Home About us Products Services Contact us Bookmark
:: wikimiki.org ::
Niewolnictwo

Niewolnictwo

Niewolnictwo to jedna z najstarszych formacji społecznych. Oparta jest na idei wykorzystywania pracy danej osoby lub grupy osób bez wynagrodzenia. Osoby te są zniewolone, to znaczy, że należą do swojego pana, nie mogą zrezygnować z pracy u niego, on zaś może je kupować i sprzedawać. Niewolnictwo było rozpowszechnione w starożytności w Grecji, Rzymie, Mezopotamii, ich praca była podstawą egzystencji innych grup społecznych. Niewolnicy wywodzili się zazwyczaj z jeńców wojennych. Z czasem jednak asymilowali się, przyjmując język i obyczaje swojego pana, należąc często do jego "domu". Niewolnicy w Rzymie mogli liczyć na nagrodę za dobrą służbę: uwolnienie, czyli stanie się wyzwoleńcem. Nie cieszyli się oni tymi samymi prawami co obywatele. Na wyzwoleńcach ciążył także obowiązek pomagania byłemu właścicielowi na jego życzenie. Wykwalifikowani niewolnicy przynosili spore korzyści swoim właścicielom, ponadto w ich wyuczenie zainwestowano sporo pieniędzy, przez co panom nie zawsze opłacało się złe traktowanie takich niewolników. Ustrój feudalny wczesnego średniowiecza także był oparty na pewnego rodzaju niewolnikach, chłopach pańszczyźnianych, zobowiązanych do płacenia pańszczyzny i podległych jego sądownictwu. Feudalizm europejski został stopniowo wyparty przez nowy system monetarny. Milowym krokiem bylo bicie florena. Pozwalał on na bardziej poręczne rozliczenie wartości pracy w przeciwieństwie do pańszczyzny i lenna. Dodatkowo, "Czarna śmierć" spustoszyła Europę i spowodowała niedobór rąk do pracy, a tym samym nowy układ społeczny, gdzie feudalizm nie mógł już funkcjonować. Mimo tego, Europa (w tym kraje muzułmańskie) korzystała stale z niewolnictwa praktykowanego na innych kontynentach, głównie w Afryce i Azji (złoto, barwniki, przyprawy). Jeńcy pracowali fizycznie, w kopalniach czy na galerach. Sułtani i inni bogaci muzułmanie stawiali haremy, w których trzymali niewolnice, dostarczające im usług seksualnych. W dzisiejszych czasach również zmusza się kobiety do prostytucji. Odkrycie Ameryki przez Kolumba w 1492 spowodowało zniewolenie rdzennych mieszkanców, którzy zostali w większości wymordowani w przeciągu kilku - kilkudziesięciu lat, w zależności od rejonu. Niedobór rąk do pracy w nowych koloniach (głównie plantacje trzciny cukrowej na Karaibach, tytoniu oraz bawełny) spowodował potrzebę importu niewolników z Afryki. Nie tylko praca, ale i sami niewolnicy stali się popularnym towarem handlowym europejskich bankierów. Niemniej jednak, chwytaniem niewolników zajmowali się głównie Arabowie. Kolejny przełom nastąpił w roku 1562, kiedy angielski handlarz niewolnikami, John Hawkins, wymyślił okrężną drogę handlu przez Atlantyk. Kupował towar w Anglii, wymieniał go na niewolników w Gwinei (obecnie całe atlantyckie wybrzeże Afryki Środkowej), tych wymieniał na towar w Ameryce, który z kolei dostarczał do Anglii. Na każdym etapie uzyskiwał wielokrotne przebicie. Później dodano etap kolonii Ameryki Północnej. Z czasem biali zaczęli zdawać sobie sprawę z niemoralności tego systemu. Pierwszym państwem, które formalnie zakazało niewolnictwa była 4 lutego 1794 r. Francja, jednak wkrótce Napoleon Bonaparte przywrócił je (1802). Niewolnictwo zniesiono postanowieniami kongresu wiedeńskiego w 1815. Na stałe jako pierwsza zakazała go Wielka Brytania 25 marca 1807. Idea zniesienia niewolnictwa (abolicjonizm) była jedną z przyczyn wojny secesyjnej w USA. Liga Narodów w roku 1926 zakazała handlu niewolnikami, jednak niewolnictwo przetrwało formalnie aż do połowy XX wieku, Arabia Saudyjska zabroniła go dopiero w 1962 r. Chociaż system ten jest obecnie powszechnie potępiany, to w wielu rejonach świata wciąż istnieje, np. w Brazylii (produkcja tytoniu w Rio Grande do Sul), czy w Afryce (kakao do czekolad). Niewolnictwo jest także instytucją prawną. Niewolnik to człowiek, który w świetle prawa jest rzeczą, tj. może być przedmiotem praw rzeczowych innej osoby. Sytuacja taka nie oznacza, że niewolnik nie może być podmiotem pewnych praw, tzn. że właściciel nie może nim swobodnie rozporządzać, włącznie z zabójstwem. Dzieci rodzące się z niewolników stanowią z reguły pożytki z rzeczy i też są niewolnikami. Termin “niewolnictwo”, lub “praca niewolnicza” obecnie używany jest przenośnie także w odniesieniu do ciężkiej lub źle płatnej pracy, często jedynej dostępnej w danym rejonie. Zobacz też: Powstania niewolników w Starożytnym Rzymie, Prawo osobowe w prawie rzymskim, Niewolnictwo w USA, Linki zewnętrzne:
- http://www.globalexchange.org/campaigns/fairtrade/cocoa/
- http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3440615.stm Kategoria:Antropologia kategoria:socjologia Kategoria:Historia ko:노예 ja:奴隷 simple:Slavery

Grecja

Grecja (Ελλάδα, Republika Grecka - Ελληνική Δημοκρατία) – państwo w południowo-wschodniej Europie, członek Unii Europejskiej. Graniczy od północy z Albanią, Macedonią i Bułgarią, od wschodu z Turcją. Turcją
- Całkowita granica lądowa: 1 210 km
- Długość wybrzeża: 13 676 km
- Długość granic z sąsiadującymi państwami: Albania 282 km, Bułgaria 494 km, Turcja 206 km, Macedonia 228 km
- Najwyższy punkt: Olimp 2 917 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Śródziemne 0 m

Ustrój polityczny

Grecja jest demokracją parlamentarną. Na czele państwa stoi prezydent, który jest wybierany przez parlament na pięcioletnią kadencję. Władzę ustawodawczą sprawuje parlament oraz prezydent. Parlament składa się z 300 parlamentarzystów, wybieranych na czteroletnią kadencję. Władzę wykonawczą sprawuje rząd oraz prezydent. Premier wyznaczany jest przez prezydenta państwa, który powołuje na to stanowisko przewodniczącego partii posiadającej w parlamencie absolutną większość lub większość względną. Rząd musi otrzymać w parlamencie wotum zaufania.

Geografia i warunki naturalne Grecji

Terytorium Grecji można podzielić na:
- Grecję kontynentalną (wraz z oddzielonym od niej Kanałem Korynckim półwyspem Peloponez), która wchodzi w skład Półwyspu Bałkańskiego
- oraz wyspy rozsiane na morzach Egejskim i Jońskim Prawie 1/5 powierzchni Grecji przypada na około 3000 wysp, z czego 167 jest zamieszkałych. Największe z wysp to:
- Kreta (ok. 8 260 km²)
- Eubea (ok. 3621 km²)
- Lesbos (ok. 1630 km²)
- Rodos (ok. 1 400 km²)
- Chios (ok. 840 km²)
- Kefalinia (ok. 780 km²)
- Samos (ok. 480 km²)
- Naksos (ok. 430 km²)
- oraz archipelagi
  - Wyspy Jońskie
  - Cyklady
  - Sporady Południowe i Północne Blisko 81% powierzchni Grecji zajmują pasma górskie (śr. wysokość 1200-1800 m n.p.m.), które przyjmują przebieg południkowy. Obszary nizinne są niewielkie i występują w pobliżu wybrzeży (Niz. Salonicka, Tracka, Tesalska oraz Argolidzka). Półwysep Chalcydycki, tworzy 3 wtórne półwyspy: Athos, Longos i Kasandra.

Podział administracyjny Grecji

Grecja jest podzielona na 13 regionów (diamerismata), które dzielą się na 51 departamentów (nomos, l. mn. nomoi'). Regiony i departamenty w Grecji:
- Attyka (Attiki)
  - Attiki
  - Centralna Grecja (Sterea Ellada)
  - Evritania
  - Evvoia
  - Fokis
  - Fthiotis
  - Voiotia
- Centralna Macedonia (Kentriki Makedonia)
  - Imathia
  - Kilkis
  - Pella
  - Pieria
  - Serrai
  - Thessaloniki
- Epir (Ipiros)
  - Arta
  - Ioannina
  - Preveza
  - Thesprotia
- Kreta (Kriti)
  - Irakleion
  - Khania
  - Lasithi
  - Rethimni
- Północne Morze Egejskie (Vorio Egeo)
  - Khios
  - Lesvos
  - Samos
- Peloponez (Peloponissos)
  - Argolis
  - Arkadhia
  - Korinthia
  - Lakonia
  - Messinia
- Południowe Morze Egejskie (Notio Egeo)
  - Kikladhes
  - Dhodhekanisos
- Tessalia (Thessaly)
  - Kardhitsa
  - Larisa
  - Magnisia
  - Trikala
- Wschodnia Macedonia i Tracja (Anatoliki Makedonia i Thraki)
  - Drama
  - Evros
  - Kavala
  - Rodhopi
  - Xanthi
- Wyspy Jońskie (Ionia Nissia)
  - Kefallinia
  - Kerkyra
  - Levkas
  - Zakinthos
- Zachodnia Grecja (Ditiki Ellada)
  - Aitolia kai Akarnania
  - Akhaia
  - Ilia
- Zachodnia Macedonia (Ditiki Makedonia)
  - Florina
  - Grevena
  - Kastoria
  - Kozani Góra Athos (Ayion Oros) na półwyspie Chalkidiki ma status okręgu autonomicznego.

