:: wikimiki.org ::

Religie Prehistoryczne

Religie prehistoryczne

Religie prehistoryczne to te religie, których istnienia możemy się domyślać na podstawie wykopalisk archeologicznych, obejmujących początkowy okres dziejów ludzkości do mniej więcej 3300 p.n.e., to znaczy do momentu, w którym przypuszczalnie wynaleziono pismo. Przez cały ten okres wierzenia przekazywane były ustnie oraz na drodze zachowań naśladowczych, czyli powielania z pokolenia na pokolenie pewnych rytuałów, gestów i czynności wchodzących w skład danej praktyki religijnej, tak jak to robią do dzisiaj wszystkie społeczeństwa niepiśmienne. Podstawową trudność w badaniu religii prehistorycznych stanowi brak źródeł pisanych. Badacze stają wobec milczących zabytków przeszłości: kości, głazów ułożonych w szczególny sposób, grubo ciosanych figur kamiennych, malowideł naskalnych, narzędzi i innych pozostałości, których funkcję i zastosowanie nie jest łatwo rozszyfrować. Dla przykładu: siekierka może służyć do ścinania grubszych gałęzi, ale może służyć także do rytualnego zabicia zwierzęcia ofiarnego, lub nawet człowieka; znalezione ludzkie szczątki mogły należeć do kogoś, kto zmarł w czasie batalii, ale mogły należeć też do ofiary jakiegoś krwawego rytuału; naczynia mogą pełnić niezliczone funkcje tak w życiu codziennym, jak i w czasie magicznych obrządków lub religijnych świąt. Interpretacja tych obiektów możliwa jest na drodze analogii. Znaleziska zostają umieszczone w kontekście, który mógłby rzucić światło na ich pierwotne znacznie. Wyciągane wnioski mają jednak charakter hipotetyczny i ulegają zmianie w miarę rozwoju naszej wiedzy o najdawniejszej przeszłości. Około 3,7 miliona lat temu pojawił się w Afryce Australopitecus afarensis (zobacz: australopiteki), który posługiwał się własnoręcznie sporządzonymi narzędziami i stworzył pierwszą kulturę zwaną olduvai. 2,2 miliona lat temu pojawiły się pierwsze istoty z gatunku Homo zwane habilis (zobacz: człowiekowate), po nich Homo erectus, który wywędrował z Afryki na inne kontynenty, około 1,5 miliona lat temu, dał początek kulturze aszelskiej i udomowił ogień. Mniej więcej 600 000 lat temu pojawił się Homo heidelbergensis, a niecałe 400 000 lat temu, twórca kultury mustierskiej, Homo neanderthalensis, popularnie zwany neandertalczykiem. Jest niezmiernie trudno cokolwiek wnioskować, w oparciu o wykopaliska archeologiczne, na temat religii tego okresu. Kiedy się pojawiły i w jakiej formie? Jak twierdzi Mircea Eliade, osiągnięcie przez ludzkość postawy pionowej możemy uznać za pierwszą wielką rewolucję kulturową w jej dziejach. W pozycji pionowej można się utrzymać tylko w stanie czuwania i dzięki tej postawie organizuje się przestrzeń wokół własnego ciała, rozpoznając cztery podstawowe kierunki: przód, tył, prawo i lewo. Może dało to początek koncepcji czterodzielnego universum, rozpowszechnionej w kosmogoniach Starego i Nowego Świata. Z pewnością zapoczątkowało do dziś istniejący podziałowi świata na 4 strony: północ, południe, wschód i zachód. Orientacja w przestrzeni miała niezmiernie ważne znaczenie dla przeżycia gatunku ludzkiego. Mentalne zorganizowanie jej ułatwiło kontrolę terytorium i z czasem pozwoliło je sobie podporządkować. Posługiwanie się narzędziami, i to nie tylko pojmowanymi jako przedłużenie ręki, ale też jako instrumenty spełniające nowe, nieznane dotąd funkcje, opanowanie umiejętności ich wytwarzania, a później wytwarzania narzędzi do produkowania kolejnych narzędzi, można uznać za drugą wielką rewolucję kulturową ludzkości. Trzecią z kolei było udomowienie ognia, opanowanie zdolności jego wzniecania, utrzymywania i przenoszenia. Odtąd nie tylko ogrzewał i oświetlał ciemności, ale pełnił też funkcję obronną i wpłynął zasadniczo na dietę, więc dzięki niej także na rozwój biologiczny człowieka. Znamy kult ognia z religii późniejszych, wiele ludów uznawało go za święty lub boski. Symbolem łączności między koloniami greckimi a metropolią był ogień zapalony w kolonii z zarzewia przyniesionego z ojczystego miasta. Najważniejszym kultem Rzymu był kult Westy, bogini ogniska i jej dziewiczych kapłanek, strażniczek świętego ognia. Jednym z ważniejszych mitów greckich był mit o Prometeuszu, który nauczył ludzi używania ognia. Mazdaizm praktykuje kult słońca i ognia jako jego przedstawiciela na ziemi. Można przypuszczać, że kult ognia jest jednym z najstarszych wierzeń religijnych, jednak trudno go zidentyfikować w wykopaliskach archeologicznych. Pierwsze ślady dające cokolwiek do myślenia na temat wierzeń ówczesnych ludzi wiążą się z jaskinią w Czukutien, w Chinach i z człowiekiem pekińskim, klasyfikowanym jako Homo erectus, żyjącym około 700 000 lat temu. W jaskini znaleziono zgromadzone przez niego czaszki, w których foramen magnum zostało strzaskane dla ułatwienia dostania się do mózgu. Tego typu praktyka kanibalistyczna zazwyczaj łączy się z chęcią przyswojenia sobie energii i mocy osoby zmarłej. Sugerowałoby to jakiegoś rodzaju wierzenia w siły ponadnaturalne, ale to jedynie hipoteza. Niemal wszystkie znaleziska archeologiczne, którym można przypisać jakieś znaczenie religijne, towarzyszą człowiekowi neandertalskiemu, w czasie ostatnich 50 000 lat dolnego paleolitu. Ludzie neandertalscy grzebali swoich zmarłych z zachowaniem należytego ceremoniału i najprawdopodobniej żywili wiarę w jakiegoś rodzaju egzystencję pośmiertną. W jaskini Szanidar, w północnym Iraku, zwłoki ułożone zostały wśród kwiatów i przysypane stertą kamieni, w Teszik Tasz. W Turkiestanie, wokół miejsca pochówku dziecka ułożono wieniec z rogów muflona. W jaskini Monte Circeo we Włoszech, znajduje się czaszka ludzka otoczona małym kręgiem z kamieni - jest to jeden z tak zwanych pochówków czaszek. Często napotykamy dary pogrzebowe, na przykład w jaskini La Chapelle-aux-Saints we Francji. Pod koniec okresu mustierskiego zaczęto grzebać zmarłych w pozycji embrionalnej i posypywać zwłoki czerwoną ochrą. Jedno i drugie może świadczyć o wierze w pośmiertną egzystencję: powrót do łona Matki Ziemi oraz przedłużenie życia w innym świecie za pośrednictwem czerwonej "krwi". Wydaje się, że zachowania niektórych współczesnych nam ludów pierwotnych potwierdzają taką interpretację, choć