:: wikimiki.org ::

Prehistoria Odkryć Geograficznych

Prehistoria odkryć geograficznych

Prehistoria odkryć geograficznych dotyczy znajomości geografii przez pierwotne społeczeństwa bądź wczesne cywilizacje, co do której nie istnieją żadne źródła pisane. Prehistorię odkryć geograficznych można badać tylko i wyłącznie na podstawie odkryć archeologicznych. Występownie na danym terenie artefaktów obcego pochodzenia świadczy o kantaktach handlowych pomiędzy przestrzennie odizolowanymi społecznościami. Na przykład:
- Muszle ślimaka z gatunku Columella Rustica, występującego wyłącznie nad Morzem Śródziemnym, znaleziono w jaskiniach Ofnet koło Noerlingen w Niemczech. Znaleziska pochodzą z okresu 8000 do 3000 lat p.n.e.
- Bursztyn z wybrzeży Bałtyckich znany był na Krecie i w Egipcie już w 2500 r. p.n.e. co potwierdzają liczne znaleziska.
- W czwartym tysiącleciu p.n.e. Egipcjanie sprowadzali drewno do budowy statków z lasów Libanu oraz żywicę z krainy Punt znajdującej się w dzisiejszej Somalii.
- Kreteńczycy już w 2500 r. p.n.e. sprowadzali srebro z dzisiejszej południowej Hiszpanii.
- W drugim tysiącleciu p.n.e. kwitła żegluga i wymiana handlowa pomiędzy społecznościami zamieszkującymi wybrzeża Bałtyku.
- Drewno tekowe, rosnące wyłącznie w Indochinach używane było już w czwartym tysiącleciu p.n.e. w Mezopotamii. Fakty te nie świadczą o bezpośrednich kontaktach pomiędzy odległymi cywilizacjami, lecz przynajmniej o wiedzy o ich istnieniu oraz ich przybliżonej geograficznej lokalizacji. Z całą pewnością jednak świadczą o znajomości geografii terenów i społeczności sąsiedzkich. Na podstawie znalezisk można odtworzyć starożytne szlaki handlowe. Najbardziej znanym jest szlak bursztynowy wiodący od wybrzeży bałtyckich do środkowej Italii. Powrót do Historii odkryć geograficznych. Kategoria:Archeologia Kategoria:Historia odkryć geograficznych

Morze Śródziemne

Morze Śródziemne to morze leżące pomiędzy Europą, Afryką i Azją, o powierzchni około 2,5 mln km². Na zachodzie jest połączone Cieśniną Gibraltarską z Oceanem Atlantyckim, przez Cieśninę Dardanele łączy się z Morzem Marmara i dalej z Morzem Czarnym, zaś przez Kanał Sueski z Morzem Czerwonym i dalej Oceanem Indyjskim. Wydzielone akweny Morza Śródziemnego mają swoje nazwy:
- Morze Tyrreńskie
- Morze Jońskie
- Morze Egejskie
- Morze Adriatyckie
- Morze Alborańskie
- Morze Balearskie
- Morze Liguryjskie
- Morze Kreteńskie
- Morze Lewantyńskie Ważniejsze wyspy to (licząc od zachodu): Ibiza, Majorka, Minorka (wszystkie trzy z archipelagu Balearów), Sardynia, Korsyka, Sycylia, Wyspy Liparyjskie, Malta, Kreta, Rodos i Cypr. Między Korsyką a Półwyspem Apenińskim znajdują się Elba, Pianosa, Gorgona i Monte Christo. Nad Morzem Śródziemnym leżą (zgodne z ruchem wskazówek zegara): Hiszpania, Gibraltar, Francja, Monako, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia i Czarnogóra, Albania, Grecja, Turcja, Syria, Liban, Izrael (w tym Strefa Gazy), Egipt, Libia, Tunezja, Algieria i Maroko. Fauna Morza Śródziemnego liczy w przybliżeniu około 5000 gatunków. Śródziemne, Morze zh-min-nan:Tē-tiong-hái ko:지중해 ja:地中海 th:ทะเลเมดิเตอร์เรเนียน

Niemcy

Niemcy (nazwa oficjalna Republika Federalna Niemiec, niem. Bundesrepublik Deutschland) – państwo położone w Europie Środkowej, będące członkiem Unii Europejskiej, Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8 oraz NATO. Do 1970 (do traktatu pomiędzy RFN a Polską) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna (NRF). Niemcy mają dostęp do Morza Bałtyckiego i Morza Północnego. Stolica to Berlin (przed przyłączeniem NRD - Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego).

Ludność

Liczba ludności: 82 500 800 (2004) - największa wśród państw UE Struktura wiekowa (2000):
- 0-14 lat: 16% (chłopcy 6 679 930; dziewczynki 6 333 110)
- 15-64 lat: 68% (mężczyźni 28 638 814; kobiety 27 693 630)
- powyżej 64 lat: 16% (mężczyźni 5 133 121; kobiety 8 318 803) Grupy etniczne: Około 75 212 900 (91,12%) mieszkańców Niemiec posiada obywatelstwo niemieckie. Spośród nich około 7 mln (ok. 9%), posiada często dwa obywatestwa, nie urodziło się w Niemczech, lub język niemiecki nie jest ich językiem ojczystym. Dla lepszego zrozumienia możnaby wskazać na różnicę w znaczeniu pojęć Narodowość i Obywatelstwo, czego się w Niemczech z powodu historycznego obciążenia pojęcia Naród (zobacz też Nazizm) nie robi. Bezsprzecznie, można jednak powiedzić, iż znaczną część społeczeństwa stanowią przybyli do Niemiec po II wojnie światowej imigranci lub ich potomkowie. Pozostałe 9 % ludności (ok. 7 mln) stanowią obywatele innych krajów, mieszkający na stałe w RFN: Turcy (2,4 mln), narody byłej Jugosławii(1,0 mln), Włosi(0,5 mln), Grecy (0,3 mln), Polacy (bez niem. obywatelstwa 0,3 mln), Austriacy(0,2 mln) i inni. Całkowita Polska emigracja do Niemiec wynosi grubo ponad 2 mln ludzi, z których większość, ze względów podobieństw kulturowych, relgijnych, kulinarnych i innych, jest dobrze zintegrowana z ludnością niemiecką. Stosunek imgracji do emigracji zmienił się w ostatnich 10 latach i zmienia w rosnącym tempie nadal. W roku 2004 wyemigrowało w sumie ok. 150 tys. obywateli Niemiec, z czego większość do USA (ok. 13 tys.), ale też Polska jest jednym z ulubionych celi emigracji Niemieckiej (ok. 10 tys. 3. miejsce). Niemieccy emigranci są w większości wysoko kwalifikowanymi, poszukiwanymi na światowym i europejskim rynku pracy specjalistami, którzy ze względu na trudności ekonomiczne Niemiec i złe perspektywy zawodowe zdecydowali się z Niemiec wyjechać. Np. lekarze i pracownicy naukowi w Niemczech są stosunkowo źle opłacani, ich warunki pracy i szanse na karierę pozostawiają wiele do życzenia, a czas pracy i stawiane wymagania przekraczają te, w innych wysoko rozwiniętych krajach. W Niemczech istnieją ponadto stosunkowo nieliczne historyczne mniejszości etniczne. Na północy, w kraju związkowym Szlezwik-Holsztyn zamieszkuje mniejszość duńska, w Dolnej Saksonii i Szlezwiku-Holsztynie mniejszość fryzyjska, a w Saksonii i Brandenburgii - mniejszość Serbów Łużyckich. Serbów Łużyckich]]Grupy religijne: (2004)
- ewangelicy 25 836 000 (31,3%),
- katolicy 26 165 000 (31,7%),
- żydzi 102 000 (0,012%)
- inni, w tym bezwyznaniowcy, muzułmanie lub inne wyznania 37%

Geografia

Położone w środkowej Europie pomiędzy Morzem Północnym i Morzem Bałtyckim na północy a Alpami na południu. Graniczą na północy z Danią, na wschodzie z Polską, na południowym-wschodzie z Czechami, na południu z Austrią i Szwajcarią, a na zachodzie z Francją, Luksemburgiem, Belgią i Holandią. Najwyższy szczyt Zugspitze (2962 m n.p.m.) w Bawarii.

Ważniejsze miasta (alfabetycznie)

Ustrój polityczny

Zugspitze] Zugspitze] Stolicą federalną jest Berlin, a rząd federalny Niemiec (Bundesregierung) ma swą siedzibę w Berlinie, jednak część ministerstw znajduje się w Bonn. Część centralnych urzędów mieści się w innych miastach, m.in. Karlsruhe i Norymberdze. System polityczny Niemiec jest zorganizowany w oparciu o konstytucję (Verfassung), którą jest Ustawa Zasadnicza Niemiec (Grundgesetz) według zasady podziału władz (Gewaltenteilung). Głową państwa jest prezydent federalny, wybierany przez Zgromadzenie Narodowe (złożonego z Bundestagu i przedstwicieli krajów związkowych) na pięcioletnią kadencję (możliwość jednokrotnego powtórzenia). Ma on czysto reprezentacyjne znaczenie - jest symbolem państwa, moderatorem. Nie ma prawa wetowania ustaw (może je jedynie odesłać do Trybunału). Posiada prawo mianowania ambasadorów i konsuli oraz wysuwania kandydatury kanclerza. Władzą ustawodawczą (die Legislative) jest Bundestag wraz z drugą izbą Radą Federalną Niemiec (Bundesrat). Bundestag wybierany jest co cztery lata w wyborach pięcioprzymiotnikowych: powszechnych, równych, bezpośrednich (jendostopniowych), systemie mieszanym (zasadniczo proporcjonalnym, jednak z zapewnieniem wejścia do parlamentu wszystkich kandydatów, którzy w swych okręgach uzyskali większość) i w głosowaniu tajnym. Ustawowa liczba posłów liczy 598, ale wskutek tego skomplikowanego systemu wyborczego ta liczba może zwiększać się o tzw. mandaty nadwyżkowe. Tak jest w Bundestagu XVI kadencji, który liczy 614 posłów. Posłowie grupują się we frakcjach, do tworzenia których potrzebne jest 5% ogólnej liczby posłów. Obecne frakcje to:
- SPD
- CDU/CSU
- Związek 90/Zieloni
- FDP
- Die Linkspartei. Bundestag na wniosek prezydenta dokonuje wyboru kanclerza i rządu, kontroluje jego prace, zatwierdza umowy międzynarodowe, uchwala ustawy, wybiera (wraz z Bundesratem) prezydenta. Na czele izby niższej stoi przewodniczący Bundestagu (wraz ze swoimi zastępcami). Obecnie jest nim Norbert Lammert z CDU. Władzę wykonawczą (die Exekutive) stanowi rząd federalny z kanclerzem federalnym (Bundeskanzler) na czele. Pozycja kanclerza jest mocniejsza niż polskiego premiera. Ma on prawo bezpośrednio ingerować w prace swoich ministrów. Rząd odwołany być może jedynie w drodze konstruktywnego wotum nieufności (tak np. było w roku 1982). Parlament nie można odwoływać poszczególnych ministrów (zasada odpowiedzialności rządu en bloc). Władzą sądowniczą (die Judikative, czyli Justiz) są sądy, najwyższymi instancjami są:
- Federalny Trybunał Konstytucyjny (Bundesverfassungsgericht),
- Federalny Sąd Administracyjny (Bundesverwaltungsgericht),
- Trybunał Federalny (Sąd Najwyższy) Bundesgerichtshof.

