Mesjasz

Mesjasz (z hebr. masiach = 'pomazaniec') #W Starym Testamencie tytuł nadawany namaszczonemu królowi lub kapłanowi. Również tytuł wybawcy narodu wybranego, przepowiadanego przez proroków i oczekiwanego przez żydów. W chrześcijaństwie jeden z tytułów Jezusa - Mesjasz (Pomazaniec Boży), którego greckim odpowiednikiem jest Chrystus. #Oratorium skomponowane przez Händla w XVII wieku Zobacz też:
- Saoszjant, Czarny Mesjasz, mesjanizm, millenaryzm, Mesjasz (oratorium), Chrystus. Kategoria:Chrześcijaństwo Kategoria:Judaizm ja:メシア

Język hebrajski

Język hebrajski (iwrit, עִבְרִית) - język z grupy kananejskiej języków semickich, należący do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany alfabetem hebrajskim. Posługiwano się nim w starożytnym Izraelu, od czasów niewoli babilońskiej zaczął on jednak wychodzić z powszechnego użycia, stając się de facto martwym językiem, używanym jedynie w modlitwie, podczas ceremonii oraz do zapisu tekstów religijnych (Tora, Miszna). W życiu codziennym Żydzi posługiwali się innymi językami, początkowo aramejskim, później w diasporze głównie jidysz (aszkenazyjczycy), ladino - dżudezmo (sefardyjczycy) bądź arabskim. Pod koniec XIX w., dzięki staraniom m.in. Eliezera ben Jehudy, okrzykniętego „wskrzesicielem hebrajszczyzny” (heb. מחיה השפה העברית), powstała nowoczesna wersja języka hebrajskiego, który od chwili powstania państwa Izrael w 1948 jest oficjalnie językiem urzędowym tego kraju. Obecnie posługuje się nim ok 5,1 mln ludzi (wg niektórych szacunków, uwzględniających także Arabów izrelskich oraz Izraelczyków żyjących na emigracji, liczba użytkowników języka hebrajskiego może dziś sięgać nawet 8 mln).

Historyczne etapy rozwoju języka hebrajskiego:

- biblijny - język Biblii (chrześcijańskiego Starego Testamentu),
- misznaicki - język Miszny, zmieniona składnia i nowe słownictwo,
- średniowieczny - język tekstów rabinicznych, istniał jedynie w formie pisanej,
- współczesny - od 1881 roku. Zobacz też: alfabet hebrajski, hebraizm, Eliezer ben Jehuda Linki zewnętrzne
- [http://kibucwil.w.interia.pl/jezyk_hebrajski.html Wirtualny Izrael] Kategoria:Biblia Hebrajski język Kategoria:Izrael ko:히브리어 ja:ヘブライ語 simple:Hebrew language th:ภาษาฮีบรู

Stary Testament

Stary Testament lub Biblia Hebrajska ("Pisma Hebrajskie" lub "Pisma Hebrajsko-Aramejskie") to starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo z judaizmu. Judaistyczna (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (tylko hebrajskich), katolicka i prawosławna zawiera w sumie 46 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty). Kanon katolicki Starego Testamentu - nazwy polskie i łacińskie (kursywą zaznaczono księgi nieuznawane przez żydów i protestantów, tzw. deuterokanoniczne): Septuaginty Księgi prawnohistoryczne
- Księga Rodzaju (Rdz) - Liber Genesis (Gen)
- Księga Wyjścia (Wj) - Liber Exodus (Ex)
- Księga Kapłańska (Kpł) - Liber Leviticus (Lev)
- Księga Liczb (Lb) - Liber Numeri (Nu)
- Księga Powtórzonego Prawa (Pwt) - Liber Deuteronomium(Deu)
- Księga Jozuego (Joz) - Liber Iosue
- Księga Sędziów (Sdz) - Liber Iudicum
- Księga Rut (Rt) - Liber Ruth
- 1 Księga Samuela (1Sm) - Liber I Samuelis
- 2 Księga Samuela (2Sm) - Liber II Samuelis
- 1 Księga Królewska (1Krl) - Liber I Regum
- 2 Księga Królewska (2Krl) - Liber II Regum
- 1 Księga Kronik (1Krn) - Liber I Paralipomenon
- 2 Księga Kronik (2Krn) - Liber II Paralipomenon
- Księga Ezdrasza (Ezd) - Liber Esdrae
- Księga Nehemiasza (Neh) - Liber Nehemiae
- Księga Tobiasza (Tb) - Liber Thobis
- Księga Judyty (Jd) - Liber Iudith
- Księga Estery (Est) - Liber Esther
- 1 Księga Machabejska (1Mch) - Liber I Maccabeorum
- 2 Księga Machabejska (1Mch) - Liber II Maccabeorum Księgi mądrościowe (dydaktyczne)
- Księga Hioba (Hi) - Liber Iob
- Księga Psalmów (Ps) - Liber Psalmorum
- Księga Przysłów (Prz) - Liber Proverbiorum
- Księga Koheleta (Koh) - Liber Ecclesiastes (Ecl)
- Pieśń nad pieśniami (Pnp) - Canticum Canticorum
- Księga Mądrości (Mdr) - Liber Sapientiae
- Mądrość Syracha (Syr) - Liber Ecclesiasticus Księgi prorockie
- Księga Izajasza (Iz) - Liber Isaiae
- Księga Jeremiasza (Jer) - Liber Ieremiae
- Lamentacje Jeremiasza (Treny) (Lam) - Lamentationes (Threni)
- Księga Barucha (Ba) - Liber Baruch
- Księga Ezechiela (Ez) - Prophetia Ezechielis
- Księga Daniela (Dan) - Prophetia Danielis
- Księga Ozeasza (Oz) - Prophetia Osee
- Księga Joela (Joel) - Prophetia Ioel
- Księga Amosa (Am) - Prophetia Amos
- Księga Abdiasza (Ab) - Prophetia Abdiae
- Księga Jonasza (Jon) - Prophetia Ionae
- Księga Micheasza (Mi) - Prophetia Michaeae
- Księga Nahuma (Na) - Prophetia Nahum
- Księga Habakuka (Hab) - Prophetia Habacuc
- Księga Sofoniasza (Sof) - Prophetia Sophoniae
- Księga Aggeusza (Ag) - Prophetia Aggaei
- Księga Zachariasza (Zach) - Prophetia Zachariae
- Księga Malachiasza (Mal) - Prophetia Malachiae Kanon żydowski - nazwy polskie i transkrypcja nazw hebrajskich: Prawo - Tora
- Księga Rodzaju - Bereszit ("Na początku")
- Księga Wyjścia - Welle szemot ("Oto imiona")
- Księga Kapłańska - Wajjikra ("I zawołał")
- Księga Liczb - Wajedabber ("I mówił") a. Bemidmar ("Na pustyni")
- Księga Powtórzonego Prawa - Elle Haddebarim ("Oto słowa") Prorocy - Nebiim starsi
- Księga Jozuego
- Księga Sędziów
- 1-2 Księgi Samuela
- 1-2 Księgi Królewskie młodsi
- Księga Izajasza
- Księga Jeremiasza
- Księga Ezechiela 12 proroków
- Księga Ozeasza
- Księga Joela
- Księga Amosa
- Księga Abdiasza
- Księga Jonasza
- Księga Micheasza
- Księga Nahuma
- Księga Habakuka
- Księga Sofoniasza
- Księga Aggeusza
- Księga Zachariasza
- Księga Malachiasza Pisma - Ketubim
- Księga Psalmów
- Księga Przysłów
- Księga Hioba
- Pieśń nad pieśniami
- Księga Rut
- Lamentacje Jeremiasza
- Księga Koheleta
- Księga Estery
- Księga Daniela
- Księgi Ezdrasza i Nehemiasza
- 1-2 Księgi Kronik Stary Testament razem z Nowym Testamentem, tworzą chrześcijańskie Pismo Święte. Kategoria:Biblia ja:旧約聖書 ko:구약성서 zh-min-nan:Kū-iok Sèng-keng th: คัมภีร์ของศาสนาคริสต์