możliwe są tu i inne wyjaśnienia. Z tego samego okresu pochodzą pierwsze przedmioty o znaczeniu sakralnym: okrągłe skamienieliny i kawałki pirytu. W Tata na Węgrzech znaleziono okrągłą skamienielinę, na której wyryte zostały dwie krzyżujące się linie: być może jest to najwcześniejsze świadectwo koncepcji czterodzielnego universum. Prawdopodobne jest, że w epoce mustierskiej w Europie był rozprzestrzeniony kult niedźwiedzia, zwłaszcza w Szwajcarii, Francji, Niemczech i Włoszech. W jaskini Drachenloch w Szwajcarii znaleziono niedźwiedzie czaszki zamknięte w kamiennym sarkofagu, nakrytym kamienną płytą, co by świadczyło o celowym pochówku zwierząt. Przypomina to współcześnie praktykowany kult niedźwiedzia, spotykany wśród ludów Arktyki. Wierzą oni, że martwe zwierzę powróci do życia i przekona swoich krewnych, aby się pozwolili człowiekowi zabić. Niektórzy naukowcy nie podzielają jednak tej opinii i sądzą, że czaszki wcale nie były grzebane, tylko przypadkowo zasypane odłamkami skalnymi. 150 000 lat temu pojawił się pierwszy Homo sapiens i zaczął powoli wypierać neandertalczyków zamieszkujących Europę, Bliski Wschód i północną Afrykę. Mongoloidalne ludy syberyjskie dotarły do Ameryki około 60 000 lat temu, a może nawet wcześniej. Mieszkańcy Indonezji zasiedlili Australię 30 000 lat temu. Przynieśli oni na nowe tereny wierzenia z okresu wcześniejszego, co mogłoby świadczyć o tym, że totemizm i animizm były obecne w jakimś stopniu w starszej, wspólnej religii, nim ludy te utraciły kontakt między sobą. Pod koniec paleolitu Homo sapiens zastąpił neandertalczyków w całej Europie, tworząc kolejne kultury: oryniacką (35 000-20 000 lat p.n.e.), solutrejską (20 000-15,000 lat p.n.e.) i magdaleńską (15 000-10 000 lat p.n.e.). Tym razem był to Homo sapiens sapiens, który jakieś 45 000 - 40 000 lat temu ruszył z Afryki i poprzez Bliski Wschód dotarł do Europy, najpierw na Bałkany, a później do środkowej i zachodniej Europy. W Europie od tego momentu kultura i wierzenia zaczynają ulegać znacznemu zróżnicowaniu. Zwyczaje pogrzebowe wyraźnie wskazują na wiarę w egzystencję pośmiertną. W jaskiniach koło Menton, na pograniczu francusko-włoskim, znaleziono szkielety pochowane w pozycji zgiętej i pokryte tlenkiem żelaza. Towarzyszyły im rzędy muszli z przewierconymi otworami, kwarcytowe narzędzia i krzemienne noże. Pochówki na obszarze rozciągającym się od Włoch po Rosję świadczą o zwyczaju grzebania zmarłych wraz z ich najcenniejszymi rzeczami. Bez wątpienia sądzono, że zabiorą je na tamten świat. W Rosji, w Sungir, położonym 200 km od Moskwy, znajduje się jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych z tej epoki, groby kilku osób, między innymi: dwójki dzieci pogrzebanych razem, chłopca i dziewczynki w wieku około 13-14 lat, kobiety oraz mężczyzny, datowane na 28 000 lat p.n.e. Prawie tysiąc lat później w tym samym miejscu pochowano jeszcze inne osoby: mężczyznę w wieku około 50 lat i dwóch chłopców. Wszyscy zostali pogrzebani w bogato ozdobionych ubiorach z niezliczoną ilością paciorków, bransolet, wisiorków i innych przedmiotów z kości mamuciej i muszli. Ponad 26 000 lat temu człowiek zasiedlił Wyspy Brytyjskie i pozostawił po sobie pierwsze ślady w jaskini Paviland. "Red Lady of Paviland" (Czerwona Dama z Paviland) zwana także "Pierwszą Brytyjką", podczas rytuału pogrzebowego została posypana czerwoną ochrą, w ostatnią podróż przyozdobiono ją i wyposażono w kilka przedmiotów. W tym samym czasie w Australii rozpoczęto praktyki kremacji zwłok. Nad jeziorem Mungo odkryto ślady pochówku spalonych ludzkich kości, spoczywających w dołku o średnicy 75 cm na głębokości 20 cm. Badania wykazały, że należały do kobiety w wieku 20-25 lat, ich właścicielka została ochrzczona imieniem "Mungo Lady". Kiedy zmarła, jej bliscy spalili ją, po czym rozbili pałkami lub młotkami resztki kości i zagrzebali. W grotach Arene Candide, we Włoszech, odkryto szczątki około 20 osobników różnej płci i różnego wieku. Taka ilość wskazywałaby na jakiegoś rodzaju nekropolię. Najciekawszy grób należy do tak zwanego "Młodego Księcia", zmarłego około 20 000 lat temu chłopca w wieku 12-14 lat. Jego ciało po śmierci zostało ułożone w wyciągniętej pozycji, posypane czerwoną ochrą, na rękach i nogach położono kilka kamieni, w prawą dłoń włożono kamienny nóż, a głowę ozdobiono misternie uplecioną siateczką z setkami muszelek. Chłopiec z pewnością zmarł śmiercią tragiczną - brakuje kawałka szczęki, a kości lewego ramienia są poważnie uszkodzone. Zmasakrowana część twarzy została wypełniona żółtą ochrą, jakby dla zamaskowania rany, która spowodowała śmierć. W okresie oryniackim pojawiły się słynne figurki paleolitycznych "Wenus", najczęściej rzeźbione w kości, rogu lub kamieniu. Znajduje się je od Francji po Syberię, najsłynniejsza z nich to Wenus z Willendorf. Niektórzy sugerują, że przedstawiają zwykłe kobiety, lecz wydaje się bardziej prawdopodobne, że są to pierwsze wyobrażenia bogini związanej z kultem płodności i wzrostu, opiekunki kobiet ciężarnych i domostwa. Prehistoryczne religie były religiami małych społeczności plemiennych, zajmujących się myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem. Rodzina i ród stanowiły dla nich najistotniejsze formy organizacji. Zdobycie pożywienia, przetrwanie we wrogim otoczeniu i wychowanie następnego pokolenia, prowadząc wędrowny tryb życia, wymagały nie tylko wyjątkowych zdolności, ale także sporej dozy szczęścia. Małe, poręczne figurki, łatwe do przenoszenia, dające poczucie bezpieczeństwa tak w drodze, jak i w obrębie nowego siedliska, wydają się z psychologicznego punktu widzenia dość wiarygodnym wytłumaczeniem. Znamy z innych religii kult bóstw i duchów opiekuńczych. W Rzymie Lary i Penaty pełniły taką rolę i tak jak paleolityczne Wenus, były lokowane w pobliżu paleniska. W judaizmie przed-monoteistycznym znajdujemy także ich ślady, przetrwały dość długo. Jeszcze w Biblii są wspominane, kiedy Rachela, żona Jakuba, kradnie swemu ojcu posążki domowych bóstw. Gdyby te analogie okazały się słuszne, w tym wypadku można by zaliczyć "Wenus" od elementów paleolitycznej sztuki sakralnej. Od okresu oryniackiego sztuka zajmuje coraz ważniejszą rolę w życiu