Partie polityczne

System partyjny Niemiec porównawszy chociażby z krajami Europy Zachodniej jest wyjątkowo stabilny i uporządkowany. Wykrystalizowaniu uległ po II wojnie światowej. Partią o najstarszej tradycji jest pochodząca z 1870 r. partia środowiska katolickiego Zentrum (pol. Centrum). Drugą co do wieku partią jest pochodząca z 1875 r. i wyrosła z ruchu robotniczego SPD. Od końca XIX wieku, uczestniczyła w rządach Republiki Weimarskiej, aż do 1933 roku była najsilniejszą partią niemiecką. Obok SPD do tzw. Volksparteien (partii ogólnonarodowych) należy również chadecja (CDU i CSU). Wykształciła się ona po II wojnie światowej ze środowisk dawnej katolickiej partii "Centrum", poszerzonej o środowiska ewangelickie (CDU jest partią ponadkonfesyjną). Na wzmocnienie jej roli wpłynął długi okres rządów (1949-1969) oraz charyzmatyczni liderzy: Konrad Adenauer, Ludwig Erhard i Jakob Kaiser. W latach 1982-1998 CDU/CSU była znów u władzy stanowiąc główną siłę rządu Helmuta Kohla. Tradycyjnie rolę języczka u wagi pełnili liberałowie z FDP (rządzili prawie nieprzerwanie aż do 1998 roku, raz z CDU, raz z SPD - stąd też często nazywani są partią "obrotową". FDP wykształciła się po 1948 roku ze środowisk związanych z przedwojennymi partiami DDP i DVP. Były w niej obecne zarówno elementy wolnomyślicielskie, antyklerykalne jak i nacjonalistyczne (przez pewien czas po wojnie sytuowano FDP "na prawo" od CDU). Z partią związane były takie nazwiska jak pierwszy prezydent RFN Theodor Heuss, jej powojenny lider Erich Mende, przedstawiciele lewego skrzydła Wolfgang Mischnick czy Günter Verheugen. Członkami FDP byli też wieloletni minister spraw zagranicznych RFN Hans Dietrich Genscher (1974-1992), Walter Scheel (1969-74 szef MSZ, prezydent RFN 1974-79) czy Klaus Kinkel (minister sprawiedliwości i spraw zagranicznych w rządzie Helmuta Kohla). FDP miała swój udział w odważnej polityce wschodniej rządu Willego Brandta i Helmuta Schmidta. W 1982 na skutek różnic w pomysłach na politykę gospodarczą i społeczną FDP zrezygnowała z udziału w rządach lewicy i związała się z chadecją. Małżeństwo z CDU, choć niewolne od kłótni i nieporozumień, przetrwało 16 lat. Od 1998 rolę języczka u wagi dla SPD spełniała istniejąca od 1979/80 r. partia Zielonych (BÜNDNIS 90/DIE GRÜNEN). Jej członkiem przewodniczącym był minister spraw zagranicznych Josef Fischer. Partią izolowaną na szczeblu ogólnokrajowym jest Die Linkspartei. - następczyni honeckerowskiej SED. W latach 1990-2002 i ponownie od 2005 reprezentowana była w Bundestagu, głównie przez posłów z byłego NRD, w zachodniej części Niemiec nie udało jej się zapuścić korzeni aż do zawarcia koalicji z dysydentami z SPD. PDS krytykowała z pozycji lewicowych rząd Schrödera, zarzuca mu odejście od lewicowych ideałów, które jakoby zawsze bliskie były PDS. Partia Lothara Bisky'ego współrządzi w dwóch niemieckich landach - Berlinie i Meklemburgii/Pomorzu Przednim (wraz z SPD).

Kraje związkowe Niemiec

: Republika Federalna Niemiec składa się z następujących krajów związkowych: Wszystkie kraje związkowe są równouprawnione.

Gospodarka

Lothara Bisky'ego Niemcy są jednym z najsilniejszych gospodarczo krajów świata. PKB wyniósł w 2001 roku 2148 mld euro, niemiecka gospodarka jest zatem trzecią co do wielkości na świecie nominalnie i czwartą realnie. PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca wynosi: 26 035 euro i plasuje RFN na 11. miejscu w Unii Europejskiej. Mniej zadowalająco kształtuje się niemieckie zadłużenie, które osiągnęło w styczniu 2005 nowy rekordowy stan: 1 418 miliardów euro = ok. 5 672 miliardów PLN, co odpowiada ok. 17 200 € = ok. 68 800 PLN na głowę mieszkańca, do tego dochodzą przewidywane zobowiązania państwa względem przechodzących na emeryturę pracowników sfery budżetowej w randze urzędnika, które płacone są bezpośrednio z budżetu a nie przez ubezpieczenie emerytalne i do roku 2030 sumują się na kolejne 4 do 5 bilionów euro (źródło: niem. Bund der Steuerzahler). Od początku istnienia RFN wszytkie jej budżety były ujemne, a w ostatnich latach deficyty osiągają iście niewyobrażalne wymiary. Zadłużenie i związane z nim odsetki, rosnące koszty systemu opieki zdrowotnej i rentalnego, jak również ogromne bezrobocie (ok. 5 000 000 ludzi), stanowią poważny problem finansowy i tym samym gospodarczy dla tego kraju. Niemcy nie dotrzymują od lat, podpisanych w Maastricht, kryteriów konwergencji (dotyczących stabilności Euro). Dla ratowania finansów pańswa przeprowadza się od lat cięcia w systemach ubezpieczeń społecznych, co jednak nie poprawiło dramatycznej sytuacji.

Przemysł

Liczba zatrudnionych w niemieckim przemyśle wykazuje od lat tendencję spadkową. Każdego dnia z Niemiec przenosi się ok. 1500 miejsc pracy (ok. 500 000 rocznie) do krajów europy wschodniej i Azji. Mimo tego, przemysł wnosi ciągle jeszcze ok. 30%. do PKB, a jego podstawową gałęzią jest motoryzacja i związane z nią branże. Od podpisania protokołu w Kioto, podejmuje się starania dla zmiejszenia emisji dwutlenku węgla do atmosfery, choć z drugiej strony w 1998 r. postanowiono zakaz budowy nowych i czasowe ograniczenie użytkowania istniejących elektrowni atomowych.

Kultura

Literatura

- Literatura niemiecka

Malarstwo

- Lucas Cranach Starszy
- Lucas Cranach Młodszy

Film

Teatr

- Bertolt Brecht

Związki z Polską

Zobacz też

- Wikiportal:Niemcy
- III Rzesza
- Cesarze niemieccy
- Lista feldmarszałków niemieckich
- Kluby piłkarskie w Niemczech
- Polskie odpowiedniki niemieckich nazw geograficznych
- stacje telewizyjne w Niemczech

Linki zewnętrzne

- Urzędy państwowe
- [http://www.bundesregierung.de Rząd Federalny]
- [http://www.government.de Rząd Federalny]
- [http://www.bundespraesident.de Prezydent RFN]
- [http://www.bundeskanzler.de Urząd Kanclerski]
- [http://www.bundestag.de Bundestag]
- [http://www.bundesrat.de Bundesrat]
- [http://www.backinjob.de praca w Niemczech]
- [http://www.auswaertiges-amt.de Resort Spraw Zagranicznych]
- [http://www.eu-kommission.de Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej]
- [http://www.erdkunde-online.de/0351.htm Geografia Niemiec]
- [http://www.deutschland.de Oficjalny portal wielojęzyczny]
- [http://www.destatis.de/gv/suche_gv2000.htm miasta i gminy Baza danych struktury administracyjnej (Statistisches Bundesamt Deutschland) Federalny Urząd Statystyczny]
- [http://webcam.deili.info/pl,1,4 Webcam Kamery Internetowe Niemczech]
- [http://www.wetter.de aktualna pogoda]
- [http://www.thueringen.de/de/ontothetop.html#lzt/thueringen/blaetter/freistaat/content.html Historia pojęcia Freistaat (Republika)]
- [http://www.huzia.pl/gazzetta/niemcy.php Prasa niemiecka]
- [http://www.german-foreign-policy.com/pl/info/ Informacje na temat niemieckiej polityki zagranicznej]
- [http://www.asinah.org/photo-library/thumbnails.php?album=29&lang=polish Niemcy Albumy] ! Kategoria:NATO Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej als:Deutschland roa-rup:Ghirmânii zh-min-nan:Tek-kok ko:독일 ms:Jerman ja:ドイツ simple:Germany th:สหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี fiu-vro:S'aksamaa

Kreta

Kreta (gr. Κρήτη od słowa krateia - silna) jest wyspą położoną na Morzu Śródziemnym, należącą do Grecji. Jest ona największą grecką wyspą, i piątą co do wielkości wyspą śródziemnomorską. Podstawowe dane:
- Powierzchnia wyspy: 8200 km²
- Ludność: ok. 500 tys. mieszkańców
- Długość linii brzegowej: 1040 km
- Największe miasto: Iraklion (Heraklion) Kreta stanowi region administracyjny i dzieli się na nomosy Chania, Retimnon, Iraklion i Lasithion. Transport samolotowy zapewniają dwa duże lotniska, Nikos Kazantzakis w Iraklionie i Daskalogannis w Chania. Największe miasta to Iraklion (Heraklion), Chania, Rethimno, Ajos Nikolaos. Największe atrakcje turystyczne to ruiny pałaców minojskich w Knossos i Fajstos, pozostałości archeologiczne w Gortynie, fortyfikacje wzniesione przez Wenecjan w Rethimnon i Spinalonga, wąwóz Samaria i inne mniejsze wąwozy (Agia Irini, Aradena). Z Krety pochodzi słynny malarz hiszpański El Greco.

