:: wikimiki.org ::

Pismo

Pismo

Pismo to system umownych znaków, za pomocą których można utrwalić język mówiony. Jest wiele sposobów zapisu mowy. Generalnie można je podzielić na zapis dźwięków oraz zapis znaczeń. Większość systemów pisma to systemy mieszane fonetyczno-znaczeniowe. Badania medyczne pokazują, że przy czytaniu pisma znaczeniowego aktywność obszarów mózgu rozkłada się inaczej niż przy czytaniu pisma fonetycznego. Pismem fonetycznym zajmuje się głównie lewa półkula, natomiast znaczeniowym prawa. W większości współczesnych języków europejskich używa się sytemu mieszanego i tak:
- słowa są zapisywane fonetycznym systemem alfabetycznym
- nazwy własne są zapisywane fonetycznym systemem alfabetycznym
- systemem znaczeniowym zapisuje się m.in.:
- liczby są zapisywane systemem znaczeniowym, bardzo rzadko zapisuje się je fonetycznie. Tak więc zwykle 120 a nie 'sto dwadzieścia'
- nazwy substancji chemicznych, np. zapis HCl występuje znacznie częściej niż zapis kwas solny W większości z tych języków jednak w zapisie słów "normalnych" istnieją obok elementów fonetycznych również elementy znaczeniowe - wiele allomorfów zapisuje się w ten sam sposób pomimo odmiennego ich brzmienia. W języku polskim dotyczy to głównie dźwięczności spółgłoski końcowej (np. chleb i chleba choć b w chleb wymawiane jest zwykle p). W języku angielskim zjawisko to ma znacznie większy zasięg. Np.:
- do /du/
- does /daz/
- don't /dont/ Trzy fonetycznie różne allomorfy (/du/, /da/ i /do/) są tu zapisywanie w ten sam sposób ze względu na wspólne znaczenie. W piśmie angielskim to zjawisko występuje tak często, że można mieć wątpliwości czy zasadne jest określanie go pismem fonetycznym. Zaburzenie odwzorowywania znaków nazywa się dysgrafią. Dla porównania, w piśmie japońskim używa się:
- Dla większości "normalnych" słów sytemu znaczeniowego kanji
- Dla końcówek gramatycznych oraz rzadszych "normalnych" słów fonetycznego systemu sylabicznego hiragana.
- Dla japońskich nazw własnych używa się systemu sylabicznego hiragana. Wiele nazw własnych zapisuje się systemem znaczeniowym kanji.
- Dla zapożyczeń z języków zachodnich oraz dla zachodnich nazw własnych używa się fonetycznego systemu sylabicznego katakana.
- Do niektórych nazw obcych (np. skróty nazw organizacji) używa się romaji, czyli alfabetu łacińskiego.
- Czasem używa się romaji lub hiragana do wszystkiego w sytuacjach, w których trudno było by używać innych systemów. Typy pisma:
- piktograficzne (obrazkowe) - przedmioty i czynności zapisywane są za pomocą piktogramów (obrazków)
- ideograficzne - idee i pojęcia zapisywane są za pomocą ideogramów, np. kanji
- fonetyczne - symbole przedstawiają dźwięki
- pismo sylabiczne - symbole oznaczają sylaby, np. katakana i hiragana
- pismo spółgłoskowe - symbole oznaczają spółgłoski, np. alfabet hebrajski
- pismo głoskowe - symbole oznaczają spółgłoski i samogłoski, np. alfabet łaciński, alfabet grecki, cyrylica, głagolica
- pismo ideograficzno-fonetyczne Zobacz też: cyfra, czcionka, font, kaligrafia, pismo supełkowe, bustrofedon. ---- Kategoria:Pismo

System

System - gr. σύστημα (systema) - rzecz złożona.
- system społeczny, system państwowy, system prawny – nauki społeczne
- system informatyczny, system operacyjny – informatyka
- terapia w psychologii systemowej
- system dedukcyjny – logika
- system liczbowy, dziesiętny, dwójkowy itp. – matematyka
- system metryczny – jednostki miar
- system nerwowy – anatomia
- system geologiczny - jednostka stratygraficzna (geologia)
- system słoneczny, system planetarny, system heliocentryczny - astronomia
- system filozoficzny- filozofia System jest starym pojęciem, choć ostatnio, za sprawą języka angielskiego, bardzo popularnym w niemal wszystkich naukach. ---- System to zbiór elementów, powiązanych ze sobą relacjami w taki sposób, że stanowią one całość zdolną do funkcjonowania w określony sposób. (T. Tomaszewski) W filozofii systemem nazywa się zbiór tez i twierdzeń stanowiących pewną spójną całość. Także zasady organizacji czegoś – zbiór przepisów i/lub reguł obowiązujących w danej dziedzinie. M. Macutkiewicz proponuje, aby pojęcie systemu było pojęciem pierwotnym (niedefiniowalnym). Podaje natomiast jego cechy:
- elementy systemu oddziałują na siebie,
- system realizuje określone funkcje,
- w systemie można wyróżniać mniejsze elementy spełniające założenia systemu – podsystemy. System charakteryzuje zasada, zgodnie z którą zmiana w jednej części wpływa na pozostałe. Elementy wchodzące w jego skład mogą stanowić składniki innego systemu. System zamknięty zmierza do entropii, funkcjonuje w obrębie nieprzenikalnych granic. Systemem otwartym jest każdy organizm żywy, który ma zdolność samoregulacji i jest autonomiczny, a jego cechą jest negentropia.

Cechy systemu

- podział na podsystemy,
- granice,
- eksport i import materii i energii (wymiana informacji z otoczeniem),
- morfostaza - tendencja do zachowania struktury,
- morfogeneza - tendencja do zmiany,
- homeostaza,
- ekwifinalność,
- ekwipotencjalność,
- procesy regulacyjne (sprzężenie zwrotne dodatnie i ujemne).

Organizacja systemu

To relacja elementów, które tworzą całość dającą się przyporządkować do pewnej klasy. Niezmienność organizacji jest warunkiem tożsamości.

Struktura systemu

To przestrzenne, specyficzne wyposażenie w komponenty.

Ogólna teoria systemów

Jest to teoria biologiczna, rozwinięta i uzupełniona przez cybernetyków, jest w niej też nurt socjologiczny. Różnica między systemami biologicznymi a psychicznymi i społecznymi jest taka, że biologiczne przetwarzają i reprodukują zdarzenia, pozostałe określane są przez komunikację, świadomość i sens (rzeczowy, czasowy i społeczny). Systemy biologiczne i psychiczne są warunkiem powstawania systemów społecznych. Podstawowym systemem jest rodzina.

Zobacz też:

- Układ – bliskoznaczny termin polskojęzyczny
- Systemy złożone, czyli poprawnie układy złożone (w fizyce, chemii, biologii i innych naukach). Kategoria:Cybernetyka

Język

- język (część ciała)
- język ciała
- język formalny
- język literacki
- język (logika)
- język (mowa)
- język programowania
- język polski
- język siły
- język sztuczny
- język prawniczy
- język prawny

Mózg

U kręgowców (w tym człowieka) mózg jest najważniejszą, centralną częścią ośrodkowego układu nerwowego. W przedłużeniu mózgu (rdzeń przedłużony) znajduje się rdzeń kręgowy.
Najważniejsze funkcje mózgu to sterujące, nadzorujące działanie, homeostaza organizmu (m.in. częstość akcji serca, ciśnienie tętnicze krwi, równowaga wodno-elektrolitowa, temperatura ciała), a także wyższe funkcje nerwowe (funkcje poznawcze, popędowe, pamięć i uczenie się). Mózg kręgowców bardziej zaawansowanych ewolucyjnie można ogólnie podzielić na: korę mózgową, istotę białą oraz jądra podkorowe. Najwyraźniej wykształcone są pofałdowane, półkule mózgowe, móżdżek. Mózg jest ochraniany kostną pokrywą - czaszką. czaszką
Stopień skomplikowania budowy mózgu odzwierciedla zazwyczaj stopień rozwoju ewolucyjnego organizmu. U ssaków mózg składa się z pięciu zasadniczych części. Są to: #kresomózgowie #międzymózgowie #śródmózgowie #tyłomózgowie #rdzeń przedłużony (tyłomózgowie wtórne) Klinicyści często używają uproszczonego podziału: #półkule mózgu #pień mózgu #móżdżek Zobacz też: przegląd zagadnień z zakresu biologii Kategoria:Układ nerwowy ko:뇌 ja:脳 simple:Brain th:สมอง

Allomorf

Allomorfy to morfy odpowiadające jednemu morfemowi, inaczej - są to warianty jednego morfemu. Zbiory allomorfów jednego morfemu nie przecinają się. Wszystkie warianty danego morfemu charakteryzują się zespołem niezmiennych cech (tzw. inwariantem) odróżniających ten morfem od innych morfemów danego języka. Np. za allomorfy morfemu "pies" uznamy: ps-, pies- Kategoria:morfologia

Język polski

Język polski należy wraz z językami czeskim, słowackim, pomorskim (którego dialekt kaszubski przez część polskich uczonych jest jeszcze często traktowany jako dialekt języka polskiego), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich. Ocenia się, że jest on językiem ojczystym około 46 milionów ludzi na świecie, w tym głównie w Polsce oraz wśród Polaków za granicą (Polonia).

Historia

Zarys fonetyki historycznej

Język polski wywodzi się z języka praindoeuropejskiego. Do najważniejszych wczesnych zmian należy palatalizacja indoeuropejska. Dawne miękkie k, kh, g, gh przeszły w językach satem, takich jak prabałtosłowiański, w s i z, zaś w językach kentum, takich jak łacina i języki germańskie, w k i g. W języku prasłowiańskim wszystkie sylaby zamknięte przeszły w otwarte. Pociągnęło to za sobą powstanie samogłosek nosowych i zróżnicowanie długości samogłosek. Ukształtowała się też opozycja spółgłosek miękkich i twardych. W języku polskim zgłoskotwórcze r i l przeszły w pary samogłoska + r lub odpowiednio l. Nastąpił też zanik iloczasu, a wiele spółgłosek miękkich zostało utwardzonych, np. miękkie r przeszło w ż (zapis rz). Wiele spółgłosek miękkich traci miękkość w wygłosie (np. końcowe miękkie w w nazwach typu Wrocław, w przypadkach zależnych nadal jest miękkie - we Wrocławiu).

Wpływy języków obcych

Współczesny język polski wywodzi się z dialektów używanych w Wielkopolsce i Małopolsce, w mniejszym stopniu na Mazowszu oraz z innych regionach. Na język polski wpływały inne języki. Najważniejszymi z nich były:
- niemiecki
- czeski
- łacina
- włoski
- francuski
- rosyjski
- angielski A także język ukraiński za pośrednictwem gwary kresowej. Obecnie obserwować można duży wpływ języka angielskiego na język polski.