Król

Król - osoba sprawująca najwyższą władzę w państwie o ustroju monarchicznym; władca koronowany; także: tytuł monarchy. Tytuł ten początkowo odnosił się tylko do władców frankijskich z dynastii Karolingów, następnie przyjął się dla wszystkich koronowanych głów. Nazwa król pochodzi od imienia Karola Wielkiego; weszła do języków zachodniosłowiańskich (jako odpowiednik łacińskiego tytułu rex). W późniejszym czasie nadanie tytułu królewskiego połączono z namaszczeniem przez papieża lub arcybiskupa. Insygnia królewskie to korona, berło, jabłko. Obecnie królowie pełnią zwykle funkcje reprezentacyjne i są jedynie symbolem wieloletnich tradycji państwowych, jak np. w Wielkiej Brytanii. Wyjątek stanowi Maroko, gdzie król sprawuje władzę autorytarną, oraz kilka innych krajów spoza śródziemnomorskiego kręgu kulturowego. Słowa król używa się przenośnie do określenia osoby pozytywnie wyróżniającej się umiejętnościami, znaczeniem w jakiejś grupie społecznej, najlepszej wśród innych (np. Elvis Presley jest nazywany królem rock and rolla). Tytułu króla używano też w odniesieniu do niektórych kapłanów (Rex Nemorensis, rex sacrorum).

Zobacz też

- Król Polski - lista królów polskich
- Władcy Polski - lista wszystkich władców Polski (królów, książąt, etc.)
- Król (szachy) - jedna z figur szachowych
- Poczet królów Polski kategoria:władcy Kategoria:Historia państwowości ja:国王 simple:King

Naród wybrany

Naród wybrany - istniejący w judaizmie i chrześcijaństwie pogląd o szczególnych związkach Żydów z Bogiem, przekazany w Starym Testamencie i Nowym Testamencie. Według tego poglądu wybranie narodu izraelskiego jest rezultatem niezbadanej woli Boga, a nie szczególnych zasług tego narodu. Wszystkie nieszczęścia jakie spotykają Żydów są karą za zawiedzenie boskich oczekiwań - Izraelici nie grzeszyli bardziej, ale jako naród wybrany są surowiej karani. Kategoria:Judaizm

Prorok

W judaizmie, chrześcijaństwie, islamie, babizmie i bahaizmie prorokiem jest osoba, której objawił się Bóg przekazując wiedzę do głoszenia wiernym. Znani prorocy Starego Testamentu i Tory:
- Prorocy więksi
- Izajasz
- Jeremiasz
- Ezechiel
- Daniel
- Prorocy mniejsi
- Ozeasz
- Joel
- Amos
- Abdiasz
- Jonasz
- Micheasz
- Nahum
- Habakuk
- Sofoniasz
- Aggeusz
- Zachariasz
- Malachiasz
- Inni prorocy bibijni (tacy, którzy nie są autorami żadnej księgi)
- Baruch
- Eliasz
- Elizeusz
- Enoch – ( lub Henoch)
- Natan
- Gad
- Samuel Najwyższy prorok Islamu, autor Koranu:
- Mahomet

Zobacz też:

- Słowo Boże
- Biblia Kategoria:Religioznawstwo ja:預言者

Żydzi

ja:ユダヤ人 ko:유대인 tokipona:jan Juta
- Żydzi (naród)
- żydzi (wyznawcy judaizmu) Kategoria:Judaizm Kategoria:Izrael

Jezus Chrystus

Jezus Chrystus (z hebr. ישוע, ישו Joszue, Jozue, (aram. Jehoszua, Jeszua, Jeszu) = "Jahwe/Jehowa pomocą/zbawieniem" i z gr. Χριστóς /christós/ – "namaszczony, pomazaniec, mesjasz"), Jezus z Nazaretu (aram. Jeszu ha-Nozri), według chrześcijan założyciel ich religii, zbawiciel i Syn Boży. Większość wyznań chrześcijańskich uważa go za jedną z osób Trójcy Świętej. Jego okres życia datuje się na lata od ok. 7-4 roku p.n.e. do ok. 30-33 roku n.e. Według zapisów w Ewangeliach Jezus nauczał w Galilei i Judei w Izraelu, został skazany na śmierć i ukrzyżowany w Jerozolimie zgodnie z wyrokiem rzymskiego namiestnika (łac. praefectus) Poncjusza Piłata, a trzeciego dnia po śmierci zmartwychwstał. Dzieła i nauka Jezusa opisane w Ewangeliach stanowią podstawę chrześcijaństwa. Nauka Jezusa została przekazana światu przez małą grupkę uczniów zwanych apostołami.