człowieka. Ostatnie doniesienia z Afryki o odkryciu w Zambii najstarszego malarstwa naskalnego, pochodzącego najprawdopodobniej sprzed 300 000 lat, przesuwają datę jej pojawienia się o wiele lat wstecz w stosunku do tej, w której pojawiła się w Europie. Obecnie znamy na naszym kontynencie ponad 200 stanowisk archeologicznych, na których odkryto malowidła i ryty jaskiniowe, głównie w departamencie Dordogne, we Francji i po obu stronach Pirenejów. Najstarsze z nich, te z groty Chauvet, datowane są na 30 000 lat p.n.e., te z Pech Merle - na 24 000 lat p.n.e. Pierwsze malowidła odkryto w 1864, w jaskini Niaux we Francji, ale początkowo nie przypuszczano, że mogą być aż tak stare. Praktycznie dopiero na początku XX wieku zaakceptowano ideę, że prymitywni jaskiniowcy, stojący na niskim szczeblu rozwoju społecznego, mogli tworzyć wysmakowane polichromie, godne nazwy prawdziwych arcydzieł. Największy rozgłos zyskały malowidła odkryte w 1879, w Altamirze (Hiszpania), datowane na 13 500-11 000 p.n.e., a po II wojnie światowej, malowidła odnalezione w 1940, w Lascaux we Francji, datowane na 15 000-13 500 p.n.e. Aż 80% wszystkich malowideł i rytów naskalnych przedstawia zwierzęta, głównie konie i bizony, później także renifery. Nie wiadomo, na ile można je zaliczyć do sztuki sakralnej. Interpretacje tego, co przedstawiają i celu, w jakim powstały, do dziś dzielą naukowców. Wiąże się je najczęściej z magią myśliwską. Myślistwo było jednym z głównych zajęć paleolitycznej ludności, która była zainteresowana pozytywnym wynikiem łowów i prawdopodobnie próbowała go sobie zaskarbić różnymi sposobami. Leżała im także na sercu odnowa zwierzyny, płodność samic i korzystne warunki klimatyczne, dokładnie tak jak i współczesnym myśliwym. Wśród ludów zajmujących się jeszcze dziś łowiectwem spotyka się obrzędy o dość złożonym charakterze, a zabiegi magiczne, antycypujące wyniki łowów, stanowią zaledwie niewielką ich część. Niektórzy wierzą, że samo sporządzenie wizerunku zwierzęcia może zapewnić polowaniu sukces. Część badaczy dopatruje się w malarstwie jaskiniowym elementów totemizmu, na przykład twórcy malowideł mogli wierzyć, że posiadają z niektórymi zwierzętami wspólnego przodka. Jeszcze inna teoria mówi o produkcji czystej sztuki dla sztuki. Ponieważ żadna z jaskiń nie była zamieszkała, postrzega się je dziś raczej jako miejsca kultu, rodzaj świątyń służących do spełniania pewnych rytuałów, na przykład inicjacji młodych chłopców, przemieniającej ich w mężczyzn, lub miejsce, w którym szamani odbywali swe spotkania z duchami. Niewielki procent malowideł prezentuje strzały, poranione zwierzęta i postacie ludzkie, niektóre przebrane za zwierzęta. Możliwe, że są to osoby wykonujące jakieś obrzędy, czary lub tańce, mogą to być także jakieś mityczne stworzenia. Zdarzają się zwierzęta bez głów i kobiety bez głów tańczące dookoła fallicznego wyobrażenia mężczyzny. Nie znaleziono jeszcze przekonującego wytłumaczenia na to, co reprezentują. Najsłynniejsze malowidło to tak zwany Wielki Czarodziej z jaskini Trois-Freres we Francji - brodata postać z rogami renifera, łapami niedźwiedzia i końskim ogonem. Sądząc po sporej liczbie zwierząt leżących u jego stóp, wydaje się, że może to być Pan Zwierząt. Większość jednak widzi w nim szamana. Może w czasie obrzędów zakładał kostium magiczny, który go upodobnił do zwierzęcia. Zazwyczaj miejsce, w którym znajdują się malowidła jest trudno dostępne - żeby je podziwiać, czasami trzeba przejść wiele metrów. W grocie Niaux - 460 m, w grocie Trois-Freres wymaga to aż półgodzinnego marszu, tak jakby miejsce było sekretne, przeznaczone dla nielicznej elity. Niektóre groty są tak małe, że liczniejsza grupa ludzi nie zmieściłaby się w nich. W ostatnich latach, w 1991, francuski nurek Henri Cosquer odkrył w jednej z podwodnych grot odciski dłoni, wyryte znaki i 145 malowideł zwierząt, z okresu wahającego się między 25 000 a 18 000 lat temu. W epoce lodowcowej jaskinia ta jeszcze nie była zalana wodą, więc można było się do niej dostać suchą nogą. Teraz nosi imię swojego odkrywcy, niestety jest trudna do osiągnięcia nawet dla płetwonurków. W 1994 Jean-Marie Chauvet odkrył w dolinie rzeki Ardeche w południowo-wschodniej Francji, jaskinię z ponad 300 malowidłami i rytami skalnymi, przedstawiającymi między innymi żubry, mamuty, konie, włochate nosorożce, niedźwiedzie jaskiniowe, lwy, tury, renifera, lamparta, sowy i różne znaki geometryczne. Ktoś w epoce lodowcowej zostawił w niej czaszkę niedźwiedzia na wielkim głazie. Ta jaskinia też została ochrzczona imieniem swojego odkrywcy. W tym czasie, kiedy europejskie jaskinie zdobiono stadami zwierząt, po drugiej stronie globu, w Bradshaw (Kimberley)w Australii, powstawała seria przepięknych, wyjątkowo eleganckich malowideł, datowanych na 17 500 p.n.e. W większości przedstawiają grupy postaci poruszających się z niespotykaną gracją, w tańcu, w czasie jakiś obrzędów lub ceremonii, wpatrujących się często w niebo, być może nie wszystkie przedstawiają ludzi. Tu też, tak jak w Europie, spotyka się odciski dłoni oraz ich negatywy. Wydaje się prawdopodobne, że samą jaskinię łączono z kultem Matki Ziemi. Jaskinia pozwala wniknąć w jej wnętrze, w jej łono. Nietrudno zauważyć, że zwierzęta szukają w ziemi schronienia, grzebią nory, zapadają tam w sen zimowy. Po spędzeniu zimy w takiej kryjówce niedźwiedzica wydaje wiosną na świat młode. To wszystko może nasuwać na myśl ideę, że ziemia rodzi i pomnaża zwierzęta. W wielu mitach przewija się ten właśnie wątek. Nawiązanie do płodności jest dość wyraźne, zwłaszcza w rytach przedstawiających narządy płciowe, głównie kobiece, rzadko męskie. Od środkowego paleolitu ludzie, mimo że żyli ciągle jeszcze w ścisłym kontakcie z naturą, już nie byli od niej uzależnieni w takim stopniu jak kiedyś, kiedy nie potrafili posługiwać się ogniem. Nauczyli się zasiedlać tereny, na których przeżycie bez posiadania tej umiejętności byłoby niemożliwe. Kultura, którą stworzyli, zaczęła wpływać na ewolucję w tym samym stopniu co geny. Rewolucyjnym krokiem, już czwartym, na drodze w kierunku cywilizacji, a właściwie konsekwencją trzech poprzednich, o których wspomniano trochę wcześniej, było wykształcenie