Paleolit (zob. paleo, lit) - jedna z epok prehistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też epoką kamienia łupanego. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce).
Paleolit dzieli się na:
- paleolit dolny - (ok. 2-2,5 mln lat - ok. 120 tys. lat p.n.e.)
- paleolit środkowy - (ok. 120 tys. - ok. 40 tys. lat p.n.e.)
- paleolit górny - (ok. 40 tys. - ok. 14 tys. lat p.n.e.)
- paleolit późny - (ok. 14 tys. lat p.n.e. - 8 tys. lat p.n.e.)
Paleolit dolny
- (ok. 3 mln lat - ok. 100 tys. lat p.n.e.)
Paleolit dolny to okres trwający ok. 3 mln lat. W tym czasie, ok. 2,5 mln lat temu, przedstawiciele form przedludzkich zaczynają wytwarzać prymitywne narzędzia kamienne (narzędzia otoczakowe). Najstarsza znana kultura to kultura Olduvai rozwijająca się w północno-zachodniej Tanzanii; tam otoczaki i rozłupce znaleziono obok szczątków Homo habilis.
W Etiopii znaleziono narzędzia otoczakowe wyprodukowane prawdopodobnie ok. 2,5 mln lat temu przez Australopithecus afarensis. Świadczyłoby to o tym, że obok gatunków Homo także australopiteki posiadały umiejętność wytwarzania narzędzi. Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. Kultura Olduvai przetrwała ok. 2-1,5 mln lat i została zastąpiona przez kulturę aszelską. Z kulturą aszeleską wiąże się umiejętność wznoszenia pierwszych schronień mieszkalnych. Ok. 1 mln lat temu znikają z powierzchni Ziemi ostatnie australopiteki, od tego momentu Ziemię zamieszkuje szybko rozprzestrzeniający się rodzaj Homo.
Ekspansja Homo
Około 1,8 mln lat temu rozpoczyna się wielka migracja gatunku Homo z Afryki, początkowo do Azji i Europy, później na pozostałe kontynenty. Najstarsze znaleziska z tego okresu pochodzą z Gruzji (1,7 mln lat), Chin (1,9 mln lat), Hiszpanii (1,2 mln lat) i z Izraela (900 tys. lat temu). Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. W Europie kultura ta pojawia się dopiero ok. 500 tys. lat temu. Około 200 tys. lat temu pojawiła się kultura mustierska i trwa do ok. 40 tys. lat temu.
Zdobycze ewolucyjne
- australopiteki zdobywają umiejętność posługiwania się najprostszymi narzędziami narzędzia otoczakowe - formy przedludzkie ewoluują, co prowadzi do powstania rodzaju Homo - człowiek paleolitu rozwija umiejętność posługiwania się narzędziami, powstaje pierwszy przemysł otoczakowy (kultura Olduvai)
- człowiek zaczyna się rozprzestrzeniać na inne kontynenty
- człowiek zaczyna szukać schronienia przed niesprzyjającymi warunkami zewnętrznymi - wykorzystuje jaskinie i zaczyna budować pierwsze schronienia
- człowiek poznaje przydatność ognia
Paleolit środkowy
- (ok. 120 tys. - ok. 40 tys. lat p.n.e.)
W paleolicie środkowym paleoantropy (Homo sapiens neanderthalensis) udoskonaliły techniki obróbki kamienia, używały broni miotanej (dzidy, oszczepy) i stworzyły zalążki kultury duchowej, obrządek pogrzebowy, przechowywanie czaszek przodków, rytualny kanibalizm.
Paleolit górny
- (ok. 40 tys. - ok. 14 tys. lat p.n.e.)
W paleolicie górnym pojawiły się neoantropy (Homo sapiens fossilis) odpowiadające zarówno pod względem budowy fizycznej jak i potencjalnych możliwości umysłowych człowiekowi współczesnemu.
Nastąpił wówczas gwałtowny rozwój technik krzemieniarskich, rozkwitł przemysł rogowy i kościany, rozpoczęto stosowanie wyszukanych strategii myśliwskich i nowych form budownictwa mieszkalnego. Powstała sztuka, plastyka figuralna, zdobnictwo i ornamentyacja na narzędziach.
Prehistoria, prahistoria (łac.pre - przedrostek oznaczający uprzedniość, "przed", "wcześniej") to najdłuższy okres dziejów ludzkości - od pojawienia się człowieka na Ziemi do powstania pisma. Badanie tego okresu możliwe jest jedynie metodami archeologicznymi. Na terenach Afryki zaczyna się około 4 milionów lat temu razem z pojawieniem się pierwszych człowiekowatych, na terenie Europy około 1 miliona lat temu, natomiast na innych terenach z momentem pojawienia się tam człowieka. Dzieli się na sześć podstawowych epok:
- paleolit - (ok. 4,5 mln lat - ok. 8000 p.n.e.)
- mezolit - (ok. 11000 - ok. 7000 p.n.e.)
- neolit - (ok. 8800 - ok. 2000 p.n.e.)
- eneolit - (ok. 7000 - ok. 1800 p.n.e.)
- epoka brązu - (ok. 6500 - ok. 800 p.n.e.)
- epoka żelaza - (ok. 5000 p.n.e. - ok. 1200 n.e.)
Prehistoria (prahistoria) kończy się wraz z wynalazkiem pisma, co dla każdej kultury działo się w innym momencie. Niektóre kultury nie poznały nigdy pisma i te, które żyją w ten sposób obecnie, lub żyły tak do niedawna, noszą nazwę kultur pierwotnych.
Badaniem prehistorii (prahistorii) zajmuje się: archeologia i archeologia pradziejowa. Szczególnym jej działem, zajmującym się badaniem szczątków kostnych wymarłych człekokształtnych i człowiekowatych jest paleoantropologia i antropologia fizyczna.
Linki zewnętrzne:
- [http://archeo.amu.edu.pl/ Strona internetowa Instytut Prahistorii]
- [http://www.pma.it.pl/]
- [http://kza.muzarp.poznan.pl/ Strona internetowa - Muzeum Archeologicznego w Poznaniu]
- [http://www.archeo.uw.edu.pl/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.ma.krakow.pl/ Strona internetowa]
- [http://www3.uj.edu.pl/Arch/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.historycy.org/Archeologia_i_bractwa-f59.html Forum Archeologia]
Zobacz też: australopiteki, historia, prehistoria odkryć geograficznych, religie prehistoryczne, stanowisko archeologiczne, sztuka prehistoryczna.
