ:
"Kultura jest dobrem zbiorowym i zbiorowym dorobkiem, owocem twórczego i przetwórczego wysiłku niezliczonych pokoleń (...) Jest nią całokształt zobiektyzowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie."
- normatywny
Definicje normatywne akcentują podporządkowanie się zachowań ludzkich normom, wzorom, wartościom i modelom.
Temu typowi definicji odpowiada ujęcie kultury zaproponowane przez Alfreda Kroebera i Talcotta Parsonsa:
"Kultura to przekazane i wytworzone treści i wzory wartości, idei i innych symbolicznie znaczących systemów, będące czynnikami kształtującymi ludzkie zachowania oraz wytwory stanowiące produkt zachowania."
Również w tym duchu kulturę definiuje wspomniany Ralph Linton:
"konfiguracja wyuczonych zachowań i ich rezultatów, których elementy składowe są podzielane i przekazywane przez członków danego społeczeństwa"
- psychologiczny
Definicje psychologiczne skupiają uwagę na psychicznych mechanizmach kształtowania się kultury. Analizują one mechanizmy uczenia się, formowania nawyków kulturowych, internalizacji norm obowiązujących w danej zbiorowości i wartości uznawanych przez tą zbiorowość, jak również wpływ kultury na kształtowanie osobowości jednostek. Główny nacisk położony jest na uczenie się i naśladownictwo jako procesy przyswajania kultury.
Definicje tego typu sformułował Stanisław Ossowski:
"Kultura jest pewnym zespołem dyspozycji psychicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uzależniony od całego systemu stosunków międzyludzkich."
- strukturalny
Definicje tu zebrane interesują się głównie strukturą konkretnej kultury, a więc jej zasadniczymi elementami oraz ich wewnętrznymi powiązaniami.
Wyróżnia się cztery kategorie elementów kultury:
::
- materialno - techniczne,
::
- społeczne,
::
- ideologiczne,
::
- psychiczne (dotyczące uczuć i postaw).
- genetyczny
Definicje te skupiają uwagę na problemie genezy kultury, próbują wyjaśnić jej pochodzenie. Definicje te można podzielić na dwie grupy:
::
- dotyczące wewnętrznego rozwoju kultury, wyłaniania się jednych (wyższych) jej form z form innych wcześniejszych (uważanych za niższe),
::
- dotyczące problemu wyłaniania się kultury z natury oraz związkami, różnicami i przeciwieństwami między nimi.
Podstawowe pojęcia związane z kulturą
Kulturę można opisywać w rozumieniu wartościującym, bądź opisowym. To pierwsze rozumienie odwołuje się do kultur "lepszych" i "gorszych", "wyższych" i "niższych", bardziej lub mniej "cywilizowanych", drugie zaś nie wartościuje zjawisk i tym samym nie używa tych pojęć.
Z powyższymi dwoma rodzajami rozumienia kultury związane są dwa przymiotniki: kulturalny (odwołujące się do pierwszego rozumienia) i kulturowy (odwołujące się do drugiego).
Różnicę pomiędzy nimi można wyjaśnić na przykładzie ulicznego graffiti. Zachowanie młodych grafficiarzy, malujących na murach czy wagonach kolejowych, trudno nazwać zachowaniem kulturalnym (często określa się je jako akt wandalizmu), lecz na pewno jest ono zjawiskiem kulturowym. Nie zawsze pojęcia te są ze sobą sprzeczne, np. o obrazach Vincenta van Gogha powiemy, że są zarówno zjawiskiem kulturalnym jak i kulturowym.
Według atrybutywnego rozumienia kultury jest ona cechą stałą i atrybutem ludzkości jako całości (ujęcie globalne) lub poszczególnego człowieka jako przedstawiciela gatunku homo sapiens (ujęcie jednostkowe). Można mówić o kulturze tylko w liczbie pojedynczej, nigdy w liczbie mnogiej (o kulturach).
Według dystrybutywnego rozumienia kultury jest ona rozumiana jako zbiór cech kultury określonej zbiorowości, np.: Polaków, rowerzystów, uczniów gimnazjum czy górników. W tym wypadku można używać pojęcia "kultury", gdyż jest ich wiele, podobnie jak wiele jest różnych zbiorowości.
Kultura a natura
Gatunek ludzki jako jedyny ze wszystkich gatunków na Ziemi zdołał wytworzyć kulturę. W tym sensie kultura nie jest przeciwieństwem natury, lecz stanowi jej konieczny rezultat. Dzięki rozwoju na drodze ewolucji homo sapiens osiągnął taki poziom, który pozwolił mu w sposób świadomy przeobrażać świat rzeczywisty znajdujący się wokół niego. Dlatego nazywa się często człowieka "zwierzęciem tworzącym kulturę".
Jednak izolowana jednostka ludzka nie jest w stanie wytworzyć samodzielnie kultury, do tego potrzeba zbiorowości ludzkiej, przekazującej swe doświadczenia z pokolenia na pokolenie. Nawet najbardziej inteligentny człowiek, lecz pozbawiony kontaktów z dotychczasowym dziedzictwem jakiejś zbiorowości ludzkiej, nie będzie w stanie wytworzyć jakiejkolwiek złożonej "całości kulturowej" jedynie w oparciu o swe umiejętności i dostępne mu zasoby naturalne.
Można więc powiedzieć, iż kultura wynika z natury (w sensie filogenetycznym), lecz kultura jest przeciwstawna naturze (w sensie ontogenetycznym).
Na temat związku kultury z naturą powstało wiele różnorodnych teorii, z których dwie w całkowicie odmienny sposób podchodzące do tego zagadnienia: funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego oraz pierwotna wersja psychoanalizy Zygmunta Freuda.
Bronisław Malinowski traktował kulturę jako formę zaspokajania ludzkich potrzeb, jest ona "środkiem do celu". Zygmunt Freud również sądził, że kultura jest odpowiedzią na ludzkie potrzeby (zwłaszcza formą radzenia sobie z popędem seksualnym). Jednak uznał, że potrzeby te są represjonowane poprzez system kontroli moralnej i prawnej oraz dostarczanie:
"(...) zastępczego, częściowego i niedoskonałego zaspokojenia w sztuce, nauce, religii. Kultura jest siłą tamującą raczej niż realizującą pierwotne i autentyczne popędy natury."
Kultura a cywilizacja
Część badaczy, np. Edward Tylor stosuje te pojęcia zamiennie.
Inni zaś podają różnice pomiędzy nimi. Wg Alfreda Webera cywilizacja to efekt dążenia do racjonalizacji życia ludzkiego i adaptacji do zewnętrznych warunków (elementami cywilizacji są wszelkie wynalazki i udoskonalenia techniczne), podczas gdy:
"kultura sytuuje się poza sferą wymogów adaptacyjnych, tam, gdzie zaczyna się kształtowanie naszego życia przez wyznaczanie mu celów, których nie da się wyprowadzić z potrzeby dalszej egzystencji albo lepszego zaspokajania naturalnych potrzeb życiowych."