Dialekty

W etnicznym języku polskim wyróżniamy:
- język literacki (dialekt kulturalny)
- dialekty ludowe
- gwary miejskie (np. gwara lwowska, gwara poznańska, gwara warszawska)
- gwary środowiskowe (np. grypsera) Podstawowe dialekty języka polskiego to:
- śląski (zobacz też: język śląski, gwara śląska)
- wielkopolski
- małopolski (zobacz też: gwara krakowska, gwara podhalańska, gwara sądecka)
- mazowiecki (zobacz też: gwara białostocka) Poza tymi podstawowymi dialektami istnieją także dialekty mieszane, szczególnie na ziemiach poniemieckich.

Fonetyka

Samogłoski nosowe

W języku polskim występują zachowane jeszcze z prasłowiańskiego samogłoski nosowe, które zanikły w większości pozostałych języków słowiańskich (choć można było resztkę ich znaleźć w dialektach macedońskich i bułgarskich jeszcze w początku minionego wieku). Samogłoski te to ą oraz ę. Jednak i w polskim zachodzi proces zaniku samogłosek nosowych. Samogłoski historycznie nosowe, w wielu kontekstach przechodzą w nienosowe, tak np.: Ale ten proces nie zachodzi tak, jak w większości języków słowiańskich, bo tutaj nie zanika nosowość, lecz jakby społgłoska nosowa odszcepia się od samogłoski i stoi sama. To samo obserwujemy w dialektach macedońskich, np. "бондo" ("bоndо") (niepewne) jak polskie "będę" /bende/ obok czeskiego "budu"i rosyjskiego "буду" ("budu") (prasłowiańskie "bądą").. Jednak samogłoski nosowe nie tylko zanikają, ale też tworzą się tam, gdzie ich wcześniej nie było, najczęściej w pozycji przed /S/. Por. pisownię nonsens i potoczną wymowę nąsęs.

Budowa sylab, długość samogłosek oraz miękkość

We współczesnym języku polskim jest tylko jedna długość samogłosek. Nie znaczy to, że nie wypowiada się czasem jej dłużej lub krócej a jedynie że nie ma to wpływu na znaczenie. Historycznie polski był językiem o dominującej budowie sylab CV (zakończone samogłoską, tak jak we włoskim i japońskim) i były 3 długości samogłosek: krótkie, normalne, długie. Istniały dwie samogłoski krótkie (jery)- miękka i twarda. Samogłoski te zanikły, przy czym jednocześnie następowało wydłużenie samogłoski poprzedzającej, a dwie sylaby typu CV zmieniały się w jedną CVC. Samogłoski krótkie przechodziły przy wydłużeniu w miękkie lub twarde e. Przy zaniku miękkiej samogłoski krótkiej, ostatnia spółgłoska zachowywała miękkość. Tak np: "D (krótka samogłoska miękka) N (krótka samogłoska miękka)" przechodziło w "D (normalne E) (miękkie N)" (dzień), natomiast "D (krótka samogłoska miękka) N (miękkie A)" w "D N (miękkie A)" (dnia). Długie samogłoski przeszły w swoje krótkie odpowiedniki, przy czym następowało podniesienie wymowy. Podwyższone a, e i o, przez pewien czas stanowiące osobne dźwięki, przeszły w a i e i u. To ostatnie nadal jest zaznaczane ortograficznie przez ó, przez pewien czas zaznaczano też odrębnymi znakami podwyższone a i e. Samogłosek wysokich i oraz u oczywiście nie można było podwyższyć.

Akcent

Akcent w języku polskim ma charakter mieszany toniczno-dynamiczny. Następujące trzy elementy tworzą akcent w wyrazie:
- początek wyrazu cechuje wysoki poziom intesywności,
- podwyższenie tonu sylaby akcentowanej,
- wzdłużenie samogłoski akcentowanej i osłabienie artylkulacji na końcu wyrazu. W wyrazach dwusylabowych (z akcentem na pierwszej sylabie) akcent ma charakter przede wszystkim dynamiczny, na ogół występuje też pewne wzdłużenie samogłoski (szczególnie jeśli wyraz wymawiany jest w izolacji). Różnice w wysokości tonu są mniej regularne. Akcentowana sylaba przedostatnia w wyrazach ponad dwusylabowych ma wyższy ton niż przynajmniej jedna z sylab ją otaczających, również samogłoska akcentowana może ulec wzdłużeniu. W wyrazach czterosylabowych i dłuższych pojawia się, oprócz akcentu na sylabie przedostatniej, akcent poboczny na sylabie pierwszej. Akcent poboczny objawia się wyższym poziomem intensywnością niż kolejne sylaby. Akcent w języku polskim jest prawie zawsze paroksytoniczny, tzn. pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Istnieje jednak spora grupa rzeczowników akcentownych proparoksytonicznie, tj. na sylabie trzeciej od końca, m.in.
- rzeczowniki pochodzenia greckiego zakończone na -ika, -yka, np. GRAfika, FIzyka, (a także zakończone na -ik, -yk w przypadkach zależnych, które mają o jedną sylabę więcej niż mianownik np. FIzyk, ale z FIzykiem).
- spora grupa tradycyjnie akcentowanych na trzeciej sylabie od końca np. REguła, RYzyko, oKOlica, CZTErysta, NAuka, rzeczposPOlita. W związku z silną tendencją do wyrównywnia akcentu w wyżej wymienionych typach wyrazów, słowniki normatywne dopuszczają ich akcentowanie na sylabie przedostatniej w wymownie mniej starannej i sytuacjach bardziej swobodnych. Drugą grupę wyjątków od zasady tworzą niektóre formy czasowników, i tak:
- formy czasu przeszłego akcentowane są tak, jakby końcówki osobowe -śmy,, -ście nie należały do wyrazu, np. czyTAliśmy
- formy trybu przypuszczającego, akcentowane są tak, jakby końcówki -bym, -bys, byś, byśmy, byście nie należały do wyrazu, np. CZYtałbym, czyTAlibyśmy, Mimo rozpowszechnienia akcentu paroksotonicznego (spowodowanego przede wszystkim pisownią) słowniki zalecają opisany sposób akcentowania.

Gramatyka

Części mowy

Podstawowe części mowy w języku polskim to:
- rzeczownik - odmieniany przez liczby i przypadki, posiada stały rodzaj
- przymiotnik - odmieniany przez liczby i przypadki i rodzaje
- czasownik
- przysłówek
- liczebnik
- zaimki różnego rodzaju
- przyimki oraz inne niewielkie grupy

Liczby

W języku polskim są 2 liczby - pojedyncza i mnoga, choć ostały się też nieliczne formy liczby podwójnej, szczególnie w określeniach części ciała występujących parami. Można na przykład porównać odmianę słów ręka (cechy liczby podwójnej) i męka (odmiana normalna): W liczbie mnogiej wyrazu ręka w rzeczywistości zachowały się cechy form liczby podwójnej - miękkie e zamiast twardego i w mianowniku i bierniku oraz -oma zamiast -ami w narzędniku. Ta druga cecha jednak zanika i coraz częściej słyszy się formę rękami. Innym reliktem liczby podwójnej są formy typu chodźta, chodźwa, róbta, robita itp. Słowo róbta pierwotnie znaczyło "(wy dwaj) róbcie".

Rodzaje

Na podstawie kryterium zgodności z przymiotnikiem można wyróżnić 5 rodzajów: Zwykle jednak wyróżnia się tylko jeden rodzaj męski nieosobowy, a więc razem 4 rodzaje.

Przypadki

Jest 7 przypadków (w nawiasach podano pytania przypadków):
- mianownik (kto? co?) jest
- dopełniacz (kogo? czego?) nie ma
- celownik (komu? czemu?) przyglądam się
- biernik (kogo? co?) widzę, słyszę
- narzędnik (z kim? z czym?) idę, cieszę się
- miejscownik (o kim? o czym?) mówię, myślę
- wołacz (o!) ty mój Przykładowa odmiana przez przypadki: Przymiotniki wykazują szczątkowo, oprócz odmiany przymiotnikowej, również odmianę rzeczownikową. Formy te to np. nom. zdrów oraz dpn. i celownik w wyrażeniach typu z grecka i po grecku. W liczbie mnogiej wołacz jest zawsze równy mianownikowi.

Mianownik

Głównym zadaniem mianownika jest oznaczanie podmiotu. Mianownik jest w języku polskim używany niezbyt często (identycznie, jak i w innych językach indoeuropejskich o rozbudowanej fleksji). Konstrukcje w których w językach o podobnym systemie przypadków występuje mianownik a w polskim inny przypadek to m.in.:
- w zdaniach postaci "X jest Y", np. "on jest lekarzem", Y występuje w narzędniku
- w negatywnych zdaniach egzystencjalnych podmiot występuje w dopełniaczu, np. "doktora nie ma" Ponadto podmiot jest często opuszczany a jego rolę przejmuje końcówka osobowa czasownika. Z drugiej strony mianownik występuje często w funkcji wołacza.

Dopełniacz

Dopełniacz prawie nigdy nie jest równy mianownikowi. Jego podstawowa funkcja jest posesywna (odpowiada na pytania kogo? i czego?). W negatywnych zdaniach egzystencjalnych pełni funkcję podmiotu ("nie ma go"), w innych zdaniach negatywnych funkcję dopełnienia bliższego ("jem sałatę", "nie jem sałaty"). Dopełniacz może też pełnić funkcję dopełnienia bliższego w przypadku rzeczowników niepoliczalnych (np. "kupiłem cebuli"). Można sobie wyobrazić, że przed takim dopełnieniem występuje "ukryty" rzeczownik określający ilość ("kupiłem kilogram cebuli" czy też "kupiłem trochę cebuli").

Celownik

Celownik oznacza zwykle dopełnienie dalsze.

Biernik

Biernik oznacza zwykle dopełnienie bliższe. W połączeniach z przyimkiem oznacza zwykle kierunek zmiany. Biernik może przyjmować trzy postacie:
- równy dopełniaczowi (rodzaj męskoosobowy, w liczbie pojedynczej również męskożywotny)
- osobna forma (liczba pojedyncza rodzaju żeńskiego)
- równy mianownikowi (pozostałe przypadki) Ponieważ bardzo często jest równy dopełniaczowi lub mianownikowi, niewiele jest form w których można zastąpić biernik jednym z tych dwóch przypadków zmieniając znaczenie. Do nielicznych form w których występuje konflikt jest zdanie z podmiotem i dopełnieniem bliższym. Jeśli nie można stwierdzić co jest podmiotem a co dopełnieniem bliższym, to podmiot zawsze występuje jako pierwszy. Np. w zdaniu "psy gonią koty", choć samodzielnie wyrazy "psy" oraz "koty" mogą być zarówno mianownikiem jak i biernikiem, jedynie "psy" mogą być podmiotem a jedynie "koty" dopełnieniem.