-
Narzędzie
Narzędzie to przedmiot służący do bezpośredniego oddziaływania w procesie pracy na przedmiot pracy. Narzędzie pozwala wykonać to, czego przeciętny człowiek nie byłby w stanie wykonać gołymi rękami.
Jednym z kryteriów podziału procesów cywilizacyjnych jest rodzaj materiałów używanych na narzędzia:
- epoka kamienia: narzędzia były wykonywane z kości i rogów zwierząt, z drewna, kamienia,
- epoka brązu: ok. 2000 p.n.e. zaczęto stosować narzędzia miedziane i brązowe,
- epoka żelaza: ok. 1000 p.n.e. weszły w użycie narzędzia żelazne.
Najwcześniejszymi narzędziami były kije, kamienie, kości w postaci naturalnej, dobierane odpowiednio do zamierzeń. Następnie zaczęto narzędziom nadawać formy lepiej dostosowujące je do potrzeb. Na przestrzeni wieków nastąpiło ogromne zróżnicowanie narzędzi, dostosowywanych do różnorodnych rzemiosł i gałęzi przemysłu.
Zależnie od wybranego kryterium rozróżnia się narzędzia:
- według dostosowania do zadań:
- uniwersalne
- specjalne
- według rodzaju napędu:
- ręczne
- maszynowe (do pracy na obrabiarkach)
- według przeznaczenia:
- nazywane od rodzaju obróbki: np. tokarskie, ślusarskie, kuźnicze
- nazywane od profesji użytkownika: np. szewskie, krawieckie, stolarskie
- nazywane od rodzaju obrabianego materiału: np. do metalu (stali), do drewna
- nazywane od sposobu obróbki: np. skrawające, ścierne
specjalną grupę stanowią
- narzędzia pomiarowe
Narzędzia otoczakowe - okrągłe kamienie używane jako narzędzia do prostej obróbki jedzenia przez formy przedludzkie i pierwszych przedstawicieli gatunku ludzkiego. Z rozłupanych na dwie części otoczaków powstawały rozłupce o ostrych brzegach. Narzędzia otoczakowe związane są przede wszystkim ze stanowiskami archeologicznymi w wąwozie Olduvai.
Zobacz też: kultury paleolituKategoria:Archeologia
Kultura Olduvai
Kultura Olduvai najstarsza kultura paleolitu, jej nazwa pochodzi od wąwozu w północno-zachodniej Tanzanii, przy granicy parku narodowego Serengeti, w prowincji Arusha.
W 1959Louis i Mary Leakey odkryli w tym miejscu szczątki pierwszych człowiekowatych obok prymitywnych narzędzi. Dalsze badania ewolucji człowieka wykazały, że zdolność wytwarzania narzędzi posiadały już australopiteki.
Prymitywne narzędzia jakimi posługiwali się praludzie w kulturze oldowajskiej to jedynie prymitywnie otoczaki wykonywane na jeden z trzech sposobów:
# odbicie odłupków tylko z jednej strony, w wyniku czego krawędź tnąca powstawała na przecięciu pierwotnej, naturalnej powierzchni kamienia;
# naprzemialnegłe odbijanie odłupków, przez co tworzyły sie dwie powierzchnie odbić a na ich zrębie bardzo ostra krawędź tnąca;
# łuczczenie otoczaka opartego na twardej podkładce przez obijanie drugim kamieniem. W wyniku takieo obijania powstawał nacinak o dwóch przeciwległych krawędziach tnących. Ten typ narzędzi nazwano łuszczniami;
Od stanowiska archeologicznego w wąwozie Olduvai powstała nazwa kultury pradziejowej, do której zaliczono podobne prymitywne narzędzia znalezione na obszarze Etiopii, Mozambiku, Transwalu i Zimbabwe.
Zobacz też: kultury paleolitu, prehistoria.
Kategoria:Archeologia
Australopiteki - najstarsze istoty przez większość naukowców zaliczane do podrodziny człowiekowatychHomininae; czasem też umieszczane w samodzielnej podrodzinie Australopitecithecinae. Żyły 4,5-2 mln lat temu (wczesny plejstocen), początkowo w Afryce Wschodniej, na terytorium Wielkich Rowów Afrykańskich (Great Rift Valley) - tam naukowcy doszukują się kolebki ludzkości - później także w Afryce Południowej i Środkowej. Charakteryzowały się masywną szczęką, mocnym uzębieniem, ale już krótkimi kłami - umożliwiało to poziomy ruch trący i świadczy o przewadze twardego pokarmu roślinnego. Posiadały stopy o nieprzeciwstawnym paluchu (jak u człowieka), były przystosowane do chodzenia w pozycji pionowej.
Pierwszym odkrytym przedstawicielem australopiteków jest istota odkryta przez
Raymonda Darta (raport z 1925 roku).
Obecna nasza wiedza o australopitekach pozwoliła na
sklasyfikowanie ich w 8 grupach, przy czym liczba ta stale ulega zmianie:
# Australopithecus anamensis (syn. Ardipithecus anamensis). W 1965 Bryan Patterson w Kanapoi nad jeziorem Turkana w Kenii odkrył najstarszy gatunek australopiteka, datowanego na 4 mln lat. Dopiero w 1995 został on rozpoznany i zakwalifikowany przez kenijską paleontropolog Meave Leakey jako Australopithecus anamensis.
#Australopithecus bahrelghazali
#Australopithecus afarensis. Drugim gatunkiem dużo lepiej znanym jest Australopithecus afarensis, odkryty w 1973 przez Donalda Johansona w Afar, w Etiopii i datowany na 3,6 - 3 mln lat. Najsłynniejszą jego przedstawicielką jest "Lucy".
#Australopithecus africanus. Trzecim gatunkiem jest Australopithecus africanus żyjący między 3 a 2 mln lat temu. Odkrył go Raymond Arthur Dart (1893-1982) w Taungs w RPA w roku 1924. W 1936 r., ciągle w RPA, Robert Broom odkrył czaszkę "Pani Ples" o tych samych charakterystykach, co znalezisko Darta, potwierdzając tym istnienie australopiteków na południu Afryki.
#Australopithecus garhi. Nowy, odkryty w Bouri (Etiopia) w 1997 przez Yohannesa Haile-Selassie Australopithecus garhi żył także 2,5 mln lat temu.