Lewis Morgan określał jako cywilizację najwyższe stadium rozwoju ogólnie rozumianej kultury (stadium to następowało po etapie dzikości i barbarzyństwa).
Różnorodność kultur
Mimo, że kultura jest atrybutem człowieka i co za tym idzie wszystkich społeczności tworzonych przez gatunek Homo sapiens nie jest ona jednolita i w różnych okresach historycznych, jak również w różnych obszarach geograficznych wytwory ludzkie, systemy norm i wartości były i sa od siebie odbiegające w duzym stopniu. Przedstawiciele nauk społecznych starają się klasyfikować pewne typy kultur czy też opisywać szczególne przypadki istniejących obecnie lub w przeszłości, nadając im nazwy specyficzne ze względu na miejsce, czas bądź ogólny typ opisywanej kultury.
Wybrane ogólne typy kultur
- kultura darów
- kultura duchowa
- kultura języka
- kultura ludowa
- kultura masowa
- kultura materialna
- kultura narodowa
- kultura pisana
- kultura polityczna
- kultura elitarna
- kultura regionalna
Niektóre szczególne typy kultur
- kultura aszelska
- kultura badaryjska
- kultura cykladzka
- kultura esperanto
- kultura halsztacka
- kultura hawajska
- kultura Islandii
- kultura Kanady
- kultura łużycka
- kultura magdaleńska
- kultura minojska
- kultura mustierska
- kultura mykeńska
- kultura Olduvai
- kultura Olmeków
- kultura świderska
Istotne cechy kultury i płaszczyzny zjawisk kulturowych
Kultura związana jest z człowiekiem. Jest zjawiskiem społecznym i powtarzalnym (naukowiec, który nie ujawni swego wynalazku szerszemu gronu, nie włączy go tym samym do elementów kultury, lecz po jakimś czasie zrobić to może inny uczony, który niezależnie od niego doszedł do tych samych wniosków). Kultura jest zbiorem zjawisk wyuczonych (czyli przekazywanych nie za pośrednictwem genów, lecz na drodze wychowania i uczenia się).
Kultura ma charakter czasowy i przestrzenny. Kultura jest systemem, a więc każda pojedyncza kultura ma własną wewnętrzną logikę. Kultura jest też mechanizmem adaptacyjnym człowieka, jest pośrednikiem między człowiekiem, a środowiskiem, które ten zamieszkuje.
Płaszczyzny zjawisk kulturowych:
- materialna - każde zjawisko kulturowe ma jakiś wymiar materialny,
- behawioralna - zjawiska kulturalne są związane nierozerwalnie z zachowaniami motorycznymi (zewnętrznymi, czyli czynnościami związanymi z tworzeniem i odbiorem dzieła kulturowego lub wewnętrznymi, czyli przeżyciami, odczuciami, bądź wypowiedziami),
- psychologiczna - dla niektórych badaczy ważne są: wartościowanie, oceny, postawy, motywy i znaczenia nadawane przez człowieka przedmiotom materialnym i zachowaniom,
- aksjonormatywna - można też wyróżnić w kulturze normy i wartości.
Inne ważne pojęcia związane z kulturą:
- dobra kultury - wartości kultury - relatywizm kulturowy - wzór kulturowy (kod kulturowy)
- dziedzictwo kulturowe - lista światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO
- finansowanie kultury - mecenat - sponsoring
- subkultura - kontrkultura - kultura alternatywna
- zderzenie kultur - szok kulturowy - asymilacja kulturowa
- komunikacja międzykulturowa - bariera kulturowa - dostęp do kultury
- akulturacja - kontrakulturacja - transkulturacja - rekulturacja
Literatura:
Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów (Warszawa 1995),
Antonina Kłoskowska: Socjologia kultury (Warszawa 1981),
Encyklopedia kultury polskiej. T.1.
Pojęcia i problemy wiedzy o kulturze (Wrocław 1991),
Marian Filipiak: Socjologia kultury. Zarys zagadnień (Lublin 1996).
Zobacz też:
- agronomia
- geografia kultury
- krajobraz kulturowy
- kulinaria
- pluralizm kulturowy
- protokultura
Kategoria:Antropologia
Kategoria:Psychologia społeczna
-
zh-min-nan:Bûn-hoà
ja:文化
simple:Culture
Ac:AC oznacza także prąd przemienny
|
|
| Dane ogólne |
Nazwa, symbol, l.a.
- | Aktyn, Ac, 89 |
| Własności metaliczne | aktynowiec |
| Grupa, okres, blok | , 7, f |
| Gęstość, twardość | 10070 kg/m3, bd |
| Kolor | srebrzystobiały |
| Własności atomowe |
| Masa atomowa | 227 u |
| Promień atomowy (obl.) | 195 (bd) pm |
| Promień kowalencyjny | bd |
| Promień van der Waalsa | bd |
| Konfiguracja elektronowa | Rn]6d17s2 |
| e- na poziom energetyczny | 2, 8, 18, 32, 18, 9, 2 |
| Stopień utlenienia | 3 |
| Własności kwasowe tlenków | zasadowe |
| Struktura krystaliczna | regularna ściennie
centrowana |
| Własności fizyczne |
| Stan skupienia | stały |
| Temperatura topnienia | 1323 K (1050 °C) |
| Temperatura wrzenia | 3473 K (3200 °C) |
| Objętość molowa | 22,55×10-3 m3/mol |
| Ciepło parowania | 304,6 kJ/mol |
| Ciepło topnienia | 62 kJ/mol |
| Ciśnienie pary nasyconej | bd |
| Prędkość dźwięku | bd |
| Pozostałe dane |
| Elektroujemność | 1,1 (Pauling)
1,00 (Allred) |
| Ciepło właściwe | bd |
| Przewodność właściwa | bd |
| Przewodność cieplna | 12 W/(m
- K) |
| I Potencjał jonizacyjny | 499 kJ/mol |
| II Potencjał jonizacyjny | 1170 kJ/mol |
| III Potencjał jonizacyjny | 1900 kJ/mol |
| IV Potencjał jonizacyjny | 4700 kJ/mol |
Najbardziej stabilne izotopy
- |
| izotop | wyst. | o.p.r. | s.r. | e.r. MeV | p.r. |
| 225Ac |
|
10 dni |
α |
5,935 |
221Fr |
| 226Ac |
|
29,37 godz |
w.e. |
0,640 |
226Ra |
| α |
5,536 |
222Fr |
| β- |
1,117 |
226Th |
| 227Ac |
ślady |
21,773 lat |
α |
5,042 |
223Fr |
| β- |
0,045 |
227Th |
| 228Ac |
|
6,13 godz |
β- |
2,142 |
228Th |
|
Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.
|
- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu
|
Aktyn (Ac, łac. actinium) - nietrwały pierwiastek chemiczny, aktynowiec. Nazwa pochodzi od greckiego słowa aktinos oznaczającego promień. Francuski chemik André Louis Debierne wykrył aktyn w 1899 na podstawie stwierdzenia promieniowania (stąd nazwa) jonizującego i widzialnego (niebieskawego) oraz ciepła w przesączach otrzymanych od Pierre'a i Marii Curie. W tym samym czasie, co Debierne, wykrył ten pierwiastek chemik niemiecki Friedrich Otto Giesel, który proponował nieuznaną nazwę emanium (łac. emanare – szerzyć się, rozpływać się, emanować). Od nazwy pierwiastka aktyn pochodzi nazwa zbiorcza "aktynowce", oznaczająca grupę pierwiastków promieniotw. o liczbie atomowej 89 do 102, z których pierwszym jest aktyn.