Historia


- Historia Grecji
- Starożytna Grecja

Zobacz też

kuchnia grecka, Meteory (góry), Achajowie, Karowie, Eurotas, Hellada, hymn państwowy, godło Grecji, flaga Grecji, władcy Grecji, prezydenci Grecji, mitologia grecka

Linki zewnętrzne

mitologia grecka mitologia grecka]
- [http://www.presidency.gr/ Prezydent Grecji]
- [http://www.parliament.gr/ Parlament Grecji]
- [http://www.primeminister.gr Rząd Grecji] Pozostałe linki:
- [http://webcam.deili.info/pl,1,8 Kamery Internetowe w GRECJI]
- [http://www.grecja.org informacje turystyczne o Grecji]
- [http://www.olympion.de/greek-embassies-worldwide.html A list of Greek Embassies Worldwide] Kategoria:Grecja Kategoria:NATO Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej roa-rup:Gârţii zh-min-nan:Hi-lia̍p ko:그리스 ms:Yunani ja:ギリシャ simple:Greece th:ประเทศกรีซ fiu-vro:Kriika

Cesarstwo Rzymskie

Cesarstwo rzymskie

Mezopotamia

Mezopotamia (gr.: Μεσοποταμία - Międzyrzecze, nazwa przejęta z języka perskiego Miyanrudan i aramejskiego Beth-Nahrain) to starożytna kraina na Bliskim Wschodzie leżąca w dorzeczu rzek: Tygrysu i Eufratu. Pod pojęciem Mezopotamii, jako historycznej krainy, rozumie się tereny rozciągające się nieco szerzej niż wskazuje to sama jej nazwa - Międzyrzecze, gdyż zazwyczaj przyjmuje się, że leży ona w trójkącie: Aleppo - jezioro Urmia - ujście rzeki Shatt al-Arab (rzeka powstała po połączeniu Eufratu i Tygrysu). Ogólnie można podzielić Mezopotamię na kilka głównych, historycznych obszarów: północna część to Asyria, a południowa to Babilonia, z kolei ta ostatnia dzieli się na Sumer (położony na południu nad zatoką) i Akad, leżący w północnej części Babilonii. Obecnie tereny Mezopotamii położone są głównie w granicach Iraku, a także Syrii, Kuwejtu, Iranu oraz Turcji. Turcji

Prehistoria: Paleolit

Kraina, która jest uznawana za kolebkę cywilizacji, była zmieszkała już od końca paleolitu. W tym czasie największe wpływy miała kultura kebaryjska, której nosiciele obozowali w jaskiniach lub w tymczasowych obozowiskach, a trudnili się myślistwem i zbieractwem. Około 11000 - 9000 p.n.e. w Mezopotamii rozprzestrzeniła się kultura natufijska, bardziej powszechna od swojej poprzedniczki, której stanowiska odnaleziono nad Eufratem w Syrii.

Prehistoria: Neolit i chalkolit (ok. 7000 - 3750 p.n.e.)

Od VII do V tysiąclecia p.n.e. nastąpiło upowszechnienie się rolnictwa i hodowli, a co za tym idzie form stałego osadnictwa jako stylu życia. Przemiany te były konsekwencją tzw. rewolucji neolitycznej (zapoczątkowanej już znacznie wcześniej, bo przed VII tys. p.n.e.). W okresie chalkolitycznym oprócz narzędzi wykonanych z kamienia pojawiają się narzędzia zrobione z miedzi. Zaczęło dynamicznie rozwijać się garncarstwo, będące jednym z obszarów, na którym zaczęła się rozwijać sztuka, której przejawy można zauważyć także w coraz liczniejszych figurkach wyobrażających m.in. zwierzęta i kobiety - te ostatnie to przejaw kultu bogini matki. Z punktu widzenia etnicznego nie można określić, jakie ludy zamieszkiwały wtedy Mezopotamię. Poszczególne grupy ludności zamieszkujące te tereny identyfikowane są na podstawie wykopalisk archeologicznych i otrzymały nazwy utożsamiane z określeniami kultur archeologicznych od nazwy miejsca, gdzie zostały po raz pierwszy zidentyfikowane i wyodrębnione na podstawie oryginalnych cech charakterystycznych związanymi z pozostawionymi przez nie śladami materialnymi. Do najbardziej znaczących kultur przedhistorycznych na terenie Mezopotamii aktualnie należą:
- kultura Hassuna 5800 - 5500 p.n.e.
- kultura Samarra 5600 - 5000 p.n.e.
- kultura Halaf 5500 - 4500 p.n.e.
- kultura Ubajd 5000 - 3750 p.n.e. Wspólnymi cechami w/w kultur - zwłaszcza trzech pierwszych - to min.:
- rolniczy charakter prowadzonej gospodarki;
- budowa domów z ogólnie dostępnych na tych terenach materiałów takich jak glina, trzcina i kamień;
- rozwinięte gliniane garncarstwo bogato dekorowane w geometryczne i figuralne wzory - w tej dziedzinie wyraźnie wybija się kultura Halaf;
- wierzenia oparte na kulcie bogini-matki - jest to odzwiercedlone w materiale archeologicznym, gdzie znaleziono liczne, wspomniane już, figurki kobiece. Kultura Ubajd, poza wymienionymi cechami wspólnymi, znacznie jednak wyróżnia się od pozostałych zarówno zasięgiem (jako pierwsza zajmowała obszar niemal całej Mezopotamii), jak i rozmachem w budownictwie osiedli/miast i architekturą - już w zasadzie monumentalną (świątynie). Najprawdopodobniej to właśnie w okresie Ubajd powstały takie osiedla jak: Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które później wyrosły na znaczne ośrodki miejskie w południowej Mezopotamii. Wtedy też opanowano sztukę nawadniania pól na większą skalę poprzez budowę skomplikowanej sieci kanałów - pozwoliło to na zagospodarowanie znacznej części nieużytków na terenach pustynnych, a to z kolei było jednym z czynników przyspieszających bardzo szybki rozwój społeczeństwa. Również w tym okresie (Ubajd) nastąpiły ruchy migracyjne na terenach Mezpotamii, do której zaczęły napływać ludy pasterskie, w zasadzie nierozpoznawalne dla nas etnicznie, chociaż przypuszcza się, że były to ludy semickie. Kultura Ubajd jest ściśle powiązana z historycznym okresem Sumerów, którzy pojawili się na terenach Mezopotamii ok. połowy IV tysiąclecia p.n.e. - chociaż są również hipotezy o ich autochtonicznym pochodzeniu czyli Sumerowie wyrosliby z miejscowych kultur przedhistorycznych.

Historia: zarys dziejów do czasów panowania Sasanidów

Okres sumeryjsko - akadyjski (III tysiąclecie p.n.e.)


- okres Uruk: 3750 p.n.e. - 3150 p.n.e.
- okres Dżemdet Nasr: 3150 p.n.e. - 2900 p.n.e.
- okres wczesnodynastyczny: 2900 p.n.e. - 2350 p.n.e.
- okres akadyjski: 2350 p.n.e. - 2112 p.n.e.
- okres nowosumeryjski - tzw. III dynastia z Ur: 2112 p.n.e. - 2025 p.n.e. Od okresu Uruk aż do panowania w południowej Mezopotamii III dynastii z Ur mamy do czynienia z sumero-akadyjskim rozdziałem dziejów Mezopotamii, co wynika stąd, że twórcami owego okresu były zasadniczo dwa ludy: Sumerowie i semiccy Akadowie, a syntezą ich wspólnego dorobku kulturowego jest okres wieńczący czasy ich hegemonii w postaci III dynastii z Ur. Większość badaczy zgadza się obecnie z tym, że twórcami kultury Uruk i Dżemdet Nasr byli już Sumerowie. Oba okresy cechował bezprecedensowy rozwój techniczny i urbanistyczny, przy czym w tym ostatnim przypadku nie chodziło tylko o liczbę miast (która znacząco zresztą wzrosła), ale także o ich wielkość i zmiany w zakresie architektury. Najbardziej doniosłym wydarzeniem okresu Uruk to wynalezienie pisma (ok. 3300-3200 p.n.e.), które w formie piktograficznej służyło głównie celom administracyjno-gospodarczym. Ceramika kultury Uruk, pomimo niewątpliwej ciągłości z okresem Ubajd, charakteryzuje się innowacjami dekoracyjnymi i zastosowaniem gliny w dwóch barwnych odmianach: czerwonej i szarej. Z kolei w okresie Dżemdet Nasr naczynia były bardziej pękate, z krótkimi szyjkami dekorowane wzorami geometrycznymi w kolorze ciemnoczerwonym lub czarnym. Okres wczesnodynastyczny, mimo iż jest już reprezentowany przez źródła pisane, to jednak w dalszym ciągu, aby go bliżej poznać, konieczne jest oparcie się na znaleziskach archeologicznych. W tym okresie wyraźnie zaznaczyła się ekspansja kultury sumeryjskiej w kierunku północnym, głównie wzdłuż Eufratu. W południowej Mezopotamii znakomicie rozwijały się i prosperowały liczne miasta-państwa (m.in. Lagasz, Ur, Uruk, Umma), których władcy toczyli między sobą zaciekłe spory i wojny. Na jakiś czas dominację nad pozostałymi miastami-państwami udawało się uzyskać temu lub innemu ośrodkowi. Do najbardziej znanych postaci tego okresu należeli: Umma
- Mesanepada – ok. 2650 r. p.n.e. założył tzw. I dynastię z Ur i podczas swego ok. 40-letniego panowania podporządkował sobie m.in. Nippur i Kisz;
- Eanatum, władca Lagasz od ok. 2455 p.n.e. – podporządkował sobie Ur, Uruk i Kisz oraz odparł najazd Elamitów – dla potomnych znany przede wszystkim ze słynnej „Steli Sępów”;
- Lugalzagesi – władca Ummy ok. 2340-2316 p.n.e. – podczas swego niemal ćwierćwiekowego panowania podporządkował on sobie Lagasz, Ur, Uruk i wiele inych ośrodków politycznych w Sumerze. Panowanie Lugalzagesiego zamyka okres starosumeryjski, dziejów Mezopotamii. Władca ten uległ nowemu hegemonowi – Sargonowi, którego panowanie rozpoczyna nowy okres historyczny – okres akadyjski. Jak wskazuje nazwa okresu, rządy w Mezopotamii przejęli Akadowie – semicki lud, który nie był czymś nowym w strukturze etnicznej w tym regionie, gdyż przez cały okres wczesnodynastyczny, stopniowo przenikał w struktury ludności. Okres akadyjski zdominowany był głównie przez dwie wybitne postacie – założyciela dynastii Sargona i jego wnuka Naramsina. Sargon, uważany powszechnie za twórcę pierwszego imperium w dziejach świata, w stosunkowo krótkim czasie podporządkował sobie południową i środkową Mezopotamię (Sumer i Akad). Rządził państwem z nowo założonej przez siebie stolicy – miasta Akad (Agade). Zasięg podbojów i terenów, którymi rządził Sargon jest trudny do ustalenia – na pewno podporządkował sobie większość Mezopotamii. Trwają spory i dyskusje na temat gdzie i czy w ogóle dotarł na takie obszary jak wybrzeże Morza Śródziemnego, Anatolię a nawet Cypr. Niektórzy badacze uważają, że część podbojów zrealizowali jego następcy – zwłaszcza Naramsin. Ten ostatni znany jest dla nas ze słynnej „Steli zwycięstwa”, jaka dotrwała do naszych czasów po zwycięstwie nad Lulubejami z gór Zagros. Upadek dynastii akadyjskiej nastąpił najprawdopodobniej za rządów syna Naramsina – Szarkaliszarri, w wyniku najazdów Elamitów, Gutejów (którzy dali się już we znaki już za czasów Naramsina), a także przez liczne powstania miast-państw na terenie Sumeru. Po akadyjskim interludium, władza ponownie wróciła do Sumerów, którzy w postaci III dynastii z Ur, ostatni raz rządzili w Mezopotamii. Jednakże wzorce, jakie pozostawili Akadowie, długo będą wyznaczały cele i ambicje władców mezopotamskich, aż do Asyryjczyków włącznie. Zanim jednakże Sumerowie odzyskali panowanie na terenie Mezopotamii, przez około wiek dominowali w niej Gutejowie (Gutejczycy, Gutowie). Dominacja ich jest stosunkowo słabo odzwierciedlona w źródłach – panuje opinia, że kulturalnie stali oni na dość niskim poziomie i nie pozostawili po sobie ani dzieł piśmiennych, ani żadnych znaczących wytworów sztuki (przynajmniej do tej pory takowych nie znamy), ograniczając się tylko do biernego przejmowania tradycji sumero-akadyjskiej. Z drugiej jednak strony rządy Gutejów charakteryzują się sporą dozą liberalizmu w Mezopotamii w stosunku do istniejących wtedy miast-państw. Wiele ośrodków sumeryjskich znakomicie się rozwijało, zarówno gospodarczo, jak i kulturalnie, przeżywając okres względnego dobrobytu. Być może za ich panowania w Mezopotamii zaczęto używać koni. Władza Gutejów upadła w wyniku akcji zbrojnej wielu sumeryjskich miast-państw pod przewodnictwem władcy Uruk Utuhengala, który z kolei po kilkunastu latach dominacji w południowej Mezopotamii został zdetronizowany przez jednego ze swoich dowódców wojskowych niejakiego Urnammu – założyciela tzw. III dynastii z Ur. UrnammuTymczasem pod koniec przewagi Gutejów w Mezopotamii w południowej jej części, gdzie władza ich była znacznie słabsza, do znaczenia doszło Lagasz pod energicznym panowaniem Gudei, który rozciągnął swą władzę na kilka innych ośrodków na południe od miast Ur i Eridu. Okres panowania Gudei w Lagasz to czas znacznego wzrostu politycznego, gospodarczego i kulturalnego tegoż ośrodka, wchłoniętego później przez władców III dynastii z Ur. Wspomniany wyżej Urnammu, po przejęciu władzy w Ur, rozpoczął okres restauracji sumeryjskiej, który do historii przeszedł pod nazwą tzw. okresu III dynastii z Ur i uważany jest za jeden z najświetniejszych w jej dziejach, będąc syntezą dorobku Sumerów i Akadów. Władcy tejże dynastii w znacznym stopniu odtworzyli imperium Sargona, rozszerzając swą władzę na północy aż do Mari i Aszur (zwasalizowali więc Asyrię), na wschodzie z kolei kontrolowali Elam. Okres ten cechuje znaczny rozwój kulturalny i gospodarczy: znakomicie prosperujący system irygacyjny, przyczynił się do znacznego rozkwitu rolnictwa. Rozwijały się miasta, zabudowywane monumentalną architekturą, głównie o charakterze sakralnym (liczne świątynie i zigguraty). Okres panowania III dynastii z Ur cechował się m.in. silną, scentralizowaną i wysoce zbiurokratyzowaną władzą centralną. Z tych czasów pochodzi także pierwszy znany nam kodeks prawny (został sporządzony za czasów Urnammu lub jego syna Szulgiego), a także stworzono i ujednolicono wzorce miar, wag i objętości. Jednym z podstawowych problemów panowania III dynastii z Ur, to walka z wciąż napierającymi plemionami koczowniczymi na tereny Mezopotamii – m.in. Hurytami, Amorytami i Elamitami. W końcu władza III dynastii z Ur upadła pod ich ciosami, a ostateczny cios wymierzyli jej Elamici, ale nie do nich należała przyszłość w tym regionie, lecz do Amorytów. Ci ostatni na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. wzmocnili swój nacisk na Mezopotamię, stopniowo odrywając poszczególne tereny spod panowania Sumerów, by w końcu stopniowo przejąć władzę w licznych ośrodkach (Mari, Isin, Larsa, Babilon i inne). Upadek III dynastii z Ur był ważnym momentem w historii Mezopotamii: raz na zawsze władzę utracili Sumerowie. Po nich dominację przejęły ludy semickie wprowadzając nową jakość zarówno w stylu rządzenia, języku i w składzie etnicznym. Upadek Sumerów nie oznaczał zniknięcia ich, ani ich dorobku z Mezopotamii, gdyż pomimo utraty władzy politycznej przetrwała ich religia i kultura z domieszką akadyjską. Z czasem Sumerowie rozpłynęli się w masie etnicznej coraz to nowych przybyszów. Z użycia wyszedł język sumeryjski jako język mówiony, ale i on nie zanikł, gdyż jego tradycje kultywowali kapłani w liturgii, a także kupcy w dokumentach handlowych. Po okresie nowosumeryjskim Mezopotamia została podzielona na szereg licznych, wzajemnie zwalczających się państewek amoryckich, a także huryckich w jej części północno-wschodniej. Stopniowo z chaosu zaczęły wyłaniać się silniejsze organizmy państwowe – sytuacja w pierwszych trzech stuleciach po upadku III dynastii z Ur przedstawiała się następująco:
- na północy hegemonem został Amoryta Szamsziadad I, który po przechwyceniu władzy w Aszur tworzy potężne państwo – jest to tzw. okres staroasyryjski lub królestwo Górnej Mezopotamii;
- na południowy zachód od Asyrii do znaczenia doszła dynastia panująca w Mari, konkurująca z państwem Szamsziadada I;
- w południowej części Mezopotamii najpierw dominuje dynastia z Isin i Larsy – mniej więcej do XVIII wieku p.n.e., a później
- do władzy w Babilonie doszła dynastia amorycka, która stworzyła mocarstwo na skalę całej Mezopotamii w postaci państwa babilońskiego. Zaznaczył się bardziej wyraziście podział Mezopotamii na dwa duże regiony, których dzieje, choć ściśle ze sobą powiązane, to jednak potoczyły się nieco innymi torami.