Zobacz też

- Morze Kreteńskie
- Kultura minojska
- Sztuka kreteńska Kategoria:Geografia historyczna starożytności Kategoria:Wyspy Morza Śródziemnego Kategoria:Grecja ! ja:クレタ島

Egipt

Egipt (łac. Aegyptus, gr. Aigyptos; nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu, Jumhuriyat Misr al-Arabiyah) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce nad Morzem Śródziemnym, pomiędzy Libią a Izraelem i Strefą Gazy. Długość granic: całkowita 2689 km (w tym: Strefa Gazy 11 km, Izrael 255 km, Libia 1150 km, Sudan 1273 km) Długość wybrzeża: 2450 km
Najwyższy punkt: Góra Katarzyny 2629 m n.p.m.
Najniższy punkt: Al-Kattara -133 m p.p.m.
Inne ważne miasta to: Aleksandria, Asuan, Asyut, Mehalla El-Kubra, Giza, Hurghada, Luksor, Kom Ombo, Port Safaga, Port Said, Sharm el Sheikh, Shubra-El-Khema, Suez
Religie: muzułmanie (dominują sunnici) 94%, chrześcijanie koptyjscy i inni 6%
Język oficjalny: arabski
Inne języki: angielski i francuski
Święto narodowe: Rocznica Rewolucji, 23 czerwca
Ustrój: republika
Partie polityczne: Partia Narodowo-Demokratyczna, Postępowa Partia Jedności, Socjalistyczna Partia Liberalna
Parlament: Zgromadzenie Narodowe - 454 miejsca
Konstytucja: z 11 września 1971 roku
Podział administracyjny: 26 gubernatorstw (muhafazat)
System prawny: oparty na prawie anglosaskim, prawie islamskim, kodeksie napoleońskim; sądowniczy organ rewizyjny - Sąd Najwyższy i Rada Stanu (nadzoruje słuszność decyzji administracyjnych); Egipt zaakceptował z zastrzeżeniami zwierzchnictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości
Złoża bogactw naturalnych: ropa naftowa, gaz ziemny, ruda żelaza, fosforany, mangan, wapień, gips, talk, azbest, rudy ołowiu i rudy cynku

Historia

Tereny w dolinie i delcie Nilu są kolebką cywilizacji starożytnego Egiptu. W układzie chronologicznym:
- Stare Państwo
- Średnie Państwo
- Nowe Państwo
- panowanie asyryjskie
- panowanie perskie
- panowanie Ptolemeuszy
- panowanie rzymskie
- panowanie bizantyjskie
- panowanie arabskie
- panowanie Saladyna - dynastia Ajjubidów
- panowanie mameluków
- panowanie osmańskie
- panowanie francuskie
- panowanie angielskie
- niepodległość - 28 lutego 1922 roku Niektóre miejscowości egipskie o znaczeniu historycznym:
- Abukir
- Abu Simbel Niektórzy królowie i królowe starożytnego Egiptu:
- Hatszepsut Niektórzy bogowie starożytnego Egiptu:
- Hathor Znani archeolodzy prowadzący prace w Egipcie:
- Jean Francois Champollion
- William Flinders Petrie
- Howard Carter

Warunki naturalne i geografia fizyczna

Howard Carter] Howard Carter]
- Pustynia Libijska
- Pustynia Arabska
- Dolina Nilu
- Półwysep Synaj

Uwarunkowania hydrologiczne

Jedyna stała rzeka to Nil. Jezioro Nasera - sztuczny zbiornik powstały w wyniku przegrodzenia Nilu Wielką Tamą Asuańską. Klimat: zwrotnikowy skrajnie suchy, jedynie w wąskim pasie wybrzeża Morza Śródziemnego podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Lato (od maja do października) jest gorące i suche, z możliwymi gwałtownymi spadkami temperatury w nocy. Zima jest chłodniejsza, zwłaszcza w regionach pustynnych. Na wiosnę (od końca kwietnia do czerwca), wieje chamsin, gorący suchy wiatr, niosący pył pustynny, burze piaskowe i upały. Średnia temperatura stycznia na północy wynosi 12-14°C, na południu do 17°C, a lipca - około 23°C na północy, do 33°C na południu. Roczna suma opadów na północy wynosi do 200 mm, na południu zaledwie do kilku milimetrów.

Fauna i flora

- tamaryszek

Kultura i sztuka

- Nadżib Mahfuz - laureat literackiej Nagrody Nobla z roku 1988

Ciekawostki

- Pachnidła
- Starożytni Egipcjanie do produkcji swoich słynnych perfum używali kardamonu, cynamonu i gorzkich migdałów.

Znani współcześni Egipcjanie

- Boutros Boutros-Ghali
- Nadżib Mahfuz
- Hosni Mubarak
- Anwar Sadat
- Omar Sharif

Zobacz też

- Egipt faraonów
- Egipt faraonów (tablica chronologiczna)
- historia Afryki
- starożytny Egipt
- Zjednoczona Republika Arabska Kategoria:Egipt als:Ägypten zh-min-nan:Ai-ki̍p ko:이집트 ms:Mesir ja:エジプト simple:Egypt th:ประเทศอียิปต์

Liban

Liban (Lubnan, Republika Libańska - Al-Jumhuriyyah al-Lubnaniyyah Al-Dżumhurijja al-Lubnanijja) – państwo w zachodniej Azji, na obszarze Bliskiego Wschodu, nad Morzem Śródziemnym graniczące z Syrią i Izraelem.
- Stolica: Bejrut (1,5 mln mieszkańców)
- Język urzędowy: arabski (dodatkowy francuski)
- Podział administracyjny: 5 muhafaz
- Ustrój: republika parlamentarna (parlament jednoizbowy 128 członków [po 64 chrześcijan i muzułmanów] co 4 lata, prezydent wybierany co 6 lat)
- Waluta: funt libański (1500 LBP = 1$)
- Główne miasta: Trypolis, Zahla, Sajda, Baalbek
- Główne rzeki: Nahr al-Litani, nadto źródła Asi i Jordanu
- Główne narodowości: 82,6% Libańczyków, 9,6% Palestyńczyków, Syryjczycy, Kurdowie i inni
- Główne wyznania: 60% muzułmanie (32% szyici, 21% sunnici, 7% druzowie, 0,5% alawici), 40% chrześcijanie (24% maronici, 7% prawosławni, 5% grekokatolicy, Ormianie i inni). (Stanowiska państwowe i rządowe obsadzane są według klucza wyznaniowego: prezydent - chrześcijanin maronita, premier - muzułmanin sunnita, przewodniczący parlamentu - muzułmanin szyita, równy podział tek ministerialnych, wyższych stanowisk w administracji państwowej oraz miejsc w parlamencie między przedstawicieli ludności muzułmańskiej i chrześcijańskiej.)
- Ukształtowanie terenu: Powierzchnia górzysta, z wyjątkiem pasa nizin nadbrzeżnych; równolegle do wybrzeży dwa pasma górskie Liban i Antyliban (najwyższy szczyt Kurnat as-Sauda 3083 m n.p.m.), oddzielone doliną tektoniczną Bekaa (dł. ok. 150 km);
- Klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski; na wybrzeżu średnia temperatura w styczniu 13°C, w lipcu 28°C, w górach, na wys. ok. 1000 m odpowiednio 6°C i 22°C, roczny opad 600 - 3000; pora sucha od czerwca do września.
- Roślinność: uboga, głównie zarośla makchia, stepy, łąki górskie; niewielkie obszary leśne (w tym resztki słynnych lasów cedrowych)
- Gospodarka: Przed wybuchem konfliktu palestyńskiego wysoko rozwinięty kraj arabski, nazywany Szwajcarią Bliskiego Wschodu, po wybuchu wojny domowej lat 70. upadek gospodarczy, w latach 90. stopniowa odbudowa gospodarki.
- Przemysł: metale szlachetne, biżuteria , odzieżowy, chemiczny, elektrotechniczny, przetwórstwo ropy naftowej, żelaza i aluminium; rolnictwo, turystyka;
- PKB na 1 mieszk. 4400 dolarów (1997)
- Historia: W starożytności na terenie Libanu znajdowała się Fenicja, od VII w. p.n.e. kolejno pod panowaniem Asyrii, Egiptu, Persji, Babilonii, Grecji. W 64 p.n.e - 63 p.n.e wchodzi w skład rzymskiej prowincji Syrii; po rozpadzie cesarstwa rzymskiego w 395 należy do Bizancjum, w VII wieku obszar podbity przez Arabów, w IX wieku przez Turków, w latach 1098-1291 zajmowany przez krzyżowców, następnie zdobyty przez mameluków z Egiptu, w XVI wieku część imperium osmańskiego, od 1861 autonomia w obrębie państwa tureckiego, podczas I wojny światowej Liban był okupowany przez Francuzów i Wielką Brytanię. Od 1920 na mocy postanowień konferencji w San Remo należał wraz z Syrią do terytorium mandatowego Francji przekształconego w 1926 w republikę. W 1941 ogłoszenie formalnej niepodległości. Liban jest państwem współzałożycielem Ligi Państw Arabskich i członkiem ONZ. Od 1976 wojna domowa (wcześniej starcia w Bejrucie), w następstwie wojny - zbrojne interwencje Syrii i Izraela, wkrótce potem wprowadzenie oddziałów pokojowych ONZ.
- Zabytki: liczne ruiny sięgające czasów fenickich

Linki zewnętrzne

[http://viva.palestyna.pl/liban/ Obozy dla uchodźców w Libanie] Kategoria:Liban zh-min-nan:Lebanon ko:레바논 ms:Lubnan ja:レバノン simple:Lebanon th:ประเทศเลบานอน

Somalia

Somalia, Republika Somalijska – państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na półwyspie Somalijskim (zwanym „Rogiem Afryki”). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym zachodzie graniczy z Dżibuti, na zachodzie z Etiopią, zaś na południowym zachodzie z Kenią. Północna część kraju w 1991 ogłosiła niezależność jako Somaliland.
- Długość granicy lądowej: 2366 km
- Dżibuti 58 km
- Etiopia 1626 km
- Kenia 682 km
- Inne używane języki: język angielski, włoski, kuszycki i suahili.
- Religia państwowa: islam
- Wyznawcy poszczególnych religii: muzułmanie sunnici (99,8%), chrześcijanie (0,1%)

Struktura etniczna

- Skład etniczny: Somalijczycy 98,3%, Arabowie 1,2%, ludy Bantu 0,4%
Somalijczycy, ludność pochodzenia kuszyckiego, stanowią 98% mieszkańców kraju (1983). Podzieleni są na sześć zespołów rodowych: Dir, Darod, Issak, Hawija, Digil, Rahanwejn. Pierwsze cztery rody należą do Samaale, ludności pasterskiej, pozostałe dwa do Saab, ludów rolniczych o niższej randze społecznej w stosunku do pasterzy. Zespoły rodowe dzielą się na rody, a te z kolei na lineaże. Wszelkie przeszłe i współczesne konflikty Somalii przebiegają na styku rodów, lineaży, itd. (często nazywanych plemionami), których struktura jest bardzo skomplikowana. Oprócz Somalijczyków społeczność kraju tworzy ludność bantuidalna, Bantu zsomalizowani oraz Arabowie.