#Paranthropus aethiopicus (lub Australopithecus aethiopicus). Odkryty przez Alana Walkera w 1985Australopithecus aethiopicus, odkryty w Kenii, żył 2,5 mln lat temu, blisko zachodniego brzegu jeziora Turkana. Jego czaszka miała pojemność ok. 410 cm3.
#Paranthropus boisei (lub Australopithecus boisei). Mary Leakey dokonała wielu ważnych odkryć rozpoczynając swoją prace już w latach 30. u boku męża Louisa Seymoura Leakeya. Między innymi w 1959 odkryła w Olduvai słynnego "Zinja", skatalogowanego jako OH 5, należącego do Australopithecus boisei.
#Paranthropus robustus (lub Australopithecus robustus). Kolejnym gatunkiem jest Australopithecus robustus. Został on odkryty przez Gerta Terblanche w 1938 w Kromdraai (RPA). Do tego gatunku zalicza się "Twiggy" znaleziona w 1968.
Na wielu stanowiskach odkrywane są co roku nowe fragmenty naszych przodków i nasza wiedza na temat człowieka kopalnego ulega ciągłym poprawkom. Jak podają naukowcy - spenetrowano zaledwie 5% terenów, więc można się spodziewać jeszcze wielu sensacyjnych odkryć. Żuchwa australopiteka, odkryta ostatnio na północy Czadu, świadczy o tym, że hominidy opanowały część Afryki już ponad 3 mln lat temu. Rekonstrukcja procesów biologicznych, które doprowadziły do powstania gatunków dwunożnych istot o wyprostowanej sylwetce nie daje jeszcze pełnego obrazu antropogenezy.
Najstarsze odkryte ślady naszych przodków prowadzą aż do trzeciorzędu (65 - 1,8 mln lat temu). W paleogenie ewoluowały naczelne (Primates), od nich pochodzą małpy wąskonose (Catarrhini). W neogenie żyły parapiteki (Parapithecus) i driopiteki (Dryopithecidae) - antenaci małp małp człekokształtnych (Pongidae). Około 14 mln lat temu żyły ramapiteki (Ramapithecus). Linia człowiekowatych (Hominidae) oddzieliła się od nich w pewnym momencie, nie wiadomo jeszcze kiedy, ale nie mniej niż 10 mln lat temu, a nastąpiło to w Afryce.
Pierwszą, i jedyną do niedawna, znaną człowiekowatą istotą dwunożną był Ardipithecus ramidus, znaleziony w latach 70. XX w., w Aramis (Etiopia). Jego szczątki pochodzą sprzed ok. 4,5 mln lat. W 2001 Yohannes Haile-Selassie z uniwersytetu Berkeley odkrył w Etiopii najstarszego przedstawiciela tego gatunku, którego nazwał Ardipithecus ramidus kadabba. Jest on datowany na 5,6 - 5,8 mln lat.
Ok. 4,5 mln lat temu pojawiły się także australopiteki, uważane za naszych bezpośrednich antenatów i ta data została uznana za początek paleolitu.
W 2000 Brigitte Senut i Martin Pickford odkryli w Kenii Orrorin tugenensis datowanego na 5,7 - 6,1 mln lat. Prasa nazwała go "człowiekiem milenijnym" ("Millennium Man"). Wydaje się, że był on bardziej zaawansowany ewolucyjnie od ardipiteka. Możliwe, że to odkrycie przesunie początek paleolitu o milion lat wstecz.
Równolegle z australopitekami, ok. 3,5 - 3,2 mln lat temu, żyły także Kenyanthropus, odkryte w 1999 przez Meave Leakey nad jeziorem Turkana. 2,5 mln lat temu pojawiły się pierwsze osobniki gatunku homo. Po ostatnich odkryciach przyjmuje się, że do hominidów należą:
:1. Orrorin
:2. Ardipithecus
:3. Australopithecus (łącznie z Paranthropus)
:4. Kenyanthropus
:5. Homo
Spotykane synonimy
(A. oznacza Australopithecus, a P. oznacza Paranthropus):
- Australopithecus prometheus - A. africanus - Australopithecus transvaalensis - A. africanus - Hemanthropus chinensis: jeszcze nie ocenione w szczegółach wykopalisko z Chin
- Meganthropus africanus - A. africanus - Meganthropus palaeojavanicus - A. palaeojavanicus lub P. palaeojavanicus - Paraustralopithecus aethiopicus - A. africanus - Paranthropus crassidens - A. robustus lub P. robustus - Paranthropus robustus boisei - A. robustus lub P. boisei - Plesianthropus transvaalensis - A. africanus - Praaustralopithecus - pochodząca z Etiopii praforma bądź forma wstępna australopiteków
- Zinjanthropus boisei - A. robustus lub P. boisei
Zobacz też: antropologia, archeologia, prehistoria.
Kategoria:paleoantropologiaKategoria:Człowiekowateja:アウストラロピテクス属
Kultura aszelska
Kultura aszelska - jedna z najstarszych kultur paleolitu, występująca na terenach Afryki, Azji i Europy rozpoczęła się około 350 tys. lat temu i na niektórych terenach trwała aż do mniej więcej 50 tys. lat temu. Nazwa pochodzi od francuskiej miejscowości Saint-Acheul położonej nieopodal Amiens. Starszą kulturą od aszelskiej jest kultura abwilska. Artefakty kultury aszelskiej moga być dziełem trzech gatunków: australopiteka, człowieka zręcznego (Homo habilis) i człowieka wyprostowanego (H. erectus).
Polska
W Polsce najstarsze zabytki wyrobów ludzkich pochodzą z okresu aszelskiego. Pięściaki będące wytworem tej kultury znaleziono między innymi w okolicach Raciborza. Zabytki te zdają się świadczyć, że dopiero w tym czasie pojawiły się na naszych ziemiach pierwsze gromady ludzi, prawdopodobnie z Francji, co widać z podobieństwa między artefaktami znajdowanymi u nas a aszelskimi zabytkami francuskimi.
Zobacz też: kultury paleolitu, sztuka prehistoryczna, historia, prehistoriaKategoria:AntropologiaKategoria:Archeologia
granica Europa-Azja
Powierzchnia Europy: 10.521.324 km2, (5,96 mln km2 z wyspami, ale bez europejskiej części Rosji)
Liczba ludności Europy: około 584 mln (połowa 2002, szac. UE, bez
europejskiej części Rosji)
Rozciągłość równoleżnikowa: 5600 km
Rozciągłość południkowa: 4200 km
Długość wybrzeży: 38 tys. km
Średnia wysokość terenu: 340 m n.p.m.