Mezopotamia południowa – Babilonia

XVIII wieku p.n.e.
- okres starobabiloński (amorycki) pocz. II tys. - 1590 p.n.e.
- okres średniobabiloński 1590 p.n.e. - 626 p.n.e.
- okres nowobabiloński (chaldejski) 626 p.n.e. - 539 p.n.e. Dziedzictwo królów III dynastii z Ur przejął władca Isin – Iszbierra (2017-1985 p.n.e.), rozpoczynając rządy tzw. I dynastii z Isin. Władcy tej dynastii kontrolowali oprócz Ur m.in. jeszcze Uruk i Eridu, które w tym czasie były ważnymi ośrodkami religijnymi. Jednakże panowanie władców z Isin nie trwało zbyt długo i miało raczej lokalny charakter. Podobnie wyglądała sytuacja z innym ośrodkiem na południu - Larsą, w której rządzili władcy amoryccy i elamiccy, a do największego znaczenia ośrodek ten doszedł pod panowaniem Rimsina I, groźnego rywala wschodzącej potęgi władców Babilonu, któremu w końcu Larsa uległa. W Babilonie (dotychczas stosunkowo mało znaczącym ośrodku niedaleko Kisz) właśnie w XIX wieku p.n.e. – rozpoczął rządy Amoryta Samuabum, założyciel tzw. I dynastii z Babilonu, której najwybitniejszym przedstawicielem był słynny Hammurabi. Doprowadził on potęgę swego państwa do rangi mocarstwa w Mezopotamii. Początkowo swoje wpływy i podboje rozszerzał dzięki poparciu Szamsziadada I z Asyrii, a także dzięki sojuszowi z władcą Mari. Po pokonaniu Larsy i podporządkowaniu sobie innych ośrodków w południowej Mezopotamii udało się Hammurabiemu stworzyć państwo jednoczące niemal cały ten obszar po raz pierwszy od czasów władców z Ur z czasów III dynastii. Podczas jego panowania Babilonia przeżywała okres wzrostu gospodarczego i kulturalnego. Rozwijała się sztuka i literatura – z tego okresu właśnie pochodzi sławny kodeks Hammurabiego (będący efektem dorobku kodyfikacyjnego poprzednich wieków, a szczególnie okresu III dynastii z Ur), zredagowano także ostatecznie, w formie jaka do nas dotarła, epos o Gilgameszu. Następcy Hammurabiego stopniowo tracili jego dorobek. Zaczęły się bunty południowych ośrodków babilońskich, a także we znaki zaczęli dawać się Kasyci, którzy ostatecznie w znacznym stopniu przyczynili się do upadku I dynastii babilońskiej, która upadła jednakże bezpośrednio pod uderzeniem Hetytów w l. 1600-1595 p.n.e. Jej ostatnim władcą był Samsuditana. Podobnie, jak i inne nacje w poprzednich i następnych wiekach, Kasyci również nie pojawili się nagle. Jeszcze kilkaset lat przed ich dominacją, stopniowo napływali do południowej Mezopotamii, m.in. poprzez osadnictwo i służbę w wojskach najemnych. Wykorzystując najazd Hetytów na Babilonię, Kasyci wkroczyli tamże i założyli dynastię, która panowała przez najbliższe kilka wieków (do ok. pierwszej połowy XII w. p.n.e.). Pierwszym kasyckim władcą na babilońskim tronie został Agum II, a lista panujących tej dynastii obejmuje 36 królów. Kasyci w całości zaadaptowali kulturę babilońską z poprzednich wieków. Ważną innowacją z czasów ich rządów jest nawiązanie w tytulaturze królewskiej do nazwy krainy (Babilonii), a nie tak jak poprzednio do samego miasta (Babilon). Z uwagi na to, że opanowali oni tylko południową część Mezopotamii, bez północnej części, gdzie dominowała Asyria, uwypukliły się różnice między tymi regionami. Schyłek panowania kasyckiego w Babilonii zaznaczył się już w drugiej połowie XIII wieku p.n.e., gdy najechali nią Asyryjczycy i pod wodzą Tukulti Ninurty I zdobyli Babilon ok. 1230 r. p.n.e. Ostatecznie jednak przewagę w Babilonii Kasyci utracili w XII wieku p.n.e. na rzecz Elamitów, którzy w tym wieku najechali na Babilonię pod wodzą Szutruka-Nahhunty, który zdobył i złupił doszczętnie Babilon (1174 p.n.e.), wywożąc mnóstwo dzieł sztuki do stolicy swego państwa Suzy (m.in. słynną stelę z kodeksem Hammurabiego, którą tamże po wielu wiekach odkryli archeolodzy). Przewaga Elamitów w Babilonii była przejściowa. Po nich, przez ok. pół wieku (1156-1103 p.n.e.), dominowała tam II dynastia z Isin (z Nabuchodonozorem I na czele), która z kolei uległa władcy asyryjskiemu, Tiglatpilesarowi I (1117-1077 p.n.e.). Od tego czasu na terenie południowej Mezopotamii zaznacza się trwały wpływ Asyrii, z okresami przejściowego osłabienia ich władzy, podczas których dominacje zdobywają lokalne dynastie. Ten stan trwał aż do drugiej połowy VII wieku p.n.e., kiedy to powstało nowobabilońskie państwo założone przez semickich Chaldejczyków, istniejące przez ponad stulecie (652-539 p.n.e.). Państwo chaldejskie ze stolicą w Babilonie założone przez Nabopolasara (namiestnika asyryjskiego), to mocarstwo wykraczające poza całą Mezopotamię i sięgające aż do Egiptu. Do najwybitniejszych przedstawicieli władców tego okresu należał bez wątpienia Nabuchodonozor II (605-562 p.n.e.), który doprowadził swoje imperium na szczyty powodzenia, głównie przez swoją ekspansjonistyczną politykę mocarstwową. Za jego panowania do największego znaczenia w swoich dziejach doszedł Babilon, który został przez niego odbudowany (po zniszczeniach asyryjskich z 689 r. p.n.e.) i rozbudowany na niespotykaną dotąd skalę, a ślady monumentalnych budowli z tego okresu, możemy dzisiaj podziwiać na terenie Iraku, jak również w różnych muzeach świata. Państwo chaldejskie upadło po najeździe Medów i Persów, którzy pod wodzą Cyrusa w październiku 539 roku p.n.e. zdobyli Babilon, rozpoczynając tym samym nowy okres dziejów Mezopotamii pod rządami perskiej dynastii Achemenidów.