mowy. Trudno powiedzieć, kiedy dokładnie to nastąpiło - prawdopodobnie między środkowym a górnym paleolitem (100 000 - 50 000 lat temu). Ta skomplikowana umiejętność związana z rozwojem odpowiedzialnych za nią ośrodków, mieszczących się w korze mózgowej, wymaga opanowania złożonych systemów logicznych, rozwiniętej pamięci i zdolności do wyższych czynności psychicznych, dzięki którym posiadamy także percepcję estetyczną, niezbędną do tworzenia sztuki. Historia ludzkości to historia podboju natury i związanych z tym odkryć i wynalazków. Podczas gdy w sferze duchowej idee i dogmaty rodzą się i umierają, podbój natury jest procesem ciągłej akumulacji nowych doświadczeń, obserwacji bądź eksperymentów, z których każde, nawet te nieudane coś dorzuciły do wspólnego dorobku. Pod koniec paleolitu człowiek posiadł podstawy geologii, astronomii i historii naturalnej. Kult zmarłych, który stał się rozpowszechnioną praktyką, świadczy o tym, że wytworzył również własną filozofię życia, na której oparł religię. Baczna obserwacja natury, początkowo niezrozumiałej i wrogiej, pozwoliła mu odkryć pewne prawidłowości, których mechanizmu nie był w stanie zrozumieć, niemniej pojmował wpływ, jaki ma na jego życie. Najłatwiejsza do zaobserwowania jest cykliczna zmiana ciągle następujących po sobie dni i nocy. Słońce rodzi się codziennie rano, z pewnej strony, zawsze tej samej, przebiega po nieboskłonie po określonej drodze i umiera z przeciwnej strony, zawsze w tym samym miejscu. Według słońca można się orientować w terenie, określić kierunek, w którym się podąża. Kiedy zapadnie noc, na niebie pojawia się księżyc, codziennie ma on inny kształt. Wystarczy 27 dni i 7 godzin - jeden miesiąc księżycowy, żeby zaobserwować, że powrócił do swego pierwotnego kształtu. Według tych zmian można dość wygodnie obliczać czas. Od pełni księżyc ciągle się zmniejsza, aż po około 14 dniach znika całkowicie, po czym pojawia się malutki sierp, który powoli rośnie przez następne 14 dni, aż do kolejnej pełni. Po pełni sierp księżyca jest zwrócony w jedną stronę, natomiast po nowiu w przeciwną, co ułatwia dodatkowo odgadnięcie w jakiej fazie się znajduje. Z tych właśnie obserwacji pozostał nam do dziś tydzień złożony z 7 dni. Babilończycy używali kalendarza księżycowego, a Judejczycy przejęli go od nich. Kolejnym cyklem jest obieg gwiazd po niebie. Jedynym nieruchomym punktem na całym nieboskłonie jest Gwiazda Polarna. Teraz wiemy, że obieg gwiazd jest oczywiście złudzeniem - to Ziemia kręcąc się dookoła własnej osi dokonuje w ciągu doby obrotu o 360°. Zaobserwowanie, a później zrozumienie cyklicznego charakteru fenomenów naturalnych wprowadza pewien ład w postrzeganie świata. Dominującym elementem jest ciągła zmiana, ale składa się ona z cyklicznych powrotów - wszystko się powtarza i odnawia w uporządkowany sposób. Słońce rodzi się z kolejnym dniem, wieczorem umiera, następuje noc, po której następuje kolejny dzień i słońce rodzi się na nowo, po pełni nadchodzi nów i potem kolejna pełnia, gwiazdy pojawiają się na niebie po to, żeby zniknąć, ale znikają, żeby się następnej nocy pojawić jeszcze raz i znowu zniknąć. W takiej optyce czas nie biegnie po linii prostej, lecz zatacza koło i wszystko się powtarza raz jeszcze i jeszcze, w nieskończoność. W wielu światopoglądach i religiach pojawia się motyw cyklicznego powrotu: w hinduizmie, buddyzmie, w religiach Chin, antycznego Egiptu i w tych opartych na animizmie. W jaskini w Lascaux, w 2000 roku, archeolodzy zidentyfikowali kalendarz księżycowy. Są tam też namalowane Plejady i tak zwany Letni Trójkąt - antyczny gwiazdozbiór, którego wierzchołkami są: Altair, Deneb i Wega. W hiszpańskiej grocie Cueva di El Castillo, datowanej na 14 000 p.n.e., odkryto namalowany gwiazdozbiór Korony Północnej. Prawdopodobnie jakaś część jaskiniowych malowideł odnosi się do map nieba i może do pierwszych mitów z nim związanych. Z pewnością już wtedy grupowano gwiazdy w gwiazdozbiory i według nich orientowano się w porach roku. Na Ukrainie znaleziono kalendarz pochodzący sprzed 16 000 lat. Na kawałku kości ktoś zarejestrował dwa kolejne cykle księżycowe. Znaleziska te potwierdzają znaczenie, jakie przywiązywano do obserwacji astronomicznych już w tak zamierzchłej epoce. To one dawały praktyczną wiedzę o funkcjonowaniu świata, pozwalały przewidzieć poprawę lub pogorszenie się warunków, obfitość lub niedostatek zasobów, co było niezwykle ważne dla całej społeczności. Antyczni Grecy wiedzieli, że powrót Plejad na wieczorne niebo zapowiadał sezon zimowych deszczów, a jak wiemy, Plejady były już znane w górnym paleolicie - widać już wtedy odgrywały ważną rolę. Nietrudno wyobrazić sobie, że Słońce, Księżyc i gwiazdy mogły jawić się jako potężni sprawcy cyklicznych przemian. Z późniejszych religii znamy kulty astralne, solarne i lunarne, w których ciała niebieskie uważano za bóstwa lub ich siedziby. W paleolicie nie odkryto śladów tych kultów, pojawiają się one dopiero w neolicie, niemniej są efektem interpretacji wcześniej odkrytych zjawisk astronomicznych. Paleolitycznym astronomom niebo objawiło porządek świata, uświadomiło, że istnieje jakaś moc, która wszystkim steruje i że istnieje ścisła relacja miedzy tym, co się dzieje na niebie a tym, co się dzieje na ziemi. To moc nieba sprawia, że pory roku następują po sobie, a pojawienie się niektórych gwiazd uprzedza o ich nadejściu. Po zimie rośliny się rodzą do życia, kwitną, owocują i umierają i następnej wiosny rodzą się na nowo. Z nieba pada ciepły deszcz, po którym zielenieją łąki i lodowaty śnieg, który potrafi zabić, W cykl odwiecznego powrotu wpisany jest także cykl życia i śmierci. To, co się rodzi - umiera, a to, co umiera - rodzi się na nowo. Dzięki mocy nieba ustawicznie odradza się czas, świat i życie. Przekonanie, że prawo przychodzi z nieba, trwa do dziś. To właśnie z tego powodu w większości religii bogowie mieszkają w niebie i dysponując mocą niebiańską rządzą światem, zapewniając mu stabilność i porządek. Ta moc wyraża się w sile i władzy najwyższej, jest ciągła w czasie i działaniu. Nie zawsze siła była postrzegana jako jedność, mogło ich być wiele. Przykładem sił natury mogą być duchy zwierząt łownych i siły Matki Ziemi. W