Jezus według opisu biblijnego

Narodziny

Zgodnie z przekazem biblijnym Jezus Chrystus urodził się w żydowskiej rodzinie jako syn Maryi i Józefa. Józef był cieślą, a wg Ewangelii w prostej linii potomkiem króla Dawida. Jezus poczęty został przez Ducha Świętego w łonie Maryi (Łk 1,35). Zgodnie z dogmatyką chrześcijaństwa Maria poczęła Jezusa w sposób cudowny, dzięki czemu pozostała dalej dziewicą. Jezus urodził się w wiosce Betlejem niedaleko Jerozolimy , dokąd Maria i Józef udali się na spis powszechny zainicjowany przez cesarza rzymskiego Oktawiana Augusta. W niesprecyzowanym czasie po porodzie, który miał miejsce w ubogiej stodole (lub grocie), rodzina wróciła do Nazaretu, małej wioski w północnej Palestynie. Według ewangelii Mateusza za namową anioła, który objawił się we śnie Józefowi, cała rodzina zbiegła do Egiptu, aby ujść zorganizowanej przez Heroda rzezi niemowląt. Po śmierci Heroda powrócili do Nazaretu, gdzie się osiedlili. Imię Józefa zostaje wymienione w Biblii po raz ostatni gdy Jezus miał 12 lat. Tradycja mówi, że po śmierci Józefa syn przejął jego obowiązki cieśli i opiekował się matką. O dziecinnych latach Jezusa mówią również Apokryfy zwane Ewangeliami Dzieciństwa. Najbardziej znaną z nich jest Ewangelia Dzieciństwa według Tomasza. Według tego tekstu Jezus od wczesnego dzieciństwa zdolny był do czynienia cudów, wcześniej wykorzystując je do własnej zabawy (np. ożywienie jaskółek z gliny), później do pomocy ludziom.