Narzędnik

Narzędnik występuje w wielu połączeniach z przyimkami (np. "czapka z pomponikiem" - tzw. sociativus), ale też samodzielnie jako określenie sposobu, narzędzia, czasu itd. (np. "jeść widelcem"), jako dopełnienie bliższe (np. "zarządzać domem", "pracować nocami") oraz w funkcji orzecznika (np. "jest marynarzem").

Miejscownik

Miejscownik nigdy nie występuje sam, jedynie w połączeniach z przyimkami. Często zastąpienie miejscownika biernikiem powoduje zmianę znaczenia ze stanu w kierunek zmian, np. "na poczcie" (z miejscownikiem) oznacza położenie danego obiektu, zaś na "na pocztę" (z biernikiem) oznacza kierunek zmiany położenia.

Wołacz

Wołacz służy do bezpośrednich zwrotów do adresata, nie jest bezpośrednio częścią zdania. Wołacz jest przypadkiem zanikającym. W większości sytuacji jego funkcje pełni mianownik. Dzieje się tak w przypadku:
- przymiotników oraz rzeczowników o odmianie przymiotnikowej
- nazw własnych - formy "chodź tu Łukaszu" występują o wiele rzadziej niż "chodź tu Łukasz", a użycie wołacza dodaje wypowiedzi cech emocjonalnych
- liczby mnogiej
- rzeczowników rodzaju nijakiego Ostatnie dwie cechy charakteryzują także inne języki indoeuropejskie, które we fleksji mają wołacz (przede wszystkim grekę i łacinę), i są zapewne odziedziczone z prajęzyka. Potocznie formy wołacza mogą zastępować mianownik (np. "Jasiu przyszedł"). To też jest chyba zjawisko prajęzykowe, które w innych językach zanikło. Jedynym przykładem łacińskim jest mianownik Iuppiter mający formę wołacza (zwykle bywa odwrotnie, to wołacz ma formę mianownika).

Czasownik

Każdy czasownik posiada aspekt - dokonany lub niedokonany. System czasów jest różny u czasowników dokonanych i niedokonanych. Od czasownika bazowego tworzy się inne czasowniki przez dodawanie przedrostków. Tak tworzy się też formy dokonane z niedokonanych. Dość często występuje też sytuacja, że w złożeniach czasownik niedokonany staje się dokonanym, a forma niedokonana jest zupełnie inna:
- X - czasownik bazowy o znaczeniu 1 w aspekcie niedokonanym
- przedrostek 1 + X - czasownik o znaczeniu 1 w aspekcie dokonanym
- przedrostek 2 + X - czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie dokonanym!
- przedrostek 2 + Y - czasownik pochodny o znaczeniu 2 w aspekcie niedokonanym
- Y - forma nieistniejąca! Np.:
- robić - czasownik bazowy w aspekcie niedokonanym
- zrobić - ten sam czasownik w aspekcie dokonanym
- zarobić - czasownik pochodny w aspekcie dokonanym
- zarabiać - czasownik pochodny w aspekcie niedokonanym
- rabiać - forma nieistniejąca!

Czasy

Istnieją następujące czasy (różne formy mają to samo znaczenie):
- czasy niedokonane
- przyszły złożony
- forma imiesłowowa - "będziemy robili"
- forma bezokolicznikowa - "będziemy robić"
- teraźniejszy - "robimy"
- przeszły (niedokonany)
- forma ściągnięta - "robiliśmy"
- forma z końcówką osobową doczepioną do innego wyrazu - "żeśmy robili", "myśmy robili", "gdybyśmy robili" itd.
- forma z pominiętą końcówką osobową - "my robili"
- zaprzeszły (niedokonany) - "robiłem był", "byłem robił" itd.
- czasy dokonane
- przyszły prosty - "zrobimy"
- przeszły (dokonany)
- forma ściągnięta - "zrobiliśmy"
- forma z końcówką osobową doczepioną do innego wyrazu - "żeśmy zrobili", "myśmy zrobili", "gdybyśmy zrobili" itd.
- forma z pominiętą końcówką osobową - "my zrobili"
- zaprzeszły (dokonany) - "zrobiłem był", "byłem zrobił", "byłbym zrobił" itd. Czasowniki w aspekcie dokonanym nie mają form złożonych czasu przyszłego. Dlatego wystepują tylko w trzech czasach. W ten sposób w języku polskim możemy wyróżnić siedem czasów, choć należy zauważyć, że: # Formy czasu teraźniejszego są tworzone tak samo, jak formy czasu przyszłego prostego. # Formy czasu przeszłego niedokonanego są tworzone tak samo, jak formy czasu przeszłego dokonanego. # Formy czasu zaprzeszłego niedokonanego są tworzone tak samo, jak formy czasu zaprzeszłego dokonanego.

Czas zaprzeszły

Oznacza zdarzenie które zaszło przed innym zdarzeniem. Jest najrzadziej używanym czasem i jest na drodze do zupełnego zaniku, jednak nadal można go niekiedy napotkać, szczególnie w trybie przypuszczającym (np. "byłbyś zrobił X, to nie stałoby się Y"). Większość użytkowników nie wyczuwa jednak różnicy znaczenia między wyrażeniami w czasie zaprzeszłym a wyrażeniami w czasie przeszłym.

Czas przeszły

Czas przeszły oznacza zdarzenie które już zaszło (dokonany) lub zachodziło (niedokonany). Nie jest to wprawdzie zbyt użyteczna definicja (polega na użyciu czasownika "zajść" w odpowiednim czasie), jednak powinna być dla większości użytkowników języka polskiego zrozumiała. Forma z pominiętą końcówką osobową występuje tylko w przypadku zaznaczenia osoby przez odpowiedni zaimek: "my zrobili", nigdy samo "zrobili". Forma ta jest generalnie gwarowa i w powszechnym użyciu zanika. Końcówka osobowa jest ruchoma - pierwotnie czas przeszły składał się z imiesłowu przeszłego i czasownika pomocniczego. Może występować w połączeniu z czasownikiem w formie przeszłej, ze słowem pomocniczym że, lub z innymi słowami. Możliwe są więc formy typu (końcówka osobowa zaznaczona na czerwono):
- gdzie byliście
- gdzie żeście byli (w zasadzie gdzież-eście)
- gdzieście byli
- myśmy tego nie zrobili
- rybyśmy łapali We współczesnym języku dominuje postać z końcówką doklejoną do imiesłowu czasu przeszłego. Inne formy mają charakter potoczny lub są stosowane do podkreślenia.

Czas teraźniejszy

Pod względem formy jest identyczny jak czas przyszły prosty. Formy czasu teraźniejszego oznaczają czynności lub stany:
- aktualne (np. Teraz jem śniadanie);
- omnitemporalne (np. Kwadrat ma cztery boki);
- habitualne (np. We wtorki chodzę na siłownię). Marginalne jest użycie form czasu teraźniejszego dla oznaczenia czynności lub stanów:
- przyszłych (np. Jutro pracuję do ósmej);
- przeszłych (np. To było tak: idę sobie ulicą, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagańca).

Czas przyszły prosty

Pod względem formy jest identyczny jak czas teraźniejszy. Formy czasu przyszłego prostego oznaczają czynności lub stany przyszłe (np. Za miesiąc skończę szkołę). Marginalne jest użycie form czasu przyszłego prostego dla oznaczenia czynności lub stanów:
- habitualnych (np. Zawsze, kiedy przyjdzie, wypija kieliszek wódki);
- omnitemporalnych (np. Nie rozpali się ognia, jeśli się nie ma żadnych narzędzi);
- przeszłych (np. To było tak: idę sobie ulicą, a tu nagle jak nie wyskoczy pies bez kagańca).

Czas przyszły złożony

Formy czasu przyszłego złożonego oznaczają czynności lub stany przyszłe. Nowsza forma imiesłowowa (będzie robił) występuje częściej niż dawniejsza forma bezokolicznikowa (będzie robić), szczególnie w rodzaju męskim. W innych rodzajach forma bezokolicznikowa jest krótsza i wygodniejsza niż imiesłowowa (będzie robiła).

Przymiotnik

Prawie wszystkie przymiotniki odmieniają się według jednego wzoru. Jednak różnie modyfikuje się ostatnią spółgłoskę grupę spółgłosek, co zaznaczone zostało różnymi kolorami. Wołacz jest zawsze równy mianownikowi. W przypadku pól:
- Białego - forma podstawowa przymiotnika (mianownik rodzaju żeńskiego)
- Zielonych - drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ka", "ga" lub "ia" w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
- Błękitnych - drugą formę (z "i") w przypadku przymiotników kończących się na "ia" w mianowniku rodzaju żeńskiego, formę bez "i" w pozostałych
- Czerwonego - należy dokonać zmiękczenia poprzedzającej grupy spółgłosek i dodać "i" lub "y" zależnie od wyniku Przekształcenia zmiękczające to m.in. (w porównaniu z mianownikiem rodzaju męskiego liczby pojedynczej):

Liczebnik

W języku polskim występują liczebniki typu:
- jeden - odmienny jak przymiotnik
- dwa, trzy - odmienne na swój sposób
- pierwszy, drugi, trzeci - odmieniane jak przymiotniki
- pojedynczy, podwójny, potrójny - odmieniane jak przymiotniki Występują też liczebniki ułamkowe:
- półtora - 3/2 (nie ma go w większości innych języków europejskich)
- pół 1/2
- ćwierć - 1/4 Dość ciekawym zjawiskiem jest skracanie liczebników w przypadku wyliczeń często używane przez dzieci. Wygląda to mniej więcej tak: dziesięć, jedna (jedena), dwana, trzyna, czterna, pietna, szesna, siedemna, osiemna, dziewietna, dwa, dwa jeden, dwa dwa itd.

Aktualnie zachodzące zmiany

Każdy język podlega ciągłym zmianom, z których niektóre w końcu się przyjmują głęboko w języku, inne zaś mają ograniczony wpływ na język lub też odchodzą zupełnie w zapomnienie. Również we współczesnej polszczyźnie zachodzi wiele zmian, zarówno gramatycznych jak i leksykalnych. Nie można z góry powiedzieć że jedne zmiany są dobre a inne złe - o tym które zwyciężą zdecydują dzisiejsi i przyszli użytkownicy języka polskiego.

Zmiany struktury dialektów

W związku z przesiedleniami ludności po drugiej wojnie światowej, urbanizacją, wpływami kultury masowej (telewizja, prasa) oraz powszechnej edukacji prowadzonej w dialekcie ogólnym, język polski coraz bardziej się ujednolica. Cechy gwar są o wiele słabiej widoczne u młodszych użytkowników języka. Nie dotyczy to wszystkich gwar - np. gwarom góralskim i śląskim jak na razie wyginięcie nie grozi, jednak większość użytkowników polszczyzny mówi dziś wspólnym dialektem.