Meindorf, niedaleko Hamburga, odkryto ślady składania ofiar z samic reniferów sprzed 18 000 lat. Praktyka polegała na zatapianiu ubitych zwierząt w jeziorach lub stawach. Aby nie wypłynęły na powierzchnię, obciążano je głazami. Dokonywali tego łowcy reniferów na początku sezonu łownego, między majem a czerwcem. Miały one zapewnić rozmnażanie się zwierzyny łownej i powodzenie w czasie polowań. Składano je duchom przyrody, co by świadczyło o początkach animizmu. Podobne ślady odkryto w Stellmoor, tym razem sprzed 8 000 lat, co by znaczyło, że przez 10 tysiącleci kontynuowano te same ceremoniały. Około 16 000 lat temu klimat zaczął się ocieplać i z czasem stał się bardziej wilgotny. Topniejąc, lodowce zaczęły powoli podnosić poziom wody w morzach, a kiedy epoka lodowcowa dobiegła końca, był on o 130 m wyższy niż w okresie średniego paleolitu. Podczas gdy w Europie łowcy dzikich zwierząt żyli wciąż jeszcze w trudniejszych warunkach, na Bliskim Wschodzie około 11 000 p.n.e. rozpoczął się proces przechodzenia od gospodarki łowiecko-zbierackiej do rolniczo-pasterskiej. To właśnie tam, wraz z ociepleniem się klimatu, tak zwany "żyzny półksiężyc" - wielki łuk sięgający od Morza Czerwonego, poprzez Syro-Palestynę i przedgórze Taurusu i Zagrosu, po Zatokę Perską, przemienił się w krainę obfitującą w dużą ilość jadalnych roślin i łagodnych zwierząt, potencjalnie łatwych do udomowienia. Ta nieznana dotąd obfitość zasobów pozwoliła ludzkości dokonać kolosalnego skoku, znanego pod nazwą "rewolucji neolitycznej". Łowcy i zbieracze z tych terenów nie musieli już przemieszczać się po wielkich przestrzeniach w poszukiwaniu niezbędnych im do przeżycia środków. Mieli wszystko w zasięgu ręki. Mogli zacząć myśleć o samodzielnej produkcji żywności. Rolnictwo narodziło się prawdopodobnie jako konsekwencja zbierania nasion przez kobiety. Uprawa ziemi pozwoliła na stacjonarny tryb życia i wzrost populacji. Prawie jednocześnie zaczęto udomawiać i hodować zwierzęta, co dało początek pasterskiemu nomadyzmowi na obrzeżach rejonów rolniczych. Bogactwo terenów między Tygrysem i Eufratem było tak ogromne, że to właśnie tam Hebrajczycy umiejscowili swój Raj. Między Syrią a Palestyną znaleziono ślady pierwszych stałych osiedli, takich jak: Jerycho, Murajbit, Bajda, Nemrik, Dżarmo, M'lefaat i Çayönü Tepesi. Od 8 tysiąclecia p.n.e. religie tych społeczeństw, które właśnie zaczęły uczyć się rolnictwa, uległy głębokim przemianom. Zaczął się krystalizować świat bogów ukształtowanych na obraz i podobieństwo człowieka. Główną postacią stała się Bogini Matka, lub Wielka Bogini, patronka płodności, urodzaju, wegetacji i ziemi, przedstawiana jako figura kobieca o obfitych kształtach i silnie podkreślonych cechach płciowych, za bardzo przypominająca paleolityczne Wenus, by nie snuć hipotez na temat ich wspólnego pochodzenia. Prawdopodobnie Wielka Bogini jawiła się ludziom jako władczyni świata, pani życia i śmierci. Z prostej obserwacji wiedziano, że wszystko, co się rodzi, musi mieć matkę. Dlatego ziemię uprawną utożsamiono szybko z łonem bogini. I tak jak wcześniej przypisywano jej zdolność rodzenia zwierząt, tak teraz przypisano jej zdolność rodzenia roślin. Zresztą terminologia opisująca pewne cechy charakterystyczne ziemi zachowała jeszcze ślady tamtych wierzeń. W dalszym ciągu mamy "płody" rolne, "płodną" ziemię i "urodzaj". Osiadły tryb życia i podział terytorialny wpłynął na wzbogacenie się ludności w stopniu dotąd nieznanym. Zdolność do akumulowania majątku w postaci domostwa, sprzętów, ziemi, zwierząt i narzędzi, wzbudziło potrzebę posiadania spadkobierców i rąk do pracy. W konsekwencji kult Bogini stał się dominujący, jej protekcja zapewniała potomków, obfitość plonów i przyrost stad, jednym słowem - dobrobyt. Zainteresowana jej przychylnością była więc cała społeczność, bez względu na płeć. Już około 8000 p.n.e. pojawiają się pierwsze statuetki kobiece wykonane z terakoty, w Murajbit, a około 7000 p.n.e. w Çatal Höyük i Köskhöyük. Niektóre figurki bogini są pomalowane w serpentyny, co wskazywałoby na to, że była także Panią Węży. W późniejszych statuetkach, z epoki minojskiej, dzierży ona w dłoniach właśnie węże. Wraz ze wzrostem dobrobytu pojawia się ideologia rodziny. Podstawą jej jest kult czaszek, który pojawił się około 7000 p.n.e. na Bliskim Wschodzie, w pierwszym okresie Jerycha. Czaszki zostają zgromadzone w podziemnych depozytach. Później zwyczaj uległ zmianie przez jakieś 2000 lat i około 5500 p.n.e. zostają one wystawione na widok publiczny w domach lub w sanktuariach. Czasami są one wystawione całkiem nagie, na prostych podstawach z czerwonej gliny, ustawione wzdłuż ścian, innym razem są wypełnione gliną i wtedy mają wymodelowane z wapna lub gliny twarze, na wzór maski pośmiertnej. W innych miejscach znaleziono szkielety pozbawione głów. Wiele rysunków ściennych z Çatal Höyük, gdzie też znaleziono pojedyncze czaszki, przedstawia sępy, które rzucają się na trupy bez głów. Wszędzie, pamięć o właścicielach czaszek zapewnia ciągłość pokoleń. Poprzez Anatolię wszystkie te nowości dotarły około 6000 p.n.e. do Grecji, a stamtąd na Bałkany i do reszty Europy. Do tego czasu i tutaj klimat uległ znacznemu ociepleniu. Większość zwierząt z epoki lodowcowej wymarła, tak jak mamuty, lub wyemigrowała bardziej na północ. Teraz tereny, które kiedyś porastała tundra, zarosły puszczami ciągnącymi się przez setki kilometrów. Pojawiają się jelenie, dziki, tury, drobniejsze zwierzęta futerkowe i niezliczona ilość ptactwa. Między 5 a 4 tysiącleciem p.n.e. na terenie Europy już wszyscy jej mieszkańcy prowadzili osiadły tryb życia, nawet ostatni zbieracze i łowcy przyjęli tę praktykę. Obok osiedli powstawały nekropolie - w tym okresie były to zbiorowe groby, mieszczące od 500 do 100 osób. Dość szybko zaznacza się podział między skromnymi miejscami pochówku, a grobami bogato wyposażonymi. Na Bliskim Wschodzie często praktykowano pozostawianie ciała zmarłego na świeżym powietrzu aż do czasu rozłożenia się ciała i chowania pozostałych szczątków po podłogą w domu lub w jego pobliżu. Znajduje się kości pomalowane na czerwono, niebiesko lub zielono. Zobacz też: religie pierwotne. Kategoria:Religie pierwotne