Nauczanie

Apokryfy] W tym czasie pojawił się prorok Jan Chrzciciel, który u brzegów rzeki Jordan masowo dokonywał aktów chrztu. Jezus poprosił Jana o chrzest. Jan Chrzciciel, chrzcząc Jezusa, stwierdził publicznie, ze Ten jest oczekiwanym przez Żydów mesjaszem i jednocześnie synem Boga. Od tego czasu zaczyna się wędrówka, czynienie cudów i nauczanie Chrystusa. Wśród cudów opisywanych w Ewangeliach są m.in.: wskrzeszenie umarłych: córki przełożonego Synagogi, syna wdowy z miasteczka Nain i (Łazarza) z Betanii, spektakularne uzdrowienia niewidomych, głuchych, chorych psychicznie, sparaliżowanych, chromych, trędowatych i cierpiących na inne choroby, wypędzanie demonów z opętanych, zamiana wody w wino, cudowne rozmnożenie chleba, chodzenie po wodzie. Cuda opisywane w Ewangeliach mają zawsze charakter poglądowy tzn. służą wzmacnianiu przekazu słownego nauczania i wykazywaniu przewagi miłości, wiary i nadziei (cnót podstawowych w chrześcijaństwie) nad innymi systemami wartości. Z czasem działalność Jezusa zdobywała coraz większą popularność. Wybrał grupę dwunastu uczniów, którzy po jego śmierci kontynuowali jego dzieło. Nauczanie Jezusa, w formie jaka została przekazana w Ewangeliach, jest podstawą wiary chrześcijańskiej. Było ono oparte na Starym Testamencie, jednak treści starotestamentowe zostały uzupełnione o nowe, kluczowe dla chrześcijaństwa pojęcia, takie jak miłosierdzie, sprawiedliwość, miłość, nadzieja, wybaczanie, współczucie, braterstwo czy równość. Najdobitniej nauczanie Jezusa Chrystusa przedstawione jest w Kazaniu na Górze. Jezus nauczał że:
- nadchodzi Królestwo Boże
- on sam jest Synem Bożym, współstworzycielem wszechświata, opiekunem Patriarchów, królów Izraela oraz całego narodu Izraelskiego,
- on jest bożym barankiem ofiarowującym swoje życie aby dać ludziom możliwość uzyskania zbawienia
- wiara w to że jest on Synem Boga, posłuszeństwo i miłość do niego uobecnia cud nowego narodzenia - narodzenia się w Królestwie Bożym,
- nowe narodzenie daje nową naturę, uzdalniając takich ludzi do posłuszeństwa jego przykazaniom wypowiedzianym m. in. w Kazaniu na Górze,
- powróci "na obłokach niebieskich" w "Dniu Pańskim", aby dokonać sądu nad światem.
Śmierć
"Dniu Pańskim"]] Kiedy uczniowie Jezusa otrzymali stosowne przygotowanie aby prowadzić kościół po Jego odejściu, nadszedł czas na zakończenie jego misji. Jezus, jako baranek boży, ten, który przyszedł aby oddać swoje życie w zastępstwie grzeszników wyruszył do Jerozolimy na tydzień przed Świętem Paschy. Po tryumfalnym wjeździe do Jerozolimy nie pozwolił pielgrzymom obwołać się królem. Podjął konfrontację w świątyni z głównymi frakcjami przywódców Izraela: faryzeuszami i saduceuszami. Konfrontację tę można obserwować w ostatnich rozdziałach ewangelii synoptycznych. Oprócz wystąpień w świątyni spędzał czas wyłącznie ze swoimi uczniami, intensywnie ich nauczając. Jezus stał się tak bardzo niewygodny i nieprzewidywalny, że liderzy frakcji saduceuszów postanowili pojmać go i zabić. Postanowili tak ponieważ:
- Jego działalność rozbudzała w żydach nadzieje mesjańskie, co mogło rozpętać kolejne powstanie żydowskie przeciwko Rzymowi i krwawą zemstę Rzymskich Legionów,
- Rościł sobie prawa do tytułu Mesjasza i Syna Bożego, rzeczywiście był cudotwórcą ale uparcie odmawiał uczynienia znaku / cudu na żądanie,
- Otaczał się ludźmi prostymi i bez wykształcenia, oraz wyrzuconymi ze społeczności Izraela (poborcy podatków, żydzi nie przestrzegający prawa Mojżeszowego, nierządnice). Wobec Inteligencji żydowskiej był strasznie wymagający i zraził ich do siebie.
- Nie szanował Przywódców Izraela i wobec ludu jawnie zarzucał im brak pobożności i religijność na pokaz,
- Zakłócał handel świątynny - przeszkadzał w dochodowych interesach saduceuszy. Na dzień przed swoim pojmaniem wyprawił wieczerzę dla uczniów zwaną Ostatnią Wieczerzą, na której po raz kolejny przepowiedział swój przyszły los i pożegnał się z obecnymi. Następnego dnia, nad ranem, zdradzony przez jednego z uczniów, Judasza, został pojmany i osądzony przez religijny sąd żydowski - Sanhedryn. Jezus oskarżany był o przewodzenie groźnej sekcie, która między innymi miała namawiać ludzi do niepłacenia podatków, był oskarżany również o bluźnierstwo przeciwko Bogu i religii żydowskiej, związki z Szatanem. Poncjusz Piłat nie znajdując żadnej winy w Chrystusie odesłał go do Heroda Antypasa, syna Heroda Wielkiego w celu uzyskania wyroku o winie. Herod również nie znalazł w nim winy i odesłał go z powrotem do Piłata, ten z kolei przeciwstawiał się żądaniom arcykapłanów oraz zgromadzonego żydowskiego tłumu, aby skazał go na śmierć, Piłat ukarał Chrystusa biczowaniem, aby później wypuścić go na wolność. Po biczowaniu, wskutek dalszych protestów arcykapłanów oraz żydowskiej publiczności i wbrew rzymskiemu prawu, które zakazywało dalszego karania po karze chłosty, Chrystus został skazany na śmierć przez ukrzyżowanie (dla obywateli rzymskich przewidziana była kara śmierci przez ścięcie). Elementem wyroku było niesienie przez skazanego poziomego elementu krzyża (patibulum) z aresztu do miejsca kaźni (część pionowa już tam się znajdowała). Skazaniec, przybity do krzyża, wisiał na nim aż do śmierci najczęściej na skutek uduszenia. Ewangelie opisują szczegółowo pojmanie, sąd i konanie Jezusa na krzyżu, oraz wspominają o dwóch epizodach, które się wydarzyły podczas niesienia krzyża: przymuszenie Szymona Cyrenejczyka do pomocy w niesienu krzyża oraz dialog Jezusa z kobietami płaczącymi nad jego losem. Ewangeliczne opisy męki obejmują: trwogę w ogrodzie oliwnym, zdradę Judasza, sąd i biczowanie, założenie korony cierniowej i wyszydzenie, odarcie z szat i przybicie do krzyża, grę w kości pomiędzy żołnierzami o jego szaty, rozmowy z dwoma pospolitymi przestępcami, którzy byli ukrzyżowani obok Jezusa, oraz ze stojącymi pod krzyżem Maryją i Janem, moment śmierci i porzedzającą go agonię, oraz zdjęcie z krzyża i złożenie w grobie. Inne epizody, takie jak trzy upadki pod krzyżem czy otarcie twarzy chustą przez Weronikę, które występują w liturgii Drogi krzyżowej należą do tradycji Kościoła. Zgodnie z Ewangeliami Jezus umarł na krzyżu, jednak trzeciego dnia po złożeniu jego zwłok w kamiennym grobie zmartwychwstał, a następnie przez kilkanaście dni odwiedzał swoich uczniów, podnosząc ich na duchu i tłumacząc sens swojej męczeńskiej śmierci. Ewangeliczny opis śmierci i zmartwychwstania Jezusa ma kluczowe znaczenie dla chrześcijaństwa, stanowiąc podstawę liturgii większości Kościołów chrześcijańskich i jest jednocześnie rodzajem alegorii losu ludzkiego i najwyższym wzorcem zdolności do poświęcania swojego życia w imię miłości.
Jezus według islamu
Wedle islamu Jezus (Isa) był prorokiem i zapowiedzianym wcześniej Mesjaszem, lecz nie Synem Bożym. Koran wielokrotnie potępia dogmat Trójcy Świętej (choć wydaje się, że była ona rozumiana jako składająca się z Boga, Jezusa i Maryi, a nie Boga Ojca, Jezusa i Ducha Świętego), stwierdzając, że Bóg jest tylko jeden (nie ma boga oprócz samego Boga), a kto dodaje Bogu współtowarzyszy, temu Bóg zabronił wejścia do Ogrodu. Koran mówiąc o życiu Jezusa potwierdza niektóre fakty zawarte w Ewangeliach (również apokryficznych). Historia poczęcia Jezusa pokrywa się z opisem św. Łukasza - matką Chrystusa była Maryja, której ukazał się Anioł pod postacią doskonałego człowieka, zapowiadając narodzenie syna, mimo iż była dziewicą (jednak, choć narodził się dzięki Boskiej interwencji, islam w żadnym wypadku nie nazywa go Synem Boga). Maryja urodziła Jezusa pod drzewem palmowym, a ten tuż po urodzeniu potrafił rozumnie przemawiać. W dalszym życiu nauczał, czynił cuda i uzdrawiał, ale tylko dzięki woli i mocy danej od Boga. Wspomniana jest m.in. apokryficzna historia o tworzeniu przez Jezusa ptaków z gliny, które następnie stawały się istotami żywymi. Co ważne, islam zaprzecza ukrzyżowaniu, a w konsekwencji zmartwychwstaniu. Wedle Koranu, Jezus nie został ukrzyżowany ani zabity, a jedynie tak wydawało się ludziom: w rzeczywistości Bóg wziął go do siebie. Koran nie opisuje samej nauki Jezusa, Mahomet prawdopodobnie nie był z nią dogłębnie zapoznany. Księga mówi o Jezusie jedynie jako o kolejnym proroku, Posłańcu głoszącym wiarę w Boga i zapowiadającym Sąd Ostateczny. Islam zaprzecza chrześcijańskim dogmatom o boskości Chrystusa, podkreślając że był tylko człowiekiem (Nie godzi się Miłosiernemu, aby wziął sobie syna).
Historyczność Jezusa