Zmiany gramatyczne

Prawdopodobnie najbardziej rzucającą się w oczy zmianą jest wypieranie rodzaju męskorzeczowego przez męskożywotny. Wiele słów które dotychczas były jednoznacznie nieżywotne, w języku potocznym, zwłaszcza w języku młodzieży, jest traktowane jako żywotne. Objawia się to tym, że biernik jest równy dopełniaczowi nie zaś jak dotychczas mianownikowi. Bardzo częste są formy "mieć pomysła" czy "obejrzeć filma" (formy jak na razie wyłącznie potoczne). Większość nowych słów odnoszących się do zjawisk niematerialnych przyjmuje rodzaj męskożywotny również w języku oficjalnym. I tak formy "dostać e-maila/SMSa" są znacznie bardziej popularne od form "dostać e-mail/SMS".

Zmiany leksykalne

Następuje zapożyczanie dużej ilości wyrazów angielskich, a jednocześnie zanika wiele dawnych zapożyczeń, głównie francuskich i rosyjskich. Ciekawym zjawiskiem jest zmiana wymowy niektórych francuskich zapożyczeń z francuskiej na angielską, np. image wymawia się współcześnie raczej imidż niż imaż.

Zmiany fonetyczne

W związku z zapożyczeniami słów z języka angielskiego o odmiennej fonetyce rozpowszechniają się rzadko dotychczas spotykane połączenia głosek np. po głoskach zębowych t, d, s, z, r pojawia się i (didżej, tir, ring).

Zmiany w postrzeganiu wulgaryzmów

W ostatnich latach wiele słów przeszło z języka wulgarnego do zwykłego języka potocznego. Przykładem może być np. przymiotnik "zajebisty". Wiele innych wyrazów, które pozostały wulgaryzmami ograniczyło swoją siłę, np. wyraz "kurwa" jest często używany w sytuacjach w których jeszcze nie tak dawno temu byłby uważany za nie do pomyślenia. Z drugiej strony, w ramach politycznej poprawności, pewne słowa uważa się za bardziej obraźliwe niż kiedyś. Np. słowa "pedał" współcześnie używać nie wypada (oprócz w znaczeniu części roweru), zastąpił je angielski "gej" lub "homoseksualista".

Zobacz też

- Zasady pisowni polskiej
- Rada Języka Polskiego
- Powstanie i rozwój języka polskiego

Linki zewnętrzne

- [http://www.jezykoznawcy.abc.pl ogólnopolskie forum językoznawców - obszerna sekcja poświęcona językowi polskiemu (english, deutch, français)]
- [http://jezyk-polski.eza.pl Język polski w liceum]
- [http://wiktionary.org/wiki/Polish_language Kurs języka polskiego (po angielsku)]
- [http://grzegorj.w.interia.pl/gram/isopl/gram1.html Gramatyka języka polskiego]
- ko:폴란드어 ja:ポーランド語 th:ภาษาโปแลนด์

Język angielski

Język angielski jest językiem urzędowym w Wielkiej Brytanii, jej terytoriach zależnych i w większości jej byłych kolonii i dominiów, m.in. Irlandii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, RPA, Australii i Nowej Zelandii. Jest też jednym z sześciu języków oficjalnych ONZ, od XX wieku najczęściej używany język w kontaktach międzynarodowych. Wszystkie kraje i terytoria z urzędowym angielskim na stronie: Rozprzestrzenienie języków urzędowych Język angielski jest bardzo mocno zróżnicowany geograficznie. Dialekty różnią się fonetyką, słownictwem i do pewnego stopnia gramatyką.

Zarys historii

Język angielski wywodzi sie z języków indoeuropejskich, a zatem jest bezpośrednio spokrewniony m.in. z językiem polskim. Świadczy o tym choćby znaczne podobieństwo wielu "podstawowych" słów ("woda"-"water", "być" - "be", "grunt" - "ground", "cierń" - "thorn" itp.) Na kształt języka wielki wpływ miały: chrystianizacja (zapożyczenia z jęz. łacińskiego), inwazja Wikingów w IX wieku n.e. (uproszczenie gramatyki) oraz najazd Normanów w roku 1066 (bardzo liczne zapożyczenia z języka francuskiego). Język angielski w znacznym stopniu zachował średniowieczne tradycje aliteracji stąd częste w nim nazwy i idiomy rozpoczynające sie tą samą literą ("Coca Cola", "Pedigree Pal", "bed & breakfast", "Donald Duck" itp.) Warto zauważyć, że pomimo, iż jęz. ang. jest obecnie źródłem zapożyczeń na prawie całym świecie, to przez całą swą historię to angielszczyzna tworzona była poprzez wpływ innych języków. Obecnie trend ten został przyhamowany ale wciąż stanowi istotny czynnik rozwoju języka.

Pisownia i fonetyka

Alfabet angielski jest obecnie tożsamy z alfabetem łacińskim i składa się z dwudziestu sześciu liter:

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

Pisownia angielska, zwłaszcza samogłosek, jest bardzo nieregularna. Występuje dość duże geograficzne zróżnicowanie wymowy. W wielu dialektach znika głoska „r” w wygłosie, zmienia się wymowa niektórych samogłosek. W angielskim sylaby mają budowę grupa spółgłosek-samogłoska-grupa spółgłosek (CVC), przy czym ostatnia spółgłoska jest bardzo rzadko pomijana. Tak np. sylaby pisane „so”, „no” wymawia się z dodanym końcowym „w” (według polskiej pisowni – „ł”). W pisowni angielskiej wielkich liter używa się częściej niż w polskiej, choć rzadziej niż w niemieckiej. Istnieją tablice częstości występowania liter w języku angielskim. Najpopularniejszymi literami są: „e” (56× tyle, co najrzadsze „q”), „a” (43×), „r” (39×), „i” (38×), „o” (36×), „t” (35×) i „n” (34×). Jeśli chodzi o dwuliterowe zbitki, to najczęściej pojawiają się „th”, „he”, „in”, „er”.

Gramatyka

Język angielski jest językiem w przeważającej mierze analitycznym. Wyróżnia się dwie liczby rzeczownika, liczba mnoga jest zwykle regularnie tworzona przez sufiks -s lub jeden z jego alomorfów.

Przymiotniki

Przymiotniki odmieniają się tylko przez stopnie – równy, wyższy i najwyższy. Są dwie odmiany: dla krótkich przymiotników używa się odmiany za pomocą sufiksów -er i -est, dla długich za pomocą słów pomocniczych more i most. Niektóre przymiotniki stopniują się nieregularnie. Przed stopniem najwyższym przymiotnika najczęściej stawia się rodzajnik określony the. Tę samą funkcję może również pełnić zaimek dzierżawczy.

Znaczenie	Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
Dobry (nieregularny)	good	better	the best
Wysoki	tall	taller	the tallest
Interesujący	interesting	more interesting	the most interesting

Czasowniki

Większość czasowników ma pięć form: formę teraźniejszą i przeszłą, imiesłów bierny i czynny, i formę trzeciej osoby liczby pojedynczej. Dwie ostatnie tworzy się regularnie z formy teraźniejszej sufiksami -ing oraz -s. Wyjątki to have (has) oraz be (is) W odmianie regularnej forma przeszła oraz imiesłów bierny są równe i tworzone z formy teraźniejszej sufiksem -ed. Jest bardzo dużo czasowników nieregularnych w języku angielskim, większość z nich odmienia się jednak według kilku stałych wzorów. Niektóre czasowniki mają więcej niż jedną formę – czasem zależy to od dialektu, w niektórych przypadkach zmienia to znaczenie czasownika. Przykłady czasowników nieregularnych:

Znaczenie	Forma teraźniejsza	Forma przeszła	Imiesłów bierny
Robić	do	did	done
Kłaść	put	put	put
Grać (regularny)	play	played	played

Czasy gramatyczne

W języku angielskim występuje szesnaście czasów. Każdy z czterech podstawowych czasów: # present # past # future # future in the past występuje w czterech aspektach czasowych: # simple # continuous # perfect # perfect continuous stąd mamy szesnaście kombinacji: # present ## present simple, np. I do ## present continuous, np. I am doing ## present perfect, np. I have done ## present perfect continuous, np. I have been doing # past ## past simple, np. I did ## past continuous, np. I was doing ## past perfect, np. I had done ## past perfect continuous, np. I had been doing # future ## future simple, np. I will do ## future continuous, np. I will be doing ## future perfect, np. I will have done ## future perfect continuous, np. I will have been doing # future in the past ## future simple in the past, np. I would do ## future continuous in the past, np. I would be doing ## future perfect in the past, np. I would have done ## future perfect continuous in the past, np. I would have been doing Wyboru czasu gramatycznego w zdaniu dokonuje się w zależności od sytuacji.

Wpływ na język polski

Z języka angielskiego do polskiego przechodzi ogromna ilość wyrazów. Są to głównie terminy naukowo-techniczne (np. "komputer", "laser", itp.) i związane z kulturą masową (np. "hamburger", "baseball", "jazz"). Przyjęły się też pewne angielskie zwroty konwersacyjne – przede wszystkim "OK", "sorry" i, ostatnio, "oops". Duży chaos panuje w dziedzinie relacji pisownia-wymowa zapożyczanych wyrazów. Istnieją tu aż cztery (czyli, praktycznie, wszystkie możliwe) tendencje. Stosunkowo najrzadziej słowa przejmowane są z priorytetem pisowni ("laser", "bus"). Dużo częściej priorytetem jest wymowa ("interfejs", "lider"). Formą bardzo częstą, lecz zwykle uznawaną za przejściową jest zachowanie zarówno pisowni jak i wymowy angielskiej ("pub", "sequel"). Jednak najczęściej polonizacja tych słów polega na kompromisie dostosowującym dany wyraz do polskich standardów ("komputer", "keczup"). W mniejszym, ale zauważalnym stopniu, język angielski wpływa też na gramatykę języka polskiego. Coraz częściej spotykamy się z "modnym" połączeniem rzeczownik+rzeczownik ("biznes-informacje", "radio konkurs" czy "auto myjnia") zamiast tradycyjnego rzeczownik+przymiotnik ("informacje biznesowe", "konkurs radiowy" czy "myjnia samochodowa"). Warto zauważyć, że konstrukcje te operują najczęściej słowami wyraźnie obcymi ("biznes", "radio", "auto") stąd sądzi się, że raczej nie przyjmą się w standardowej polszczyźnie. Oczywistym wpływem pozostają kalki językowe, np: "tak szybko jak skończysz", zamiast dawnego: "gdy tylko skończysz" lub "lasy deszczowe". Interesującym zjawiskiem jest też zmiana sposobu wymawiania zapożyczeń z innych języków na korzyść ich wymowy w jęz. ang, np.: "image" czy "quiz". Wskazuje się też na niewielki wpływ języka angielskiego na ortografię i interpunkcję polszczyzny: użycie wielkich liter (szczególnie w tytułach i nazwach), wzmożone użycie kursywy, użycie "górnego" cudzysłowu, a także kropki dziesiętnej.