Kategoria:Pierwiastki chemiczne
ko:악티늄
ja:アクチニウム
th:แอกทิเนียม
Cywilizacja:Informacje o serii gier komputerowych Civilization znajdują się pod hasłem Civilization (seria gier)
Cywilizacja - poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego, nagromadzeniem instytucji społecznych. Stanowi ona najwyższy poziom organizacji społeczeństw, z którym jednostki identyfikują się. W skład cywilizacji wchodzą mniejsze jednostki np.: narody, wspólnoty pierwotne czy inne zbiorowości.
Za przejawy cywilizacji uznaje się:
- zorganizowane życie miejskie
- monumentalne obiekty sakralne
- pismo
- rozwinięty handel
- jakiś rodzaj organizacji zajmowanego terytorium
Definicja samej cywilizacji, czy też określenie liczby cywilizacji, które istniały, bądź istnieją obecnie, jest sporna. Wymienione poniżej są tylko propozycją:
- cywilizacja afrykańska
- cywilizacja andyjska
- cywilizacja arabska
- cywilizacja bizantyjska
- cywilizacja chińska
- cywilizacja egipska
- cywilizacja helleńska
- cywilizacja indyjska
- cywilizacja Mezopotamii
- cywilizacja rzymska
- cywilizacja środkowoamerykańska
- cywilizacja zachodnia
Niektórzy naukowcy prowadzą także rozważania nad cywilizacjami w szerszej niż ziemska skali. Rosyjski naukowiec Mikołaj Kardaszew zaproponował podział cywilizacji według stopnia ich zaawansowania technologicznego.
Według Feliksa Konecznego cywilizacja jest to "metoda ustroju życia zbiorowego". Nie łączy on jej zatem z poziomem rozwoju, ale z zasadami określającymi całokształt współżycia społecznego i pojęciami abstrakcyjnymi, do jakich odwołuje się społeczność, uzasadniając te zasady. Podobnie jak później Samuel Huntington uważa on, że naturalnym stanem między cywilizacjami jest walka, jednak jej przyczyny widzi nie tylko w różnicach religijnych, ale w innym podejściu do wszystkich dziedzin życia Koneczny wyróżnia 22 cywilizacje historyczne, współcześnie (czyli w pierwszej połowie XX wieku, bo wtedy Koneczny pisał swoje dzieła) istnieje według niego siedem z nich:
- Bramińska
- Żydowska
- Chińska
- Turańska
- Bizantyńska
- Łacińska
- Arabska
W ujęciu Samuela Huntingtona wyróżnić możemy współcześnie dziewięć cywilizacji:
- cywilizacja zachodnia
- cywilizacja latynoamerykańska
- cywilizacja prawosławna lub bizantyjska
- cywilizacja afrykańska
- cywilizacja islamska
- cywilizacja hinduistyczna
- cywilizacja buddyjska
- cywilizacja chińska
- cywilizacja japońska
Różnice kulturowe między nimi, wynikające głównie z odmiennych religii, powodują ciągłe konflikty w miejscu, w którym się ze sobą stykają.
Kategoria:Antropologia
Kategoria:Socjologia kultury
Kategoria:Politologia
Kategoria:Psychologia społeczna
ko:문명
ms:Tamadun
ja:文明
Filozofia kultury
Filozofia kultury - wyjaśnia wytwory i przejawy kultury, ontologia, epistemologia, aksjologia kultury.
Zespół ocen i norm moralnych charakterystycznych dla danej zbiorowości społecznej, grupy, warstwy, klasy, środowiska.
Socjologia kulturySocjologia kultury - jedna z podstawowych dziedzin socjologii zajmująca się przede wszystkim sferą kultury symbolicznej.
W polu zainteresowań tj dziedziny socjologii znajdują się takie zagadnienia jak wartości, symbolika, zagadnienia poruszane w semiotyce, a także typologia kultury symbolicznej: kultura elitarna (wysoka), kultura masowa (popularna), konsumpcjonizm czy zagadnienia związane z przekazem treści kulturowych. Zagadnieniem szeroko omawianym przez socjologów kultury są też relacje miedzy człowiekiem, zbiorowościami a dziełami sztuki.
Zobacz też: antropologia kulturowa
Memetyka ja:ミーム
Memetyka (ang. memetics) to badania ewolucji memów, czyli najmniejszych jednostek informacji kulturowej będących jako całość przedmiotem powielania.
Termin meme został zaproponowany przez Richarda Dawkinsa w książce Samolubny Gen (wydanej w 1976) i zdefiniowany jako replikator kulturowy, analogiczny do replikatora w biologii, jakim jest gen. Istnieje tu pewna rozbieżnośc, gdyż wg niektórych memetyków, to nie geny, a informacja zapisywana w genach jest replikatorem.
Memy inaczej niż geny replikują się pośrednio, nie na drodze chemicznej zachodzącej w mózgu, lecz dzięki interakcjom możliwym poprzez sygnały dochodzące do posiadających narządy percepcyjne jednostek. Przykładem replikacji memów mogą być rozprzestrzeniające się ideologie, ale także melodie używane przez niektóre gatunki ptaków, sposoby noszenia czapki baseballowej.
Memetyka postuluje stosowanie metod analogicznych jak w genetyce populacyjnej na gruncie kultury (przede wszystkim w odniesieniu do kultury ludzkiej). Za pomocą modeli matematycznych i symulacji komputerowych, opartych w szczególności na teorii gier, próbuje wyjaśnić kontrowersyjne tematy, takie jak religie i systemy polityczne, rozwój nauki, a niekiedy porusza problemy wychodzące zarówno poza proste analogie do zjawisk biologicznych jak i poza nauki społeczne i wchodzące w zakres "ogólnej teorii replikatorów" np.problem wąskiego gardła.
Terminologia memetyki jest w znacznym stopniu stworzona poprzez zamianę gen na mem w istniejących terminach biologicznych. Np. pula memowa, memotyp, inżynieria memetyczna, mempleks , socjotyp. Niektóre pojęcia bliskie są podejściu semiologii - np. pojęcie memu bliskie jest pojęciu semu.
Memetyka korzysta z dorobku innych nauk, przede wszystkim socjobiologii, psychologii ewolucyjnej, teorii gier, neurobiologii, biologii ewolucyjnej oraz nauk kognitywnych.