Religia

Religia to system wierzeń i praktyk, określający relację jednostki do różnie pojmowanej sfery sacrum, czyli świętości i sfery boskiej. Manifestuje się ona w wymiarze doktrynalnym (doktryna, wiara), w czynnościach religijnych (kult), w sferze społeczno-organizacyjnej (kościół, wspólnota religijna) i w sferze duchowości indywidualnej (m.in. mistyka). Relacja jednostki do sacrum koncentruje się wokół poczucia świętości - chęci zbliżenia się do sacrum, poczucia lęku, czci czy dystansu wobec niego.

Badanie religii

Badaniem religii zajmują się:
- religioznawstwo
- teologia
- filozofia religii
- socjologia religii

Podział religii

Religie dzieli się:
- na naturalne i objawione
- ze względu na to, jak pojmują istotę boską: monoteizm, politeizm, henoteizm, panteizm
- ze względu na zasięg oddziaływania religii: religie uniwersalistyczne, narodowe, plemienne.

Religie świata

plemienne plemienne
- babizm
- azalityzm
- bahaizm
- orthodox bahai
- buddyzm
- hinajana
- theravada
- lamaizm
- mahajana
- amidyzm
- zen
- rinzai
- soto
- obaku
- chrześcijaństwo
- anglikanizm
- arianizm
- Badacze Pisma Świętego
- Świadkowie Jehowy
- katolicyzm
- sedewakantyzm
- kościoły wschodnie
- mormoni
- prawosławie
- protestantyzm
- adwentyzm
- anabaptyzm
- mennonityzm
-
- amisze
- baptyzm
- kalwinizm
- luteranizm
- metodyzm
- pentakostalizm
- starokatolicyzm
- mariawityzm
- polskokatolicyzm
- dźinizm
- digambarowie
- śwetambarowie
- hinduizm
- wisznuizm
- krysznaizm
- śiwaizm
- śaktyzm
- islam
- alawici
- alewici
- bektaszyzm
- sufizm
- charydżyci
- ibadyci
- sunnizm
- szyizm
- imamici
- szajkizm
- ismailici
- bohrowie
- chodżowie
-
- aga khanowie
- zajdyci
- Ahmadiyya
- czarny islam
- czarny islam w USA
- Naród Islamu
- 5 Percent Nation
- druzyzm
- ahl-e hakk
- jazydyzm
- judaizm
- kaodaizm
- karaimi
- konfucjanizm
- mandaizm
- manicheizm
- mazdaizm
- mazdakizm
- mitraizm
- nowe ruchy religijne
- Falun Gong
- Neopoganizm
- scjentologia
- religie pierwotne
- religie prehistoryczne
- religie rodzime Afryki
- religie rodzime Australii i Oceanii
- kult cargo
- samarytanizm
- shinto
- nowe religie japońskie
- sikhizm
- taoizm
- zoroastryzm
- zurwanizm Natomiast problemem jest zakwalifikowanie do religii postawy określanej jako satanizm. Niektórzy zaliczają do ruchów parareligijnych także ruchy społeczne stawiające wysokie wymagania, wymagające podzielania pewnych przekonań oraz powodujące, że wokół nich koncentruje się życie ich członków. Są to m.in. ruchy takie jak Anonimowi Alkoholicy, a z drugiej firmy takie jak Amway. W klasycznym podziale religijnym nie mieści się również tradycjonalizm integralny Rene Guenona oraz Ananda-Coomaraswamy.

Zobacz też

- Bóg
- Religioznawstwo, teologia, filozofia religii
- przegląd zagadnień z zakresu religii Kategoria:Antropologia Kategoria:Filozofia Kategoria:Religioznawstwo ko:종교 ms:Agama ja:宗教 simple:Religion th:ศาสนา

Pismo

Pismo to system umownych znaków, za pomocą których można utrwalić język mówiony. Jest wiele sposobów zapisu mowy. Generalnie można je podzielić na zapis dźwięków oraz zapis znaczeń. Większość systemów pisma to systemy mieszane fonetyczno-znaczeniowe. Badania medyczne pokazują, że przy czytaniu pisma znaczeniowego aktywność obszarów mózgu rozkłada się inaczej niż przy czytaniu pisma fonetycznego. Pismem fonetycznym zajmuje się głównie lewa półkula, natomiast znaczeniowym prawa. W większości współczesnych języków europejskich używa się sytemu mieszanego i tak:
- słowa są zapisywane fonetycznym systemem alfabetycznym
- nazwy własne są zapisywane fonetycznym systemem alfabetycznym
- systemem znaczeniowym zapisuje się m.in.:
- liczby są zapisywane systemem znaczeniowym, bardzo rzadko zapisuje się je fonetycznie. Tak więc zwykle 120 a nie 'sto dwadzieścia'
- nazwy substancji chemicznych, np. zapis HCl występuje znacznie częściej niż zapis kwas solny W większości z tych języków jednak w zapisie słów "normalnych" istnieją obok elementów fonetycznych również elementy znaczeniowe - wiele allomorfów zapisuje się w ten sam sposób pomimo odmiennego ich brzmienia. W języku polskim dotyczy to głównie dźwięczności spółgłoski końcowej (np. chleb i chleba choć b w chleb wymawiane jest zwykle p). W języku angielskim zjawisko to ma znacznie większy zasięg. Np.:
- do /du/
- does /daz/
- don't /dont/ Trzy fonetycznie różne allomorfy (/du/, /da/ i /do/) są tu zapisywanie w ten sam sposób ze względu na wspólne znaczenie. W piśmie angielskim to zjawisko występuje tak często, że można mieć wątpliwości czy zasadne jest określanie go pismem fonetycznym. Zaburzenie odwzorowywania znaków nazywa się dysgrafią. Dla porównania, w piśmie japońskim używa się:
- Dla większości "normalnych" słów sytemu znaczeniowego kanji
- Dla końcówek gramatycznych oraz rzadszych "normalnych" słów fonetycznego systemu sylabicznego hiragana.
- Dla japońskich nazw własnych używa się systemu sylabicznego hiragana. Wiele nazw własnych zapisuje się systemem znaczeniowym kanji.
- Dla zapożyczeń z języków zachodnich oraz dla zachodnich nazw własnych używa się fonetycznego systemu sylabicznego katakana.
- Do niektórych nazw obcych (np. skróty nazw organizacji) używa się romaji, czyli alfabetu łacińskiego.
- Czasem używa się romaji lub hiragana do wszystkiego w sytuacjach, w których trudno było by używać innych systemów. Typy pisma:
- piktograficzne (obrazkowe) - przedmioty i czynności zapisywane są za pomocą piktogramów (obrazków)
- ideograficzne - idee i pojęcia zapisywane są za pomocą ideogramów, np. kanji
- fonetyczne - symbole przedstawiają dźwięki
- pismo sylabiczne - symbole oznaczają sylaby, np. katakana i hiragana
- pismo spółgłoskowe - symbole oznaczają spółgłoski, np. alfabet hebrajski
- pismo głoskowe - symbole oznaczają spółgłoski i samogłoski, np. alfabet łaciński, alfabet grecki, cyrylica, głagolica
- pismo ideograficzno-fonetyczne Zobacz też: cyfra, czcionka, font, kaligrafia, pismo supełkowe, bustrofedon. ---- Kategoria:Pismo