Historia

- W VII-X wiek wzdłuż wybrzeży Zatoki Adeńskiej i Oceanu Indyjskiego powstały pierwsze arabskie i perskie faktorie handlowe (np. Mogadiszu, Merka, Zejla, Berbera).
- VIII]–XII wiek - napływ somalijskich nomadów, którzy szybko ulegli islamizacji.
- XIII–XVI wiek - walki muzułmańskich sułtanatów z wybrzeża z chrześcijańską Etiopią (przy wsparciu ze strony Somalijczyków)
- XVI wiek - wybrzeża Somalii zajęli Portugalczycy.
- XVII–XVIII wiek Portugalczycy wyparci przez Arabów z Omanu (ze stolicą w Zanzibarze).
- XIX wiek - północne wybrzeża kraju znajdują się pod kontrolą Egiptu, południowa część pod zwierzchnictwem sułtana Zanzibaru.
- W drugiej połowie XIX w. rozpoczęła się penetracja państw europejskich i podział posiadłości kolonialnych pomiędzy Wielką Brytanię, Francję i Włochy.
- 1862-1884 - Francja zajęła tereny północno-zachodnie z miastem Dżibuti.
- 1884-1886 - Wielka Brytania zajęła część północnych wybrzeży kraju; w 1887 utworzyła na północy protektorat Somaliland.
- Włochy zajęły sułtanat Hobyo nad Oceanem Indyjskim i Alula nad Zatoką Adeńską; 1925 zajęły także tzw. Jubaland; w 1936 roku, po połączeniu z Etiopią, utworzyły Włoską Afrykę Wschodnią.
- W 1960 z połączenia Somalii Brytyjskiej i Somalii Włoskiej powstała niepodległa Republika Somalii. Pierwszym prezydentem Somalii był A.A. Osman (1960–67). Jego następcą był A.A. Shermarke, zamordowany w 1969.
- 21 października 1969 miał miejsce zamach stanu. Władzę przejął generał M. Saida-Barre. Zmieniono nazwę państwa na Somalijską Republikę Demokratyczną. W 1970 Somalię ogłoszono państwem socjalistycznym (poszły za tym stosowne reformy społeczno-gospodarcze oraz ścisła współpraca z ZSRR).
- 1977 - nieudana próba anektowania etiopskiego Ogadenu. ZSRR wspiera w konflikcie Etiopię i w rezultacie następuje zerwanie stosunków z Moskwą i przeorientowanie polityki na współpracę z USA.
- Lata 80-te: pogłębiający się kryzys gospodarczy. Przełom lat 1989-90 - USA wycofuje się z pomocy dla Somalii.
- 1991 - Siad-Barre zostaje obalony; wybuchła wojna domowa. Interwencja wojsk ONZ (w większości sił USA, ale także Polacy)

Republika Somaliland

Po obaleniu w 1991 dyktatora Siada-Barre na północnym wybrzeżu Somalii (nad Zatoka Adeńską), na terenach, które niegdyś stanowiły kolonię brytyjską Somaliland, Issowie rozpoczęli powstanie i w efekcie przejęli tam całkowitą władzę. W maju 1991 Somalijski Ruch Narodowy (SNM) ogłosił niezależność tych terenów. Tak powstała Republika Somaliland, której jednak nie uznała do tej pory społeczność międzynarodowa i ONZ. Pierwszym prezydentem Somalilandu został A. Ahmed Ali (od 1993 M.H.I. Egal). Obecnie na terenie Somalilandu panuje najbardziej stabilna sytuacja i w porównaniu z resztą regionu jedynie tam można mówić o względnie mocnej strukturze państwowej. W maju 2001 obywatele Republiki Somalilandu opowiedzieli się w referendum za niepodległością. Więcej na ten temat w haśle Somaliland. ! zh-min-nan:Somalia ko:소말리아 ms:Somalia ja:ソマリア simple:Somalia th:ประเทศโซมาเลีย

Hiszpania

Hiszpania, Królestwo Hiszpanii (hiszp. España, Reino de España; kataloński Regne d'Espanya; bask. Espainiako Erresuma; galisyjski Reino da España) – państwo w południowo-zachodniej Europie, obejmujące większą część Półwyspu Iberyjskiego. Graniczy od północy z Francją i Andorą, od zachodu z Portugalią i od południa z Gibraltarem oraz Marokiem. Członek Unii Europejskiej. Dane statystyczne:
Całkowita granica lądowa: 1 917,8 km
Długość wybrzeża: 4 964 km
Długość granic z sąsiadującymi państwami:
- Andora 63,7 km
- Francja 623 km
- Gibraltar 1,2 km
- Portugalia 1 214 km
- Maroko 15,9 km (Ceuta i Melilla) Najwyższy punkt: Pico de Teide na Wyspach Kanaryjskich 3 718 m n.p.m.
Najniższy punkt: Ocean Atlantycki 0 m

Geografia

Góry

- Pireneje, Góry Betyckie, Góry Kantabryjskie, Góry Kastylijskie, Sierra Morena, Sierra Nevada.

Podział administracyjny

Hiszpania jest podzielona na 17 wspólnot autonomicznych, tzw. Comunidades Autónomas, które cieszą się dużą autonomią (głównie w kwestiach szkolnictwa, podatków, itd.). Oto one:
- Andaluzja (Andalucía)
- Aragonia (Aragón)
- Asturia (Asturias)
- Baleary (Islas Baleares)
- Estremadura (Extremadura)
- Galicia (Galicia)
- Kantabria (Cantabria)
- Kastylia-La Mancha (Castilla La Mancha)
- Kastylia-León (Castilla León)
- Katalonia (Cataluña)
- Kraj Basków (País Vasco)
- La Rioja (La Rioja)
- Madryt (Madrid)
- Murcja (Murcia)
- Nawarra (Navarra)
- Walencja (Valencia)
- Wyspy Kanaryjskie (Islas Canarias) Podział na Comunidades na swoje odbicie historyczne - większość z obecnych "regionów" była kiedyś niezależnymi królestwami. Comunidades dzielą się na prowincje:
- Andalucía (Andaluzja): : Almería, Grenada, Huelva, Jaén, Kadyks, Kordowa (Kordoba), Málaga, Sewilla
- Aragón (Aragonia): : Huesca, Teruel, Saragossa (Zaragoza)
- Asturias (Asturia): : Asturia
- Cantabria (Kantabria): : Kantabria
- Castilla La Mancha (Kastylia La Mancha): : Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara, Toledo
- Castilla León (Kastylia-Leon): : Ávila, Burgos, León, Palencia, Salamanka (Salamanca), Segowia, Soria, Valladolid, Zamora
- Catalunya (Katalonia): : Barcelona, Girona, Lleida, Tarragona
- Estremadura (Estremadura): : Badajoz, Cáceres
- Galicia (Galicja): : La Coruña, Orense, Pontevedra
- Islas Baleares (Baleary): : Islas Baleares
- Islas Canarias (Wyspy Kanaryjskie): : Las Palmas de Gran Canaria, Santa Cruz de Tenerife
- La Rioja (La Rioha): : La Rioja
- Madrid (Madryt): : Madryd
- Murcia (Murcja): : Murcja
- Navarra (Nawarra): : Nawarra
- País Vasco (Kraj Basków): : Álava, Guipúzcoa, Vizcaya

Historia

:główny artykuł: Historia Hiszpanii Począwszy od IX wieku p.n.e. Półwysep Iberyjski był terenem ekspansji licznych ludów i państw (Celtów, Fenicjan, Greków czy też Kartagińczyków. W II wieku p.n.e. na półwyspie pojawili się Rzymianie. W V wieku na tereny obecnej Hiszpanii wdarli się Wizygoci i stworzyli tam własne królestwo. W roku 711 z północnej Afryki na Półwysep Iberyjski przedostały się wojska arabskie pod wodzą Tarika, które błyskawicznie podbiły prawie cały półwysep. Niewielkie królestwa chrześcijańskie na północy rozpoczęły rekonkwistę, która zaowocowała ostatecznym wyparciem Maurów w 1492. Z drobnych państw chrześcijańskich z czasem wyłoniły się dwa silne królestwa: Kastylia i Aragonia. Rozkwit i ekspansja powstałej z połączenia obu tych państw Hiszpanii były przede wszystkim związane z podbojami kolonialnymi w Ameryce i zdobyciem wielkich bogactw. Problemy z następstwem tronu w XVIII wieku doprowadziły do wojny o sukcesję hiszpańską, która w znacznym stopniu osłabiła państwo. Z czasem kurczyły się tereny kolonii i Hiszpania dostała się pod wpływy Francji. Hiszpania stała się powoli biednym prowincjonalnym królestwem. W latach 1936-1939 kraj ogarnęła wojna domowa. W jej wyniku władzę w kraju przejęli nacjonaliści pod wodzą generała Francisco Franco. Po śmierci dyktatora Franco w 1975, władzę przejął wyznaczony przez niego na następcę książę Jan Karol z dynastii Burbonów. Wprowadził on w kraju demokratyczne reformy. W 1982 Hiszpania wstąpiła do NATO, a w 1986 stała się członkiem Unii Europejskiej.