Ważniejsze pojęcia
- allel memu
- allel rozpakowany
- allel zazipowany
- dryf memetyczny
- ewolucja kulturowa
- ewolucja lamarckowska
- ewolucyjny wyścig zbrojeń
- ideosfera
- koewolucja
- kopiowanie instrukcji
- kopiowanie produktu
- marketing partyzancki
- marketing wirusowy
- memobot
- memotyp
- mempleks
- mem regulatorowy
- mimikra kulturowa
- mimikra reklamowa
- naśladownictwo
- nośnik memów
- pionowy transfer memów
- poziomy transfer memów
- psychologia ewolucyjna
- pula memowa
- replikator
- socjotyp
- sieć neuronowa
- ślady pamięciowe
- świadomość
- transfer memów
- miejska legenda
- wirus umysłu
- wojny edytorowe
Literatura
- Richard Brodie Wirus umysłu
- Richard Dawkins Samolubny Gen (1976 r.)
- Mariusz Biedrzycki Genetyka kultury z roku 1998.
- Susan Blackmore Maszyna memowa tłumaczenie wydane w roku 1999.
Zobacz też
- genetyka
- NPOV flamewar plotka łańcuszek
- antycypacja
Linki zewnętrzne
- [http://jom-emit.cfpm.org/ Journal of Memetics]
- [http://www.ewolucja.org/d3/d39.html Behawior ewolucyjny]
- [http://users.lycaeum.org/~sputnik/Memetics/ Lista różnorodnych tekstów "na temat"]
- [http://www.soc.uni.torun.pl/str/zbk/szlendak/ Strona Tomasza Szlendaka o psychologii ewolucyjnej i memetyce]
Kategoria:Memetyka
Kategoria:Ewolucja
TechnikaTechnika (z gr. technē, sztuka, umiejętność) to - w znaczeniu ogólnym - całokształt środków i czynności wchodzących w zakres działalności ludzkiej związanej z wytwarzaniem dóbr materialnych, a także reguły posługiwania się nimi.
Podziału techniki można dokonać biorąc pod uwagę dziedzinę zastosowania - na przykład technika budowy maszyn, górnicza, medyczna, rolnicza. Technika jest ściśle związana z produkcją. Wraz z rozwojem techniki oraz postępem nauki nastąpiło rozszerzenie pojęcia techniki na nauki techniczne (między innymi maszynoznawstwo, materiałoznawstwo). Wiedza o sposobach przetwarzania surowców i wytwarzania wyrobów jest nazywana technologią. Działalnością badawczą w dziedzinie techniki zajmują się nauki techniczne (na przykład fizyka techniczna). Tak zdefiniowana technika stanowi zasadniczy składnik cywilizacji i kultury.
Wiedza, której przedmiotem badań jest technika, to inżynieria.
W drugim znaczeniu technika to umiejętność bądź sposób wykonywania określonych czynności pozwalających na opanowanie kunsztu w dziedzinach takich jak ars amandi, sport, sztuka lub rzemiosło (sztuka uwodzenia, technika walki zapaśniczej, technika gry na skrzypcach, malowania obrazów itp).
Dyscypliny związane z techniką:
- akustyka
- architektura i urbanistyka
- atomistyka
- automatyka i robotyka
- biocybernetyka i inżynieria biomedyczna
- budowa i eksploatacja maszyn
- budownictwo
- elektronika
- elektroniczny sprzęt
- elektrotechnika
- radiolokacja
- geodezja i kartografia
- górnictwo
- informatyka
- inżynieria chemiczna
- inżynieria materiałowa
- inżynieria środowiska
- maszynoznawstwo
- materiałoznawstwo
- mechanika
- motoryzacja
- metalurgia
- poligrafia
- pożarnictwo
- telekomunikacja
- radiokomunikacja
- transport
- kolejnictwo
- lotnictwo
- włókiennictwo
Zobacz też:
- historia techniki
Kategoria:Technika
Literatura
Literatura to wszystkie dzieła artystyczne zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.
W Polsce literaturę dzieli się zwykle na trzy rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. Podział ten nie jest na świecie powszechny (zupełnie nieznany w większości krajów zachodnich). Stosuje się też podział na epoki i style literackie, co również nie zawsze się sprawdza w przypadku literatury niezachodniej.
Dzieje literatury niektórych krajów, kręgów kulturowych i epok:
- literatura afrykańska i pisarze afrykańscy
- literatura albańska
- literatura angielska
- literatura amerykańska
- literatura arabska
- literatura austriacka
- literatura bengali
- literatura brazylijska
- literatura bułgarska
- literatura chińska
- literatura chorwacka
- literatura czeska
- literatura duńska
- literatura francuska
- literatura hindi
- literatura hiszpańska
- literatura japońska
- literatura macedońska
- literatura malajska
- literatura niemiecka
- literatura perska
- literatura polska
- literatura rosyjska
- literatura sanskrycka
- literatura słoweńska
- literatura szwedzka
- literatura ukraińska
- literatura włoska
- literatura antycznej Grecji
- literatura antycznego Rzymu
- literatura okresu odrodzenia
Zobacz też:
- przegląd zagadnień z zakresu literatury.
- anonim
- antologia
- autorzy fantasy
- autorzy horroru
- autorzy science fiction
- biograf
- gongoryzm
- krytyka literacka
- literatura kryminalna
- literatura wagonowa
- nagrody literackie
- zestawienie alfabetyczne polskich pisarzy
- postacie literackie
- literatura dla dzieci i młodzieży
- [http://ca.geocities.com/gruppo04web/bookmarks.html Gruppo04:] literatura europejska
- [http://www.colegiosaofrancisco.com.br/portal2/literatura/rui.html Escritores Literários]
- Kategoria:Strony przeglądowe
ko:문학
ja:文学
simple:Literature
th:วรรณกรรม
Sztuki plastyczneSztuki plastyczne, plastyka - jeden z podstawowych działów sztuk pięknych, obejmuje tworzenie wszelkich dzieł sztuki w dowolnym tworzywie materialnym, gdzie samo tworzywo stanowi treść dzieła (a nie jest tylko nośnikiem treści niematerialnych).
Podstawowe działu sztuk plastycznych to:
- formy płaszczyznowe (kreowanie obrazu)
- grafika
- rysunek
- grafika warsztatowa (poligrafia artystyczna)
- malarstwo
- fotografika
- ornamentyka
- formy przestrzenne (kreowanie kształtu)
- architektura
- rzeźba
- instalacja
- scenografia
- wzornictwo przemysłowe
- rzemiosło artystyczne
Kwestią sporną jest, czy do sztuk stricte plastycznych można zaliczyć również grafikę komputerową, bo choć twórca w tym przypadku nie zmaga się z samą materią, to mają odniesienie do sztuk plastycznych wszystkie pozostałe aspekty aktu twórczego.
Zobacz też: przegląd zagadnień z zakresu sztuk pięknych.
Kategoria:Sztuka
Muzyka
Muzyka – sztuka organizacji dźwięków, które w realizacji przebiegają przede wszystkim w czasie.