Certyfikaty językowe

Język angielski należy do najpopularniejszych i najczęściej nauczanych języków obcych świata. Istnieje wiele egzaminów zaświadczających znajomość angielskiego na różnych poziomach. Są to m.in. KET, PET, FCE, CAE, CPE, TOEFL, BEC

Częste błędy

Do częstszych błędów, jakie popełniają obcokrajowcy uczący się języka, jest błędne użycie słów, które choć brzmią podobnie do słów języka ojczystego, mają odmienne znaczenie.

Polskie słowo	Znaczenie	Podobne angielskie słowo	Znaczenie	Uwagi
aktualny	current	actual	rzeczywisty
aleja	avenue	alley	zaułek, uliczka
audycja	broadcast	audition	próba, przesłuchanie
bilion	trillion	billion	miliard	W języku angielskim, zwłaszcza w USA, obowiązuje inne nazewnictwo dużych liczb (patrz: Nazwy dużych liczb)
ewentualnie	possibly	eventually	w końcu
ewidencja	record	evidence	dowód
fizyk	physicist	physician	lekarz
konfekcja	clothing	confection	wyrób cukierniczy
konkurencja	rivalry, competition	concurrence	współpraca, zgodność
konsekwentny	consistent	consequent	wynikający
konwenans	custom	convenience	wygoda
kreatura	scoundrel, contemptible person	creature	stworzenie, istota żywa
kwota	amount	quota	limit, udział	Ostatnio media tłumaczą terminy prawa europejskiego typu „milk quota” na „kwota mleczna” itp.
lektura	reading matter	lecture	wykład
lunatyk	sleepwalker	lunatic	szalony
mizeria	cucumber salad	misery	nieszczęście
mol (owad)	moth	mole	kret	W chemicznym znaczeniu mole to mol
pasta	paste	pasta	makaron	Angielski odpowiednik to rowniez macaroni
patetyczny	pompous	pathetic	żałosny
paragon	receipt	paragon	ideał, archetyp
polityka	politics	policy	plan działania, zasady
rejs	cruise, voyage	race	rasa; wyścig; bieg
sukcesywny	gradual	successful	zakończony powodzeniem	Istnieje też słowo successive oznaczające kolejny, następujący
sympatia	liking	sympathy	współczucie, zrozumienie
szkoła publiczna	tuition-free school	public school (brytyjskie)	szkoła prywatna	Amerykańskie public school i private school znaczą odpowiednio: szkoła publiczna i szkoła prywatna

Terminy o częściowo pokrywającym się znaczeniu:

Polskie słowo	Angielskie słowo	Wspólne znaczenie	Tylko polskie
adapter	adapter	urządzenie przenoszące sygnał między dwoma rodzajami przewodów (lub ogólnie jakieś urządzenie umożliwiające połączenie dwóch różnych standardów)	gramofon
mandat	mandate	Upoważnienie	Kara pieniężna
narkotyk	narcotic	Środek znieczujający (np. morfina)	Dowolny środek psychotropowy lub uzależniający
torpedować	to torpedo	Atakować za pomocą torped	przeciwdziałać udanemu zakończeniu czegoś

Polskie słowo	Angielskie słowo	Wspólne znaczenie	Tylko angielskie
adresować	to address	kierować do kogoś, umieszczać adres	zająć się jakąś kwestią
afera	affair	skandal	sprawa, wydarzenie
areszt	arrest	zatrzynie przez policję	dowolne zatrzymanie, np. cardiac arrest to ustanie akcji serca
garaż	garage	pomieszczenie lub budynek na samochody	warsztat samochodowy
impresja	impression	wrażenie	odcisk; odbitka
kamera	camera	urządzenie do nagrywania filmów (video camera)	aparat fotograficzny (still camera)
minister	minister	wyższy urzędnik	ministrant
papier	paper	materiał uzyskiwany z drewna	praca naukowa
student	student	uczeń szkoły wyższej	uczeń dowolnej szkoły

Linki zewnętrzne

Strony o angielskim:
- [http://www.angielski.filo.pl Serwis języka angielskiego]
- [http://www.EnglishTensesWithCartoons.com Strona poświęcona czasom angielskim]
- [http://www.angielski.edu.pl Serwis użytkowników angielskiego - codzienne lekcje, testy]
- [http://www.uczsie.pl Angielski na co dzień, nauka słówek]
- [http://www.bbc.co.uk/polish/learningenglish/ Angielski z BBC] Słowniki:
- [http://www.Angool.com Angool.com - Darmowy Słownik Angielski onLine]
- [http://www.dictionary.pl/ Dictionary.pl - słownik polsko-angielski, angielsko-polski]
- [http://www.ling.pl Słownik wielojęzyczny] Ling
- [http://www.dict.pl Dwukierunkowy słownik polsko-angielski] e-DICT
- [http://portalwiedzy.onet.pl/tlumacz.html Słownik polsko-angielski (Onet)]
- [http://www.multislownik.pl/modules/multi/ MultiSłownik (De Agostini)]
- [http://dictionary.cambridge.org/ Słownik języka angielskiego (Cambridge)]
- [http://www.m-w.com/ Słownik języka angielskiego (Merriam-Webster)]
- [http://www.askoxford.com/dictionaries/ Słownik języka angielskiego (Oxford)] Angielski als:Englische Sprache zh-min-nan:Eng-gí ko:영어 ms:Bahasa Inggeris ja:英語 simple:English language th:ภาษาอังกฤษ

Pismo japońskie

Pismo japońskie wywodzace się z pisma chińskiego jest jednym z najbardziej skomplikowanych rodzajów pism. Chińskie znaki (słowo kanji - znaczy 'znaki cesarstwa Han') oparte są bowiem na piśmie obrazkowym, gdzie jeden znak symbolizuje jedną ideę.

Historia

Znaki chińskie zostały importowane do Japonii w V-VII w n.e. (wg tradycji podawana jest data 402 r. - wtedy to pierwsze chińskie teksty przywiezione zostały na archipelag japoński) razem z buddyzmem. Ponieważ jednak języki chiński i japoński nie mają ze sobą nic wspólnego pod względem fonetycznym, morfologicznym i składniowym, Japończycy zmuszeni byli do wynalezienia uproszczonego alfabetu kana służącego obecnie do zapisu form fleksyjnych. Zanim jednak tego dokonano, próbowano pisać teksty ideogramami chińskimi i odczytywać je po japońsku (kanbun). Z czasem powstał system man'yōgana pozwalający na zapisywanie tekstu znakami chińskimi i odczytywanie go bądź zgodnością znaczeniową, bądź fonetyczną. Japońscy mędrcy czytając chińskie sutry buddyjskie stopniowo wprowadzali do języka japońskiego chińskie słowa i terminy. Początkowo były to wyłącznie terminy religijne, ale wkrótce moda posługiwania się słowami chińskimi rozszerzyła się na wszystkie obszary życia Japończyków. Znajomość chińskich słów stanowiła o solidnym wykształceniu japońskiej arystokracji. Równocześnie posługiwano się również słowami rdzennie japońskimi, mimo że do ich zapisu używano chińskich znaków. W wyniku tego większość chińskich znaków można odczytać po japońsku i po sino-japońsku (czyli z czytaniem pochodzącym z chińskiego). Np. znak 'kuruma', czyli 'powóz', ma również czytanie sino-japońskie: 'sha'; znamy je ze słów 'basha', czyli 'powóz konny', 'jitensha', czyli 'rower', czy 'jidōsha' - 'samochód'. Niektóre znaki mają nawet po kilkanaście czytań.

Pismo japońskie

Żeby czytać i pisać po japońsku, należy znać: # około 2000 znaków kanji # dwa alfabety sylabowe kana, czyli hiragana i katakana # dodatkowo romaji - w tłumaczeniu: 'znaki łacińskie', czyli zapis alfabetem łacińskim (ten problem mamy z głowy, ponieważ znamy go od dziecka) - używany głównie w materiałach dla obcokrajowców. Pewna grupa słów, głównie obcojęzycznych skrótów (np. NATO, FTP), jest zwykle pisana w romaji. O ile kana to góra kilka wieczorów korzystając z materiałów ogólnie dostępnych w internecie (choćby Krótki kurs kana na polskiej Wikipedii), nauka kanji bezwzględnie wymaga więcej wysiłku intelektualnego. Na szczęście nie trzeba znać całego kanji żeby zacząć czytać po japońsku. Jest tu kilka wyjść: # Materiały w całości pisane w romaji # Materiały w całości pisane w hiragana. # Znaki kanji z dodaną furigana (znane też jako "ruby") Dwie pierwsze metody są często używane w podręcznikach. W materiałach dla japońskich dzieci używa się zazwyczaj hiragana, w materiałach dla obcokrajowców natomiast romaji. Trzecia z nich polega na zapisywaniu wymowy w hiragana nad lub obok kanji. Jest o tyle wygodna, że czytając teksty zapisane z furigana można stopniowo uczyć się kanji. Hiragana została wymyślona przez damy dworu cesarskiego i początkowo była traktowana jako pismo kobiece ('onnade'). Składa się z 46 znaków i jest alfabetem sylabicznym. W języku japońskim nie wyróżnia się bowiem poszczególnych zgłosek, lecz sylaby. Hiragana powstała z potrzeby przystosowania chińskich znaków do gramatyki języka japońskiego. Stanowi fonetyczny zapis języka i jest używana do nadawania znakom kanji japońskich końcówek fleksyjnych. Japońskie dzieci jako pierwszy system pisania poznają właśnie hiragana, i właśnie w niej zapisana jest większość książek dla dzieci. Katakana również składa się z 46 znaków. Każdy ze znaków hiragana ma swój odpowiednik katakana. Kata oznacza 'prosty', 'uproszczony'. Obecnie najczęściej używa się jej do przedstawiania obcych nazw i imion własnych, zapożyczonych wyrazów z innych języków (np. komputer - 'kompyūtā'). Zdarza się również, że zapisuje się katakaną japońskie słowa, by dodać im emfazy lub podkreślić ich znaczenie. Katakana chętnie używana jest przez twórców komiksów manga, gdzie korzysta się z niej do zapisu dźwięków onomatopeicznych. Zdarzają się również słowa hybrydowe powstałe w wyniku połączenia słów japońskich ze słowami obcymi. Przykładem może być 'karaoke', gdzie 'kara' oznacza 'pusty', natomiast 'oke' jest skrótem wymowy angielskiego słowa 'orchestra'. To słowo w całości najczęściej zapisuje się katakaną. Japończycy uwielbiają podobne skrótowce. Ci mieszkający w Warszawie chętnie posługują się słowem 'sarakon', określającym warszawską Salę Kongresową. Przykład wyrazu "ja" zapisanego w romaji, kanji oraz hiragana: Grafika:pismo_japonskie_sample.png W japońskim Internecie udział znaków jest następujący: 40% kanji, 30% hiragana, 30% katakana. Wynika to z faktu, że zapisywanie słów w katakanie jest cool - stosowanie katakany dodaje specyficznej emfazy do treści, podkreśla znaczenie słów. Jest tym, czym dla Europejczyków stosowanie emotikonów. Japońska młodzież (w tym młodzi twórcy stron WWW) nadużywa również słów pochodzenia obcego. Dla przykładu, japońskie słowo 'shūjin' ('mąż') zastępowane jest pochodzącym z angielskiego 'hasubando' ('husband'). Słowo 'gyūnyū' ('mleko') wypierane jest przez 'miruku' ('milk'). Bez katakany nie mogą obyć się również teksty piosenek zespołów rockowych. W innych rodzajach pism (gazety, manga, napisy uliczne, itd.) proporcje te kształtują się inaczej. Wyraźna wydaje się tendencja do eliminowania kanji (w okresie Meiji używano ich aż kilkanaście tysięcy).