Mezopotamia północna – Asyria


- okres staroasyryjski: pocz. II tys. - 1400 p.n.e.
- okres średnioasyryjski: 1400 p.n.e. - 1000 p.n.e.
- okres nowoasyryjski: 1000 p.n.e. - 612 p.n.e./609 p.n.e. 609 p.n.e. - rozbiór Asyrii między Babilonię i Medów Po upadku III dynastii z Ur północna i środkowa Mezopotamia zdominowana była głównie przez rywalizujące ze sobą plemiona amoryckie, ale występował tam także element akadyjski i hurycki. Jednakże to Amoryci kontrolowali najważniejsze ośrodki osadnicze, takie jak Aszur, Mari, Ekallatum czy Terka i to właśnie spośród nich wyłonili się znaczniejsi władcy Mari (Jachdunlim, Zimrilim) i Asyrii (Szamsziadad I). Te dwa państwa prowadziły ze sobą ostrą rywalizację o panowanie na tych terenach. W Mari założycielem linii władców był Amoryta Jachdunlim, dość skutecznie potrafiący przeciwstawić się Asyrii, która rosła w siłę pod rządami Szamsziadada I. Po śmierci Jachdunlima Mari dostało się jednak pod kontrolę władcy asyryjskiego, który osadził tam jako namiestnika swego syna Jasmachadada. Ten stan nie trwał jednak zbyt długo, gdyż po śmierci Szamsziadada, krewny Jachdunlima – Zimrilim, ponownie objął władzę w Mari i doprowadził je do jeszcze większego znaczenia i potęgi niż Jachdunlim. Swój znakomity rozwój Mari zawdzięczało z jednej strony rozbudowanemu rolnictwu (ze znakomicie działającym systemem irygacyjnym), a z drugiej położeniu na szlaku handlowym – potęga tegoż ośrodka została złamana dopiero przez Hammurabiego i w zasadzie już nigdy się nie odrodziła. Inaczej rysowała się przyszłość Asyrii. Asyria, po upadku III dynastii z Ur, zaznaczyła swój samodzielny byt polityczny pod rządami linii władców założonej przez Puzur-Asura, nawiązującej w sposób bezpośredni do imperium akadyjskiego, co jest widoczne m.in. w imionach władców: Sargon, Naramsin. Z tych czasów pochodzi pierwsza świątynia poświęcona Aszurowi, a samo miasto Aszur zostało ufortyfikowane. W sumie jednak niewiele wiadomo o tym okresie dziejów północnej Mezopotamii. Znacznie lepiej, pod względem źródłowym, wygląda sytuacja, gdy w północnej Mezopotamii zaczął rządzić Amoryta Szamsziadad, pochodzący z linii władców amoryckich rządzących dotąd Ekallatum. Kilkaset tabliczek z pismem klinowym, znalezionych w Mari, będących korespondencją między Szamsziadadem i jego synami, daje nam bardzo dobry wgląd w sytuację polityczną tego regionu. Właśnie za rządów tegoż władcy, północna Mezopotamia po raz pierwszy jest ośrodkiem imperium, które rozciągało się aż po Babilonię na południu. Trwają spory czy panowanie Szamsziadada I zaliczyć do dziejów Asyrii, jako tzw. okres staroasyryjski (będącym pierwszym etapem imperialnej wielkości Asyrii), czy też potraktować je odrębnie, jako królestwo Górnej Mezopotamii. Kontrowersja wynika m.in. stąd, że Szamsziadad nie był Asyryjczykiem tylko Amorytą, a więc założył amoryckie państwo na terenach północnej Mezopotamii, w tym Asyrii. MariPo śmierci Szamsziadada I, jego królestwo straciło swą pozycję mocarstwową w Mezopotamii na rzecz państwa Hammurabiego. Gdy i potęga tego ostatniego się załamała, w północnej Mezopotamii zaznaczyły się bardzo silne wpływy Hurytów, ze szczytowym okresem ich dominacji w postaci państwa mitannijskiego w XVI wieku p.n.e., które zwasalizowało Asyrię. Przewaga Hurytów trwała w zasadzie aż do XIV wieku p.n.e., wtedy to Asyria, pod rządami Aszuruballita I (ok.1365-1330 p.n.e.), uniezależniła się od obcych wpływów i rozpoczął się w jej historii tzw, okres średnioasyryjski, który trwał aż do ok. połowy XI wieku p.n.e., zakończony inwazją Aramejczyków. Lud ten zaczął napływać na tereny Mezopotamii już pod koniec XII wieku p.n.e., wpływając zasadniczo na dzieje i kulturę całego Bliskiego Wschodu, co było widoczne m.in. w stosowaniu języka aramejskiego, jako języka mówionego na dużych jego obszarach. Przez około dwa stulecia Aramejczycy dominowali w północnej Mezopotamii, nie stwarzając jednak żadnego silnego organizmu politycznego. Ten czynnik m.in. przyczynił się do kolejnego odrodzenia Asyrii, które nastąpiło w IX wieku p.n.e., kiedy to tacy władcy jak Aszurnasirpal II (884-858 p.n.e.), Salmanasar III (858-824 p.n.e.), odtworzyli imperium średnioasyryjskie w północnej Mezopotamii, a także sięgnęli do jej południowej części oraz wyprawiali się aż na wybrzeża Morza Śródziemnego. Po krótkim intermezzo urartyjskim Asyria ponownie się odrodziła i zreorganizowała po rządami takich władców jak: Tiglatpilesar III (ok. 745-727 p.n.e.), który uderzył na Syrię i Babilonię; Sargon II (ok. 721-705 p.n.e.), który poskromił Urartu, Sanherib (705-681 p.n.e.), Asarhaddon (681-669 p.n.e.) i Aszurbanipal (669-631 p.n.e.) – ci ostatni podporządkowali Palestynę, Egipt i Elam. Asyria stała się imperium o ogromnym zasięgu terytorialnym (podbijając nawet Egipt)- znakomicie rozwijały się miasta w północnej Mezopotamii, zwłaszcza te, które były stolicami Asyrii: Dur-Szarrukin i Niniwa. Jednak coraz większe trudności wewnętrzne doprowadziły w końcu do upadku państwa asyryjskiego, a ostateczny cios zadała mu nowa, chaldejska dynastia babilońska (wywodząca się od namiestników asyryjskich). Wojna, jak toczyła się u kresu istnienia imperium asyryjskiego o jego istnienie, niemal na zawsze zniszczyła regiony północnej Mezopotamii (zarówno pod względem gospodarczym, jak i politycznym), które w zasadzie już nigdy nie stały się ośrodkiem państwowotwórczym, ani nie odegrały większej roli w historii tego regionu, pozostając tylko prowincjonalną częścią tego lub innego imperium władającego olbrzymimi obszarami rozciągającymi się ze wschodu na zachód.

Mezopotamia pod obcym panowaniem - od Achemenidów do Sasanidów


- okres perski - imperium perskie Achemenidów 539 p.n.e. - 331 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Aleksandra Wielkiego 331 p.n.e. - 312 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Seleucydów 312 p.n.e. - 141 p.n.e.
- okres partyjski - imperium Partów ok. 141 p.n.e. - 224 p.n.e.
- okres sasanidzki - imperium Sasanidów (do podboju arabskiego) Po upadku państwa nowobabilońskiego, który nastąpił przy znacznym udziale perskiego władcy, Cyrusa Wielkiego, wykorzystującego od dawna narastające problemy wewnętrzne Babilonii, władzę nad całą Mezopotamią na około dwa wieki (539-331 p.n.e.) przejęli Persowie pod rządami dynastii Achemenidów. Lud ten pojawił się w pobliżu Mezopotamii już na przełomie IX i VIII wieku p.n.e., kiedy to zajął tereny elamickie. W pierwszych latach panowania Achemenidów, za czasów następców Cyrusa, doszło do kilku buntów antyperskich w Babilonii (522, 521, 482 p.n.e.), ale zostały one dość szybko i skutecznie stłumione. Poza tymi epizodami Persowie dzierżyli swą władzę aż do czasów podbojów Aleksandra Wielkiego bez większych perturbacji politycznych, niemniej jednak tereny Mezopotamii były tylko jednymi z wielu terytoriów ogromnego państwa, bez jakiegoś szczególnego statusu – jedynie Babilon był dla perskich władców, a zwłaszcza dla Dariusza I, jednym z ważniejszych miast imperiów. Następni władcy niezbyt wiele uwagi poświęcali Babilonii, nie wspominając już o Asyrii. Tym samym rozpoczął się powolny proces marginalizacji Mezopotamii, jako centrum politycznego i gospodarczego na Bliskim Wschodzie. Podboje Aleksandra Wielkiego zasadniczo przeobraziły układ sił politycznych w Azji południowo-zachodniej – nie wpłynęły one jednak zasadniczo na losy Mezopotamii, być może z powodu przedwczesnej śmierci zdobywcy, który planował z Babilonu utworzyć nową stolicę jeszcze większego imperium niż to, które stworzył. Po jego śmierci Mezopotamia, po krwawych wojnach diadochów, dostała się w ręce Seleukosa I Nikatora, którego polityka ukierunkowana była jednak na zachód, czego wyrazem jest m.in. aktywne zaangażowanie się tegoż władcy w wojny we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, a także ulokowanie tamże stolicy swego państwa (Antiochii). Tym samym rola Babilonii i Babilonu znacznie spadła, gdyż centrum polityczno-gospodarcze państwa przesunęło się na zachód. Dodatkowo Babilon dużo stracił na rzecz założonej przez Seleukosa w jego pobliżu, Seleucji nad Tygrysem, na miejscu niewielkiej osady w pierwszych latach jego panowania. Być może to tam właśnie początkowo Seleukos widział stolicę swego ogromnego państwa, kiedy jeszcze nie był pewny wyników rywalizacji o spadek po Aleksandrze. Po ugruntowaniu swej pozycji i przeniesieniu swej siedziby na zachodnią stronę państwa, do Antiochii, Seleucja nie podupadła – wręcz przeciwnie – znakomicie się rozwijała przez najbliższe stulecia, stając się drugą, wschodnią stolicą Seleukidów, gdzie rezydowali zarządcy wschodnią częścią państwa, najczęściej następcy tronu. W sumie jednak lata panowania Seleukidów dla Mezopotamii to okres pokoju i stabilizacji. Władcy ci pokryli swoje państwo siecią licznych, nowych miast opartych na wzorcach greckich poleis, zakładanych na miejscach osad dawniejszych, lecz bez znaczenia lub też wywodzących się z obozów wojskowych. Lokacje te znacznie przyczyniły się do poprawy bezpieczeństwa na szlakach handlowych łączących Azję Środkową z wybrzeżem Morza Śródziemnego, gdyż najczęściej właśnie nowe miasta powstawały na ich drodze. W okresie seleukidzkim znacznie podupadły miasta południowej Babilonii – Sumeru, głównie z powodu zmiany koryta Eufratu, które powoli odsuwało się od dawnych siedzib ludzkich. Seleukidom Mezopotamię odebrali Partowie, którzy do ich państwa wtargnęli już w III wieku p.n.e., a zajęli ją całkowicie w następnym stuleciu za panowania Mitrydatesa I (174-136 p.n.e.). Przez cały okres hegemonii partyjskiej na Wschodzie, Mezopotamia była w ich posiadaniu, z przejściowym opanowaniem tej krainy przez Rzymian za Trajana (który stworzył prowincję rzymską właśnie o nazwie Mezopotamia) i Septymiusza Sewera. Władcy partyjscy, zarządzający przecież poddanymi o bardzo zróżnicowanej strukturze etniczno-kulturowej, próbowali pogodzić dwie tradycje: achemenidzką i grecką, aby z jednej strony zyskać sympatię Persów, a z drugiej, potomków grecko-macedońskich zdobywców. Partowie kontynuowali politykę Seleukidów w zakresie rozwoju handlu i budownictwa. Założone przez poprzednią dynastię miasta znakomicie się rozwijały przy wydatnym wsparciu nowych panów, zabezpieczając szlaki handlowe na starych trasach. Korzystała na tym Mezopotamia, a zwłaszcza jej część północno-środkowa. Być może właśnie rozkwit handlu w tym regionie przyczynił się do odrodzenia miast w Asyrii, które w czasach partyjskich były z rozmachem odbudowywane. W tym okresie zaznaczył się również napływ do Mezopotamii nowych ludów – głównie Aramejczyków i Arabów, co nie było faktem bez znaczenia, a odbiło się to głównie w sferze kulturalnej i religijnej społeczeństwa mezopotamskiego. Kolejnymi panami w Mezopotamii zostali Sasanidzi, którzy obalili partyjską dynastię w 224 roku p.n.e. i w pierwszej kolejności opanowali właśnie Mezopotamię. Po zmianie dynastii panującej w stosunku do poprzedniego okresu raczej niewiele się zmieniło. Na pewno wyniszczający wpływ w północnej części Mezopotamii miały liczne wojny persko-rzymskie i persko-bizantyjskie. Z kolei w miastach południowej Mezopotamii (Uruk, Kisz), wykopaliska archeologiczne ukazują liczne ślady rezydencji sasanidzkich władców. Perskie panowanie w Mezopotamii zostało zlikwidowane przez Arabów w połowie VII wieku (651).