Ustrój polityczny

:główny artykuł: Ustrój polityczny Hiszpanii Na czele Królestwa Hiszpanii stoi wywodzący się z dynastii Burbonów król Jan Karol. Wstąpił na tron w 1975 po śmierci generała Francisco Franco. Król, mimo iż cieszy się ogromnym autorytetem w społeczeństwie (nawet wśród komunistów) nie ma w swych rękach żadnej realnej władzy. Mianuje on szefa rządu który zawsze wywodzi się ze zwycięskiego ugrupowania. Może wygłaszać orędzia do narodu (w wyjątkowych sytuacjach). Jest również najwyższym dowódcą wojska. Premierem Hiszpanii jest od 2004 socjalista José Luis Rodríguez Zapatero.

Gospodarka

Do lat sześćdziesiatych ubiegłego stulecia Hiszpania była jednym z najuboższych krajów Europy. Masowy napływ turystów spowodował wielki wzrost inwestycji i napływ kapitału zagranicznego, który wzmógł się jeszcze po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Hiszpania była przez ostatnie pół wieku jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy. W 2001 r. PKB wyniósł 662 mld euro, czyli 16,5 tys. euro na mieszk. Hiszpania uporała się w ostatnich latach ze zmorą, jaką była znaczna inflacja (od r. 1990 spadła z ponad 9% do ok.2,5-3% obecnie) i masowym bezrobociem (obecnie ponad 11% wobec 21,6% w 1978 r.). Hiszpania jest znaczącym uczestnikiem hadlu zagranicznego, wielkie banki mają swe siedziby gł. w Madrycie, Bilbao, Barcelonie i Walencji.

Przemysł

Najważniejszą gałęzią gospodarki jest wysoko rozwinięty przemysł, zgrupowany w kilku wielkich okręgach. Hiszpania jest ważnym producentem samochodów osobowych i ciężarowych (Barcelona i Lleida, Walencja, Madryt, Valladolid, La Coruña). Kilka wielkich koncernów ulokowało tutaj swoje zakłady (VW, grupa PSA, Ford). Produkcja samochodów osobowych wyniosła ponad 1,9 mln sztuk (2000). W Walencji, Bilbao, Barcelonie, Kadyksie oraz La Corunie są duże stocznie. Rozwinięty jest przem. metalurgiczny (huty w Oviedo, Gijon, El Ferrol de Caudillo koło Bilbao i in.), w Asturii kopalnie węgla. Różnorodny przem. elektrotechn. (sprzęt gosp. domowego, komputery, półprzewodniki) rozwinął się w większych miastach (np. Barcelona, Madryt, Sewilla, Malaga). Dzięki importowi paliw płynnych oraz znacznym zasobom energii wodnej Hiszpania produkuje ok. 185 TWh energii elektrycznej (4,612 kWh na mieszkańca). Wielkim atutem jest rozwinięty przemysł włókienniczy, a nade wszystko rolno-spożywczy (prod. cukiernicza, wina - ponad 34 mln hl (czwarte miejsce w świecie - konserw rybnych itp.) rozrzucony po całym kraju.

Rolnictwo

W rolnictwie dominującą rolę odgrywa hodowla bydła, trzody i drobiu (rozległe pola i łąki Kastylii, Asturii czy Estremadury), a także uprawa winorośli, zbóż, oliwek oraz owoców cytrusowych. Lasy (głównie w regionach górskich) dostraczają drewna i owoców leśnych oraz szalków.

Rybołówstwo

Doniosłe znaczenie posiada rybołówstwo (1,4 mln ryb), zwłaszcza na wybrzeżu atlantyckim (La Coruña w Galicji, Jerez de la Frontera w Andaluzji, ale także Málaga).

Komunikacja

Sieć komunikacyjna Hiszpanii uległa znaczącym przeobrażeniom po II wojnie światowej, dzięki dewizom napływającym od turystów zagranicznych. Drogi liczą ogółem ponad 326 tys. km (gęstość 64,5 km na 100 km² powierzchni); wielki postęp zanotowano w budowie nowoczesnych magistral obsługujących narastający ruch turyst. (w połowie 2001 r. było w Hiszpanii ponad 4,7 tys. km autostrad i 6,5 tys. km dróg ekspresowych). Hiszpania jest krajem wysoko zmotoryzowanym (w tym samym czasie było ponad 14,7 mln samochodów osob. - 36,7 pojazdów na 100 mieszk. - oraz ponad 1,8 mln ciężarowych. Dług. kolei wyniosła 12,6 tys.km (w tym 7,5 tys. km zelektryfikowanych). Najważniejsze port morskie: Algeciras, Kadyks, Walencja, Barcelona, Bilbao, La Coruña i in.). Bezprecedensowy rozwój nastapił w dziedzinie przewozów lotniczych. Madryt jest jednym z najważniejszych portów lotniczych w Europie, inne ważniejsze lotniska znajdują się w Barcelonie, Palmie (Mallorca), Sewilli, Walencji, Santa Cruz de Tenerife (Wyspy Kanaryjskie), Bilbao.

Turystyka

Burzliwa historia, która pozostawiła ślad w postaci niezliczonych zabytków i przebogatych muzeów oraz najcieplejszy klimat na kontynencie sprzyjają masowej turystyce, która stanowi jeden z filarów gospodarki przysparzający znacznych dochodów (w 2001 r. ponad 47 mld euro). Liczba turystów zagranicznych odwiedzających Hiszpanię wyniosła prawie 71 mln, którzy wypoczywali głównie na wybrzeżu śródziemnomorskim), na Balearach i Wyspach Kanaryjskich oraz zwiedzali hiszpańskie miasta i muzea (Toledo, Madryt, Barcelona, Sewilla, Salamanka i in.). Ośrodkiem pielgrzymkowym o europejskiej sławie jest Santiago de Compostela. Największy ruch turystyczny koncentruje się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego oraz na Majorce. Z dochodów z turystyki sfinansowano budowę dróg oraz przemysł lokalny. Do najciekawszych miejsc w Hiszpanii należą:
- Costa de la Luz - Costa del Sol - Costa Blanca - Costa del Azahar - Costa Dorada - Costa Montanesa - Costa Vasca - Costa Verde - Rias Altas - Rias Bajas

Kultura

- Malarstwo hiszpańskie
- Literatura hiszpańska
- Muzyka hiszpańska

Zobacz też

- krainy historyczne w Hiszpanii: Andaluzja, Aragonia, Asturia, Baskonia, Estremadura, Galicia, Grenada, Kantabria, Kastylia, Katalonia, León, Murcja, Nawarra, Walencja
- lista hiszpańskich wspólnot autonomicznych według populacji
- lista hiszpańskich wspólnot autonomicznych według powierzchni
- Hymn państwowy, godło Hiszpanii, flaga Hiszpanii
- Władcy Hiszpanii
- Słupy Heraklesa
- flamenco, corrida

Linki zewnętrzne

- [http://www.travel-images.com/iberian.html Zdjęcia z różnych regionów Hiszpanii]
- [http://www.red2000.com/spain/1index.html Wszystko o Hiszpanii po hiszpańsku] Kategoria:NATO Kategoria:Hiszpania Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej zh-min-nan:Se-pan-gâ ko:에스파냐 ms:Sepanyol ja:スペイン simple:Spain th:ประเทศสเปน fiu-vro:Hispaania

Morze Bałtyckie

Morze Bałtyckie, Bałtyk jest płytkim, śródlądowym morzem szelfowym w północnej Europie. Połączone jest z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki Bełt), Kattegat i Skagerrak. Za zachodnią granicę Bałtyku przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18-20 m od przylądka Gedser (wyspa Falster) do przylądka Darßer Ort (Darß). Powierzchnia: około 423 tys. km² z Kattegatem, głębokość średnia: 52 - 56 m, maksymalna - 459 m (głębia Landsort na północny-zachód od Gotlandii) (niektóre źródła podają 470m - jest to wynik badań przeprowadzonych kilka lat temu). Bez Kattegatu, w którym głębokość maksymalna wynosi 109 m, a średnia 24 m - powierzchnia Bałtyku obejmuje 385 tys. km². Zasolenie Bałtyku (od 5 do 30 promili) zależy od wpływu wód z Morza Północnego i rośnie w kierunku zachodnim (5 ‰ w Zatoce Botnickiej, 30 ‰ w cieśninie Skagerrak) oraz wraz ze wzrostem głębokości. Ilość słodkiej wody wpływającej do tego morza z uchodzących do niego rzek jest większa niż parującej z niego, co przy ewentualnym zamknięciu dopływu bardziej słonej wody Morza Północnego spowodowałoby zamianę tego morza w olbrzymie, słodkowodne śródlądowe jezioro. Bałtyk jest morzem burzliwym, a fale są krótkie i strome. Typowa wysokość fali dochodzi do 3 m, ale w czasie bardzo silnych sztormów przekracza 10 m. Bałtyckie sztormy są niebezpieczne dla żeglugi statków. W ostatnich latach podczas sztormu zatonęły dwa duże promy: polski "Jan Heweliusz" i estoński "Estonia". Temperatura wody powierzchniowej w zależności od pory roku wynosi od 1 do 22 stopni Celsjusza. "Estonia" "Estonia" "Estonia" Morze Bałtyckie dzieli się na 3 baseny:
- Basen Bornholmski o maksymalnym zagłębieniu 105m.
- Basen Gotlandzki o maksymalnym zagłębienu 459 - 470 m.
- Basen Botnicki o maksymalnym zagłębieniu 293m. Morze Bałtyckie jest jednym z najmłodszych mórz Oceanu Atlantyckiego. Liczy około 10 000 lat. W swoim rozwoju przechodziło kilka faz, kształtując się na obszarze pierwotnego lądu zwanego Fennoskandią. Niekiedy traciło kontakt z oceanem stając się olbrzymim jeziorem. Nazwa morza w różnych językach jest albo określeniem zależnym od położenia - morze wschodnie lub morze zachodnie, albo wariantem występującej również w języku polskim nazwy bałtyckie:
- w językach germańskich prócz angielskiego jest to morze wschodnie: w duńskim (Østersøen), holenderskim (Oostzee), niemieckim (Ostsee), norweskim (Østersjøen) i szwedzkim (Östersjön);
- w językach estońskim i fińskim nazwa morza zależy od położenia geograficznego względem Zat. Fińskiej: dla Estończyków jest to morze zachodnie (Läänemeri), a dla Finów - morze wschodnie (Itämeri);
- bałtycki w różnych wariantach językowych występuje, prócz polskiego, w angielskim (Baltic Sea), łacińskim (Mare Balticum), francuskim (Mer Baltique), włoskim (Mare Baltico), rumuńskim (Marea Baltică), hiszpańskim (Mar Báltico), kaszubskim (Bôłt), rosyjskim (Балтийское море, Балтика), łotewskim (Baltijas jūra) i litewskim (Baltijos jūra). Morze Bałtyckie należy do najbardziej zanieczyszczonych mórz na kuli ziemskiej.