Jeden z przejawów ludzkiej kultury. Można przyjąć, że muzyka od zawsze towarzyszyła człowiekowi w pracy, zabawie, odpoczynku oraz w obrzędach, najpewniej również od początku łączona była z tańcem i słowem. Z początku muzyka służyła celom praktycznym – pomagała w pracy zespołowej, była formą komunikacji, później stała się także elementem tożsamości zbiorowej. Z czasem wykształciła się jako jedna z gałęzi sztuki.
Budulcem muzyki są struktury dźwiękowe, na które składają się dźwięk oraz cisza między nimi. Muzyka powstaje jako efekt oddziaływania struktur dźwiękowych na świadomość słuchacza. Jest zjawiskiem odbieranym subiektywnie, zależnym od indywidualnych skłonności, wcześniejszych doświadczeń, społecznych kryteriów wartości, jak również od sposobu organizacji dźwięków. Od mowy ludzkiej różni się znacznie większą abstrakcyjnością przekazywanych treści, oraz wykorzystaniem oprócz głosu ludzkiego również instrumentów muzycznych.
W tradycyjnym i najbardziej rozpowszechnionym ujęciu, struktury muzyczne składają się z rytmu, melodii oraz harmonii.
Muzykę można klasyfikować na wiele sposobów, np.:
Forma przekazu:
- muzyka ludowa – przekazywana poprzez naśladownictwo
- muzyka profesjonalna – przekazywana poprzez notację muzyczną
Środki wykonawcze:
- muzyka wokalna
- muzyka instrumentalna
muzyka wokalno-instrumentalna
Ilość wykonawców:
- muzyka solowa
- muzyka kameralna
- muzyka orkiestrowa lub muzyka chóralna
Przeznaczenie:
- muzyka obrzędowa
- muzyka koncertowa
- muzyka taneczna
- muzyka sceniczna - opera, balet, muzyka teatralna, muzyka filmowa
Cechy formalne i genetyczne:
- muzyka poważna
- muzyka rozrywkowa
- jazz
- rock
Ze względu na cechy stylistyczne dzieli się też muzykę według epok. Mówi się o:
- muzyce renesansowej
- muzyce barokowej
- muzyce klasycznej
- muzyce romantycznej
- muzyce współczesnej
Hasła związane z muzyką:
- przegląd zagadnień z zakresu muzyki
- teoria muzyki
- notacja muzyczna
- śpiew
- zespół muzyczny
- forma muzyczna
- gatunki muzyczne
- muzyka klasyczna
- muzyka współczesna
- muzyka ludowa
- muzyka rozrywkowa
- muzyka filmowa
- instrumenty muzyczne
- noty biograficzne
- choreografowie
- dyrygenci
- polscy kompozytorzy
- polscy kompozytorzy muzyki poważnej
- instrumentaliści
- śpiewacy operowi
- muzyka baletowa
- opera
- polskie teatry operowe
- polscy śpiewacy operowi
- operetka
- teatry muzyczne
- festiwale muzyczne
- wielkie dzieła muzyczne
- muzyka - przegląd chronologiczny
Zobacz też:
- muzyka polska
- muzyka irlandzka
- festiwale
- Idol (program telewizyjny).
- Droga do Gwiazd (program telewizyjny)
Kategoria:Muzyka
Kategoria:Taniec
kategoria:Instrumenty muzyczne
fiu-vro:Muusiga
ko:음악
ms:Muzik
ja:音楽
simple:Music
th:ดนตรี
FilozofiaFilozofia (gr. Φιλοσοφία) oznacza dosłownie "umiłowanie mądrości". Określenie to i jego znaczenie pochodzi prawdopodobnie od matematyka i filozofa Pitagorasa żyjącego w VI wieku p.n.e., obecnie termin jest używany w różnych znaczeniach. Treść rozważań filozoficznych ulegała historycznym zmianom i jest uzależniona od przyjętej koncepcji filozofii.
Pojęcie filozofii
W starożytności filozofia utożsamiana była z wiedzą, której źródłem jest ciekawość, zdziwienie światem (Platon, Arystoteles) oraz wątpienie. Inspiracją do filozofii była także świadomość śmiertelności, skłaniającą do pytania o sens życia. Jako podstawowe problemy filozofii Platon wymieniał Prawdę, Dobro i Piękno. Immanuel Kant wymieniał cztery podstawowe pytania filozofii:
- Co mogę wiedzieć? (na które odpowiedź daje metafizyka)
- Co powinienem czynić? (na które odpowiedź daje etyka)
- Na co mogę mieć nadzieję? (na które odpowiedź daje religia)
- Czym jest człowiek? (na które odpowiedź daje antropologia)
Wraz z rozwojem nauk szczegółowych i ich postępującą specjalizacją nastąpiła parcelacja pierwotnego przedmiotu zainteresowań filozofii. Na przykład na pytania o to, czym jest materia, z czego zbudowany jest świat i jakie prawa nim rządzą, zajęły się nauki przyrodnicze, takie jak fizyka, chemia czy biologia. Inną grupą zagadnień filozofii - dotyczących człowieka i społeczeństwa - zajmują się od strony empirycznej nauki humanistyczne, takie jak psychologia, lingwistyka i socjologia.
Współczesnej filozofii pozostała jednak pewna grupa najbardziej podstawowych zagadnień, które nie są ujęte w innych naukach ze względu na ich ogólny charakter. W szczególności filozofia stara się odpowiadać na podstawowe pytania dręczące ludzi od wieków, takie jak:
- Jaka jest natura wszechrzeczy?
- Kim jest człowiek i dokąd zdąża?
- Co to znaczy istnieć?
- Jak odróżnić prawdę od fałszu?
Ze względu na to, iż wielu filozofów dowodziło, że na tak postawione pytania nigdy nie znajdzie się jednoznacznych, zadowalających wszystkich odpowiedzi, współczesna filozofia w coraz mniejszym stopniu zajmuje się wprost takimi zagadnieniami, kierując się raczej ku rozwiązywaniu lepiej zdefiniowanych problemów. Są to na przykład takie pytania jak:
- Co można uznać za naukę, a co nie?
- Czy psychologia jest w stanie rzeczywiście "pojąć" sposób myślenia i czucia ludzi?
- Czy możliwe będzie kiedykolwiek stworzenie społeczeństwa bez przemocy i wojen?
Współczesne działy filozofii
- antropologia filozoficzna (filozofia człowieka) - dąży do poznawania natury człowieka, stara się odpowiedzieć na pytania w rodzaju: "Kim jest człowiek we wszechświecie?", "Co kieruje człowiekiem i dlaczego?"