Dokumenty niechrześcijańskie
Fragment w Starożytnościach żydowskich Józefa Flawiusza zwany Testimonium Flavianum jest dziś często uważany za sfałszowany przez późniejszych kopistów chrześcijańskich w III lub IV wieku. Nie wiadomo czy został wstawiony na miejsce innego fragmentu mówiącego o Jezusie, czy też został po prostu dopisany. Swetoniusz, w Żywotach cezarów pisze, że cesarz Klaudiusz wypędził z Rzymu Żydów, którzy nieustannie wichrzyli podżegani przez jakiegoś "Chrestosa". Chrestos to także rzeczywiste greckie imię z tamtych czasów, i dlatego nie wiadomo czy fragment ten mówi o osobie, która właśnie wtedy znajdowała się w Rzymie, czyli nie o Jezusie z Nazaretu, czy też autor będąc niedostatecznie zorientowanym w szczegółach związanych z chrześcijanami nie wziął określenia założyciela chrześcijaństwa za osobę w Rzymie. Pliniusz Młodszy w liście do cesarza Trajana, pisze o chrześcijanach w Azji Mniejszej. Pliniusz pisze jedynie, że modlili się oni do "Chrystusa", nic zaś nie pisze o samym Jezusie. Tacyt, w Rocznikach, roku 117, opisując prześladowania za cesarza Nerona pisze: "dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których nienawidzono za ich zbrodnie, a których pospólstwo chrześcijanami nazywało. Początek tej nazwy dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany został na śmierć przez prokuratora Poncjusza Piłata, a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników". "Roczniki" powstały blisko wiek po fakcie, kiedy istniały już Ewangelie i dość liczne grupy chrześcijan, więc fragment ten jest najpewniej źródłem wtórnym. Niektórzy powątpiewają w jego autentyczność ze względu na użycie nazwy "chrześcijanie", która była rzadko stosowana przez samych chrześcijan – chociaż, z drugiej strony, święty Piotr użył jej w swoim pierwszym liście, 4,16: "Jeżeli zaś [cierpi] jako chrześcijanin, niech się nie wstydzi, ale niech wychwala Boga w tym imieniu" (cytat za Biblią Tysiąclecia). Występuje także w Dziejach Apostolskich 11,27: " (...) w Antiochii też po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami". Archiwa rzymskie oraz wielu rzymskich i żydowskich historyków tamtego okresu, milczą na temat Jezusa, choć notują bardzo wiele drobnych wydarzeń. Są to m.in.:
- Filon z Aleksandrii, który opisywał różne sekty żydowskie z tamtego okresu,
- Plutarch, autor Żywotów sławnych mężów z okresu życia Jezusa,
- Justus z Tyberiady, historyk żydowski z Galilei, żył w I w. n.e.
Dokumenty chrześcijańskie
Dokumenty chrześcijańskie to przede wszystkim Ewangelie oraz inne pisma Nowego Testamentu. Były one napisane w wiele lat po śmierci Jezusa, choć dokładne daty są sporne. Szacunki dla poszczególnych Ewangelii wahają się od kilku lat przed rokiem 70 (data upadku Jerozolimy), czyli około trzydziestu lat po opisanych wydarzeniach, do pierwszej czy nawet drugiej dekady II wieku, czyli nawet osiemdziesięciu lat po. Według tradycji chrześcijańskiej, dwie z nich: Ewangelie Jana i Mateusza zostały spisane przez apostołów - bezpośrednich uczniów Jezusa, zaś ewangelie Marka i Łukasza zostały napisane przez świadków pośrednich. Istnieje też wiele dokumentów chrześcijańskich z II i późniejszych wieków, które nie zostały zaliczone do kanonu biblijnego. Najwcześniejesze z nich powstały równolegle do najpóźniejszych ksiąg Nowego Testamentu. Pisarze wczesnośchrześcijańscy zaliczani są do tzw. "ojców apostolskich" (I/II wiek), apologetów (II -III w.) i "Ojców Kościoła" (III - V w.). Ich dzieła często powołują się na zaginione dziś źródła z czasów bliskich Jezusowi.
Rozbieżności w Ewangeliach
Dla właściwej oceny argumentów tego rozdziału przeczytaj rownież następny. Dokumenty chrześcijańskie nie zgadzają się między sobą w pewnych sprawach:
- Ewangelia Mateusza mówi, że Jezus urodził się, kiedy Herod był królem Judei, czyli przed 4 rokiem przed naszą erą, Ewangelia Łukasza, że urodził się, kiedy Kwiryniusz był rządcą Syrii, czyli po 6 roku naszej ery. Jednak Tacyt mówi, że w latach 6-3 p.n.e. Kwiryniusz był "gdzieś na Wschodzie". Historycy chrześcijańscy próbowali "ratować" w ten sposób historyczną wiarygodność Ewangelii. Jednak, w 1968 roku odnaleziono w wykopaliskach pod Mesyną odpis akt z obrad Senatu rzymskiego, w którym jest pełna lista namiestników i legatów cesarskich wschodnich prowincji Cesarstwa Rzymskiego. Wynika z niej jednoznacznie, że Kwiryniusz był w latach 6-3 p.n.e. legatem legionu stacjonującego w prowincji Azja, który chronił granice tej prowincji przed Partami.
- Ewangelia Łukasza twierdzi też, że Maria z Józefem musieli przybyć na spis powszechny do Betlejem. Spis taki, wg akt z obrad Senatu Rzymskiego odbył się w 2 lata po zamianie Królestwa Judei w rzymską prowincję. Obejmował on wszystkich dawnych poddanych Heroda, którzy stawali się w wyniku tego spisu tzw. "ludźmi zależnymi". W roku tym jednak Kwiryniusz z całą pewnością nie był namiestnikiem Syrii, a król Herod Wielki już dawno nie żył (zmarł w 4 r. p.n.e.). Jest bardzo mało prawdopodobne, albo wręcz niemożliwe, aby taki spis odbył się za życia Heroda Wielkiego, gdyż do śmierci tego króla Judea będąc królestwem klienckim, cieszyła się autonomią wewnętrzną i poza kwestiami podatkowymi i polityką zagraniczną Rzym zazwyczaj nie wtrącał się w jej wewnętrzne sprawy. W trakcie spisów powszechnych udawano sie do miejsca zamieszkania lub miejsca stałej pracy, a nigdy do miejsca urodzenia.
- Koncepcja, że Kwiryniusz jako legat wojskowy mógł być delegowany z prowincji Azja do Judei przed 4 rokiem p.n.e. dla nadzorowania ewentualnego rzymskiego spisu powszechnego nie przekonuje, gdyż również naruszałoby to autonomię władztwa Heroda, który w ciągu całego swojego panowania był bardzo prorzymski i nie dawał raczej cesarzowi powodów do ingerencji w swoim królestwie. Ewangelie mówią o pewnych wydarzeniach, które nie są udokumentowane w żadnych innych źródłach historycznych:
- rzeź dzieci dokonana przez Heroda,
- trzygodzinna ciemność, która miała towarzyszyć śmierci Jezusa (brak również potwierdzenia astronomicznego).
- "gwiazda betlejemska" (prawdopodobnie kometa, brak również potwierdzenia astronomicznego) Dla zwolenników teorii nieuznającej Jezusa są to dowody jego nieistnienia lub podważające jego boskość, dla chrześcijan nie mają takiego znaczenia z kilku powodów: Ewangelii nie traktuje się dosłownie, są pełne symboliki, niezrozumiałej często z dzisiejszego punktu widzenia, a wynikającej z mentalności, stanu wiedzy ludzi pierwszych wieków. Spisywane nie na bieżąco, mogły zawierać pomyłki wynikające z zawodności pamięci ludzkiej.
Kwestia daty narodzin Jezusa
Jak zaznaczono w poprzednim paragrafie, trudno jednoznacznie określić datę narodzin Jezusa. Na podstawie źródeł można jednak podjąć próbę określenia ram czasowych tego wydarzenia. Ze względu na długość wywodu został on umieszczony w oddzielnym artykule: Jezus Chrystus (data narodzin).
Kwestia daty śmierci Jezusa
Datę śmierci Jezusa rekonstruuje się na lata 30. pierwszego wieku naszej ery. Ewangelie podają datę piątek, 14/15 nisan (wg kalendarza żydowskiego). Na podstawie tych danych datę jego śmierci można wyznaczyć na 7 kwietnia 30 roku (wówczas byłby to 14 nisan 3790 AM) lub też, co mniej prawdopodobne, na 3 kwietnia 33. Pomimo nieścisłości Watykan uznał dzień 3 kwietnia 33 roku za datę śmierci Jezusa Chystusa.
Opinie alternatywne
Poza najpopularniejszymi:
- że nie istniał lub osoba będąca jego pierwowzorem na tyle odbiegała od opisu ewangelicznego, że zupełnie nie można na nim polegać
- że istniał, ale nie umarł podczas krzyżowania. Dyskusję zapoczątkował Kurt Berna książką "Jesus ist nicht am Kreuz Gestorben" (1962) ("Jezus nie umarł na krzyżu"), gdzie zakładając, że martwe ciała nie krwawią, przekonuje, że serce Jezusa jeszcze biło kiedy został zdjęty z krzyża, na co dowodem miał być Całun Turyński,
- że był członkiem albo nawet przywódcą sekty Esseńczyków. W Qumran nie odnaleziono bezpośrednich na to dowodów, ale nauczanie Jezusa i Esseńczyków posiada wiele podobnych elementów, przez co nauki Jezusa stają się mniej rewolucyjne jak na ten okres.
- że był religijnym fanatykiem (David Friedrich Strauß - "Das Leben Jesu" - 1835), że był ekstatykiem (Oskar Holtzmann "War Jesus Extatiker?" - 1903), że był szaleńcem (dr Charles Binet-Sanglé "La Folie de Jesus" - 1910). Binet-Sanglé definiuje chorobę Jezusa jako "paranoję na tle religijnym". W roku 1912 prominentny nowojorski psychiatra dr William Hirsh opublikował "Religion and Civilization - Conclusions of a Psychiatrist" (Religia i cywilizacja - konkluzje psychiatry). Dr Hirsh wylicza przeróżne przypadki odmiennego zachowania Jezusa. Zgadza się on z Binet-Sanglé co do halucynacji Jezusa i wskazuje na jego "duże urojenia, które nieustannie potęgowały się". Twierdzi on, że Jezus był "paranoikiem" - prostym i zwyczajnym. I dodaje: "Wszystko co wiemy o Jezusie, pasuje tak doskonale do klinicznego obrazu paranoi, że jest wprost trudne do pomyślenia, że ludzie mogliby kwestionować dokładność tej diagnozy". Istnieje wiele innych wyjaśnień. Niektórzy uważają Ewangelie za parafrazę innych pism (np. Llogari Pujol uważa, że użyte zostały pisma staroegipskie), jeszcze inną teorią jest, że nie należy Ewangelii traktować dosłownie, lecz szukać w nich tajemnego przekazu za pomocą analizy symboli (gnostycyzm) lub ostatnio komputerowej analizy znaków. Są też zwolennicy łączenia postaci Jezusa z hipotezą o istnieniu cywilizacji pozaziemskich.
Zobacz też