Najwyższy szczyt w Europie: Mont Blanc (4807 m n.p.m.)
Najniższy punkt w Europie: na wybrzeżu Morza Kaspijskiego (-28 m p.p.m.)
Najdłuższa rzeka w Europie: Wołga 3530 km
Średnia gęstość zaludnienia: 64 osoby/km2
Największe miasta w Europie: Londyn, Paryż, Moskwa
Najdalej wysuniętymi krańcami Europy rozumianej jako część świata są:
- na północ - Wyspa Rudolfa w archipelagu Ziemia Franciszka Józefa - na południe - wyspa Gavdos - na wschód - Przylądek Flissingski na Nowej Ziemi - na zachód - skały w pobliżu wyspy Flores na Azorach
Najdalej wysuniętymi krańcami Europy kontynentalnej są:
- na północ - przylądek Nordkyn (Norwegia)
- na południe - przylądek Marroquí (Hiszpania)
- na wschód - ujście Bajdaraty do Zatoki Bajdarackiej (Rosja)
- na zachód - przylądek Roca (Portugalia)
Największe obszarowo państwo w Europie: Rosja (nawet biorąc pod uwagę tylko
jej europejską część)
Wraz z Azją Europa tworzy Eurazję, stanowiąc jej 1/5
położoną najbardziej na zachód, będąc jednocześnie jej największym półwyspem.
- Irlandia Północna:
strony konfliktu: IRA- państwo brytyjskie.
cel IRA: przyłaczenie Irlandii Północnej do Irlandii.
forma walki: zamachy terrorystyczne.
- Kraj Basków:
strony konfliktu: ETA - Państwo hiszpańskie.
cel ETA: oderwanie Kraju Basków od Hiszpanii.
formy walki: zamachy terrorystyczne.
- Była Jugosławia:
strony konfliktów: narody zamieszkujące byłą Jugosławię.
cel: utworzenie odrębnych państw.
forma walki: otwarte konflikty zbrojne.
- Czeczenia:
strony konfliktu: Czeczenia- Rosja.
cel Czeczenów: utworzenie odrębnego państwa.
forma walki: otwarty konflikt zbrojny, zamachy terrorystyczne .
Kultura mustierska jest jedną z kultur środkowego paleolitu, występujących na terenie Europy, także w Polsce. Nazwa pochodzi od miejscowości Le Moustier w departamencie Dordogne (Francja).
Kultura mustierska była wytworem człowieka neandertalskiego, w czasie jej trwania pojawiły się pierwsze pochówki zmarłych. Na terenie Polski ślady tej kultury odkryto w jaskiniach: Raj, Ciemnej, Mamutowej, Nietoperzowej i Okiennik, a także na Płaskowyżu Głubczyckim i w okolicach Krakowa oraz Wrocławia.
Z pozostałości tej kultury warto wymienić ręczne ostrza, skrobacze do skór. Obecność pochówków i ślady obrzędów świadczą o istnieniu jakiejś formy religii czy magii.
Zobacz też: prehistoria, człowiekowate, kultury paleolituKategoria:Archeologia
Neandertalczyk
Neandertalczyk (Homo sapiens neanderthalensis, człowiek neandertalski) - podgatunek człowieka rozumnego; ostatnio coraz częściej uważany za osobny gatunek H. neanderthalensis. Żył w środkowym plejstocenie. Kulturę europejskiego odłamu neandertalczyków określa się jako kulturę mustierską. Prawdopodobnie wywodził się od Homo heidelbergensis lub gatunku z nim blisko spokrewnionego.
Neandertalczycy posiadali duże mózgi i zamieszkiwali zachodnią Azję i Europę przez ponad 200 tys. lat, w okresie dużych wahań klimatycznych, wykazywali przystosowania do zimnego klimatu. Jedna z hipotez na temat ich wyginięcia mówi, że nie wytrzymali presji konkurencyjnej ze strony człowieka.
Trwają spory czy neandertalczycy mogli się krzyżować się ze współczesnymi sobie (Homo sapiens). Analiza zmienności mitochondrialnegoDNA człowieka współczesnego i porównanie jej z sekwencjamiDNAmitochondrialnego neandertalczyków wskazuje, że współczesne populacje ludzkie nie zawierają genów neandertalczyka. To silnie wskazuje, że neandertalczyk był osobnym, rozumnym gatunkiem ludzkim, lecz nie stanowi argumentu rozstrzygającego.
Jednym z pierwszych dowodów istnienia neandertalczyka był wykopany w 1856 roku w niemieckim Neanderthalu niekompletny szkielet istoty podobnej do człowieka, ale o ciężkiej budowie i grubym wale nadoczodołowym. Była to niewątpliwie istota człowiekowata, jednakże tak wybitnie różniąca się od człowieka współczesnego, że uznano ją za znacznie bardziej od niego pierwotną. Przyrodnicze książki z tego okresu pełne są artystycznych rekonstrukcji ukazujących neandertalczyków jako istoty włochate i ociężałe, niewiele różniące sie wyglądem od małp, o tępym wyrazie twarzy.
Człowiek z Neandertalu praktykował pochówek rytualny swych zmarłych. We Francji, w grocie La Chapelle-aux-Saints odkryto płytki grób ze szkieletem w pozycji embrionalnej, pokrytym czerwoną ochrą. Obok ciała pozostawiono: narzędzia, kwiaty, jajka i mięso. Świadczy to o początkach wiary w życie pozagrobowe i istnieniu praktyk religijno-magicznych.
Paleolit (zob. paleo, lit) - jedna z epok prehistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też epoką kamienia łupanego. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce).
Paleolit dzieli się na:
- paleolit dolny - (ok. 2-2,5 mln lat - ok. 120 tys. lat p.n.e.)
- paleolit środkowy - (ok. 120 tys. - ok. 40 tys. lat p.n.e.)
- paleolit górny - (ok. 40 tys. - ok. 14 tys. lat p.n.e.)
- paleolit późny - (ok. 14 tys. lat p.n.e. - 8 tys. lat p.n.e.)
Paleolit dolny
- (ok. 3 mln lat - ok. 100 tys. lat p.n.e.)