Australopiteki

Australopiteki - najstarsze istoty przez większość naukowców zaliczane do podrodziny człowiekowatych Homininae; czasem też umieszczane w samodzielnej podrodzinie Australopitecithecinae. Żyły 4,5-2 mln lat temu (wczesny plejstocen), początkowo w Afryce Wschodniej, na terytorium Wielkich Rowów Afrykańskich (Great Rift Valley) - tam naukowcy doszukują się kolebki ludzkości - później także w Afryce Południowej i Środkowej. Charakteryzowały się masywną szczęką, mocnym uzębieniem, ale już krótkimi kłami - umożliwiało to poziomy ruch trący i świadczy o przewadze twardego pokarmu roślinnego. Posiadały stopy o nieprzeciwstawnym paluchu (jak u człowieka), były przystosowane do chodzenia w pozycji pionowej. Pierwszym odkrytym przedstawicielem australopiteków jest istota odkryta przez Raymonda Darta (raport z 1925 roku). Obecna nasza wiedza o australopitekach pozwoliła na sklasyfikowanie ich w 8 grupach, przy czym liczba ta stale ulega zmianie: # Australopithecus anamensis (syn. Ardipithecus anamensis). W 1965 Bryan Patterson w Kanapoi nad jeziorem Turkana w Kenii odkrył najstarszy gatunek australopiteka, datowanego na 4 mln lat. Dopiero w 1995 został on rozpoznany i zakwalifikowany przez kenijską paleontropolog Meave Leakey jako Australopithecus anamensis. #Australopithecus bahrelghazali #Australopithecus afarensis. Drugim gatunkiem dużo lepiej znanym jest Australopithecus afarensis, odkryty w 1973 przez Donalda Johansona w Afar, w Etiopii i datowany na 3,6 - 3 mln lat. Najsłynniejszą jego przedstawicielką jest "Lucy". #Australopithecus africanus. Trzecim gatunkiem jest Australopithecus africanus żyjący między 3 a 2 mln lat temu. Odkrył go Raymond Arthur Dart (1893-1982) w Taungs w RPA w roku 1924. W 1936 r., ciągle w RPA, Robert Broom odkrył czaszkę "Pani Ples" o tych samych charakterystykach, co znalezisko Darta, potwierdzając tym istnienie australopiteków na południu Afryki. #Australopithecus garhi. Nowy, odkryty w Bouri (Etiopia) w 1997 przez Yohannesa Haile-Selassie Australopithecus garhi żył także 2,5 mln lat temu. #Paranthropus aethiopicus (lub Australopithecus aethiopicus). Odkryty przez Alana Walkera w 1985 Australopithecus aethiopicus, odkryty w Kenii, żył 2,5 mln lat temu, blisko zachodniego brzegu jeziora Turkana. Jego czaszka miała pojemność ok. 410 cm³. #Paranthropus boisei (lub Australopithecus boisei). Mary Leakey dokonała wielu ważnych odkryć rozpoczynając swoją prace już w latach 30. u boku męża Louisa Seymoura Leakeya. Między innymi w 1959 odkryła w Olduvai słynnego "Zinja", skatalogowanego jako OH 5, należącego do Australopithecus boisei. #Paranthropus robustus (lub Australopithecus robustus). Kolejnym gatunkiem jest Australopithecus robustus. Został on odkryty przez Gerta Terblanche w 1938 w Kromdraai (RPA). Do tego gatunku zalicza się "Twiggy" znaleziona w 1968. Na wielu stanowiskach odkrywane są co roku nowe fragmenty naszych przodków i nasza wiedza na temat człowieka kopalnego ulega ciągłym poprawkom. Jak podają naukowcy - spenetrowano zaledwie 5% terenów, więc można się spodziewać jeszcze wielu sensacyjnych odkryć. Żuchwa australopiteka, odkryta ostatnio na północy Czadu, świadczy o tym, że hominidy opanowały część Afryki już ponad 3 mln lat temu. Rekonstrukcja procesów biologicznych, które doprowadziły do powstania gatunków dwunożnych istot o wyprostowanej sylwetce nie daje jeszcze pełnego obrazu antropogenezy. Najstarsze odkryte ślady naszych przodków prowadzą aż do trzeciorzędu (65 - 1,8 mln lat temu). W paleogenie ewoluowały naczelne (Primates), od nich pochodzą małpy wąskonose (Catarrhini). W neogenie żyły parapiteki (Parapithecus) i driopiteki (Dryopithecidae) - antenaci małp małp człekokształtnych (Pongidae). Około 14 mln lat temu żyły ramapiteki (Ramapithecus). Linia człowiekowatych (Hominidae) oddzieliła się od nich w pewnym momencie, nie wiadomo jeszcze kiedy, ale nie mniej niż 10 mln lat temu, a nastąpiło to w Afryce. Pierwszą, i jedyną do niedawna, znaną człowiekowatą istotą dwunożną był Ardipithecus ramidus, znaleziony w latach 70. XX w., w Aramis (Etiopia). Jego szczątki pochodzą sprzed ok. 4,5 mln lat. W 2001 Yohannes Haile-Selassie z uniwersytetu Berkeley odkrył w Etiopii najstarszego przedstawiciela tego gatunku, którego nazwał Ardipithecus ramidus kadabba. Jest on datowany na 5,6 - 5,8 mln lat. Ok. 4,5 mln lat temu pojawiły się także australopiteki, uważane za naszych bezpośrednich antenatów i ta data została uznana za początek paleolitu. W 2000 Brigitte Senut i Martin Pickford odkryli w Kenii Orrorin tugenensis datowanego na 5,7 - 6,1 mln lat. Prasa nazwała go "człowiekiem milenijnym" ("Millennium Man"). Wydaje się, że był on bardziej zaawansowany ewolucyjnie od ardipiteka. Możliwe, że to odkrycie przesunie początek paleolitu o milion lat wstecz. Równolegle z australopitekami, ok. 3,5 - 3,2 mln lat temu, żyły także Kenyanthropus, odkryte w 1999 przez Meave Leakey nad jeziorem Turkana. 2,5 mln lat temu pojawiły się pierwsze osobniki gatunku homo. Po ostatnich odkryciach przyjmuje się, że do hominidów należą: :1. Orrorin :2. Ardipithecus :3. Australopithecus (łącznie z Paranthropus) :4. Kenyanthropus :5. Homo

Spotykane synonimy

(A. oznacza Australopithecus, a P. oznacza Paranthropus):
- Australopithecus prometheus - A. africanus
- Australopithecus transvaalensis - A. africanus
- Hemanthropus chinensis: jeszcze nie ocenione w szczegółach wykopalisko z Chin
- Meganthropus africanus - A. africanus
- Meganthropus palaeojavanicus - A. palaeojavanicus lub P. palaeojavanicus
- Paraustralopithecus aethiopicus - A. africanus
- Paranthropus crassidens - A. robustus lub P. robustus
- Paranthropus robustus boisei - A. robustus lub P. boisei
- Plesianthropus transvaalensis - A. africanus
- Praaustralopithecus - pochodząca z Etiopii praforma bądź forma wstępna australopiteków
- Zinjanthropus boisei - A. robustus lub P. boisei Zobacz też: antropologia, archeologia, prehistoria. Kategoria:paleoantropologia Kategoria:Człowiekowate ja:アウストラロピテクス属

Kultura Olduvai

Kultura Olduvai najstarsza kultura paleolitu, jej nazwa pochodzi od wąwozu w północno-zachodniej Tanzanii, przy granicy parku narodowego Serengeti, w prowincji Arusha. W 1959 Louis i Mary Leakey odkryli w tym miejscu szczątki pierwszych człowiekowatych obok prymitywnych narzędzi. Dalsze badania ewolucji człowieka wykazały, że zdolność wytwarzania narzędzi posiadały już australopiteki. Prymitywne narzędzia jakimi posługiwali się praludzie w kulturze oldowajskiej to jedynie prymitywnie otoczaki wykonywane na jeden z trzech sposobów: # odbicie odłupków tylko z jednej strony, w wyniku czego krawędź tnąca powstawała na przecięciu pierwotnej, naturalnej powierzchni kamienia; # naprzemialnegłe odbijanie odłupków, przez co tworzyły sie dwie powierzchnie odbić a na ich zrębie bardzo ostra krawędź tnąca; # łuczczenie otoczaka opartego na twardej podkładce przez obijanie drugim kamieniem. W wyniku takieo obijania powstawał nacinak o dwóch przeciwległych krawędziach tnących. Ten typ narzędzi nazwano łuszczniami; Od stanowiska archeologicznego w wąwozie Olduvai powstała nazwa kultury pradziejowej, do której zaliczono podobne prymitywne narzędzia znalezione na obszarze Etiopii, Mozambiku, Transwalu i Zimbabwe. Zobacz też: kultury paleolitu, prehistoria. Kategoria:Archeologia

Człowiekowate

ja:ヒト科 Człowiekowate (Hominidae) - hominidy - to rodzina z rzędu naczelnych, pochodząca z Afryki, do której zalicza się dwie podrodziny: Ponginae i Homininae. Do pierwszej zalicza się tylko jeden rodzaj - orangutan, do drugiej zalicza się 3 rodzaje żyjące współcześnie i kilka wymarłych. Do żyjących współcześnie zaliczamy rodzaje: szympans, goryl i człowiek. Według niektórych systematyków rodzinę człowiekowatych należy zaliczy cztery podrodziny: Ponginae, Gorillinae, Paninae i Homininae. Inni z kolei do człowiekowatych zaliczają jedynie człowieka i wymarłe gatunki blisko spokrewnione z człowiekiem. Według tych systematyków człowiekowate wraz z małpami człekokształtnymi (Pongidae) tworzą nadrodzinę człekokształtnych (Hominoidae) lub wraz z małpami człekokształtnymi i makakakowatymi (Cercopithecidae) tworzą podrząd małp wąskonosych (Cercopithecoidae).