- Jezus Chrystus (data narodzin)
- chrystologia
- Mesjasz
- Baranek Boży
- Golgota
- Wielkanoc
- geneza świąt Bożego Narodzenia
- Paruzja
- Ikona (religia)
- Ikonostas
- Sanktuaria chrześcijańskie
- Islam
- Isa
- Jezus w Indiach ko:예수 그리스도 ms:Yesus Kristus ja:イエス・キリスト simple:Jesus th:เยซู คริสต์ zh-cn:耶穌基督 zh-tw:耶穌基督 Kategoria:Chrześcijaństwo Kategoria:Chrystologia

Georg Friedrich Händel

Georg Friedrich Händel (23 lutego 1685, Halle - 14 kwietnia 1759, Londyn) - niemiecki kompozytor i organista. Ze względu na długoletnie przebywanie i pracę w Londynie oraz działanie pod nazwiskiem George Frideric Handel, uważany za naturalizowanego Anglika. organista organista Grał na skrzypcach, oboju, klawesynie i organach. Ukończył prawo. Mając 17 lat pracował jako organista i nauczyciel w Halle. Później udał się do Hamburga, gdzie pracował jako skrzypek orkiestry hamburskiej. Od 1712 roku przebywał w Anglii, gdzie na życzenie króla zorganizował zespół operowy Royal Academy of Music. Opera po kilkunastu latach zbankrutowała, a Händel skoncentrował się na komponowaniu muzyki religijnej i dworskiej. Pod koniec życia utracił wzrok w lewym oku. Skomponował wiele oper, w większości dla swego zespołu w Londynie (m.in. Kserkses), a najsławniejsze z jego oratoriów to Mesjasz. Był największym, obok Jana Sebastiana Bacha, kompozytorem barokowym. Napisał około 40 oper, oratoria oraz wiele utworów organowych i klawesynowych, a także pieśni. Ważniejsze utwory:

Opery

- Almira (Hamburg, 1704)
- Agrippina (Wenecja, 1709-1710)
- Rinaldo (Londyn, 1711)
- Il Pastor fido (Londyn, 1712)
- Giulio Cesare" (Londyn, 1724)
- Rodelinda (Londyn, 1725)
- Alcina (Londyn, 1734)
- Serse (Kserkses, Londyn, 1738)
Oratoria

- Alexander Feast (Londyn, 1736)
- Saul (Londyn, 1739)
- Israel in Egypt (Londyn, 1739)
- Messiah (Mesjasz, 1741, prawykonanie: Dublin, 1742)
- Samson (Londyn, 1743)
- Judas Maccabaeus (Londyn, 1747)
- Jephta (Londyn, 1751)
- Satan (Londyn, 2932)
Muzyka orkiestrowa

- Water Music (1717)
- 6 concerti grossi, Op3 (1734)
- Music for the Royal Fireworks (1749)
Inne utwory

- Dixit Dominus (1707)
- Utrecht Te Deum (1714)
- Serenata Acis and Galatea (1721)
- Dettingen Te Deum (1743) Zobacz też:
- przegląd zagadnień z zakresu muzyki
- Wielkie dzieła muzyczne, Wielcy kompozytorzy Händel, Georg Friedrich ko:게오르크 프리드리히 헨델 ja:ゲオルク・フリードリヒ・ヘンデル th:จอร์จ เฟรดริก ฮันเดล

XVII wiek

XVI wiek XVII wiek XVIII wiek 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609 1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699 1700 ---- 1700 Wynalazki wieków XVI-XVIII Władcy Polski w XVII wieku:
- 1587-1632: Zygmunt III Waza
- 1632-1648: Władysław IV Waza
- 1648-1668: Jan II Kazimierz
- 1669-1673: Michał Korybut Wiśniowiecki
- 1674-1696: Jan III Sobieski
- 1697-1706: August II Mocny Ważne wydarzenia w historii Polski:
- 1605 – bitwa pod Kircholmem
- 1606-1609 – rokosz Zebrzydowskiego
- 1607 – bitwa pod Guzowem
- 1610 – bitwa pod Kłuszynem
- 1620 – bitwa pod Cecorą
- 1621 – bitwa pod Chocimiem
- 1627 – bitwa pod Oliwą
- 1648-1654 – powstanie Chmielnickiego
- 1648 – bitwa pod Korsuniem
- 1651 – bitwa pod Beresteczkiem
- 1652 – pierwsze liberum veto
- 1654-1667 – wojna polsko-rosyjska
- 1655-1660 – potop szwedzki
- 1657 – najazd wojsk Jerzego II Rakoczego
- 1657 – traktaty welawsko-bydgoskie
- 1660 – pokój oliwski
- 1667 – rozejm andruszowski
- 1673 – bitwa pod Chocimiem
- 1683 – bitwa pod Wiedniem
- 1686 – pokój Grzymułtowskiego Sławni artyści:
- Szekspir
- Giambattista Marino
- Peter Paul Rubens
- Michael Klahr (starszy)
- Micheleangelo de Caravaggio
- Diego da Silva Velázquez
- Rembrandt van Rijn
- Antonio Vivaldi
- Georg Friedrich Haendel
- Maciej Kazimierz Sarbiewski
- Wespazjan Kochowski
- Samuel ze Skrzypny Twardowski
- Jan Chryzostom Pasek
- Tomasz Dolabella
- Tylman z Gameren (Gamerski)
- Pompeo Ferrari
- Wawrzyniec Senes Sławni naukowcy:
- Gottfried Wilhelm Leibniz
- Galileusz
- Isaac Newton
- René Descartes
- Blaise Pascal
- Baruch Spinoza
- Thomas Hobbes Kategoria:Kartka z kalendarza-wiek ko:17세기 ja:17世紀 th:คริสต์ศตวรรษที่ 17

Saoszjant

Saoszjant - mesjasz w zaratusztrianizmie, który ma się narodzić z dziewicy 3000 lat po Zaratusztrze (z jego nasienia) czyli prawdopodobnie w XXIV wieku (najczęściej przyjmuje się rok 2401), choć częste są do chwili obecnej spory w sprawie tej daty. Nie jest również uznawane powszechnie, że jest to jedna osoba, gdyż w trakcie rozwoju zaratusztrianizmu powstała koncepcja trzech Saoszjantów, którzy stopniowo będą niszczyć zło. Część wiernych twierdzi, że Saoszjantem ma być nowo narodzony, bądż przybyły z ukrycia Zaratusztra, lub nawet sam Ahura Mazda. Według większości wiernych jedna bądź trzy dziewice maja być zapłodnione nasieniem Zoroastra w trakcie kąpieli w jeziorze Kars (obecnie: Iran). Nasienie to ma pochodzić z jedynego/jednego z trzech stosunków Zaratusztry ze swą żoną Havovi i zostać cudownie przeniesione do jeziora. Pierwszą z trzech dziewic ma być kąpiąca się w jeziorze piętnastoletnia Shemik-abu, a jej syn ma nosić imię Ukhshyat-ereta. Tysiąc lat później druga- Shapir-abu ma urodzić kolejnego zbawiciela o imieniu Ukhshyat-nemangh. Ostatecznym Saoszjantem ma zostać następne tysiąc lat później Astvat-ereta syn trzeciej dziewicy - Gobak-abu, która jednak w odróżnieniu od poprzednich ma zostać zapłodniona przez wypicie wody z jeziora. Przed każdym poczęciem kobietom ma się objawić anioł. Saoszjant będzie wysłany przez Ahurę Mazdę by pokonać (dzięki sile nadanej mu przez niego) Angra Mainju i pomóc w stworzeniu nowego świata, który powstanie przez spalenie dotychczasowego. Co ciekawe spalone ma być również Piekło, co stało się później podstawą wiary w apokatastazę w niektórych nurtach judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Tuż przed końcem świata ma dojść do zmartwychwstania umarłych i ostatecznej walki Dobra ze Złem w której wezmą udział wszyscy ludzie. Powstanie nowy doskonały świat. Koncepcja Saoszjanta wpłynęła prawdopodobnie na powstanie idei Mesjasza w judaizmie i Mahdiego w islamie. Kategoria:Mitologia perska