Paleolit dolny to okres trwający ok. 3 mln lat. W tym czasie, ok. 2,5 mln lat temu, przedstawiciele form przedludzkich zaczynają wytwarzać prymitywne narzędzia kamienne (narzędzia otoczakowe). Najstarsza znana kultura to kultura Olduvai rozwijająca się w północno-zachodniej Tanzanii; tam otoczaki i rozłupce znaleziono obok szczątków Homo habilis.
W Etiopii znaleziono narzędzia otoczakowe wyprodukowane prawdopodobnie ok. 2,5 mln lat temu przez Australopithecus afarensis. Świadczyłoby to o tym, że obok gatunków Homo także australopiteki posiadały umiejętność wytwarzania narzędzi. Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. Kultura Olduvai przetrwała ok. 2-1,5 mln lat i została zastąpiona przez kulturę aszelską. Z kulturą aszeleską wiąże się umiejętność wznoszenia pierwszych schronień mieszkalnych. Ok. 1 mln lat temu znikają z powierzchni Ziemi ostatnie australopiteki, od tego momentu Ziemię zamieszkuje szybko rozprzestrzeniający się rodzaj Homo.
Ekspansja Homo
Około 1,8 mln lat temu rozpoczyna się wielka migracja gatunku Homo z Afryki, początkowo do Azji i Europy, później na pozostałe kontynenty. Najstarsze znaleziska z tego okresu pochodzą z Gruzji (1,7 mln lat), Chin (1,9 mln lat), Hiszpanii (1,2 mln lat) i z Izraela (900 tys. lat temu). Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. W Europie kultura ta pojawia się dopiero ok. 500 tys. lat temu. Około 200 tys. lat temu pojawiła się kultura mustierska i trwa do ok. 40 tys. lat temu.
Zdobycze ewolucyjne
- australopiteki zdobywają umiejętność posługiwania się najprostszymi narzędziami narzędzia otoczakowe - formy przedludzkie ewoluują, co prowadzi do powstania rodzaju Homo - człowiek paleolitu rozwija umiejętność posługiwania się narzędziami, powstaje pierwszy przemysł otoczakowy (kultura Olduvai)
- człowiek zaczyna się rozprzestrzeniać na inne kontynenty
- człowiek zaczyna szukać schronienia przed niesprzyjającymi warunkami zewnętrznymi - wykorzystuje jaskinie i zaczyna budować pierwsze schronienia
- człowiek poznaje przydatność ognia
Paleolit środkowy
- (ok. 120 tys. - ok. 40 tys. lat p.n.e.)
W paleolicie środkowym paleoantropy (Homo sapiens neanderthalensis) udoskonaliły techniki obróbki kamienia, używały broni miotanej (dzidy, oszczepy) i stworzyły zalążki kultury duchowej, obrządek pogrzebowy, przechowywanie czaszek przodków, rytualny kanibalizm.
Paleolit górny
- (ok. 40 tys. - ok. 14 tys. lat p.n.e.)
W paleolicie górnym pojawiły się neoantropy (Homo sapiens fossilis) odpowiadające zarówno pod względem budowy fizycznej jak i potencjalnych możliwości umysłowych człowiekowi współczesnemu.
Nastąpił wówczas gwałtowny rozwój technik krzemieniarskich, rozkwitł przemysł rogowy i kościany, rozpoczęto stosowanie wyszukanych strategii myśliwskich i nowych form budownictwa mieszkalnego. Powstała sztuka, plastyka figuralna, zdobnictwo i ornamentyacja na narzędziach.
Niż Środkowoeuropejski (31) - prowincja fizycznogeograficznaEuropy.
Niż Środkowoeuropejski stanowi pas nizin, leżących na północ od Średniogórza Niemieckiego, Masywu Czeskiego i Wyżyn Polskich a na południe od mórz Północnego i Bałtyckiego. O ile północna i południowa granica Niżu są jasno określone przez pasma gór i wybrzeża mórz, o tyle jego granica zachodnia, a zwłaszcza wschodnia, nie mają wyraźnego wyznacznika i są przedmiotem dyskusji. Według najczęściej spotykanej klasyfikacji do Niżu Środkowoeuropejskiego zalicza się, licząc od zachodu, Nizinę Flandryjską, Nizinę Holenderską, Nizinę Niemiecką, Półwysep Jutlandzki wraz z wyspami duńskimi, Nizinę Polską oraz Nizinę Pruską. Tak rozumiany Niż Środkowoeuropejski ma kształt klina o długości około 1500 km i szerokości od 150 km na zachodzie do 350 km na wschodzie. Na wschodzie przedłużeniem Niżu Środkowoeuropejskiego jest wielki Niż Wschodnioeuropejski, kończący się na Uralu.
Niż Środkowoeuropejski leży na obszarze wielkiego zapadliska tektonicznego, które w mezozoiku i w trzeciorzędzie zostało zapełnione osadami, a następnie w czwartorzędzie zostało pokryte utworami polodowcowymi. Starsze podłoże krystaliczne wychodzi na powierzchnię tylko na północnej i południowej krawędzi Niżu.
Rzeźba przeważającej części powierzchni Niżu została ukształtowana podczas zlodowaceniaplejstoceńskiego przez lodowiecskandynawski. Na obszarach Niżu, do których sięgnęły tylko starsze zlodowacenia, rzeźba ta została już zatarta, jednak istnieje dotychczas na obszarach Niżu duńskiego, niemieckiego i polskiego. Przez Niż przebiega równoleżnikowo kilka pasm moren czołowych, odzwierciedlających poszczególne stadia zlodowacenia. Po wewnętrznych stronach moren czołowych ciągną się pagórkowate powierzchnie moren dennych, zajęte dziś głównie przez pojezierza (Meklemburskie, Pomorskie, Mazurskie). Po zewnętrznych stronach moren czołowych leżą wielkie równiny sandrowe, przed którymi biegną pradoliny. Rzeźba Niżu nie jest więc monotonna.
Płaskość powierzchni Niżu umożliwia masom morskiego powietrza z zachodu daleko na wschód. Zachodnia część Niżu ma klimat oceaniczny, zaś wschodnia - przejściowy między klimatem oceanicznym a kontynentalnym.