Religia

Skomplikowany system politeistyczny o rozwiniętej mitologii oraz formach kultu. Bogowie mezopotamscy byli uosobieniem sił natury, ciał niebieskich, żywiołów, uczuć, pojęć abstrakcyjnych - zwykle kilku takich kategorii jednocześnie. Każde miasto posiadało swojego boga-opiekuna, który był w świetle ideologii właścicielem owego miasta i zwierzchnikiem jego ziemskiego władcy. Najważniejsi bogowie:
- Anu - bóg nieba, ojciec bogów
- Enlil - król bogów, bóg nieba, syn Anu
- Szamasz - bóg słońca i sprawiedliwości
- Sin - bóg księżyca
- Isztar - bogini utożsamiana z planetą Wenus, bogini piękna, miłości, seksu, radości, tańca, ale także wojny
- Ninurta - bóg wojny
- Ereszkigal - bogini świata umarłych
- Adad - bóg burzy
- Marduk - syn Enlila, bóg-patron miasta Babilon i państwa babilońskiego
- Aszur - bóg-patron miasta Aszur i państwa asyryjskiego

Kultura i sztuka

Pismo klinowe na glinianych tabliczkach wprowadzone przez Sumerów pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. Eposy:
- Gilgamesz
- Enuma Elisz ("Gdy w górze niebo")
- Zejście Isztar do świata podziemnego
- Dialog między panem a sługą
- Dialog o ludzkiej nędzy

Historia odkryć

Pierwsze badania archeologiczne na terenie Mezopotami przeprowadził na początku XIX w. przedstawiciel angielskiej Kampanii Wschodnioindyjskiej w Bagdadzie Claudius James Rich, który badał pozostałości Babilonu. W latach 40. XIX wieku do Mosulu przybył francuski konsul Paul Emil Botta i rozpoczął badania w Chorsabadzie, gdzie odnalazł pierwsze tabliczki pokryte pismem klinowym. Odkryte przez Bottę asyryjskie płaskorzeźby przesłano do Paryża. W 1845 badania w Nimrud rozpoczyna Austen Henry Layard, skąd znaleziska trafiają do Londynu. W latach 50. XIX w. badania w Chorsabadzie prowadził Victor Place. Prace archeologiczne w Nimrud i Niniwie kontynuuje asystent Layarda, Hormuzd Rassam. W 1877 Rassam otrzymuje pozwolenie na odkopanie wszystkich stanowisk os Zatoki Perskiej do Wyżyny Anatolijskiej. Efektem tych badań było odkrycie pałacu w Niniwie i Wrót z Balawat wykonanych na rozkaz Salmanasara III. Ważnego odkrycia dokonał Henry Rawlinson, który w Behistun skopiował trójjęzyczną (staroperski, babiloński i elamicki) inskrypcję Dariusza I. Badania Georga Grotefenda, Rowlinsona, Jules Opperta i Edwarda Hincksa pozwoliły na odczytanie pisma klinowego. Badania archeologiczne weszły w nową erę i oparte zostały na bardziej naukowych metodach. Niemieckie ekspedycje kopały w Tell Halaf i Uruk, amerykańskie w Nipurze, brytyjskie w Niniwie Przez dwadzieścia lat angielski archeolog Leonard Woolley badał królewskie cmentarzysko i Ur, najstarsze miasto świata. André Parrot odkrył miasto Mari. W latach 1946 - 1949 badane było przez irackich uczonych, min. Faud Safara - Eridu i Hatra. Niemiecka ekspedycja od 1954 prowadziła pod kierunkiem H.J.Lanzena i następnie J.Schmidta, dalsze prace wykopaliskowe w Uruk. W latach siedemdziesiątych zbadano wiele stanowisk, którym groziła zagłada w wyniku budowy tam na Eufracie i Tygrysie. Od 1974 do wojen w Iraku badania wykopaliskowe w Nimrud prowadziła polska ekspedycja pod kierunkiem Janusza Meuszyńskiego. Wojna w zatoce przerwała działalność archeologów w Iraku. Większe miasta: Akad, Aszur, Babilon, Niniwa, Ur, Uruk, Kisz, Lagasz, Nippur, Mari, Dur-Szarrukin, Larsa, Sippar, Harran, Isin Zobacz też: Kodeks Hammurabiego, historia, Dżemdet Nasr, sztuka starożytnej Mezopotamii. Kategoria:Mezopotamia ko:메소포타미아 ja:メソポタミア th:เมโสโปเตเมีย

Feudalizm

Feudalizm (z łaciny feudum - prawo do rzeczy cudzej) - ustrój społeczno-polityczno-ekonomiczny opierający się na hierarchicznej zależności (wasalności) jednostek pomiędzy sobą. Feudalizacja stosunków społecznych rozpoczęła się jeszcze w epoce starożytnej, przybrała na sile w średniowieczu w VII-IX w. by osiągnąć swą klasyczną postać w X-XIII w Europie Zachodniej. Ślady feudalizmu w postaci pańszczyzny przetrwały w Polsce do XIX wieku, a w niektórych regionach Węgier i należących wówczas do nich Orawy i Spiszu nawet do początków XX wieku. Feudalizm lub system feudalny stanowi jeden z porządków (ustrojów) państwa. Dawniej polegał on na tym, że cesarz przydzielał książętom, później także szlachcie, swoje ziemie jako lenno, ci z kolei przydzielali je swoim zarządcom, a oni poszczególnym chłopom. Feudalizm jako system hierarchicznej zależności jednostek był systemem zdominowanym przez elementy tradycyjne, co oznacza, że władzę w nim z reguły sprawowali ludzie "szlachetnie urodzeni". Najbardziej istotnymi elementami feudalizmu były: wasalstwo, stosunki lenne, prywatne zamki obronne, rycerstwo. Można wyróżnić dwie odmiany:
- feudalizm kontynentalny, który kierował się zasadą: wasal mego wasala nie jest moim wasalem. I taki układ dominował np. we Francji, czy późniejszym okresie średniowiecza w Polsce, co w końcu doprowadziło do rozbicia dzielnicowego. Odmiana ta miała charakter cetralny (odśrodkowy);
- feudalizm wyspiarski, który kierował się zasadą: wasal mego wasala jest moim wasalem. Ta odmiana feudalizmu dominowała na dzisiejszych Wyspach Brytyjskich. Odmiana ta nie miała tendencji centralnych (odśrodkowych). Wiązało się to z tym, że Anglia nigdy nie przeszła rozbicia dzielnicowego. Kategoria:Ustrój polityczny Kategoria:Średniowiecze

Średniowiecze

Średniowiecze to termin określający epokę historii i kultury europejskiej utworzony z łacińskiego medius aevus. Epoka ta trwała od ok. V-VI wieku do przełomu XV/XVI wieku. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone, szczególnie w przypadku granicy początkowej (zobacz: starożytność). Powszechnie przyjmuje się, że jest to okres historyczny rozciągający się od czasów rozpadu Cesarstwa Rzymskiego i wędrówek ludów, do początków Renesansu. Średniowiecze jest trzecią z kolei epoką. Za koniec średniowiecza przyjmuje się najczęściej różne daty: wynalezienie druku przez Gutenberga (ok. 1450), rok 1453 - zdobycie Konstantynopola przez Turków, rok 1492 – dotarcie do Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, i rok 1517 – wystąpienie Lutra. Tego rodzaju podział wprowadzili w XV i XVI wieku włoscy humaniści. Stworzyli go oni by nazwać "wieki średnie” jako mroczny okres, oddzielającego ówczesne czasy od świetnej epoki starożytności. Taką periodyzację spopularyzował Christoph Keller (Cellarius) w XVII wieku.