Państwa leżące nad Morzem Bałtyckim

- Dania
- Estonia
- Finlandia
- Litwa
- Łotwa
- Niemcy
- Polska
- Rosja
- Szwecja

Wyspy

Największe zatoki

- Zatoka Botnicka
- Zatoka Fińska
- Zatoka Gdańska
- Zatoka Pomorska
- Zatoka Ryska
- Zalew Kuroński Główne rzeki mające ujście do Morza Bałtyckiego:
- Łotwa
- Dźwina
- Estonia
- Narwa
- Rosja
- Newa
- Pregoła
- Litwa
- Niemen
- Polska
- Odra
- Wisła
- Pasłęka
- Radunia
- Reda
- Łeba
- Słupia
- Wieprza
- Parsęta
- Rega
- Niemcy
- Peene
- Warnow
- Trave
- Finlandia
- Kemi
- Szwecja
- Göta
- Lule

Ważniejsze porty nad Morzem Bałtyckim

- Polska: Gdańsk, Szczecin, Gdynia, Świnoujście
- Dania: Kopenhaga
- Szwecja: Sztokholm, Malmö
- Finlandia: Helsinki, Turku
- Estonia: Tallinn
- Litwa: Kłajpeda
- Łotwa: Ryga, Windawa
- Rosja: Kaliningrad, Bałtijsk, Sankt Petersburg
- Niemcy: Rostock, Lubeka, Kilonia, Flensburg Największym miastem nad Bałtykiem jest Sankt Petersburg.

Ważniejsze półwyspy na Morzu Bałtyckim

- Mierzeja Kurońska
- Mierzeja Wiślana
- Półwysep Fischland-Darß-Zingst
- Mierzeja Helska

Fauna Bałtyku jest stosunkowo uboga

- ssaki
- foka szara
- nerpa (foka obrączkowana)
- morświn
- ryby
- dorsz
- makrela
- śledź
- łosoś
- flądra
- szprot Glony wielokomórkowe występują na płytkich wodach Bałtyku (do 30 m).
- glony wielokomórkowe
- sałata morska
- listownica
- morszczyn pęcherzykowaty
- morszczyn piłkowany
- krasnorost

Zobacz też

- Region Bałtycki
- kraje bałtyckie
- Morze Alandzkie ! Bałtyckie, Morze ko:발트 해 ja:バルト海 simple:Baltic Sea th:ทะเลบอลติก

Indochiny

Indochiny - nazwa stosowana dla określenia wschodniej części Półwyspu Indochińskiego (Azja Południowo-Wschodnia), obejmującej współcześnie państwa Laos, Kambodża (Kampucza) i Wietnam. Nazwa ta została nadana przez Europejczyków, którzy zwrócili uwagę na wpływ kultury chińskiej i indyjskiej na kulturę rodzimą tego obszaru. Region ten przez około 100 lat (od poł. XIX w. do poł. XX w.) stanowił posiadłość francuską - Indochiny Francuskie. Dopiero wybuch wojny indochińskiej 1945-54 przyczynił się do uzyskania niepodległości przez zamieszkujące tu narody. Kategoria:Geografia Azji kategoria:historia Azji ko:인도차이나 반도 ja:インドシナ半島

Mezopotamia

Mezopotamia (gr.: Μεσοποταμία - Międzyrzecze, nazwa przejęta z języka perskiego Miyanrudan i aramejskiego Beth-Nahrain) to starożytna kraina na Bliskim Wschodzie leżąca w dorzeczu rzek: Tygrysu i Eufratu. Pod pojęciem Mezopotamii, jako historycznej krainy, rozumie się tereny rozciągające się nieco szerzej niż wskazuje to sama jej nazwa - Międzyrzecze, gdyż zazwyczaj przyjmuje się, że leży ona w trójkącie: Aleppo - jezioro Urmia - ujście rzeki Shatt al-Arab (rzeka powstała po połączeniu Eufratu i Tygrysu). Ogólnie można podzielić Mezopotamię na kilka głównych, historycznych obszarów: północna część to Asyria, a południowa to Babilonia, z kolei ta ostatnia dzieli się na Sumer (położony na południu nad zatoką) i Akad, leżący w północnej części Babilonii. Obecnie tereny Mezopotamii położone są głównie w granicach Iraku, a także Syrii, Kuwejtu, Iranu oraz Turcji. Turcji

Prehistoria: Paleolit

Kraina, która jest uznawana za kolebkę cywilizacji, była zmieszkała już od końca paleolitu. W tym czasie największe wpływy miała kultura kebaryjska, której nosiciele obozowali w jaskiniach lub w tymczasowych obozowiskach, a trudnili się myślistwem i zbieractwem. Około 11000 - 9000 p.n.e. w Mezopotamii rozprzestrzeniła się kultura natufijska, bardziej powszechna od swojej poprzedniczki, której stanowiska odnaleziono nad Eufratem w Syrii.

Prehistoria: Neolit i chalkolit (ok. 7000 - 3750 p.n.e.)

Od VII do V tysiąclecia p.n.e. nastąpiło upowszechnienie się rolnictwa i hodowli, a co za tym idzie form stałego osadnictwa jako stylu życia. Przemiany te były konsekwencją tzw. rewolucji neolitycznej (zapoczątkowanej już znacznie wcześniej, bo przed VII tys. p.n.e.). W okresie chalkolitycznym oprócz narzędzi wykonanych z kamienia pojawiają się narzędzia zrobione z miedzi. Zaczęło dynamicznie rozwijać się garncarstwo, będące jednym z obszarów, na którym zaczęła się rozwijać sztuka, której przejawy można zauważyć także w coraz liczniejszych figurkach wyobrażających m.in. zwierzęta i kobiety - te ostatnie to przejaw kultu bogini matki. Z punktu widzenia etnicznego nie można określić, jakie ludy zamieszkiwały wtedy Mezopotamię. Poszczególne grupy ludności zamieszkujące te tereny identyfikowane są na podstawie wykopalisk archeologicznych i otrzymały nazwy utożsamiane z określeniami kultur archeologicznych od nazwy miejsca, gdzie zostały po raz pierwszy zidentyfikowane i wyodrębnione na podstawie oryginalnych cech charakterystycznych związanymi z pozostawionymi przez nie śladami materialnymi. Do najbardziej znaczących kultur przedhistorycznych na terenie Mezopotamii aktualnie należą:
- kultura Hassuna 5800 - 5500 p.n.e.
- kultura Samarra 5600 - 5000 p.n.e.
- kultura Halaf 5500 - 4500 p.n.e.
- kultura Ubajd 5000 - 3750 p.n.e. Wspólnymi cechami w/w kultur - zwłaszcza trzech pierwszych - to min.:
- rolniczy charakter prowadzonej gospodarki;
- budowa domów z ogólnie dostępnych na tych terenach materiałów takich jak glina, trzcina i kamień;
- rozwinięte gliniane garncarstwo bogato dekorowane w geometryczne i figuralne wzory - w tej dziedzinie wyraźnie wybija się kultura Halaf;
- wierzenia oparte na kulcie bogini-matki - jest to odzwiercedlone w materiale archeologicznym, gdzie znaleziono liczne, wspomniane już, figurki kobiece. Kultura Ubajd, poza wymienionymi cechami wspólnymi, znacznie jednak wyróżnia się od pozostałych zarówno zasięgiem (jako pierwsza zajmowała obszar niemal całej Mezopotamii), jak i rozmachem w budownictwie osiedli/miast i architekturą - już w zasadzie monumentalną (świątynie). Najprawdopodobniej to właśnie w okresie Ubajd powstały takie osiedla jak: Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które później wyrosły na znaczne ośrodki miejskie w południowej Mezopotamii. Wtedy też opanowano sztukę nawadniania pól na większą skalę poprzez budowę skomplikowanej sieci kanałów - pozwoliło to na zagospodarowanie znacznej części nieużytków na terenach pustynnych, a to z kolei było jednym z czynników przyspieszających bardzo szybki rozwój społeczeństwa. Również w tym okresie (Ubajd) nastąpiły ruchy migracyjne na terenach Mezpotamii, do której zaczęły napływać ludy pasterskie, w zasadzie nierozpoznawalne dla nas etnicznie, chociaż przypuszcza się, że były to ludy semickie. Kultura Ubajd jest ściśle powiązana z historycznym okresem Sumerów, którzy pojawili się na terenach Mezopotamii ok. połowy IV tysiąclecia p.n.e. - chociaż są również hipotezy o ich autochtonicznym pochodzeniu czyli Sumerowie wyrosliby z miejscowych kultur przedhistorycznych.

Historia: zarys dziejów do czasów panowania Sasanidów

Okres sumeryjsko - akadyjski (III tysiąclecie p.n.e.)