Charakter sieci rzecznej Niżu Środkowoeuropejskiego jest zdeterminowany przez dwa czynniki: rzeźbę polodowcową i nachylenie powierzchni na północ. Rzeki Niżu płyną więc z południa na północ, jednak zmieniają kierunek na bardziej równoleżnikowy (zachodni) tam, gdzie korzystają z sieci pradolin. Odcinki południkowe stanowią natomiast przełomy przez wały morenowe. Reżim rzek Niżu jest typowo atlantycki na zachodzie i staje się coraz bardziej wschodnioeuropejski w miarę posuwania się na wschód.
Pierwotną formacją roślinną Niżu Środkowoeuropejskiego były lasy - na zachodzie liściaste (bukowe i dębowe), na wschodzie mieszane iglasto-liściaste (z udziałem sosny i świerka). Na terenach piaszczystych ustępowały miejsca borom sosnowym i wrzosowiskom. Stan ten został niemal zupełnie zmieniony wskutek długotrwałej działalności człowieka - dziś puszcze mają charakter reliktowy, zwłaszcza na zachodzie Niżu.
Kategoria: Geografia Europy
Kultura magdaleńska
Kultura magdaleńska jest jedną z kultur późnego paleolitu, występującą w Europie zachodniej i środkowej. Nazwa wywodzi się od miejscowości La Madeleine, w departamencie Dordogne (Francja).
Kultura magdaleńska charakteryzowała się dość wyrafinowaną produkcją narzędzi z krzemienia, rogu i kości. Z tego okresu pochodzi na przykład igła kościana z uszkiem. Do kultury magdaleńskiej zaliczają się odkryte w jaskiniach, głównie Francji i Hiszpanii, monumentalne przykłady malarstwa naskalnego w jaskiniach: Altamira, Lascaux, Font-de-Gaume i inne.
Zobacz też: historia, prehistoria.
Kategoria:Archeologia
Rolnictwo
Rolnictwo - jeden z działów gospodarki, którego głównym zadaniem jest dostarczenie żywności. Rolnictwo uzyskuje produkty roślinne i zwierzęce dzięki uprawieroli i roślin oraz chowu i hodowlizwierząt.
Badaniem rolnictwa zajmuje się dział nauk rolniczych, m.in. agrotechnika, zootechnika, agronomia, agrobiologia, agrochemia, agroekologia, agrogeologia, agrometeorologia, agroklimatologia, itp.
Historia rolnictwa:
Rolnictwo należy do najstarszych dziedzin wytwórczości materialnej człowieka - jego początki datuje się na neolit - 10000 do 3000 lat p.n.e. Przejście od łowiectwa i zbieractwa do uprawy roli doprowadziło do "rewolucji" w społecznościach ludzkich, przy czym często wymieniana fazą pośrednią był etap tworzenia ogrodów, które służyły jako tymczasowe zabezpieczenie dla społeczeństw zbieracko-łowieckich na wypadek nieurodzaju. Zmienił się ich tryb życia, z koczowniczego na osiadły; doprowadził do powstania liczniejszych i bardziej złożonych form społecznych, aż do powstania pierwszych wysokich kultur ludzkich; umożliwił dalszą ewolucję umysłowości człowieka; zmienił stosunek człowieka do przyrody, którą zaczął dostosowywyać do własnych potrzeb.
Pierwsza uprawa roli rozpoczęła się ok. 8000 r. p.n.e. na Bliskim Wschodzie (żyzny półksiężyc, Mezopotamia, Egipt), a wkrótce niemal jednocześnie w trzech oddalonych od siebie częściach świata: na obszarze współczesnych Chin, Meksyku i Peru. Pierwszymi roślinami uprawnymi były różne rodzaje pszenicy i jęczmienia (Bliski Wschód). W Azji Południowo-Wschodniej były to groch, bób, ryż i proso, natomiast w Ameryce Środkowej i Południowej - dynia, fasola i kukurydza. I tak dzięki uprawie roślin mogły się rozwinąć wielki cywilizacje starożytne, nazywane niekiedy od głównych roślin uprawnych cywilizacją pszenicy, ryżu i kukurydzy.
Nieco wcześniej doszło do udomowienia niektórych zwierząt: owiec i kóz - ok. 10000-7000 lat p.n.e., później bydło i świnie - ok. 6000 lat p.n.e. Doszło do tego także na Bliskim Wschodzie, skąd, zarówno uprawa roślin, jak i hodowla zwierząt, rozprzestrzeniła się po całym Starym Świecie.
Prehistoria, prahistoria (łac.pre - przedrostek oznaczający uprzedniość, "przed", "wcześniej") to najdłuższy okres dziejów ludzkości - od pojawienia się człowieka na Ziemi do powstania pisma. Badanie tego okresu możliwe jest jedynie metodami archeologicznymi. Na terenach Afryki zaczyna się około 4 milionów lat temu razem z pojawieniem się pierwszych człowiekowatych, na terenie Europy około 1 miliona lat temu, natomiast na innych terenach z momentem pojawienia się tam człowieka. Dzieli się na sześć podstawowych epok:
- paleolit - (ok. 4,5 mln lat - ok. 8000 p.n.e.)
- mezolit - (ok. 11000 - ok. 7000 p.n.e.)
- neolit - (ok. 8800 - ok. 2000 p.n.e.)
- eneolit - (ok. 7000 - ok. 1800 p.n.e.)
- epoka brązu - (ok. 6500 - ok. 800 p.n.e.)
- epoka żelaza - (ok. 5000 p.n.e. - ok. 1200 n.e.)
Prehistoria (prahistoria) kończy się wraz z wynalazkiem pisma, co dla każdej kultury działo się w innym momencie. Niektóre kultury nie poznały nigdy pisma i te, które żyją w ten sposób obecnie, lub żyły tak do niedawna, noszą nazwę kultur pierwotnych.
Badaniem prehistorii (prahistorii) zajmuje się: archeologia i archeologia pradziejowa. Szczególnym jej działem, zajmującym się badaniem szczątków kostnych wymarłych człekokształtnych i człowiekowatych jest paleoantropologia i antropologia fizyczna.
Linki zewnętrzne:
- [http://archeo.amu.edu.pl/ Strona internetowa Instytut Prahistorii]
- [http://www.pma.it.pl/]
- [http://kza.muzarp.poznan.pl/ Strona internetowa - Muzeum Archeologicznego w Poznaniu]
- [http://www.archeo.uw.edu.pl/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.ma.krakow.pl/ Strona internetowa]
- [http://www3.uj.edu.pl/Arch/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.historycy.org/Archeologia_i_bractwa-f59.html Forum Archeologia]
Zobacz też: australopiteki, historia, prehistoria odkryć geograficznych, religie prehistoryczne, stanowisko archeologiczne, sztuka prehistoryczna.