- epistemologia (gnoseologia, teoria poznania) - nauka o warunkach, istocie i granicach poznania; relacjach między podmiotem, przedmiotem i treścią poznania
- estetyka - zajmująca się określeniem piękna, sądów estetycznych oraz sensem i funkcją wypowiedzi artystycznej; częściej obecnie określana jako filozofia kultury
- etyka - odpowiada na pytania dotyczące dobra, które powinno kierować postępowaniem ludzi, wskazywać powszechnie ważne podstawy sprawiedliwego i rozumnego życia i działania, krytycznie analizując podstawy współczesnej moralności. Jej działy to m. in.:
- metaetyka - badanie wypowiedzi etycznych
- aksjologia - nauka o wartościach
- filozofia dziejów (historiozofia) - zajmuje się istotą oraz sensem procesów historycznych oraz uwarunkowaniem postępowania człowieka przez jego historyczność
- filozofia języka - rozważa pochodzenie, znaczenie i funkcje języka, zarówno w jego codziennym kształcie, jak i w próbach tworzenia precyzyjnego języka, służącego wymaganiom nauki i poprawnego nazywania rzeczy
- filozofia nauki - stara się odpowiedzieć na pytanie, co można uznać za poglądy naukowe, a co nie, i dlaczego. Jej działem jest metodologia nauk.
- filozofia religii - stara się zrozumieć powody występowania religii w świecie i ich znaczenie dla człowieka oraz odpowiedzieć na pytania "Czy są religie lepsze i gorsze?" oraz "Jak ustalić, która z religii jest prawdziwa?".
- filozofia pokoju - stara się odpowiedzieć na pytanie "Jak zagwarantować trwały i długofalowy pokój między narodami?", jej główne działy to: polemologia oraz irenologia.
- filozofia prawa - analizuje podstawy prawa stanowionego i norm, jakim powinno takie prawo podlegać
- filozofia przyrody - zajmuje się wyjaśnianiem przyrody jako całości, w szczególności istotą materii, czasu i przestrzeni
- filozofia społeczna - analizuje funkcje i sens państwa i społeczeństwa, funkcjonowanie człowieka w społeczeństwie jako istoty społecznej oraz krytyką społeczną. Jej działem jest filozofia polityczna
- historia filozofii - bada i analizuje rozwój poglądów filozoficznych na przestrzeni wieków.
- logika - teoria uporządkowanego i ścisłego rozumowania; wywodzi się z klasycznej logiki formalnej badającej pojęcia, sądy i wnioskowanie oraz metody dowodzenia - współczesna logika podlega silnej formalizacji i matematyzacji (logika matematyczna), posługuje się rachunkiem logicznym, do którego wchodzą: system znaków (symboli) oraz należące do niego reguły operacyjne
- ontologia - wywodzący się z metafizyki dział filozofii badający pierwsze zasady i pochodzenie bytu oraz jego strukturę.
Podział teorii filozoficznych
Podział ze względu na teorię poznania
- empiryzm - filozofia zakładająca wyższość poznania zmysłowego nad rozumowym, w skrajnej postaci odrzucająca wszystko, co nie ma bezpośredniego odniesienia do poznania zmysłowego. Odwrotnością empiryzmu jest idealizm poznawczy.
- racjonalizm - filozofia zakładająca możliwość poznania za pomocą tworzenia spójnych i logicznych systemów poglądów, w swojej skrajnej postaci odrzuca ona jakąkolwiek wartość poznania pozaumysłowego.
- idealizm poznawczy - filozofia odrzucająca możliwość poznania zewnętrznej rzeczywistości.
Podział ze względu na teorię bytu
- idealizm - filozofia uznająca pierwszeństwo idei nad rzeczywistością materialną. Uznaje ona obiektywne istnienie idei jako bytów samodzielnych i uważa byt materialny za wtórny w stosunku do świata idei. W skrajnej postaci odrzuca istnienie rzeczywistości materialnej i uznaje ją za złudzenie (idealizm subiektywny).
- realizm - filozofia uznająca różne formy współistnienia idei i materii w przeświadczeniu, że obie są bytami obiektywnymi, wzajemnie dopełniającymi się.
- materializm - filozofia odrzucająca obiektywne istnienie idei, uważająca, że są one w całości wytworem człowieka, uznająca za to obiektywne istnienie świata materialnego.
- aktywizm - filozofia nie uznająca w ogóle bytów jako takich. Według aktywizmu wszystko się tylko "dzieje" i nie ma żadnego istnienia obiektywnego.
- fenomenalizm - filozofia, która unika pojęcia bytu obiektywnego i wprowadza w to miejsce pojęcie fenomenu, czyli zbioru odczuć zmysłowych i/lub psychicznych odbieranych przez podmiot (czyli w praktyce przez człowieka) i składających się na wrażenie "istnienia" określonych zjawisk.
Podział ze względu na tradycję
- filozofia Wschodu - zbiór doktryn filozoficznych inspirowany religiami Wschodu (hinduizm, konfucjanizm, taoizm, buddyzm).
- filozofia antyczna - poglądy filozoficzne powstałe w starożytnej Grecji inspirowane religią grecką.
- filozofia żydowska - doktryny powstałe ze spotkania religii żydowskiej z filozofią grecką
- filozofia arabska - doktryny powstałe ze spotkania islamu z filozofią grecką
- filozofia chrześcijańska - poglądy filozoficzne powstałe z prób filozoficznego uzasadnienia i umocnienia religii chrześcijańskiej; najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem była średniowieczna scholastyka
- filozofia francuska - kultywująca racjonalistyczną tradycję kartezjańską i Oświecenie
- filozofia angielska - zdominowana przez empiryzm
- filozofia niemiecka - racjonalistyczna z tendencją do wielkiej syntezy
- filozofia polska - zdominowana w XIX wieku przez mesjanizm, w XX wieku znana przede wszystkim dzięki szkole lwowsko-warszawskiej - logika, filozofia analityczna, filozofia matematyki
Szkoły filozoficzne i ich najwybitniejsi przedstawiciele
Filozofowie Wschodu
- Filozofia indyjska
- Ortodoksyjna filozofia oparta o Wedy
- Njaja i wajseczika
- Sankhja
- Joga
- Wedanta
- Mimansa
- Systemy nieortodoksyjna filozofii indyjskiej
- Dźinizm
- Buddyzm
- Filozofia chińska
- konfucjanizm
- Konfucjusz
- Mencjusz
- Xunzi