Kodowanie pisma japońskiego

Istnieje wiele systemów kodowania japońskich znaków. Dzielą się one na:
- oparte na JIS:
- ISO-2022-JP
- Shift-JIS
- EUC (Extended Unix Code) - japońskie znaki zajmują 2 bajty, romaji 1 bajt. Jak sama nazwa wskazuje popularny głównie na Uniksach.
- oparte na Unikodzie
- UTF-8 - mało popularny, ponieważ japońskie znaki zajmują 3 a nie 2 bajty.
- UTF-16 - japońskie znaki zajmują 2 bajty, niestety znaki romaji również.

Fonty japońskie

Najpopularniejsze style fontów japońskich to Mincho i Gothic.

Zobacz też

- język japoński
- krótki kurs kana, krótki kurs kanji
- systemy pisma CJK
- Częstotliwości występowania znaków w języku japońskim

Linki zewnętrzne

- [http://nipponicum.info/jap/jez/pis.html pismo japońskie na :: nipponicum :: polskim wortalu japonistycznym] Kategoria:Język japoński J ja:日本語の表記体系

Hiragana

Hiragana (ひらがな,ヒラガナ,平仮名) to jeden z dwóch japońskich systemów pisma sylabicznego kana. Drugim z nich jest katakana. Każdemu znakowi hiragana odpowiada znak katakana. Hiragana jest używana głównie do:
- Morfemów gramatycznych
- Okurigana, czyli (zazwyczaj) odmiennych końcówek japońskich słów
- Zapisywania japońskich słów, które nie mają własnych kanji, albo które są używane na tyle rzadko, że ich kanji jest nieznane przeciętnemu Japończykowi.
- Małe hiragana nad znakami kanji (tzw. furigana) jest używane do zapisu ich wymowy. Spotykane głównie z rzadziej używanymi kanji. Czasem używana nad wszystkimi kanji, głównie w materiałach przeznaczonych dla dzieci i obcokrajowców.
- Czasem używana zamiast kanji - głównie w materiałach przeznaczonych dla dzieci i obcokrajowców. Znaki hiragana to (wymagane japońskie fonty):

Końcowe samogłoski	Samodzielne samogłoski	K-	S-	T-	N-	H-	M-	Y-	R-	W-
-A	あ	か	さ	た	な	は	ま	や	ら	わ
-I	い	き	し	ち	に	ひ	み		り	ゐ
-U	う	く	す	つ	ぬ	ふ	む	ゆ	る
-E	え	け	せ	て	ね	へ	め		れ	ゑ
-O	お	こ	そ	と	の	ほ	も	よ	ろ	を
N na końcu sylaby	ん

Zobacz też: Krótki kurs kana, Pismo japońskie, Częstotliwości występowania znaków hiragana w języku japońskim

Linki zewnętrzne

- [http://nipponicum.info/jap/jez/pis.html pismo japońskie na :: nipponicum :: polskim wortalu japonistycznym] Kategoria:Język japoński Kategoria:Alfabety ko:히라가나 ms:Hiragana ja:平仮名 th:ฮิระงะนะ

Kanji

ja:日本における漢字 Kanji (漢字, dosł. "znaki Hanów") to znaki chińskie używane do zapisu języka japońskiego. Liczbę kanji określa się na 40.000. Jednakże w powszechnym użyciu jest ich dużo mniej. Podstawowe kanji to zestaw Jōyō 1945 znaków. (Wcześniej takim standardem był zestaw Tōyō 1850 znaków.) Jest to oficjalny zestaw ustalony przez rząd Japonii, i we wszystkich oficjalnych dokumentach, prasie i książkach nienaukowych każdy kanji spoza zestawu Jōyō musi być opatrzony wymową zapisaną kaną (furigana). Wyjątek stanowią nazwy własne, imiona i nazwiska, o ile zawierają któryś ze znaków ze spisu jinmei. W praktyce jest tak:
- ok. 500 najpopularniejszych kanji stanowi 80% używanych znaków
- ok. 1600 najpopularniejszych kanji stanowi 99% używanych znaków
- pozostałe 1% to ok. 3000 różnych kanji, zarówno z Jōyō jak i z poza. Bardzo niewielka część Japończykow zna je wszystkie. Większość kanji można odczytać na 2 sposoby:
- kun'yomi (訓読み) (po japońsku)
- on'yomi (音読み) (po chińsku) Większość znaków kanji składa się z pierwiastka, zwanego również kluczem, (zazwyczaj określającego znaczenie) i części podpowiadającej sposób odczytania. Pierwiastki mogą znajdować się w znaku w jednej z siedmiu pozycji:
- hen - lewa strona
- tsukuri - prawa strona
- kammuri - góra
- ashi - dół
- tare - okalający z góry i lewej strony lub z góry i z prawej strony
- nyō - okalający z lewej strony i z dołu
- kamae - najwięcej wariantów: okalający z wszystkich stron, z 3 stron: lewo, góra, prawo; lewo, dół, prawo; lewo i prawo; góra i dół Kolejność stawiania kresek w znakach kanji określają reguły (są od nich wyjątki):
- od góry do dołu
- od lewej do prawej
- najpierw poziome, potem pionowe
- jeśli jest duża kreska środkowa oraz małe lewe i prawe, najpierw ta środkowa
- jeśli jest część okalająca, rysuje się ją najpierw
- jeśli część okalająca jest C-kształtna, rysuje się najpierw tylko jej górę, potem wnętrze, na końcu pozostałe kreski części okalającej
- linie pionowe lub poziome przecinające kilka innych linii (np. w znakach kobieta czy środek), rysuje się po nich
- jeśli są przecinające się linie ukośne, najpierw rysuje się tę z prawo-góra na lewo-dół
- kreski podznaku okalającego z lewa-dołu (tzw. "nyō") rysuje się na końcu

Wyszukiwanie znaków kanji

Pisma alfabetyczne (rōmaji) i sylabiczne (kana) mają tę zaletę, że łatwo jest ułożyć wyrazy w pewnej kolejności i łatwo jest też wyszukiwać nieznanego wyrazu w słowniku - najpierw według pierwszego znaku, potem drugiego itd. Żeby wyszukać znak kanji, jeśli nie zna się jego wymowy ani znaczenia, nie można zastosować tej metody. Powstało jednak kilka innych. Wszystkie opierają się na podzieleniu znaków na zestawy i sortowaniu wewnątrz zestawu na podstawie liczby kresek. Do metod tych należą:
- metoda pierwiastków - kanji dzieli się na zestawy według pierwiastków (kluczy). Pierwiastków jest 214 i każdy znak ma przypisany jakiś klucz: bądź to jakaś część znaku jest jego pierwiastkiem, bądż cały kanji jest pierwiastkiem. Wadą tej metody jest to, że poza tradycyjnym wydzielaniem pierwiastków powstają też wyodrębnienia alternatywne. Dobrym przykładem jest słownik Nelsona, w którym autor wydzielił dla wielu znaków inne pierwiastki. Często te nowe klucze są bardziej intuicyjne. Jednakże osoba, która przyzwyczi się do Nelsona może mieć kłopoty z wyszukaniem znaku w słownikach posługujących się podziałem tradycyjnym. Po znalezieniu właściwego pierwiastka należy policzyć kreski w pozostalej części znaku i na tej podstawie odnaleźć w słowniku żądany kanji.
- metoda kodów SKIP - każdy kanji oznacza się kodem złożonym z trzech liczb. Sposób znajdowania kodu to w zarysie:
- Pierwsza liczba jest równa 1 dla znaków dzielących się wyraźnie na część lewą i prawą. Druga liczba jest wtedy równa ilości kresek z lewej strony, a trzecia ilości kresek z prawej strony.
- Pierwsza liczba jest równa 2 dla znaków dzielących się wyraźnie na część górną i dolną. Druga liczba jest wtedy równa ilości kresek u góry, a trzecia ilości kresek u dołu.
- Pierwsza liczba jest równa 3 dla znaków mających wyraźne części zewnętrzną i wewnątrzną. Druga liczba jest wtedy równa ilości kresek w części zewnętrznej, a trzecia ilości kresek w części wewnętrznej.
- Pierwsza liczba jest równa 4 dla pozostałych znaków. Druga liczba jest wtedy równa całkowitej ilości kresek. Trzecia jest równą:
- 1 jeśli znak ma linie poziomą na górze
- 2 jeśli znak ma linie poziomą na dole
- 3 jeśli znak przecina linia pionowa
- 4 w pozostałych przypadkach Przykłady:

Znak	Czytanie japońskie	Znaczenie	Kod SKIP	Liczba kresek
八	yō	Liczba Osiem	1-1-1	2
川	kawa	Rzeka	1-1-2	3
何	nani	Co ?	1-2-5	7
二	futatsu	Liczba Dwa	2-1-1	2
言	i(u)	Mówić	2-1-6	7
山	yama	Góra	3-2-1	3
日	hi	Słońce	3-3-1	4
子	ko	Dziecko	4-3-1	3
土	tsuchi	Ziemia	4-3-2	3
中	naka	Środek	4-4-3	4
人	hito	Człowiek	4-2-4	2

Zobacz też :
- język japoński
- pismo japońskie
- krótki kurs kanji
- Kanji Aptitude Test

Linki zewnętrzne

- [http://nipponicum.info/jap/jez/pis.html pismo japońskie na :: nipponicum :: polskim wortalu japonistycznym]
- [http://www.kanjisite.com/ Kanjisite - Strona w całości poświęcona kanji, zawiera m.in. kursy] Kategoria:Język japoński Kategoria:Alfabety

Rōmaji

Rōmaji (ローマ字) to system zapisu języka japońskiego korzystający jedynie z liter alfabetu łacińskiego. Nie jest zbyt popularny w samej Japonii, stosuje się go głównie w materiałach dla cudzoziemców. Nie ma jednego powszechnie obowiązującego systemu zapisu romaji. Najpopularniejsze to:
- Hepburn (Hebon-siki) - system najbardziej zgodny z fonetyką angielską,
- Kunrei-siki - pośredni pomiędzy systemem fonetycznym a etymologicznym. Oficjalny system używany przez władze japońskie.
- Nihon-siki - każdemu znakowi kana odpowiada inny ciąg znaków romaji

Jak czytać rōmaji?