Kultura

Średniowiecze stworzyło bardzo ciekawą kulturę, przeplatającą elementy starożytnej kultury Rzymian, kultur ludów barbarzyńskich (Germanów, Słowian i innych), silnych wpływów chrześcijańskich, kultury arabskiej oraz elementów oryginalnych. Średniowiecze, zwłaszcza kilka pierwszych jego stuleci (V - X wiek), często niesłusznie jest nazywane wiekami ciemnymi, ze względu na nieliczne źródła dotyczące tych czasów oraz przeświadczenia, że był to okres całkowitego upadku kultury.
- Średniowiecze wczesne (od końca V wieku – do końca X wieku)
- Średniowiecze dojrzałe (aż do XIV wieku, ze szczytowym okresem rozwoju w XII–XIII wieku)
- Średniowiecze schyłkowe (od XIV wieku) W średniowieczu powstała duchowa jedność świata zachodniego i wykrystalizował się obraz jego kultury (uniwersalizm). Z elementów przyswojonych i swoiście przetworzonych ze starożytności grecko-rzymskiej, zespolonych z tradycją chrześcijańską powstała nowa jakość. Przełomowe znaczenie miało powstanie Państwa Kościelnego w wyniku edyktu mediolańskiego (313). Poczynając od tego czasu Kościół stawał się potęgą nie tylko religijną, ale również kulturową, ekonomiczną i polityczną, mającą decydujący wpływ na kształtowanie zbiorowej umysłowości i kultury średniowiecza. Jedność kultury średniowiecznej w znacznym stopniu zależała od wspólnego języka - łaciny. Łacina panowała niepodzielnie jako język szkoły, nauki, religii, dyplomacji i prawa. Była wspólna dla wszystkich wykształconych środowisk zachodniego świata. Szkolnictwo początkowo w pełni organizowane przez Kościół, szkolnictwo, z ujednoliconą strukturą, oraz programem i metodami nauczania przyczyniało się do umocnienia umysłowej jedności świata zachodniego. Po upadku starożytnych szkół retorycznych życie umysłowe wczesnego średniowiecza skupiało się głównie w klasztorach. Dworskie capellae (kancelarie) np. Karola Wielkiego, przyciągały światłe umysły i stanowiły miejsce kształcenia i przygotowywania uzdolnionej młodzieży do pracy dyplomatycznej i pisarskiej. Na górę strony

Uniwersytety

W większych miastach na podobieństwo rzemieślniczych cechów — powstawały związki (korporacje) mistrzów i uczniów, które dały początek szkołom wyższym, które nazywano początkowo studium generale, a potem universitas. Uniwersytety posiadały pewnego rodzaju autonomię, np. wyłączne prawo nadawania stopni naukowych i nauczania w całym świecie chrześcijańskim. Dysponowały także niezależnością prawną od władz miejskich. W XII-XIII wieku powstała większość najsławniejszych uniwersytetów europejskich:
- Uniwersytet Boloński
- Uniwersytet Paryski
- uniwersytet oksfordzki
- uniwersytet w Cambridge
- Uniwersytet Padewski W XIV wieku:
- uniwersytet w Rzymie (1303)
- uniwersytet we Florencji (1321)
- uniwersytet w Pizie (1343)
- uniwersytet w Pradze (Uniwersytet Karola)
- uniwersytet w Krakowie (Uniwersytet Jagielloński) Na górę strony

Książka w średniowieczu

Książka w średniowieczu pełniła rolę podstawowego narzędzia pracy i źródła wiedzy dla osób jej poszukujących. Księgi spisywano głównie w klasztornych skryptoriach, z czasem powstawały w miastach wyspecjalizowane warsztaty kopistów. Oczywiście uniwersytety i kancelarie dworskie nie mogły się bez nich obejść stąd też je tam kopiowano. Książki pisano na pergaminie lub papierze, który pojawił się w Europie około 2. połowy XII wieku, a rozpowszechnił się zwłaszcza w XIV stuleciu. Książki średniowieczne były bogato zdobione, pojawiały się w nich miniatury, inicjały, bordiury, pokrywano ozdobami roślinnymi, motywami zwierzęcymi lub małymi kompozycjami o alegorycznej symbolice. W XV wieku zaczęły się pojawiać książki blokowe lub ksylograficzne (ksylograf). Za sprawą Johanna Gutenberga nadeszła era książki drukowanej. Inkunabułami nazywa się książki wydrukowane do końca XV wieku. Wielka powtórka (rzeczy najważniejsze) Terminem "średniowiecze" określa się epokę historii i kultury europejskiej między czasami starożytnymi a nowożytnymi. Początek średniowiecza wiąże się z 476 r.n.e., tj. upadkiem cesarstwa zachodnio-rzymskiego, schyłek zaś z wydarzeniami historycznymi XV w. (z 1453 r., tj. upadkiem cesarstwa bizantyjskiego oraz 1492 r. - odkryciem Ameryki). O ile w Europie epoka trwała około 1100 lat, to w Polsce tylko 500 (X-XV w.). Epoki literackie nie oddzielają się ostro od siebie, ale nakładają. Schyłek średniowiecza zachodził równocześnie z początkiem Renesansu (np. w XVI w. nadal były popularne utwory średniowieczne, drukowano je w dużych nakładach). Wszystkie ramy czasowe mają, więc charakter umowny. Z początkiem i końcem średniowiecza wiąże się kilka ważnych dat. Średniowieczna literatura polska w języku łacińskim i polskim rozwinęła się później niż inne literatury narodowe w Europie, bo dopiero w XI wieku. Powstawała twórczość religijna (Kazania świętokrzyskie, Biblia królowej Zofii, Bogurodzica) i świecka (Satyra na leniwych chłopów, Wiersz o chlebowym stole). Charakterystyczną cechą literatury średniowiecznej jest jej szczególne zaangażowanie w kwestie religijne i świeckie, duchowe i społeczne. Literatura służyła określonym celom: pouczeniu i wychowaniu, potępieniu zła i afirmacji dobra, poszerzeniu wiedzy, pokazywaniu wzorców osobowych. Dlatego tak chętnie tworzono zalecane do naśladowania ideały osobowe, np. świętego, rycerza, władcy. Średniowiecze w Europie Czas trwania: IV/V-XV wiek n.e. Początek: 303 r n.e. - wstąpienie na tron cesarza Konstantyna Wielkiego 313 r. n.e. - edykt mediolański, przyznający wolność wyznawania religii chrześcijańskiej 476 r n.e. - zdobycie Rzymu przez plemiona germańskie pod wodzą Odoakra i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego, data najczęściej podawana jako początek średniowiecza Koniec: 1450 r. - wynalezienie druku przez Johanesa Gutenberga z Moguncji 1453 r. - zdobycie przez Turków Konstantynopola i upadek cesarstwa wschodniorzymskiego 1492 r. - odkrycie przez Krzysztofa Kolumba Ameryki, początek wielkich odkryć geograficznych i kolonizacji innych kontynentów przez Europejczyków We Włoszech schyłek średniowiecza rozpoczął się już w XIV wieku. Średniowiecze w Polsce Początek: 966 r. - chrzest Mieszka I, początek państwowości polskiej Koniec: początek XVI w. (już pod koniec XV w. powstawały jednak w Polsce łacińskie utwory renesansowe) Augustynizm Twórca był św. Augustyn (354-430), syn św. Moniki. Pochodził z Afryki Północnej. Ukończył studia w Kartaginie. Przez pewien czas był zwolennikiem manicheizmu, następnie sceptycyzmu i neoplatonizmu. Prowadził też własną szkołę retoryki. W 387 r. przyjął chrzest, następnie święcenia kapłańskie, a w 396 r. został biskupem Hippony. Najważniejsze dzieło Augustyna to Wyznania (napisane ok. 400 r n.e.). Podstawowe założenia:
- W hierarchii bytów człowiek znajduje się między zwierzętami a aniołami.
- Człowiek jest istotą, która zastanawia się nad swoim losem.
- Zdolność do refleksji i umiejscowienie między bytami wyższymi i niższymi powoduje, że człowiek ma poczucie rozdarcia między cielesnością (typową dla zwierząt) a duchowością (charakterystyczną dla aniołów). Człowiek jest też rozdarty między dobrem a złem.
- Dzieje świata to historia walki dobra ze złem. Tomizm Twórcą był św. Tomasz z Akwinu (1225-1274), urodzony we Włoszech, członek zakonu dominikanów. Od 1252 r. wykładał w Paryżu. Najważniejszymi jego dziełami były: Summa filozoficzna i Summa teologiczna. Wprowadził rozróżnienie na wiarę, którą zajmuje się teologia, i wiedzę, której dotyczy filozofia. Uważał, że niektóre prawdy wiary przekraczają rozum, nie są jednak z nim sprzeczne. Istnienia Boga można, więc dowieść rozumowo. Św. Tomasz podawał 5 dowodów na istnienie Boga. Był racjonalistą i uważał, że wiedza pochodzi z doświadczenia. Zajmował się również ekonomią. Twierdził, że własność prywatna i nierównomierny podział dóbr są zgodne z naturą. Uznawał konieczność wymiany handlowej. Opracował pojęcie sprawiedliwej ceny. Podstawowe założenia:
- Człowiek umieszczony jest w hierarchii bytów, jednak jego sytuacja nie jest tragiczna, ponieważ zajmuje on właściwe sobie miejsce.
- Człowiek musi realizować swoje powołanie walcząc z pokusami. Tomizm przykładał dużą wagę do zagadnień etycznych. Najwyżej cenioną cnotą była roztropność. Społeczeństwo zbudowane jest z hierarchicznie ułożonych stanów. Człowiek, kierujący się cnotą, powinien przestrzegać prawa i spełniać obowiązki właściwe dla warstwy, do której należy. Naruszanie hierarchii społecznej jest ciężkim grzechem. Franciszkanizm Twórcą był św. Franciszek z Asyżu (1182-1226). Jego prawdziwe nazwisko brzmiało Giovanni di Bernardone. Pochodził z bogatej rodziny kupieckiej. Wiódł życie wędrownego kaznodziei. Założył zakon żebraczy nazwany braci mniejszych nazwany później franciszkanami. Najważniejsze dzieło nurtu franciszkańskiego to Kwiatki św. Franciszka - anonimowy zbiór legend o św. Franciszku i jego towarzyszach. Podstawowe założenia:
- Podstawą wiary jest miłość do świata i stworzenia.
- Dosłowne rozumienie ewangelicznych nakazów miłosierdzia, ubóstwa i braterstwa.
- Wiara prosta i radosna. Scholastyka Twórcami byli Albert Wielki i św. Tomasz z Akwinu. Scholastyka była metodą rozumowania polegającą na ścisłym stosowaniu ustalonej procedury. Składała się ona z komentowania tekstu, dyskusji i wyciągania wniosków. Podstawowe założenia:
- Dogmaty i prawdy wiary są niepodważalne, można jednak uzasadnić je rozumowo.
- Metody rozumowego dowodzenia przejęto z dzieła pt. Logika autorstwa Arystotelesa.
- Scholastyka stała się podstawą teologii, czyli nauki o Bogu. Pojęcia związane ze średniowieczem:
- Polityka
  - Cesarstwo bizantyjskie
  - Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego
  - Krzyżacy
  - Wyprawy krzyżowe
- Gospodarka
  - Trzebierz
  - Zasadźca
  - Gildia
  - Komornik
  - prawa miejskie
- Kultura
  - Gotyk
  - Bogurodzica
  - Chycz
  - Misterium
  - Turniej
  - Taniec w Średniowieczu Na górę strony

Ważne postacie


- Polityka
  - Karol Wielki
  - Wilhelm Zdobywca
  - Jan Hus
- Sztuka
  - Dante Alighieri
- inne
  - Cyd Na górę strony

Zobacz też


- Historia średniowiecza
- Historia polskich rodów szlacheckich
- Architektura średniowiecza
- Muzyka średniowiecza
- Literatura średniowiecza
- Literatura polska - średniowiecze
- Postacie średniowiecza
- Odkrycia geograficzne średniowiecza
- Odkrycia naukowe średniowiecza
- Wynalazki średniowiecza
- Polskie zamki i twierdze
- Śmiech w sztuce średniowiecza kategoria:kultura Kategoria:Średniowiecze Na górę strony

Linki zewnętrzne


- [http://www.mediewistyka.net/ Średniowiecze - Polski Komitet Mediewistów]
- [http://www.historycy.org/SREDNIOWIECZE-f11.html Średniowiecze na forum Historycy.org] ja:中世 simple:Middle Ages

Pańszczyzna

Pańszczyzna jest to przymusowa, bezpłatna praca głównie na roli (również w innych usługach) chłopów na rzecz pana w zamian za zezwolenie na użytkowanie przez nich ziemi. Wykształcił się on w Europie w okresie feudalnym, po czym powoli zaczął zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz.