-
Paleolit w Europie
Paleolit w Europie
Homo erectus najprawdopodobniej wyruszył z Afryki na podbój świata 1,8 mln lat temu i dotarł do Europy ok. 1,3 - 1 mln lat temu.
Najstarsze ślady ludzkiego bytowania, sprzed ok. 1,2 mln - 800 tys. lat, odkryto w Orce i w Atapuerca (Hiszpania), co by świadczyło o tym, że pierwsza kolonizacja naszego kontynentu nastąpiła poprzez Gibraltar. Ślady w Ca' Belvedere di Monte Poggiolo (Forli, Italia) i w La Grotte du Vallonnet (Nicea, Francja), pochodzą sprzed ok. 1 mln - 800 tys. lat. 736 tys. lat temu stacjonowała grupka ludzi w Isernii (Italia). Na Ukrainę Zakarpacką (Korolew) Homo erectus dotarł 800 tys. lat temu, a na ziemie polskie ok. 500 tys. lat temu (Trzebnica).
Ci pierwsi mieszkańcy Europy posługiwali się prymitywnymi kamiennymi narzędziami zwanymi otoczakami. Przez około milion lat surowcem do wyrobu narzędzi był kamień. W tym czasie człowiek doskonalił techniki jego obróbki i otoczaki zostały zastąpione pięściakami (kultura abwilska, aszelska) oraz narzędziami odłupkowymi (kultura klaktońska). Najstarsze ślady obozowisk pochodzą sprzed 500 tys. - 380 tys. lat, m.in. szałasy z Lazaret i Terra Amata we Francji.
Około 200 tys. lat temu pojawił się człowiek neandertalski, twórca kultur środkowego paleolitu - Homo heidelbergensis i Homo neanderthalensis. Najstarsze znalezisko pochodzi z Heidelbergu (Niemcy) - tzw. szczęka z Mauer. Kultura mustierska charakteryzowała się rozwiniętymi technikami krzemieniarskimi i licznymi wyspecjalizowanymi narzędziami odłupkowymi (zgrzebła, noże, ostrza).
Ok. 45 - 40 tys. lat temu nowa fala emigracji z Afryki, poprzez Bliski Wschód, dotarła do Europy. Tym razem jest to Homo sapiens sapiens. Przynosi on nowy typ kultur - oryniackie - najpierw na Bałkany, a później do środkowej i zachodniej Europy. Udoskonalony oszczep i wynalazek łuku usprawniły łowiectwo, doprowadzając je do znacznej specjalizacji. Pojawiły się wysoce zorganizowane osady jedno- i wielosezonowe (np. Dolní Véstonice na Morawach).
Z tego okresu znane są przejawy sztuki - malowidła naskalne w jaskiniach Francji i pn. Hiszpanii oraz figurki kobiece (Wenus paleolityczna). Wyodrębniły się liczne kultury, m.in.: solutrejska, magdaleńska, graweckie, w końcu tego okresu m.in. kultury azylska i świderska.
Paleolit w Polsce
Na terenach Polski odnaleziono najstarszy na świecie bumerang datowany na 24000 lat. W górnym paleolicie występowała na Mazowszu, miedzy innymi kultura świderska.
Zobacz też: kultury paleolitu, historia, prehistoria, Biskupin, Apollo 11 (archeologia), człowiekowate, epipaleolit.
Kategoria:Historia Europy
Kultury paleolitu
Kultury paleolitu
W paleolicie pojawił się człowiek zdolny wytwarzać narzędzia, a te stopniowo dały mu coraz większą przewagę nad zwierzętami. Narzędzia były początkowo bardzo prymitywne i nieobrobione, z czasem coraz mniej przypominały przypadkowo znaleziony kamień, a coraz bardziej pieczołowicie obrobiony sprzęt użytkowy.
W zależności od kształtu i stopnia obróbki wyróżnia się cztery główne typy kamiennych narzędzi, którymi posługiwały się różne kultury paleolityczne (nazwane zazwyczaj od miejsca odkrycia pierwszych narzędzi danego typu).
Prehistoria, prahistoria (łac.pre - przedrostek oznaczający uprzedniość, "przed", "wcześniej") to najdłuższy okres dziejów ludzkości - od pojawienia się człowieka na Ziemi do powstania pisma. Badanie tego okresu możliwe jest jedynie metodami archeologicznymi. Na terenach Afryki zaczyna się około 4 milionów lat temu razem z pojawieniem się pierwszych człowiekowatych, na terenie Europy około 1 miliona lat temu, natomiast na innych terenach z momentem pojawienia się tam człowieka. Dzieli się na sześć podstawowych epok:
- paleolit - (ok. 4,5 mln lat - ok. 8000 p.n.e.)
- mezolit - (ok. 11000 - ok. 7000 p.n.e.)
- neolit - (ok. 8800 - ok. 2000 p.n.e.)
- eneolit - (ok. 7000 - ok. 1800 p.n.e.)
- epoka brązu - (ok. 6500 - ok. 800 p.n.e.)
- epoka żelaza - (ok. 5000 p.n.e. - ok. 1200 n.e.)
Prehistoria (prahistoria) kończy się wraz z wynalazkiem pisma, co dla każdej kultury działo się w innym momencie. Niektóre kultury nie poznały nigdy pisma i te, które żyją w ten sposób obecnie, lub żyły tak do niedawna, noszą nazwę kultur pierwotnych.
Badaniem prehistorii (prahistorii) zajmuje się: archeologia i archeologia pradziejowa. Szczególnym jej działem, zajmującym się badaniem szczątków kostnych wymarłych człekokształtnych i człowiekowatych jest paleoantropologia i antropologia fizyczna.
Linki zewnętrzne:
- [http://archeo.amu.edu.pl/ Strona internetowa Instytut Prahistorii]
- [http://www.pma.it.pl/]
- [http://kza.muzarp.poznan.pl/ Strona internetowa - Muzeum Archeologicznego w Poznaniu]
- [http://www.archeo.uw.edu.pl/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.ma.krakow.pl/ Strona internetowa]
- [http://www3.uj.edu.pl/Arch/ Strona internetowa Instytutu Archeologii]
- [http://www.historycy.org/Archeologia_i_bractwa-f59.html Forum Archeologia]
Zobacz też: australopiteki, historia, prehistoria odkryć geograficznych, religie prehistoryczne, stanowisko archeologiczne, sztuka prehistoryczna.