Mesjanizm

Mesjanizm to wiara w pojawienie się mesjasza, który zbawi świat lub powiedzie lud wybrany do kraju wiecznego szczęścia. Idea mesjanizmu pojawia się już w Starym Testamencie (król Izraela); w Nowym Testamencie mesjaszem jest Chrystus. Na polskim gruncie idea mesjanizmu rozwinęła się w sposób szczególny. W Polsce, przez długi czas przedmurzu kultury zachodniej i chrześcijaństwa, już w okresie baroku zaczęto lansować wizję mesjanistyczną, która zresztą dobrze pasowała do sarmatyzmu. Polski naród, wywodzący się jakoby ze starożytnego rodu Sarmatów, jest mesjaszem narodów, a jego rolą jest objąć władzę polityczną nad światem (Wojciech Dębołęcki). Mesjanizm romantyczny zrodził się z tracycji judeochrześcijańskich, ale odwoływał się do wizji umęczonego Jezusa (słowiańszczyzna) mającego zbawić i połączyć grzeszników (inne narody Europy). Zobacz też: Andrzej Towiański, Adam Mickiewicz (Polska Chrystusem narodów). kategoria:Filozofia kategoria:Judaizm kategoria:Chrześcijaństwo

Mesjasz (oratorium)

Mesjasz - oratorium skomponowane w 1741 roku przez Georga Friedricha Händla. Dzieło to przyniosło kompozytorowi światową sławę i niezmiennie w każdej epoce przyjmowane jest z zachwytem. Stawiane jest na równi z Pasją według św. Mateusza J.S. Bacha. Mesjasz powstał w zaledwie dwa tygodnie, między 29 VIII a 14 IX 1741 roku, w czasie szczególnym dla kompozytora, kiedy to narosłe wokół niego intrygi doprowadziły do załamania jego kariery. Postanawiając opuścić na zawsze Anglię (w której dziś uważany jest za największego kompozytora), przyjął zaproszenie do Irlandii, na koncerty w Dublinie. Dla Irlandczyków, w podziękowaniu za ofiarowaną gościnę, skomponował to monumentalne dzieło. Premiera odbyła się w Dublinie 13 kwietnia 1742 roku. Już podczas próby generalnej krytycy zgodnie pisali, że jest to najdoskonalsza kompozycja wszechczasów. Ale sukces dubliński nie został powtórzony w Londynie. Wystawiane było pod zmienionym tytułem, jako A sacred oratorio, w prasie ukazało się zaledwie kilka wzmianek. Trudno dziś jednoznacznie osądzić, co leżało u podstaw początkowego niepowodzenia dzieła, być może dawne intrygi wokół Händla, może powody religijne (historia złożona z cytatów z Pisma Świętego wystawiana przez zespół teatralny, jak określano śpiewaków Handla) czy antagonizmy między Anglikami a Irlandczykami. Dopiero po roku 1750 Mesjasz został również z aplauzem przyjęty w Anglii. Tekst oratorium, zamknięty w 52 ogniwa, jest zaczerpnięty z wersetów Pisma Świętego (głównie ksiąg prorockich Starego Testamentu, ale również z Nowego Testamentu). Ich wyboru i zestawienia dokonał Karol Jennes. Dzieło podzielone jest na trzy części:
- pierwsza jest zapowiedzią przyjścia Mesjasza
- druga opowiada o jego życiu, śmierci i zmartwychwstaniu
- trzecia mówi o misji zbawienia ludzkości. Wykonanie kompozycji, trudnej technicznie, wiązało się każdorazowo z kłopotami związanymi z doborem odpowiednich wykonawców. Dlatego niektóre fragmenty, w zależności od możliwości, były wielokrotnie przekomponywane przez samego Händla, a później przez innych kompozytorów. W związku z tym powstało kilka wersji Mesjasza. Wśród nich opracowanie Wolfganga Amadeusza Mozarta oraz najczęściej dziś grane- Fryderyka Chrysandra, biografa i znawcy muzyki Haendla. W Niemczech, gdzie odkryto źródłową partyturę Mesjasza podejmowane były próby realizowania dzieła maksymalnie zbieżnego z oryginałem. Najbardziej znana wersja to Foundling Hospital (przygotowana dla cyklu koncertów charytatywnych mający wspomóc The London Foundling Hospital) z 1749 roku. Najbardziej znanym fragmentem Mesjasza jest Alleluja. Podczas jego wykonania obecny na koncercie król wstał z miejsca, a wraz z nim cała publiczność. Na pamiątkę tego zdarzenia tradycja ta zachowana jest w Anglii również obecnie.

Zewnętrzne linki

- [http://gfhandel.org/messiah.htm Messiah] (gfhandel.org)
- [http://psg.com/~patf/bach/messiah.html Messiah. Through the Centuries]
- [http://hebb.mit.edu/FreeMusic/MIT_Music/Handel/ Darmowe nagrania oratorium Mesjasz (niepełne) - chór MIT] Kategoria:Dzieła muzyki poważnej ko:메시아 (헨델) ja:メサイア

Kategoria:Chrześcijaństwo

Kategoria:Religie zh-min-nan:Category:Ki-tok-kàu ms:Category:Kristian ja:Category:キリスト教 simple:Category:Christianity th:Category:คริสต์ศาสนา

Mary Abigail Dodge

Mary Abigail Dodge (March 31, 1833 - August 17, 1896) was an American writer and essayist, she wrote under pseudonym Gail Hamilton. Her writing is noted for its wit and promotion of equality of education and occupation for women. Dodge, Mary Abigail Dodge, Mary Abigail

kreatyna szkolne hotel a Venezia Sepsa sitemap.html

:: RELATED NEWS ::