Przyczyny powstania pańszczyzny i jej rozwój

Pańszczyzna stała się w Polsce dominującą formą płatności za użytkowanie gruntu. Wynikało to z gwałtownego rozwoju gospodarki folwarcznej. Jednym z większych problemów przy rozwoju owej gospodarki był problem z zapewnieniem siły roboczej i narzędzi. Szlachtę polską trapił również ciągły brak gotówki, stąd odwrócenie się od popularnej na Zachodzie pracy najemnej. Problemy te rozwiązano zmuszając chłopów do pracy własnym zaprzęgiem i narzędziami. Ze względu na wciąż rosnącą koniunkturę na zboże wzmacniano wyzysk chłopów, którzy stawali się coraz bardziej ubezwłasnowolnieni. Chłopi nie mieli również co liczyć na nowe wynalazki techniczne, gdyż panowało przekonanie, że ten najlepiej gospodaruje, kto najmniej wydaje na gospodarstwo. Panowie bazowali wciąż na przymusowej pracy ekstensywnej. Wyzysk był wysoki co dodatkowo wzmacniało oddanie stanu chłopskiego pod sądownictwo lokalnych panów. Początkowo możliwe było wykupienie się spod władzy pana za pewną sumę pieniędzy (tzw. libertacja, jednak z biegiem czasu i tego zakazano. Już w XV wieku nierzadka była 2-3 – dniowa pańszczyzna. konstytucja toruńska upowszechniła w 1520 pańszczyznę do 1 dnia w tygodniu z łanu, lecz już w drugiej połowie XVI wieku, w wyniku dania szlachcie wolnej ręki w sprawie ustalania długości pracy przy pańszczyźnie, za powszechną normę w królewszczyznach uznawano 2 dni w tygodniu z łanu, a prywatni i kościelni zarządcy wymagali od chłopów więcej. W połowie wieku XVII pańszczyzna dochodziła do 4-5 dni, zaś w XVIII nieraz do 6-7 dni.

Rodzaje pańszczyzny


- Pańszczyzna sprzężajna (ciągła) – chłopi uprawiali ziemię własnymi środkami, narzędziami i przy użyciu własnych zwierząt
- Pańszczyzna piesza – pociągano do niej bezrolnych chałupników, komorników i zagrodników, aby służyli u pana
- Pańszczyzna wydziałowa (jutrznia) – wprowadzona w XVII-XVIII wieku, jako odpowiedź panów na obniżającą się jakość pracy chłopów pańszczyźnianych. Określano obszar, który miał być uprawiony, z którego zbierano zboże
- Tłoki, daremszczyzny lub gwałty – określenie dla pańszczyzny nadzwyczajnej w szczególnych porach roku (np. w czasie żniw lub orki)

Dokumenty odnoszące się do problemu pańszczyzny


- Statut nieszawski z roku 1454 zaostrzał karę za przechowywanie zbiegłych chłopów i zakazywał zatrudniania ich w innych folwarkach, co wpłynęło na proces uzależnienia chłopa od dworu
- Przywilej piotrkowski – podpisany w 1496 roku przez Jana Olbrachta. Przywiązywał on chłopów do ziemi zezwalając jedynie jednemu chłopu na rok opuścić wieś. Zdecydowanie ograniczyło to wychodźstwo chłopów
- Przywilej toruński – podpisany w roku 1520. Oficjalnie ustalano powszechną, obowiązkową pańszczyznę w wysokości jednego dnia w tygodniu
- 1532 – zakaz opuszczania przez chłopów wsi (ostateczna utrata wolności osobistej
- 1543 – zezwolenie na swobodne ustalanie przez szlachtę wymiaru godzin pracy w zakresie pańszczyzny
- Konstytucja 3 Maja – roztoczenie opieki państwa nad stanem chłopskim i zachęcanie dziedziców do podpisywania z chłopami umów czynszowych
- Ustawa o sprzedaży królewszczyzn z 1792 – wydana w przededniu wojny z Rosją w celu ratowania skarbu państwowego. Zapewniała chłopom osiadłym w królewszczyznach własność posiadanego gruntu i wolność osobista (po rozwiązaniu kontraktu z dziedzicem)
- Uniwersał Połaniecki podpisany w obozie pod Połańcem 7 maja 1794 roku – ustanowienie urzędu dozorców mających pośredniczyć w sporach dworu z wsią, zapewnienie chłopom wolności osobistej (możność opuszczenia wsi po spełnieniu warunków zapisanych w dokumencie) i nieusuwalności z ziemi na której gospodarują o ile sami nie spełniali warunki umowy z dworem, zmniejszenie wymiaru pańszczyzny.
- 1794 – ustawa opracowana przez Kołłątaja miała zapewniać ziemię uczestnikom powstania, a w razie ich śmierci – ich synom. Byłoby to pierwsze uwłaszczenie chłopów na ziemiach polskich.
- 1823 – Zniesienie pańszczyzny na terenie zaboru pruskiego
- 1848 – Zniesienie pańszczyzny na terenie zaboru austriackiego w celu pozyskania sobie wsi pod presją powstania krakowskiego i rabacji galicyjskiej
- 1864 – Zniesienie pańszczyzny na terenie zaboru rosyjskiego, jako echo powstania styczniowego

Skutki i następstwa pańszczyzny


- Zdecydowane obniżenie efektywności pracy chłopów (nie zależało im bowiem na odpracowywaniu ziemi, której zbiory i tak nie były dla nich. Stąd gospodarstwa krajowe były o wiele mniej dochodowe w stosunku do zachodnich)
- Uzależnienie chłopa od dworu
- Migracja chłopów na tereny słabo zaludnione w ucieczce przed wyzyskiem (powstawanie skupisk ludności wolnej szczególnie na Ukrainie – patrz: Kozacy)
- Powstania chłopskie w XVI wieku, które były krwawo tłumione przez szlachtę
- Powstanie silnego rozwarstwienia majątkowego szlachty i nie-szlachty, dominacja tej pierwszej w handlu (a tym samym osłabienie siły stanu mieszczańskiego)
- Upadek patriotyzmu u chłopów i powstanie mitu o wyłącznej odpowiedzialności szlachty za sprawy bezpieczeństwa narodu
- Utrata zysków dla miast, które wcześniej korzystały na handlu ze wsiami (z powodu braku pieniędzy), a w wyniku tego powolny upadek gospodarczy dużej ilości miasteczek
- Rozwój kultury sarmackiej

Zobacz też:


- Czynsz
- Dziesięcina
- Refeudalizacja
- Renta pieniężna
- Rewolucja cenowa
- Rzeczpospolita Szlachecka Kategoria:Historia gospodarcza Polski Kategoria:Historia prawa polskiego

Czarna śmierć

-1351]] Czarną śmiercią jest nazywana wielka epidemię dżumy, która spustoszyła średniowieczną Europę w XIV wieku, zabijając jak się ocenia około 1/3 ludności tego kontynentu. Nazwa pochodzi od pojawiających się rozległych zmian martwiczo-zgorzelinowych w skórze, przyjmujących ciemną barwę. Pierwszy przypadek odnotowano w październiku 1347 roku, w sycylijskim porcie Messyna. Ogniskiem zakażenia było kilkanaście okrętów z Morza Czarnego, które zawinęły wtedy do portu (byli to uciekinierzy Kaffy na Krymie). Szczury, które znajdowały się na pełnych trupów pokładach, rozbiegły się po mieście roznosząc dżumę, zwaną inaczej morową zarazą lub czarną śmiercią.

Rozprzestrzenianie się zarazy

Obecnie przypuszcza się, że ogniskiem choroby była Azja Środkowa, gdzie epidemia dżumy wybuchła mniej więcej 20 lat wcześniej. Wraz z wyprawami kupieckimi, a także z przemierzającymi świat armiami, choroba opanowała Azję Wschodnią i Południową. Następnie dotarła na Bliski Wschód i do Afryki Północnej. Dopiero stąd zawędrowała do Europy, na statkach genueńczyków uciekających z Kaffy na Półwyspie Krymskim (genueńskiej faktorii handlowej) przed Tatarami. W 1346 r. oblegający ten port Tatarzy przy pomocy katapult wrzucali za mury miasta zwłoki zmarłych na tę chorobę (jest to jeden z pierwszych przypadków użycia broni biologicznej). broni biologicznej r. - patrona dżumy (kosciół Marii Panny Zwycieskiej w Pradze)]] Ponieważ ówczesne miasta europejskie warunkami higienicznymi nie różniły się od współczesnych slumsów, choroba rozprzestrzeniała się szybko, tym bardziej, że nie zawsze nadążano z chowaniem zmarłych. Higiena, jaką znamy dzisiaj, nie mieściła się w pojęciach kulturowych ludzi tamtej epoki. Zaraza nie wybierała, umierali biedni i bogaci, starzy i młodzi. Gdy zawodziły wymyślne leki, kierowano modły do Boga i św. Rocha, który był patronem tej choroby. Gdy i to nie pomagało, bogaci uciekali w inne rejony, roznosząc chorobę po nowych miastach, a biedni popadali w prostrację. Nieumiejętność rozróżnienia między rodzajami dżumy sprawiała, że nie można było przewidzieć, kto przeżyje, a kto umrze. Dżuma dymienicza dawała szansę przeżycia, dżuma płucna i posocznicowa były jednoznaczne z wyrokiem śmierci. Nikt jednak nie znał przyczyny choroby i powszechnie uważano ją za karę boską. Pandemia czarnej śmierci do końca 1348 roku rozszerzyła się na Hiszpanię, Francję i Anglię, w następnych latach opanowała większość Europy i wygasła około 1351 roku. Choroba spustoszyła dzisiejszą Europę zachodnią, a głównie miasta portowe. W ten sposób dotarła do Gdańska i na Pomorze. Stosunkowo mniejszy zasięg miała w Europie Środkowej, w tym także w Polsce. W czasie czarnej śmierci zmarło wiele osobistości, m.in. ukochana Petrarki - Laura. Opisowi czarnej śmierci poświęcone są pierwsze strony sławnego Dekamerona Giovanniego Boccaccio, który był świadkiem tych wydarzeń. Równie interesujący opis zarazy, choć z innej już epoki, można znaleźć w Dżumie Alberta Camusa. Alberta Camusa, XVII w.)]] Olbrzymia liczba zmarłych spowodowała paraliż gospodarczy Europy (w niektórych jej rejonach zmarło nawet 80 % populacji). W niektórych krajach nawet 1/3 ziemi leżała odłogiem. Niedobór rąk do pracy spowodował wzrost kosztów pracy, zachwianie układów społecznych i przyspieszył koniec systemu feudalnego. Jednym ze skutków epidemii dżumy stał się rozwój papiernictwa, spowodowany dużą ilością materiału do jego produkcji, jakim były szmaty z odzieży osób zmarłych. Epidemie dżumy pojawiały się już wcześniej w Europie (prawdopodobnie jednym z pierwszych jej opisów był podany przez Tukidydesa dotyczący tzw. „dżuma ateńska” w 430 r. p.n.e.), a także co pewien czas po zakończeniu epidemii z lat 1347-1351.
- 1382 - Anglia
- początek XVII wieku (Gdańsk 18 tys. ofiar, a Londyn 35 tys.) Symbolem epidemii dżumy był charakterystyczny ubiór lekarzy, którzy zakładali specjalną maskę w kształcie dziobu, zawierającą olejki wonne, chroniące przed fetorem rozkładajacych sie zwłok. Zobacz też: kiła. ja:ペスト ko:흑사병 simple:Black Death Kategoria:Średniowiecze Kategoria:Choroby zakaźne

Islam

Islam (arab. الإسلام) — religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców. Szacuje się, że obecnie 1,2 miliarda ludzi (około 20% ludności świata) to wyznawcy islamu - głównie w Azji i Afryce. Słowo islam w języku arabskim oznacza poddanie się Bogu bądź poddanie się w sensie militarnym. Islam był początkowo religią ludów arabskich, jednak szybko rozprzestrzenił się na inne kontynenty. Za ostatniego proroka islam uznaje Muhammada, a za ostatnią objawioną księgę - Koran. Przed Mahometem Allah miał zesłać wielu innych proroków, wśród nich Adama, Abrahama, Mojżesza i Jezusa. Jednak zawarte w Koranie objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.