- okres Uruk: 3750 p.n.e. - 3150 p.n.e.
- okres Dżemdet Nasr: 3150 p.n.e. - 2900 p.n.e.
- okres wczesnodynastyczny: 2900 p.n.e. - 2350 p.n.e.
- okres akadyjski: 2350 p.n.e. - 2112 p.n.e.
- okres nowosumeryjski - tzw. III dynastia z Ur: 2112 p.n.e. - 2025 p.n.e. Od okresu Uruk aż do panowania w południowej Mezopotamii III dynastii z Ur mamy do czynienia z sumero-akadyjskim rozdziałem dziejów Mezopotamii, co wynika stąd, że twórcami owego okresu były zasadniczo dwa ludy: Sumerowie i semiccy Akadowie, a syntezą ich wspólnego dorobku kulturowego jest okres wieńczący czasy ich hegemonii w postaci III dynastii z Ur. Większość badaczy zgadza się obecnie z tym, że twórcami kultury Uruk i Dżemdet Nasr byli już Sumerowie. Oba okresy cechował bezprecedensowy rozwój techniczny i urbanistyczny, przy czym w tym ostatnim przypadku nie chodziło tylko o liczbę miast (która znacząco zresztą wzrosła), ale także o ich wielkość i zmiany w zakresie architektury. Najbardziej doniosłym wydarzeniem okresu Uruk to wynalezienie pisma (ok. 3300-3200 p.n.e.), które w formie piktograficznej służyło głównie celom administracyjno-gospodarczym. Ceramika kultury Uruk, pomimo niewątpliwej ciągłości z okresem Ubajd, charakteryzuje się innowacjami dekoracyjnymi i zastosowaniem gliny w dwóch barwnych odmianach: czerwonej i szarej. Z kolei w okresie Dżemdet Nasr naczynia były bardziej pękate, z krótkimi szyjkami dekorowane wzorami geometrycznymi w kolorze ciemnoczerwonym lub czarnym. Okres wczesnodynastyczny, mimo iż jest już reprezentowany przez źródła pisane, to jednak w dalszym ciągu, aby go bliżej poznać, konieczne jest oparcie się na znaleziskach archeologicznych. W tym okresie wyraźnie zaznaczyła się ekspansja kultury sumeryjskiej w kierunku północnym, głównie wzdłuż Eufratu. W południowej Mezopotamii znakomicie rozwijały się i prosperowały liczne miasta-państwa (m.in. Lagasz, Ur, Uruk, Umma), których władcy toczyli między sobą zaciekłe spory i wojny. Na jakiś czas dominację nad pozostałymi miastami-państwami udawało się uzyskać temu lub innemu ośrodkowi. Do najbardziej znanych postaci tego okresu należeli: Umma
- Mesanepada – ok. 2650 r. p.n.e. założył tzw. I dynastię z Ur i podczas swego ok. 40-letniego panowania podporządkował sobie m.in. Nippur i Kisz;
- Eanatum, władca Lagasz od ok. 2455 p.n.e. – podporządkował sobie Ur, Uruk i Kisz oraz odparł najazd Elamitów – dla potomnych znany przede wszystkim ze słynnej „Steli Sępów”;
- Lugalzagesi – władca Ummy ok. 2340-2316 p.n.e. – podczas swego niemal ćwierćwiekowego panowania podporządkował on sobie Lagasz, Ur, Uruk i wiele inych ośrodków politycznych w Sumerze. Panowanie Lugalzagesiego zamyka okres starosumeryjski, dziejów Mezopotamii. Władca ten uległ nowemu hegemonowi – Sargonowi, którego panowanie rozpoczyna nowy okres historyczny – okres akadyjski. Jak wskazuje nazwa okresu, rządy w Mezopotamii przejęli Akadowie – semicki lud, który nie był czymś nowym w strukturze etnicznej w tym regionie, gdyż przez cały okres wczesnodynastyczny, stopniowo przenikał w struktury ludności. Okres akadyjski zdominowany był głównie przez dwie wybitne postacie – założyciela dynastii Sargona i jego wnuka Naramsina. Sargon, uważany powszechnie za twórcę pierwszego imperium w dziejach świata, w stosunkowo krótkim czasie podporządkował sobie południową i środkową Mezopotamię (Sumer i Akad). Rządził państwem z nowo założonej przez siebie stolicy – miasta Akad (Agade). Zasięg podbojów i terenów, którymi rządził Sargon jest trudny do ustalenia – na pewno podporządkował sobie większość Mezopotamii. Trwają spory i dyskusje na temat gdzie i czy w ogóle dotarł na takie obszary jak wybrzeże Morza Śródziemnego, Anatolię a nawet Cypr. Niektórzy badacze uważają, że część podbojów zrealizowali jego następcy – zwłaszcza Naramsin. Ten ostatni znany jest dla nas ze słynnej „Steli zwycięstwa”, jaka dotrwała do naszych czasów po zwycięstwie nad Lulubejami z gór Zagros. Upadek dynastii akadyjskiej nastąpił najprawdopodobniej za rządów syna Naramsina – Szarkaliszarri, w wyniku najazdów Elamitów, Gutejów (którzy dali się już we znaki już za czasów Naramsina), a także przez liczne powstania miast-państw na terenie Sumeru. Po akadyjskim interludium, władza ponownie wróciła do Sumerów, którzy w postaci III dynastii z Ur, ostatni raz rządzili w Mezopotamii. Jednakże wzorce, jakie pozostawili Akadowie, długo będą wyznaczały cele i ambicje władców mezopotamskich, aż do Asyryjczyków włącznie. Zanim jednakże Sumerowie odzyskali panowanie na terenie Mezopotamii, przez około wiek dominowali w niej Gutejowie (Gutejczycy, Gutowie). Dominacja ich jest stosunkowo słabo odzwierciedlona w źródłach – panuje opinia, że kulturalnie stali oni na dość niskim poziomie i nie pozostawili po sobie ani dzieł piśmiennych, ani żadnych znaczących wytworów sztuki (przynajmniej do tej pory takowych nie znamy), ograniczając się tylko do biernego przejmowania tradycji sumero-akadyjskiej. Z drugiej jednak strony rządy Gutejów charakteryzują się sporą dozą liberalizmu w Mezopotamii w stosunku do istniejących wtedy miast-państw. Wiele ośrodków sumeryjskich znakomicie się rozwijało, zarówno gospodarczo, jak i kulturalnie, przeżywając okres względnego dobrobytu. Być może za ich panowania w Mezopotamii zaczęto używać koni. Władza Gutejów upadła w wyniku akcji zbrojnej wielu sumeryjskich miast-państw pod przewodnictwem władcy Uruk Utuhengala, który z kolei po kilkunastu latach dominacji w południowej Mezopotamii został zdetronizowany przez jednego ze swoich dowódców wojskowych niejakiego Urnammu – założyciela tzw. III dynastii z Ur. UrnammuTymczasem pod koniec przewagi Gutejów w Mezopotamii w południowej jej części, gdzie władza ich była znacznie słabsza, do znaczenia doszło Lagasz pod energicznym panowaniem Gudei, który rozciągnął swą władzę na kilka innych ośrodków na południe od miast Ur i Eridu. Okres panowania Gudei w Lagasz to czas znacznego wzrostu politycznego, gospodarczego i kulturalnego tegoż ośrodka, wchłoniętego później przez władców III dynastii z Ur. Wspomniany wyżej Urnammu, po przejęciu władzy w Ur, rozpoczął okres restauracji sumeryjskiej, który do historii przeszedł pod nazwą tzw. okresu III dynastii z Ur i uważany jest za jeden z najświetniejszych w jej dziejach, będąc syntezą dorobku Sumerów i Akadów. Władcy tejże dynastii w znacznym stopniu odtworzyli imperium Sargona, rozszerzając swą władzę na północy aż do Mari i Aszur (zwasalizowali więc Asyrię), na wschodzie z kolei kontrolowali Elam. Okres ten cechuje znaczny rozwój kulturalny i gospodarczy: znakomicie prosperujący system irygacyjny, przyczynił się do znacznego rozkwitu rolnictwa. Rozwijały się miasta, zabudowywane monumentalną architekturą, głównie o charakterze sakralnym (liczne świątynie i zigguraty). Okres panowania III dynastii z Ur cechował się m.in. silną, scentralizowaną i wysoce zbiurokratyzowaną władzą centralną. Z tych czasów pochodzi także pierwszy znany nam kodeks prawny (został sporządzony za czasów Urnammu lub jego syna Szulgiego), a także stworzono i ujednolicono wzorce miar, wag i objętości. Jednym z podstawowych problemów panowania III dynastii z Ur, to walka z wciąż napierającymi plemionami koczowniczymi na tereny Mezopotamii – m.in. Hurytami, Amorytami i Elamitami. W końcu władza III dynastii z Ur upadła pod ich ciosami, a ostateczny cios wymierzyli jej Elamici, ale nie do nich należała przyszłość w tym regionie, lecz do Amorytów. Ci ostatni na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. wzmocnili swój nacisk na Mezopotamię, stopniowo odrywając poszczególne tereny spod panowania Sumerów, by w końcu stopniowo przejąć władzę w licznych ośrodkach (Mari, Isin, Larsa, Babilon i inne). Upadek III dynastii z Ur był ważnym momentem w historii Mezopotamii: raz na zawsze władzę utracili Sumerowie. Po nich dominację przejęły ludy semickie wprowadzając nową jakość zarówno w stylu rządzenia, języku i w składzie etnicznym. Upadek Sumerów nie oznaczał zniknięcia ich, ani ich dorobku z Mezopotamii, gdyż pomimo utraty władzy politycznej przetrwała ich religia i kultura z domieszką akadyjską. Z czasem Sumerowie rozpłynęli się w masie etnicznej coraz to nowych przybyszów. Z użycia wyszedł język sumeryjski jako język mówiony, ale i on nie zanikł, gdyż jego tradycje kultywowali kapłani w liturgii, a także kupcy w dokumentach handlowych. Po okresie nowosumeryjskim Mezopotamia została podzielona na szereg licznych, wzajemnie zwalczających się państewek amoryckich, a także huryckich w jej części północno-wschodniej. Stopniowo z chaosu zaczęły wyłaniać się silniejsze organizmy państwowe – sytuacja w pierwszych trzech stuleciach po upadku III dynastii z Ur przedstawiała się następująco:
- na północy hegemonem został Amoryta Szamsziadad I, który po przechwyceniu władzy w Aszur tworzy potężne państwo – jest to tzw. okres staroasyryjski lub królestwo Górnej Mezopotamii;
- na południowy zachód od Asyrii do znaczenia doszła dynastia panująca w Mari, konkurująca z państwem Szamsziadada I;
- w południowej części Mezopotamii najpierw dominuje dynastia z Isin i Larsy – mniej więcej do XVIII wieku p.n.e., a później
- do władzy w Babilonie doszła dynastia amorycka, która stworzyła mocarstwo na skalę całej Mezopotamii w postaci państwa babilońskiego. Zaznaczył się bardziej wyraziście podział Mezopotamii na dwa duże regiony, których dzieje, choć ściśle ze sobą powiązane, to jednak potoczyły się nieco innymi torami.