Wymowa języka japońskiego, wbrew popularnej opinii, jest bardzo zbliżona do wymowy języka polskiego. za - czytaj: 'dza' jak w kukurydza
zu lub du - czytaj: 'dzu'
ze - czytaj: 'dze' jak w władze
zo - czytaj: 'dzo' jak w bardzo
ji lub di - czytaj: 'dzi' jak w dziwak
ja - czytaj: 'dzia' jak w działka
ju - czytaj: 'dziu' jak w dziura
jo - czytaj: 'dzio' jak w dzionek
ya - czytaj: 'ja' jak w jama
yu - czytaj: 'ju' jak w jutro
yo - czytaj: 'jo' jak w jogurt
hu lub fu - czytaj: 'fu' jak w fujarka
wa - czytaj: 'ła' jak w łata
wo - czytaj: 'o' jak w okno
su - na końcu wyrazu czytaj jako: 's'
n - przed 'p' ,'b' i 'm' czytaj: 'm'

podwojone spółgłoski czyta się jako spółgłoskę z przydechem, jak w polskich słowach 'oddać', 'miękko'
podwojone samogłoski (np. 'oo' , 'aa', 'ee', 'uu' pisane również jako 'ō', 'ā', 'ē', 'ū') lub kombinację samogłosek z 'u' (np. 'ou' pisane również jako 'ō') czyta się jako samogłoskę z iloczasem (wydłużonym czasem trwania), jak w słowach 'koordynacja', 'samoopalacz'

Przykłady

watashi - czytaj: 'łatasi'
desu - czytaj: 'des'
sushi - czytaj: 'susi'
kenpō - czytaj: 'kempoo'
jōyō - czytaj: 'dzioojoo'
Fuji - czytaj: 'fudzi'
Hiroshima - czytaj: 'hirosima'
Watashi-wa Pōrando-jin desu (Jestem Polakiem) - czytaj: "łatasiła poorandodzin des"
Yappari, Nihongo-ga mada jōzu dewa arimasen (Jak się można spodziewać, japoński nie jest jeszcze moją mocną stroną) - czytaj: "jappari, nihongoga mada dzioodzu deła arimasen"

Zobacz też

pismo japońskie Kategoria:Język japoński ja:ローマ字 th:โรมะจิ

Hiragana

Końcowe samogłoski	Samodzielne samogłoski	K-	S-	T-	N-	H-	M-	Y-	R-	W-
-A	あ	か	さ	た	な	は	ま	や	ら	わ
-I	い	き	し	ち	に	ひ	み		り	ゐ
-U	う	く	す	つ	ぬ	ふ	む	ゆ	る
-E	え	け	せ	て	ね	へ	め		れ	ゑ
-O	お	こ	そ	と	の	ほ	も	よ	ろ	を
N na końcu sylaby	ん

Zobacz też: Krótki kurs kana, Pismo japońskie, Częstotliwości występowania znaków hiragana w języku japońskim

Linki zewnętrzne

Pismo ideograficzne

Pismo ideograficzne to pismo oparte na ideogramach, tzn. znakach reprezentujących semantyczne jednostki językowe: morfemy lub wyrazy, niezależnie od ich fonetycznej postaci. Nazwa pochodzi od greckiego idea 'idea, wyobrażenie', grapho 'piszę'. Ideograficznym pismem jest dziś np. hieroglificzne pismo chińskie. W związku z tym dany znak zachowując znaczeniową tożsamość może być w różnych chińskich dialektach czytany różnie. Powstało z piktografii poprzez upraszczanie rysunków. Charakter ideograficzny miały hieroglify egipskie, pisma wielu plemion indiańskich Ameryki Północnej i Środkowej, niektórych murzyńskich ludów Afryki, wielu plemion polinezyjskich i australijskich oraz początkowo pismo klinowe. Do dziś używamy resztki ideogramów w ligaturach. I ko:표의 문자 ja:表意文字

Kanji

Wyszukiwanie znaków kanji

Znak	Czytanie japońskie	Znaczenie	Kod SKIP	Liczba kresek
八	yō	Liczba Osiem	1-1-1	2
川	kawa	Rzeka	1-1-2	3
何	nani	Co ?	1-2-5	7
二	futatsu	Liczba Dwa	2-1-1	2
言	i(u)	Mówić	2-1-6	7
山	yama	Góra	3-2-1	3
日	hi	Słońce	3-3-1	4
子	ko	Dziecko	4-3-1	3
土	tsuchi	Ziemia	4-3-2	3
中	naka	Środek	4-4-3	4
人	hito	Człowiek	4-2-4	2

Zobacz też :
- język japoński
- pismo japońskie
- krótki kurs kanji
- Kanji Aptitude Test

Linki zewnętrzne

Katakana

Katakana (かたかな,カタカナ,片仮名) to jeden z dwóch japońskich systemów pisma sylabicznego kana. Drugim z nich jest hiragana. Każdemu znakowi katakana odpowiada znak hiragana. Katakana jest używana głównie do:
- Nazw własnych, szczególnie pochodzenia obcego. Nazwy japońskie mają często własne kanji, a jeśli nie mają używa się raczej hiragana.
- Zapożyczeń z języków zachodnich. Kilka bardzo starych zapożyczeń - z portugalskiego i holenderskiego - uzyskało własne kanji. Przykładem może być "biiru" czyli piwo, które ma kanji 麦酒 (wymagane japońskie czcionki). Nawet one jednak są dziś zapisywane raczej katakaną (ビール). Zapożyczenia z języka chińskiego zwykle zapisuje się odpowiednim znakiem chińskim.
- Wyrazów dźwiękonaśladowczych (np. ヒー (hii) oznaczające westchnięcie).
- Nazw zoologicznych i botanicznych.
- Podkreśleń, nacisków (w jęzku polskim używamy czcionki pochyłej, wytłuszczonej lub podkreślenie)

Znaki

Poniżej znajduje się tabela znaków katakana (wymagane japońskie fonty) oraz ich odczytanie w transkrypcji Hepburna, znaki zaznaczone na czerwono nie są obecnie używane.

Pochodzenie

Katakana została stworzona z chińskich znaków by umożliwić ich wymowę. Na przykład znak カ pochodzi z lewej części znaku 加 (ka). Odczytanie wymowy znaku nie ma nic wspólnego z odczytaniem jego znaczenia. Poniższy rysunek przedstawia znaki katakana i odpowiadające im znaki kanji. Grafika:Katakana_origin.png Zobacz też: Krótki kurs kana, Pismo japońskie, Częstotliwości występowania znaków katakana w języku japońskim

Linki zewnętrzne

- [http://nipponicum.info/jap/jez/pis.html pismo japońskie na :: nipponicum :: polskim wortalu japonistycznym] Kategoria:Język japoński Kategoria:Alfabety ko:가타카나 ms:Katakana ja:片仮名 th:คะตะคะนะ

Hiragana

Końcowe samogłoski	Samodzielne samogłoski	K-	S-	T-	N-	H-	M-	Y-	R-	W-
-A	あ	か	さ	た	な	は	ま	や	ら	わ
-I	い	き	し	ち	に	ひ	み		り	ゐ
-U	う	く	す	つ	ぬ	ふ	む	ゆ	る
-E	え	け	せ	て	ね	へ	め		れ	ゑ
-O	お	こ	そ	と	の	ほ	も	よ	ろ	を
N na końcu sylaby	ん

Zobacz też: Krótki kurs kana, Pismo japońskie, Częstotliwości występowania znaków hiragana w języku japońskim

Linki zewnętrzne

Alfabet grecki

Alfabet grecki to system znaków służący do zapisu języka greckiego. Historycznie wywodzi się z alfabetu fenickiego, sam z kolei dał początek bardzo wielu alfabetom, najbardziej znane to alfabet łaciński (poprzez alfabet etruski) oraz cyrylica. Według niektórych teorii współczesnych alfabet grecki ma nie wywodzić się od alfabetu fenickiego, a jedynie mieć z nim wspólnego przodka, którym ma być jeden z alfabetów anatolijskich. Jest to obecnie kwestia sporna. Znaki alfabetu greckiego to: G als:Griechisches Alphabet ko:그리스 문자 ja:ギリシア文字 th:อักษรกรีก