Wierzenia

Bóg w islamie On jest Bogiem jedynym Bogiem wiekuistym! Nie zrodził nikogo, ani też nie został zrodzony, a nikt nie jest Jemu równy. ( Tłumaczenie z Koranu, sura al-Ichlas) Według Muzułmanów Bóg jest wszechwiedzący, doskonały, jest źródłem wszelkiej wiedzy i sprawiedliwości, ma znajomość prawa doskonałego. Jest niepodobny do nikogo i niczego nie można z nim porównywać (islam zabrania przedstawiania go w jakiejkolwiek postaci). Wyznanie wiary Aby zostać muzułmaninem czyli 'poddanym Allahowi', należy wypowiedzieć wyznanie wiary tzw. szahade, która brzmi: "(Aszhadu anna) la ilaha illa Allah wa Muhammadan Rasulu li-Llah!", co oznacza: "(Oświadczam, że) nie ma bóstwa prócz Boga (Allaha), a Muhammad jest wysłannikiem Boga". Filary islamu W islamie sunnickim muzułmanin ma pięć obowiązków, zwanych pięcioma filarami islamu (Arkan ad-din, Arkan al-Islam): # Wyznanie wiary (شهادة, szahada) - Nie ma boga oprócz Allaha, a Muhammad jest Jego prorokiem. # Modlitwa (صلاة, salat) - odprawiana pięć razy dziennie, z twarzą zwróconą w stronę Mekki. # Jałmużna (زكاة, zakat) - określoną część swych dochodów muzułmanin ma obowiązek oddawać biednym. # Post (صوم, saum) - w ciągu dziewiątego miesiąca roku muzułmańskiego (ramadanu), muzułmanie muszą powstrzymywać się od jedzenia i picia od świtu do zachodu słońca. # Pielgrzymka do Mekki (حج, hadżdż) - muzułmanin musi ją odbyć przynajmniej raz w życiu, jeśli pozwala mu na to sytuacja materialna. Według szyitów nie są to filary islamu, lecz raczej zobowiązania, które powinien wziąć na siebie muzułmanin. Filary imanu (wiary) # Wiara w Allaha - jednego Boga, który nie posiada potomstwa # w Jego Anioły - np. anioła Dżibrila (Gabriela) lub Michaila (Michała) # w Jego Księgi - w Koran (także Torę i Ewangelię - choć nie oznaczają one dokładnie tego samego, co dla żydów i chrześcijan) # w Jego Proroków - np. w Proroka Muhammada, Jezusa, Mojżesza, Adama itd... # w Dzień Ostatni - czyli Dzień Sądu Ostatecznego, w którym ludzie będą osądzeni przez Boga # w przeznaczenie Państwo a islam W idealnym państwie muzułmańskim - kalifacie - religia, moralność oraz prawo państwowe są ze sobą nierozerwalnie związane. W praktyce w kręgu kultury islamu niektóre państwa zrównały prawo religijne z państwowym. W większości pozostałych islam uznawany jest za fundament państwa, zaś Koran za źródło prawa świeckiego. Tylko w niektórych krajach z większością muzułmańską przeprowadzono rozdział religii oraz państwa i z tego powodu w większości tych państw nie są respektowane zapisy Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ. Większość państw islamskich nie przestrzega zasady wolności słowa (zakaz krytyki religii) czy wolności sumienia (zakaz apostazji).

Muzułmanie na świecie

We współczesnym islamie można wyróżnić trzy główne nurty, których korzenie sięgają początków islamu. Są to:
- sunnizm
- charydżyzm
- szyizm Rozmieszczenie muzułmanów na świecie (kraje z populacją islamską ponad 10%, stan na rok 2000) szyizm - jasnozielony (skala po prawej)]]

Zobacz też


- architektura islamu
- glosariusz islamu
- pięć filarów wiary
- kalifat
- Asasyni

Linki islamskie

Muzułmańskie związki wyznaniowe, organizacje społeczne i gospodarcze


- [http://www.mzr.pl/ Muzułmański Związek Religijny] - związek wyznaniowy
- [http://www.islam.info.pl/ Liga Muzułmańska w R.P.] - związek wyznaniowy
- [http://www.islam.pl/ Związek Muzułmanów Polskich]
- [http://www.islam.org.pl/ Stowarzyszenie Studentów Muzułmańskich w Polsce]
- [http://www.muzulmanie.pl Światowe Zgromadzenie Młodzieży Muzułmańskiej] - strona polskiego i środkowoeuropejskiego oddziału WAMY
- [http://www.fundacja.info/ Fundacja na rzecz Islamu im. ŚZMM]
- [http://www.islam.com.pl Muzułmańskie Stowarzyszenie Kształtowania Kulturalnego]
- [http://www.islam.lublin.prv.pl/ Centrum Islamskie w Lublinie]
- [http://www.centrum.muzulmanie.pl/ Centrum Islamskie w Warszawie]
- [http://www.halalpoland.pl Ubój rytualny] - certyfikat 'halal' na terenie Podlasia

Muzułmańskie strony w języku polskim


- [http://www.planetaislam.com/ planetaislam.com] - pierwsza strona poświęcona szerzeniu islamu w Polsce
- [http://www.al-islam.com.pl/ Al-Islam] - druga strona poświęcona szerzeniu islamu w Polsce
- [http://www.sufischool.org/ostronie.htm Szkoła mistyków muzułmańskich]
- [http://www.islam-in-poland.org/ Portal Islam w Polsce] - portal informacyjny zbliżony poglądami do radykalnej Partii Wyzwolenia Islamskiego (Hizb ut-Tahrir)
- [http://www.islam-in-poland.blogspot.com/ Muzułmanie i Islam w Polsce] - wiadomości ze świata islamu, fatwy oraz reportaże - rozwojowa wersja Portalu Islam w Polsce
- [http://zahid.fm.interia.pl/ Antologia islamska] - wybór tekstów islamu i tekstów o islamie
- [http://www.hidayahonline.org/?page=audio&reciter=7/ Recytacje Koranu]
- [http://islamic.org.uk/polish/default.asp Rozpatrywanie islamu]
- [http://www.muzulmanka.pl Muzułmanka] - strona dla muzułmanek
- [http://www.muslim.pl Islam w Polsce Dzieciom] - strona dla dzieci, sekcja Portalu Islam w Polsce

Linki krytyczne wobec obecnych interpretacji islamu


- [http://www.islam.republika.pl Krytyczne spojrzenie na islam ]
- [http://religiapokoju.blox.pl "Religia pokoju i tolerancji" pierwszy polski e-book o islamie]

Linki do innych stron


- [http://www.arabia.pl Portal Arabia.pl]
- [http://www.kruszyniany.pl Najstarsze meczety w Polsce] ! ko:이슬람교 ms:Islam ja:イスラム教 simple:Islam th:ศาสนาอิสลาม

Azja

Azja – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu Oceanem Indyjskim i Australią od południa, oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja. Azję zamieszkuje 2/3 całej ludności świata. Wielkie regiony Azji
- Azja Zachodnia
  - Bliski Wschód
  - Kaukaz
  - Środkowy Wschód
- Azja Środkowa
- Azja Południowa (subkontynent indyjski)
- Azja Południowo-Wschodnia
- Daleki Wschód (Azja Wschodnia)
- Syberia (Azja Północna)
- Azjatyckie Tygrysy Państwa w Azji i ich Stolice to: Afganistan (Kabul), Arabia Saudyjska (Ar-Rijad), Armenia (Erewan), Azerbejdżan (Baku), Bahrajn (Al-Manama), Bangladesz (Dakka), Bhutan (Thimphu), Myanmar (była Birma) (Rangun), Brunei (Bandar Seri Begawan), Chiny (Pekin), Cypr (Nikozja), Filipiny (Manila), Gruzja (Tbilisi), Indie (Nowe Delhi), Indonezja (Dżakarta), Irak (Bagdad), Iran (Teheran), Izrael (Jerozolima - nieuznawane przez ONZ / Tel Awiw-Jafa), Japonia (Tokio), Jemen (Sana), Jordania (Amman), Kambodża (Phnom Penh), Katar (Ad-Dauha), Kazachstan (Astana), Kirgistan (Biszkek), Korea Południowa (Seul), Korea Północna (Phenian), Kuwejt (Kuwejt), Laos (Wientian), Liban (Bejrut), Malediwy (Male), Malezja (Kuala Lumpur), Mongolia (Ułan Bator), Nepal (Katmandu), Oman(Maskat), Pakistan (Islamabad), Rosja (Moskwa),Singapur (Singapur), Sri Lanka (Kolombo), Syria (Damaszek), Tadżykistan (Duszanbe), Tajlandia (Bangkok), Tajwan (Tajpej), Timor Wschodni (Dili), Turcja (Ankara), Turkmenistan (Aszchabad), Uzbekistan (Taszkent), Wietnam (Hanoi), Zjednoczone Emiraty Arabskie (Abu Zabi). Największym państwem Azji jest Rosja (wraz z częścią europejską), a najludniejszym Chiny.

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome Azja stanowi - po Europie - najbardziej rozczłonkowaną część świata. Średnia odległość od morza wynosi tu 756 km, maksymalnie ok. 2360 km. Są to wartości największe wśród wszystkich części świata, będące efektem przede wszystkim jej wielkiej rozciągłości równoleżnikowej i południkowej. Łączna długość linii brzegowej Azji wynosi 70,6 tys. km i ustępuje tylko Ameryce Północnej. Półwyspy zajmują prawie 1/5 (19,5%) powierzchni Azji. Największe z nich to: Półwysep Arabski (27330 tys. km², Półwysep Indochiński (2174 tys. km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (501 tys. km²), Tajmyr (400 tys. km²), Kamczatka (370 tys. km²) i Koreański (220 tys. km²). Wyspy zajmują stosunkowo niewiele, bo tylko 6,17% obszaru Azji. Jest jednak wśród nich największy na świecie Archipelag Malajski, zajmujący prawie 1,7 mln km² (z