- legizm
- neokonfucjanizm
- Wang Yangmin
- taoizm
- Laozi
- Zhuangzhou
- motizm
- Mozi
Filozofowie antyczni
- Jońska filozofia przyrody
- Tales z Miletu
- Anaksymander
- Anaksymenes
- Heraklit
- Pitagoras i pitagorejczycy
- Anaksagoras
- Empedokles
- Demokryt
- Szkoła elejska
- Parmenides
- Zenon z Elei
- Sofiści
- Protagoras
Klasyczna filozofia grecka
- Sokrates
- Cyrenaicy
- Arystyp
- Cynicy
- Diogenes z Synopy
- Platon
- Arystoteles
Filozofia hellenistyczna i rzymska
- Stoicyzm
- Zenon z Kition
- Chryzyp
- Posejdonios
- Seneka
- Epiktet
- Marek Aureliusz
- Sceptycyzm
- Pyrron z Elidy
- Sekstus Empiryk
- Epikureizm
- Epikur
- Eklektyzm rzymski
- Cyceron
- Neoplatonizm
- Plotyn
- Proklos
Żydowscy i chrześcijańscy filozofowie późnej starożytności
- Filon z Aleksandrii
- szkoła aleksandryjska
- Klemens z Aleksandrii
- Orygenes
- Ojcowie kapadoccy
- Grzegorz z Nazjanzu
- Bazyli Wielki
- Grzegorz z Nyssy
- Tertulian
- święty Augustyn
- Pseudo-Dionizy Areopagita
- święty Jan Chryzostom
- Boecjusz z Dacji
- Damaskios
Średniowiecze
- Średniowieczna filozofia arabska
- Awicenna
- Awerroes
- Średniowieczna filozofia żydowska
- Majmonides
- Wczesna scholastyka
- Jan Szkot Eriugena
- Anzelm z Canterbury
- Piotr Abelard
- Scholastyka klasyczna
- Roger Bacon
- święty Bonawentura
- Rajmund Lullus
- Albert Wielki
- Tomasz z Akwinu
- Jan Duns Szkot
- Mistyka średniowieczna
- Eckhart
- Późna scholastyka
- William Ockham
Filozofowie nowożytni
Renesans
- Humanizm
- Lorenzo Valla
- Marsilio Ficino
- Giovanni Pico della Mirandola
- Pietro Pomponazzi
- Michel de Montaigne
- Erazm z Rotterdamu
- Thomas Morus
- Nowa metodologia nauk przyrodniczych
- Francis Bacon (filozof)
- Mikołaj Kopernik
- Galileo Galilei (Galileusz)
- Mikołaj z Kuzy (Kuzańczyk)
- Giordano Bruno
- Renesansowa filozofia społeczna
- Jean Bodin
- Hugo Grocjusz
- Niccolo Machiavelli
Racjonalizm XVII wieku
- Rene Descartes (Kartezjusz)
- Blaise Pascal
- Nicolas Malebranche
- Thomas Hobbes
- Baruch Spinoza
- Gottfried Wilhelm Leibniz
- Oświecenie angielskie
- Isaac Newton
- John Locke
- George Berkeley
- David Hume
- Adam Smith
- Jeremy Bentham
- James Mill
- Oświecenie francuskie
- Francois-Marie Arouet (Voltaire, Wolter),
- Julien Offray de La Mettrie
- Denis Diderot
- Etienne de Condillac
- Jean d'Alembert
- Charles de Montesquieu (Monteskiusz)
- Giambattista Vico
- Jean Jacques Rousseau
- Oświecenie niemieckie
- Christian Wolff
- Moses Mendelssohn
- Gotthold Ephraim Lessing
- Immanuel Kant
Klasyczny idealizm niemiecki
- Johann Gottlieb Fichte
- Friedrich Wilhelm Joseph Schelling
- David Schleiermacher
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Filozofowie XIX i XX wieku
- Pozytywizm, empiriokrytycyzm, neopozytywizm i filozofia analityczna
- Auguste Comte
- John Stuart Mill
- Herbert Spencer
- Richard Avenarius
- Rudolf Carnap
- Moritz Schlick
- Bertrand Russell
- Alfred Ayer
- Gilbert Ryle
- Peter F. Strawson
- Willard Van Orman Quine
- Imre Lakatos
- John L. Austin
- George Edward Moore
- Ludwig Wittgenstein
- Peter Geach
- Elizabeth Anscombe
- David Pears
- Frank Ramsey
- Brian McGuinness
- Neokantyzm: szkoła badeńska i szkoła marburska
- Wilhelm Windelband
- Heinrich Rickert
- Herman Cohen
- Rudolf H. Lotze
- Nowe systemy metafizyczne
- Wilhelm Wundt
- Charles Renouvier
- Nicolai Hartmann
- Alfred North Whitehead
- Materializm dialektyczny i teoria krytyczna
- Ludwig Feuerbach
- Karol Marks
- Fryderyk Engels
- Gieorgij Plechanow
- Włodzimierz Lenin
- Antonio Gramsci
- Ernst Bloch
- Herbert Marcuse
- Max Horkheimer
- Jurgen Habermas
- Krytyczny racjonalizm społeczny
- Karl Popper
- John Rawls
- Hannah Arendt
- Hans Albert
- Ayn Rand
- Filozofia egzystencjalna i filozofia życia
- Arthur Schopenhauer
- Soren Kierkegaard
- Fryderyk Nietzsche
- Henri Bergson
- Pragmatyzm
- Charles Sanders Peirce
- William James
- John Dewey
- Fenomenologia i egzystencjalizm
- Edmund Husserl
- Max Scheler
- Martin Heidegger
- Jean-Paul Sartre
- Maurice Merleau-Ponty
- Karl Jaspers
- Albert Camus
- Nowa filozofia humanistyki, hermeneutyka, strukturalizm i postmodernizm (filozofia)
- Hippolyte Taine
- Ernest Renan
- Franz Brentano
- Wilhelm Dilthey
- Benedetto Croce
- Hans Georg Gadamer
- Paul Ricoeur
- Claude Levi-Strauss
- Michel Foucault
- Umberto Eco
- Filozofia chrześcijańska XIX i XX wieku
- John Henry Newman
- Ralph Waldo Emerson
- Pierre Teilhard de Chardin
- Jan Paweł II
- Filozofia dialogu
- Martin Buber
- Ferdinand Ebner
- Franz Rosenzweig
- Emmanuel Levinas
- Józef Tischner
Filozofowie polscy
- polski mesjanizm:
- Józef Hoene-Wroński
- August Cieszkowski
- Józef Gołuchowski
- Bronisław Ferdynand Trentowski
- Józef Kremer
- Wincenty Lutosławski
- szkoła lwowsko-warszawska:
- Kazimierz Twardowski
- Jan Łukasiewicz
- Kazimierz Ajdukiewicz
- Tadeusz Kotarbiński
- Tadeusz Czeżowski
- Alfred Tarski,
- Władysław Tatarkiewicz,
- Stanisław Leśniewski
- inni
- Edward Abramowski
- Józef Maria Bocheński
- Stanisław Brzozowski
- Henryk Elzenberg
- Roman Ingarden
- Leszek Kołakowski
- Mieczysław Krąpiec
- Marcin Mostowski
- Leon Petrażycki
- Adam Schaff
- Klemens Szaniawski
- Stanisław Ignacy Witkiewicz
- Jan Woleński
- Florian Znaniecki
Zobacz też
- przegląd zagadnień z zakresu filozofii
- zestawienie alfabetyczne znanych polskich i światowych filozofów
- [http://wikisource.org/wiki/Wikisource:Biblioth%C3%A8que_philosophique Wikisource]
Kategoria:Filozofia Kategoria:Strony przeglądowe
ko:철학
ms:Falsafah
ja:哲学
simple:Philosophy
th:ปรัชญา
IdeologiaIdeologia jest to powstała na bazie danej kultury wspólnota światopoglądów, u podstaw której tkwi świadome dążenie do realizacji określonego interesu klasowego lub grupowego.