Mezopotamia południowa – Babilonia

XVIII wieku p.n.e.
- okres starobabiloński (amorycki) pocz. II tys. - 1590 p.n.e.
- okres średniobabiloński 1590 p.n.e. - 626 p.n.e.
- okres nowobabiloński (chaldejski) 626 p.n.e. - 539 p.n.e. Dziedzictwo królów III dynastii z Ur przejął władca Isin – Iszbierra (2017-1985 p.n.e.), rozpoczynając rządy tzw. I dynastii z Isin. Władcy tej dynastii kontrolowali oprócz Ur m.in. jeszcze Uruk i Eridu, które w tym czasie były ważnymi ośrodkami religijnymi. Jednakże panowanie władców z Isin nie trwało zbyt długo i miało raczej lokalny charakter. Podobnie wyglądała sytuacja z innym ośrodkiem na południu - Larsą, w której rządzili władcy amoryccy i elamiccy, a do największego znaczenia ośrodek ten doszedł pod panowaniem Rimsina I, groźnego rywala wschodzącej potęgi władców Babilonu, któremu w końcu Larsa uległa. W Babilonie (dotychczas stosunkowo mało znaczącym ośrodku niedaleko Kisz) właśnie w XIX wieku p.n.e. – rozpoczął rządy Amoryta Samuabum, założyciel tzw. I dynastii z Babilonu, której najwybitniejszym przedstawicielem był słynny Hammurabi. Doprowadził on potęgę swego państwa do rangi mocarstwa w Mezopotamii. Początkowo swoje wpływy i podboje rozszerzał dzięki poparciu Szamsziadada I z Asyrii, a także dzięki sojuszowi z władcą Mari. Po pokonaniu Larsy i podporządkowaniu sobie innych ośrodków w południowej Mezopotamii udało się Hammurabiemu stworzyć państwo jednoczące niemal cały ten obszar po raz pierwszy od czasów władców z Ur z czasów III dynastii. Podczas jego panowania Babilonia przeżywała okres wzrostu gospodarczego i kulturalnego. Rozwijała się sztuka i literatura – z tego okresu właśnie pochodzi sławny kodeks Hammurabiego (będący efektem dorobku kodyfikacyjnego poprzednich wieków, a szczególnie okresu III dynastii z Ur), zredagowano także ostatecznie, w formie jaka do nas dotarła, epos o Gilgameszu. Następcy Hammurabiego stopniowo tracili jego dorobek. Zaczęły się bunty południowych ośrodków babilońskich, a także we znaki zaczęli dawać się Kasyci, którzy ostatecznie w znacznym stopniu przyczynili się do upadku I dynastii babilońskiej, która upadła jednakże bezpośrednio pod uderzeniem Hetytów w l. 1600-1595 p.n.e. Jej ostatnim władcą był Samsuditana. Podobnie, jak i inne nacje w poprzednich i następnych wiekach, Kasyci również nie pojawili się nagle. Jeszcze kilkaset lat przed ich dominacją, stopniowo napływali do południowej Mezopotamii, m.in. poprzez osadnictwo i służbę w wojskach najemnych. Wykorzystując najazd Hetytów na Babilonię, Kasyci wkroczyli tamże i założyli dynastię, która panowała przez najbliższe kilka wieków (do ok. pierwszej połowy XII w. p.n.e.). Pierwszym kasyckim władcą na babilońskim tronie został Agum II, a lista panujących tej dynastii obejmuje 36 królów. Kasyci w całości zaadaptowali kulturę babilońską z poprzednich wieków. Ważną innowacją z czasów ich rządów jest nawiązanie w tytulaturze królewskiej do nazwy krainy (Babilonii), a nie tak jak poprzednio do samego miasta (Babilon). Z uwagi na to, że opanowali oni tylko południową część Mezopotamii, bez północnej części, gdzie dominowała Asyria, uwypukliły się różnice między tymi regionami. Schyłek panowania kasyckiego w Babilonii zaznaczył się już w drugiej połowie XIII wieku p.n.e., gdy najechali nią Asyryjczycy i pod wodzą Tukulti Ninurty I zdobyli Babilon ok. 1230 r. p.n.e. Ostatecznie jednak przewagę w Babilonii Kasyci utracili w XII wieku p.n.e. na rzecz Elamitów, którzy w tym wieku najechali na Babilonię pod wodzą Szutruka-Nahhunty, który zdobył i złupił doszczętnie Babilon (1174 p.n.e.), wywożąc mnóstwo dzieł sztuki do stolicy swego państwa Suzy (m.in. słynną stelę z kodeksem Hammurabiego, którą tamże po wielu wiekach odkryli archeolodzy). Przewaga Elamitów w Babilonii była przejściowa. Po nich, przez ok. pół wieku (1156-1103 p.n.e.), dominowała tam II dynastia z Isin (z Nabuchodonozorem I na czele), która z kolei uległa władcy asyryjskiemu, Tiglatpilesarowi I (1117-1077 p.n.e.). Od tego czasu na terenie południowej Mezopotamii zaznacza się trwały wpływ Asyrii, z okresami przejściowego osłabienia ich władzy, podczas których dominacje zdobywają lokalne dynastie. Ten stan trwał aż do drugiej połowy VII wieku p.n.e., kiedy to powstało nowobabilońskie państwo założone przez semickich Chaldejczyków, istniejące przez ponad stulecie (652-539 p.n.e.). Państwo chaldejskie ze stolicą w Babilonie założone przez Nabopolasara (namiestnika asyryjskiego), to mocarstwo wykraczające poza całą Mezopotamię i sięgające aż do Egiptu. Do najwybitniejszych przedstawicieli władców tego okresu należał bez wątpienia Nabuchodonozor II (605-562 p.n.e.), który doprowadził swoje imperium na szczyty powodzenia, głównie przez swoją ekspansjonistyczną politykę mocarstwową. Za jego panowania do największego znaczenia w swoich dziejach doszedł Babilon, który został przez niego odbudowany (po zniszczeniach asyryjskich z 689 r. p.n.e.) i rozbudowany na niespotykaną dotąd skalę, a ślady monumentalnych budowli z tego okresu, możemy dzisiaj podziwiać na terenie Iraku, jak również w różnych muzeach świata. Państwo chaldejskie upadło po najeździe Medów i Persów, którzy pod wodzą Cyrusa w październiku 539 roku p.n.e. zdobyli Babilon, rozpoczynając tym samym nowy okres dziejów Mezopotamii pod rządami perskiej dynastii Achemenidów.

Mezopotamia północna – Asyria

- okres staroasyryjski: pocz. II tys. - 1400 p.n.e.
- okres średnioasyryjski: 1400 p.n.e. - 1000 p.n.e.
- okres nowoasyryjski: 1000 p.n.e. - 612 p.n.e./609 p.n.e. 609 p.n.e. - rozbiór Asyrii między Babilonię i Medów Po upadku III dynastii z Ur północna i środkowa Mezopotamia zdominowana była głównie przez rywalizujące ze sobą plemiona amoryckie, ale występował tam także element akadyjski i hurycki. Jednakże to Amoryci kontrolowali najważniejsze ośrodki osadnicze, takie jak Aszur, Mari, Ekallatum czy Terka i to właśnie spośród nich wyłonili się znaczniejsi władcy Mari (Jachdunlim, Zimrilim) i Asyrii (Szamsziadad I). Te dwa państwa prowadziły ze sobą ostrą rywalizację o panowanie na tych terenach. W Mari założycielem linii władców był Amoryta Jachdunlim, dość skutecznie potrafiący przeciwstawić się Asyrii, która rosła w siłę pod rządami Szamsziadada I. Po śmierci Jachdunlima Mari dostało się jednak pod kontrolę władcy asyryjskiego, który osadził tam jako namiestnika swego syna Jasmachadada. Ten stan nie trwał jednak zbyt długo, gdyż po śmierci Szamsziadada, krewny Jachdunlima – Zimrilim, ponownie objął władzę w Mari i doprowadził je do jeszcze większego znaczenia i potęgi niż Jachdunlim. Swój znakomity rozwój Mari zawdzięczało z jednej strony rozbudowanemu rolnictwu (ze znakomicie działającym systemem irygacyjnym), a z drugiej położeniu na szlaku handlowym – potęga tegoż ośrodka została złamana dopiero przez Hammurabiego i w zasadzie już nigdy się nie odrodziła. Inaczej rysowała się przyszłość Asyrii. Asyria, po upadku III dynastii z Ur, zaznaczyła swój samodzielny byt polityczny pod rządami linii władców założonej przez Puzur-Asura, nawiązującej w sposób bezpośredni do imperium akadyjskiego, co jest widoczne m.in. w imionach władców: Sargon, Naramsin. Z tych czasów pochodzi pierwsza świątynia poświęcona Aszurowi, a samo miasto Aszur zostało ufortyfikowane. W sumie jednak niewiele wiadomo o tym okresie dziejów północnej Mezopotamii. Znacznie lepiej, pod względem źródłowym, wygląda sytuacja, gdy w północnej Mezopotamii zaczął rządzić Amoryta Szamsziadad, pochodzący z linii władców amoryckich rządzących dotąd Ekallatum. Kilkaset tabliczek z pismem klinowym, znalezionych w Mari, będących korespondencją między Szamsziadadem i jego synami, daje nam bardzo dobry wgląd w sytuację polityczną tego regionu. Właśnie za rządów tegoż władcy, północna Mezopotamia po raz pierwszy jest ośrodkiem imperium, które rozciągało się aż po Babilonię na południu. Trwają spory czy panowanie Szamsziadada I zaliczyć do dziejów Asyrii, jako tzw. okres staroasyryjski (będącym pierwszym etapem imperialnej wielkości Asyrii), czy też potraktować je odrębnie, jako królestwo Górnej Mezopotamii. Kontrowersja wynika m.in. stąd, że Szamsziadad nie był Asyryjczykiem tylko Amorytą, a więc założył amoryckie państwo na terenach północnej Mezopotamii, w tym Asyrii. MariPo śmierci Szamsziadada I, jego królestwo straciło swą pozycję mocarstwową w Mezopotamii na rzecz państwa Hammurabiego. Gdy i potęga tego ostatniego się załamała, w północnej Mezopotamii zaznaczyły się bardzo silne wpływy Hurytów, ze szczytowym okresem ich dominacji w postaci państwa mitannijskiego w XVI wieku p.n.e., które zwasalizowało Asyrię. Przewaga Hurytów trwała w zasadzie aż do XIV wieku p.n.e., wtedy to Asyria, p