Głagolica

Głagolica (scs. głagoł = słowo) — najstarsze pismo słowiańskie, stworzone przez misjonarza-apostoła św. Konstantego zwanego Cyrylem, który wraz z bratem Metodym zapisał w IX w. za jego pomocą język słowiański używany w okolicach Salonik; głagolica była pierwotnym alfabetem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, który miał być językiem liturgicznym Słowian, a w swojej późniejszej fazie rozwojowej, jako język cerkiewnosłowiański na wiele wieków pozostał językiem literackim wykształconych warstw w kręgu religii prawosławnej. Pierwotnie (do końca lat 60 XX w.) przeważał pogląd, iż głagolica powstała na bazie greckiej minuskuły z VIII-IX w. Obecnie – choć nie neguje się pewnego wpływu tego źródła, jak również doszukuje się proweniencji w piśmie semickim - uważa się, że głagolica jest dziełem św. Cyryla, pismem, które powstało na bazie stosowanego już przez Słowian i zostało dostosowane do fonetyki słowiańskiego dialektu soluńskiego (z okolic Salonik) z 2 poł. IX w. Podstawą do tego typu wniosków są zarówno najstarsze opisy Słowian, w tym Thietmara, który pisze "Jej ściany zewnętrzne zdobią różne wizerunki bogów i bogiń. Jak można zauważyć, patrząc z bliska, w przedziwny rzeźbione sposób, wewnątrz zaś stoją bogowie zrobieni ludzką ręką w straszliwych hełmach i pancerzach, każdy z wyrytym u spodu imieniem" tak w swojej kronice opisując słowiańską świątynię. Innymi dowodami potwierdzającymi używanie przez Słowian pisma są wykopalista datowane na wcześniejszy niż działalność Cyryla okres. Istnieje też pośredni dowód etymologiczny związany z tym, że litery nazywano bukwami, gdyż występowały w postaci rytów na bukowych deseczkach. W skład pierwotnej głagolicy, alfabetu, którego część znaków prawdopodobnie oparto na ówczesnych graficznych systemach bizantyjskich, wchodziło około 40 symetrycznie stylizowanych liter, w tym znaki, które w innych systemach pisma nie występowały, a które uwiarygadniają tezę o tym, że za podstawę św. Cyryl brał już istniejące pismo Słowian. Głagolica była pismem fonetycznym i składała się ostatecznie z 38 liter. Najprawdopodobniej do 863 roku głagolica ostatecznie się ukształtowała i uzyskała postać, z którą najczęściej spotykają się badacze. Głagolica w okresie póżniejszym stopniowo była zastępowana cyrylicą. Znane są przykłady tekstów pisane na pergaminie pierwotnie spisane głagolicą, później przepisane w cyrylicy. Do XI wieku jednym z ważniejszych ośrodków piśmiennictwa głagolickiego była Sazawa. Po założeniu w 1347 roku klasztoru Emaus w Pradze, to Praga stała się centrum słowiańskiego piśmiennictwa. Sprowadzeni do klasztoru chorwaccy pisarze, głagolasze, rozpowszechnili pismo i aż do roku 1419, do czasu, aż wypędzili ich husyci klasztor był religijnym i kulturalnym centrum słowiańszczyzny. W Chorwacji głagolica stosowana jest po dzień dzisiejszy. Jej odmiana, głagolica kanciasta używana jest na wyspie Krk i Przymorzu Chorwackim, a powszechnie do dziś ponoć korzysta się z liturgicznych ksiąg głagolskich. Głagolicą posługują się dziś w odświętnej cerkiewnosłowiańskiej liturgii Serbowie i Chorwaci. Szacuje się, że istnieje ponad 25 tysięcy zachowanych dokumentów i ksiąg w głagolicy. Taka ilość zaświadcza o ogromnym rozwoju ówczesnej słowiańszczyzny. W latach 868 - 869 Cyryl i Metody spotkali się w Rzymie z papieżem Hadrianem II. Nakłonili oni papieża, aby ten uznał,obok istniejących języków liturgicznych - łaciny, greki i hebrajskiego, język słowiański za język liturgii. Sytuacja taka trwała do czasu, kiedy to papież Stefan V zakazał używania języka słowiańskiego w liturgii i nakazał przywrócić obrządek łaciński. Przywracanie łacinicy w kościele zakończyło się ostatecznie na przełomie XII i XIII wieku. Klasztory chorwacko-głagolskie istniały również w Polsce. W 1380 książę śląski ufundował taki w Oleśnicy, a 10 lat później kolejny w Krakowie na Kleparzu ufundowała królowa Jadwiga. Liturgia z użyciem głagolicy była w nim odprawiana przez prawie 100 lat. Ostatecznie, nie używane już rękopisy w 1584 strawił pożar. Kościoły prawosławne używają cyrylicy, która stopniowo wypierła z szerszego użycia głagolicę począwszy od końca X wieku.

Rodzaje głagolicy

Wyróżnia się rodzaje głagolicy:
- głagolicę bułgarską (okrągłą, zob. rycinę z prawej) o owalnych obrysach liter (stosowaną do ok. XII w.)
- głagolicę chorwacką (kanciastą) z kanciastymi literami, która rozwinęła się szczególnie w XIV w i do tej pory jest wykorzystywana m.in. w liturgii katolickiej w Dalmacji.
- głagolica kurziwna, kursywa. Używana jest do szybkiego pisania. Napisane nią dziesiątki tysięcy rękopisów, aktów, ksiąg. Największe dzieło ma 22 tomy. W porównaniu do innych pism południowych słowian, czyli zachodniej cyrylicy, łacinnicy, pisma arabskiego i greckiego, głagolica kurziwna była używana do sporządzania najważniejszych dokumentów i umów handlowych. W ogólnym wyglądzie przypomina [http://www.hr/darko/gif/m1556.jpg zwykłe pismo]. W żadnym ze słowiańskich narodów nie zachowało się tyle kart zapisanej historii.
- głagolica drukowana od 1483
- głagolica komputerowa, ustalona w normie ISO 6861, od 1996.

Nazwy liter alfabetu

Nazwy liter alfabetu, czyli azbuki, ewoluują nieznacznie w czasie.
- około 1400: Azbuka [http://www.hr/darko/gif/tours5.jpg 1] ze strony Juraj iz Slavonije
- 1591: [http://www.hr/darko/gif/rocca.jpg], zapisane w łacińskio/italiańskiej fonetyce.
- 1966: Paul Cubberly zaproponował w 1996 r. w The Slavic alphabets następujące nazwy liter: azъ, buky, vědi/vědě, glagoli/glagolь, dobro, jestь/estъ, živěte, dzělo, zemlja, i/ižei, iže, g'ervь/dervь, kako, ljudьje/ljudije, myslite/myslěte, našь, onъ, pokoj, rьci, slovo, tvrdo/tverdo, ukъ/ikъ, frtъ, chěrъ/cherъ, otъ, ci, črvь, ša, štja, jerъ, jery, jerь, ětь/jatь, jusъ malyi, jusъ malyi jotirovannyj, jusъ bolъšij, jusъ bolъšij jotirovannyj, fita, ižica.
- 1986: Układ ten jest praktycznie tożsamy z zaproponowanym w 1986 r. przez Georgija Haburgaeva w książce Staroslawjanskij jazyk: azŭ, buky, vědi, glagoli, dobro, jestŭ, živěte, dzělo, zemlja, ižen, iže, g’ervĭ, kako, ljudije, myslite, našĭ, onŭ, pokoi, rĭci, slovo, tvrĭdo, oukŭ, frĭtĭ, xěrŭ, otŭ, ci, črĭvĭ, ša, šta, jerŭ, jery, jerĭ, jatĭ, jusŭ malyi, jusŭ bolĭšii, fita, ižica.
- 1996: Obaj językoznawcy pominęli jo (następujące po jatь), Cubberly nie dał nazwy dla ju (po jo), a Haburgaev dla ju, ję (po jusъ malyi ) i ją (po jusъ bolъšij). Wszystkie litery uwzględnia nazewnictwo ustalone w normie ISO 6861 azu, buki, vedi, glagol’, dobro, esi’, živěte, zělo, zemlja, iže, i, g’erv’, kako, ljudi, myslite, naš, on, pokoj, r’ci, slovo, tverdo, uk, fert, xěr, omega, cy, červ’, ša, šta, er, ery, er’, jat’, jo, ju, as, es, jes, jas, fita, ižica.

Zabytki głagolicy

- Najstarsze zabytki zachowały się jedynie z odpisach z X w. oraz z XI w.:
- Kodeks kijowski
- Kodeks mariański
- Kodeks zografski
- Mszał kijowski
- Fragmenty Cloza
- Kodeks Assemaniego
- Modlitewnik synajski
- Psałterz synajski
- Zachowane oryginalne zabytki to:
- Preslavski grafit, 893
- Kijevski listići, 10 w
- Bašćanska Ploča, Senjska Ploča, obie około 1100
- Bečki listići, 11 w
- Istarski Razvod, 1275-1395
- [http://www.hr/darko/gif/vinodol.jpg Vinodolski Zakon], 1288 (unikalny akt prawny)
- Misal Hrvoja Vukčića Hrvatinića, 1404
- Glagoljski zapis Jurja iz Slavonije, około 1400;
- [http://www.vinodol.org/uvod_1/teme/glag/pag/gla_ka_01.htm Plominski natpis] (Istra), 11 w
- [http://www.hr/darko/gif/konav.jpg Konavoski fragment] (Konavle), 1060.,
- [http://www.hr/darko/gif/krk1.jpg Krčki natpis], 11.
- [http://www.hr/darko/gif/valun.jpg]
- Starodruki
- Pierwszą księgę drukowano głagolicą w 1483 28 lat po Biblii Gutenberga, wcześniej niż drukowano w Berlinie czy Moskwie. W sumie wydrukowano tysiące książek głagolicą, np w 5 lat po 1560 roku wydano ponad 30 tytułów w 25 tys kopii. Zachowało sie 6 inkunabuł czyli starodruków z 15 w. Drukowano w Głagolicy także w 20 w. Zabytkowe książki głagolicą pisane i drukowane można znaleźć w 26 krajach świata,

Paleografia

Głagolica jest prawdopodobnie najbogatszym pismem w ligatury. W tysiącach dokumentów można znaleźć ponad 800 rodzajów ligatur, czyli połączonych liter. Złączenia przedstawiają dobitnie, obrazowo znaczenie napisanego słowa. Czasami złożonych jest 4, 5 i więcej liter w graficzną kompozycję. Uważa się że ligatury, w innych pismach, były stosowane dla szybszego pisania, natomiast w kaligraficznej i czasochłonnej głagolicy pełnej pętelek i oczek trudno się oczywiście dopatrywać optymalizacji pod kątem szybkiego pisania. Ligatury występują nawet w druku, gdyż mają symboliczne znaczenie. Wydany drukiem 1561 'Brozich Breviary' posiada co najmniej 250 ligatur. Unikalnym zjawiskiem w druku są częściowe ligatury, połowa litery dołączona jest do innej litery, ukazując elastyczność zapisu w tworzeniu i rozumieniu pisma. Występują w obu inkunabułach: 'Baromic Missal' drukowana w Senj w 1494, oraz 'Baromic Breviary' z Wenecji 1493. Istnieje powiedzenie 'dość w pół słowie' jako że "glagol" to słowo.

Nazwy głagolicy i etymologia

W różnych krajach i w różnym czasie głagolica nazwana bywała: azbuki, slověne, bukvitsa, Buchuiza, illyrian, Alphabetum Illyricum, Alphabetum Hieronymianum, harvatsko pismo, Alphabetum Illiricum Sclavorum, illyryjskie charaktery, hieronymian, glagolittiske, glagolitique, glagolitic, hlaholice, hlaholika, глаго́лица glagoljica, глаголиця hlaholytsia, глаголіца (hlaholitsa), Glagoliza, Crobatischen Sprach.

Historia

Potwierdzone źródłami niektóre historie dotyczące głagolicy.
- Papież Innocenty IV w 1248 roku nadał unikalny przywilej Chorwatom używania swojego ojczystego języka i głagolickiego pisma w katolickiej liturgii. Przywilej ten jako unikalny trwał 7 stuleci aż dopiero Drugi Synod Watykański w latach 1962-1965 wprowadził oficjalnie inne narodowe języki do katolickiej liturgii.
- W 1380 roku Książę Konrad II z Piastów ufundował głagolicki klasztor w śląskiej Oleśnicy.
- W 1390 roku Królowa Jadwiga ufundowała w Krakowie na Kleparzu k