-
Archeologia
]
Archeologia jest nauką zajmującą się badaniem człowieka, rozwoju jego i jego cywilizacji poprzez odkrywanie, dokumentację i analizę materialnych świadectw działalności ludzkiej, do których zaliczamy: architekturę, artefakty, biofakty, szczątki ludzkie oraz krajobraz zmieniony przez człowieka.
Dziedziny archeologii to:
- prehistoria (prahistoria) - okres przed pojawieniem się źródeł pisanych
- protohistoria - historia społeczności, które nie stworzyły piśmiennictwa, lecz o których zachowały się informacje w źródłach innych kultur
- archeologia historyczna ( w tym wypadku archeologia i jej metody uzupełniają wiedzę zdobytą metodami historycznymi)
Nauką różniacą się co do celów, ale podobną ze względu na stosowane środki jest paleoarcheologia, zajmująca się poszukiwaniem szczątków zwierząt kopalnych.
Powstanie archeologii było związane z pozyskiwaniem zabytków do kolekcji starożytności, dopiero w XIX wieku archeologia uzyskała status nauki.
Archeologia posługuje się różnorodnym zestawem metod i środków. Przede wszystkim badaniami terenowymi, ale także metodami historycznymi,
logicznymi, fizycznymi, technicznymi, chemicznymi, biologicznymi i elektronicznymi dzięki temu związana jest z większością dziedzin przyrodniczych, humanistycznych i społecznych. Na podstawie odnalezionych materialnych świadectw działalności człowieka w kolejnym etapie badań archeolodzy starają się odgadnąć funkcjonowanie i zachowania dawnych społeczeństw.
Archeologia ściśle łączy się z historią. Jednakże nie we wszystkich krajach archeologia jest wiązana z naukami historycznymi. Kraje niemieckojęzyczne oraz słowiańskie łączą archeologię z klasyczną historią, kraje anglosaskie łączą ją z antropologią i etnologią, zaś kraje francuskojęzyczne z naukami o Ziemi.
Pierwsze polskie muzeum archeologiczne powstało w połowie XIX w. w Krakowie (przy Akademii Umiejętności), a pierwsza katedra archeologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1867 r. kierował nią Józef Łepkowski. Docenieniem rangi tej nauki było powołanie w 1918 r. Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Archeologicznych.
Działy archeologii:
- archeologia pradziejowa - archeologia historyczna - metody i teorie archeologiczne (metodologia archeologii)
Zobacz też:
- archeolodzy - datowanie radiowęglowe - stanowiska archeologiczne - destrukt - Archeologiczne oszustwa
Linki zewnętrzne
- [http://www.historycy.org/Archeologia_i_bractwa-f59.html Archeologia na forum Historycy.org]
- [http://www.abc.se/~pa/mar/polski.htm Podwodna archeologia]
- [http://www.piramidion.pl Piramidion.pl - polski portal archeologiczny]
- [http://www.indianajones.stopklatka.pl Indiana Jones Site - strona o najsłynniejszym archeologu świata]
- [http://archeo.amu.edu.pl/ Instytut Prahistorii UAM, największa polska baza linków do stron archeologicznych]
- Archeologiaals:Archäologieko:고고학ms:Arkeologija:考古学simple:Archaeologyth:โบราณคดี
HITS (ang. hypertext induced topic selection), algorytm opracowany przez Jona Kleinberga z myślą o silniku przeszukującym pod nazwą CLEVER, wykorzystywany do oceny relatywności tekstu względem termu.
Algorytm HITS zakłada, że dokumenty w zbiorze są ze sobą nawzajem połączone, tworząc pewnego rodzaju graf skierowany. W grafie tym węzłami są dokumenty, a krawędziami odnośniki. Krawędzie są skierowane w taki sposób, aby wskazywały na element cytowany, a wychodziły z elementu cytującego. Same założenia modelu wskazują na naturalne wykorzystanie go odnośnie dokumentów hipertekstowych jako zawierających odnośniki (w tym także dokumentów w sieci WWW).
Algorytm HITS opiera się na dwóch ideach: autorytetu (ang. authority) i koncentratora (ang. hub). Dokumentem autorytatywnym (autorytetem) jest dokument cytowany wskazywany, taki, na który wskazuje wiele dokumentów (wiele dokumentów cytuje ten dokument). Koncentratorem jest dokument cytujący, który wskazuje na dokumenty autorytarne (dokument cytuje wiele ważnych dokumentów).
Mówiąc w skrócie algorytm bada wzajemne powiązania pomiędzy stronami. Jeśli na jednej stronie znajduje się odwołanie do innej (cytowanie), to z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, iż jest ona dobra. W efekcie poszukujący otrzymuje zestaw stron już wstępnie bardzo trafnie wyselekcjonowanych.
Kategoria:Wyszukiwarki internetoweKategoria:Algorytmy
Samostojna jed
Enolončnica (tudi samostojna jed) imenujemo jedi oziroma jed, ki vsebuje vse sestavine, ki naj jih vsebuje kosilo ali večerja.
Ime izhaja iz dejstva, da se skuha samo v enem loncu.
V teh jedeh mešamo meso z zelenjavo, stročnicami
Tempelj kraljice Hačepsut
Tempelj kraljice Hačepsut (Nova država, 18. dinastija, ~ 1475 pr.n.š.). Hačepsut je bila edini ženski vladar v Starem Egiptu, ki je bila tudi faraon. Bile so tudi ostale vladarke, toda samo Hačepsut je bila faraon. Tempelj -
Júlijske Álpe ali Júlijci so najobsežnejša in najvišja gorska skupina v Sloveniji. So v južnem in vzhodnem delu pogorjaAlp in predstavljajo del Južnih Apneniških Alp. Ležijo v severozahodni Sloveniji in v severovzhodni Italiji, im
Trda pšenica
Trda pšenica (znanstveno latinskoime Triticum durum) je posebna vrsta pšenice, ki za rast potrebuje veliko toplote in tla, bogata s hranilnimi snovmi. Vsebuje veliko glutena. Najbolje uspeva v področjih s kratkimi, vročimo