Dzieje pojęcia
Pojęcie ideologii wprowadzone zostało przez Destutt de Tracy’ego w 1796 r. dla oznaczenia jednego z kierunków myśli filozoficznej związanej z programem science of ideas wywodzącym się od angielskiego empirysty Johna Locke’a.
: Początkowo zatem znaczyła tyle co nauka o ideach, nie odbiegając od swego etymologicznego znaczenia.
Współczesne znaczenie tego terminu odbiega od tego jakie nadał mu de Tracy, korzeniami swymi sięgając do rozprawy K. Marksa i F. Engelsa Ideologia niemiecka (napisanej w latach 1845-48), oraz do rozprawy Ideologia i utopia Karla Mannheima (1929).
Marks i Engels utożsamiają w swojej rozprawie pojęcie ideologii z pojęciem filozofii, jednocześnie utrzymując pogląd, że wszelka myśl stanowi odbicie warunków materialnych. Filozofia staje się wtedy pojęciowym ujęciem określonej rzeczywistości materialnej, w której istnieje człowiek. Przy takim ujęciu filozofii, formy ludzkiej świadomości stanowią odbicie procesów materialnych. Zaś sama filozofia jako jedna z form ludzkiej świadomości (świadomości społecznej) staje się pojęciowym wyrazem interesów, które zgodnie z przyjętą przez nich stratyfikacją społeczną mają charakter klasowy.
:W takim ujęciu filozofia staje się świadomością partykularną wyrażającą interes określonej klasy społecznej, z reguły tej, która dominuje w określonym układzie społecznym i dąży do narzucenia - odpowiadających jej form świadomości - pozostałym klasom społecznym. Ideologia zatem w swoim uzasadnieniu odwołuje się nie do kategorii prawdy lecz do kategorii interesu klasowego lub grupowego.
Znaczenie współczesne
We współczesnym znaczeniu pod pojęciem ideologii rozumieć należy zbiór poglądów czy sądów (naukowych, filozoficznych, religijnych, by wymienić tylko najważniejsze), które w przekonaniu danej grupy społecznej wyrażają jej interesy i o tyle są akceptowane w ramach określonej ideologii, o ile pozostają w zgodzie z subiektywnym odczuciem interesu określonej grupy. I jako takie właśnie nie mogą być oceniane w kategoriach teoretycznych, a więc przede wszystkim z perspektywy prawdy. Nie można więc zasadnie utrzymywać, że jakaś ideologia jest prawdziwa lub fałszywa.
Ideologia a filozofia
To właśnie w sposób istotny odróżnia ją od filozofii, pojmowanej jako poznanie teoretyczne. Filozofia w przeciwieństwie do ideologii stanowi próbę przedstawienia rzeczywistości taką, jaka się ona jawi jako przedmiot poznania teoretycznego, niezależnie od tego, czy wypracowany w jej ramach obraz pojęciowy odpowiada czyimkolwiek interesom.
:Ideologia zaś oceniania bywa przez perspektywę wykazania wyższości czy też pierwszeństwa proponowanych w jej ramach rozwiązań. Prawdy teoretyczne czerpane z filozofii czy innych dyscyplin poznania teoretycznego, jak również wszystkie inne tezy, którymi się ideologia posługuje mają jedynie służyć za uzasadnienie celów wyznaczanych przez określone interesy.
:::Innymi słowy mówiąc wszelka wiedza jaką posługuje się ideologia pojmowana jest instrumentalnie, ze względu na jej użyteczność celem uzasadnienia określonej tezy czy poglądu, który to z kolei wyrażać ma określony interes.
Cechy i struktura ideologii
Ideologia wyrażająca interesy dużych grup społecznych charakteryzuje się małą podatnością na innowacje. Zazwyczaj porusza tematy:
- jednostki i jej roli w społeczeństwie,
- sposobu funkcjonowania instytucji,
- kwestii zmian obowiązującego porządku,
- wolności,
- odmienności,
- sprawiedliwości społecznej.
Ideologia ma określoną strukturę, czyli wewnętrzny skład treściowy i wzajemne powiązania poglądów.
Cechy ideologii to m.in.:
- uporządkowany obraz świata istniejącego i pożądanego w przyszłości
- duży stopień ogólności celów i sposobów działania
- składa się z sądów prawdziwych
- w mniejszym lub większym stopniu upiększa zakładany cel
- najczęściej uzasadnia całokształt działań politycznych i określa cele które mają zakończyć pewien etap działań np. zdobycie władzy i dalej je rozwijać
- występują w niej ogólne sądy wartościujące które określają wartości przyjmowane w ramach danej ideologii za punkt wyjścia oceny zjawisk społecznych.
-
Kategoria:filozofia
ja:イデオロギー
PolitykPolityk jest osobą, która sprawuje władzę, dąży do jej zdobycia bądź też w inny sposób uczestniczy w podejmowaniu decyzji politycznych.
Kategorie polityków
Wyróżnia się trzy kategorie polityków.
- polityk okazjonalny - jego udział w polityce ma charakter nieformalny, często ogranicza się jedynie do udziału w dyskusjach politycznych
- polityk niezawodowy - okresowo pełni ważne funkcje publiczne, ale swe aspiracje zawodowe lokuje np. w biznesie
- polityk zawodowy - polityka jest dla niego zawodem oraz najważniejszym sposobem realizowania życiowych ambicji
Działanie polityków
Działalność polityków powinna znajdować uzasadnienie w etyce przekonań lub w etyce odpowiedzialności. Idealnm politykiem jest osoba realizujaca interesy reprezentowanej przez siebie grupy społecznej, odrzucająca prywatne interesy i korzyści.
Kategoria:Polityka
Kategoria:Zawód
ja:政治家
Sport
Sport to rozmaite formy aktywności fizycznej i umysłowej, podejmowane dla przyjemności lub współzawodnictwa. Od zwykłej rekreacji sport różni się tym, że uprawianie go jest związane z przestrzeganiem szeregu reguł obowiązujących w danej dyscyplinie, jednak praktycznie granica między sportem i rekreacją jest dosyć płynna.
= Olimpijskie dyscypliny sportowe =
Sporty letnie indywidualne
- badminton
- gimnastyka
- gimnastyka artystyczna
- gimnastyka sportowa
- ciężka atletyka
- podnoszenie ciężarów
- kulturystyka
- kolarstwo
- kolarstwo górskie
- kolarstwo szosowe
- kolarstwo torowe
- lekkoatletyka
- biegi
- skoki
- skok o tyczce
- skok w dal
- skok wzwyż
- trójskok
- rzut oszczepem
- rzut młotem
- rzut dyskiem
- pchnięcie kulą
- wieloboje
- chód sportowy
- łucznictwo
- sporty walki
- boks
- judo
- taekwondo
- zapasy
- sporty wodne
- kajakarstwo
- pływanie
- skoki do wody
- wioślarstwo
- żeglarstwo
- szermierka
- floret
- szabla
- szpada
- tenis
- tenis stołowy
- triathlon
Sporty letnie zespołowe
- baseball
- hokej na trawie
- koszykówka
- | | |