Wymarłe gatunki blisko spokrewnione z człowiekiem

:# Homo habilis :# Homo erectus :# Homo rudolfensis :# Homo ergaster :# Homo antecessor :# Homo heidelbergensis :# Homo helmei :# Homo neanderthalensis :# Homo sapiens :# Homo sapiens sapiens Nie wiemy jeszcze, w jakim stopniu hominidy żyjące w Afryce były ze sobą skoligacone. Nie wiemy też, czy znamy już wszystkie żyjące tam gatunki. W ciągu 4,5 milionów lat swej historii hominidy uczłowieczyły się, stały się w pełni dwunożne, zaczęły zespołowo uprawiać łowiectwo, korzystać w razie potrzeby z jaskiń, posługiwać się systematycznie prymitywnymi narzędziami i w końcu je produkować. Stopniowo wywędrowały z Afryki do Azji (najstarsze znaleziska pochodzą sprzed 1,6 mln lat), Europy (najstarsze znaleziska pochodzą sprzed 1,3 mln lat) i na inne kontynenty tworząc pierwsze kultury myśliwsko-zbierackie. W ciągu ostatniego miliona przyswoiły sobie umiejętność rozniecania ognia i konstruowania domostw. Z czasem usprawniły techniki zbieraczo-łowieckie, nauczyły się rybołówstwa, produkcji broni, odzieży, ceramiki, tkactwa, aż ostatecznie przeszły do gospodarki opierającej się na rolnictwie i pasterstwie, udomowiły najpierw psa, a później inne zwierzęta, zdobyły umiejętność rozpoznawania minerałów, praktykowania górnictwa, wytwarzania sztuki i muzyki. Od pozostałych człekokształtnych odróżnia człowiekowate dwunożność, pionowa postawa ciała, esowato wygięty kręgosłup, długotrwały rozwój osobniczy, a przede wszystkim znacznie bardziej rozwinięty mózg, zapewniający m.in. zdolność do abstrakcyjnego myślenia, posługiwania się mową i wykształcenia kultury materialnej i symbolicznej. Wszystkie te cechy ciała i psychiki wytworzyły się stopniowo, w wyniku działania tych samych mechanizmów ewolucyjnych, które sterowały ewolucją innych gatunków biologicznych. Od czasów Karola Darwina (1809-1882) i jego teorii ewolucji pojawiają się przeróżne hipotezy na temat powstawania nowych gatunków. Niestety nie wiemy jeszcze, kto był bezpośrednim antenatem współczesnego człowieka. Przez wiele lat uważano, że człowiekowate pochodziły od australopiteków. Obecnie po odnalezieniu kenyanthropus, żyjących ok. 3,5 mln lat temu sprawa sukcesji uległa komplikacji. Zobacz też: antropologia, historia, prehistoria. Link zewnętrzny: [http://www.ewolucja.org/d3/d35.html antropogeneza] Kategoria:Antropologia !

Kultura aszelska

Kultura aszelska - jedna z najstarszych kultur paleolitu, występująca na terenach Afryki, Azji i Europy rozpoczęła się około 350 tys. lat temu i na niektórych terenach trwała aż do mniej więcej 50 tys. lat temu. Nazwa pochodzi od francuskiej miejscowości Saint-Acheul położonej nieopodal Amiens. Starszą kulturą od aszelskiej jest kultura abwilska. Artefakty kultury aszelskiej moga być dziełem trzech gatunków: australopiteka, człowieka zręcznego (Homo habilis) i człowieka wyprostowanego (H. erectus).

Polska

W Polsce najstarsze zabytki wyrobów ludzkich pochodzą z okresu aszelskiego. Pięściaki będące wytworem tej kultury znaleziono między innymi w okolicach Raciborza. Zabytki te zdają się świadczyć, że dopiero w tym czasie pojawiły się na naszych ziemiach pierwsze gromady ludzi, prawdopodobnie z Francji, co widać z podobieństwa między artefaktami znajdowanymi u nas a aszelskimi zabytkami francuskimi. Zobacz też: kultury paleolitu, sztuka prehistoryczna, historia, prehistoria Kategoria:Antropologia Kategoria:Archeologia

Mircea Eliade

Eliade Mircea, (9 marca 1907- 22 kwietnia 1986) - rumuński religioznawca, indolog, filozof kultury, a także eseista i pisarz.
Studiował w Bukareszcie w latach 1925–28. W latach 1928–32 przebywał w Indiach, gdzie studiował filozofię hinduską oraz sanskryt na uniwersytecie w Kalkucie; pół roku spędził w aśramie w Riśikeszu. Od roku 1945 przebywał na emigracji we Francji, zaś od 1956 w USA; został profesorem uniwersytetu w Chicago.
Był głównym przedstawicielem tzw. szkoły morfologii świętości w religioznawstwie, badającej fundamentalne archetypy religijne, manifestujące się w dziejach religii poprzez symbole, mity, hierofanie oraz rytuały. Istotę jego koncepcji religii stanowi teoria sacrum w opozycji do profanum – dwóch sposobów realizowania przez człowieka własnej egzystencji. Ważniejsze prace:
- Techniques du yoga, 1948
- Traktat o historii religii, 1949 (wyd. pol. 1966)
- Mit wiecznego powrotu, 1949 (wyd. pol. 1998)
- Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, 1951 (wyd. pol. 1994)
- Joga — nieśmiertelność i wolność, 1954 (wyd. pol. 1984)
- Kowale i alchemicy, 1956 (wyd. pol. 1993)
- Sacrum i profanum, 1957 (wyd. pol. 1997)
- Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne, 1959 (wyd. pol. 1997)
- Patańdżali i joga, 1962 (wyd. pol. 1991)
- Aspekty mitu, 1963 (wyd. pol. 1997)
- Alchemia azjatycka, 1978 (wyd. pol. 2000)
- Historia wierzeń i idei religijnych t. 1–3, 1978–86 (wyd. pol. 1988–95)
- Słownik religii, 1990, wraz z I.P. Couliano (wyd. pol. 1994) Eliade, Mircea E ko:미르치아 엘리아데 ja:ミルチャ・エリアーデ

Stary Świat

Stary Świat - określenie wprowadzone w okresie wielkich odkryć geograficznych dla kontynentów znanych już od starożytności, czyli Europy, Azji i Afryki. Jego użycie związane było z odkryciem Ameryki, czyli Nowego Świata. Kategoria:Geografia historyczna ja:旧世界

Nowy Świat

- Nowy Świat - określenie obu Ameryk,
- Nowy Świat - popularna nazwa ulic w Polsce:
- Nowy Świat - w Warszawie.
- Nowy Świat - ulica we Wrocławiu, fragment Trasy W-Z
- Nowy Świat - wieś w gminie Końskowola
- Nowy Świat- wydawnictwo

Człowiek

250px
Ilustracja mężczyzny i kobiety Homo sapiens sapiens
(z zasobów misji Pioneer 11)

Systematyka biologiczna

Królestwo:	zwierzęta
Typ:	strunowce
Podtyp:	kręgowce
Gromada:	ssaki
Rząd:	naczelne
Rodzina:	człowiekowate
Rodzaj:	człowiek

Nazwa systematyczna

Homo

Człowiek (Homo) - rodzaj ssaka należący do rodziny człowiekowatych, rzędu naczelnych. Obecnie najbardziej dominująca istota na planecie Ziemia. Współcześnie występuje jedynie jeden gatunek z tego rodzaju:
- człowiek rozumny (Homo sapiens) Jeśli uzna się neandertalczyka (Homo sapiens neanderthalensis syn. H. neanderthalensis) za podgatunek człowieka rozumnego to obecnie występującą populację ludzi zalicza się do podgatunku człowiek współczesny (Homo sapiens sapiens). W 2004 roku na indonezyjskiej wyspie Flores odnaleziono kości nieznanego dotąd gatunku człowieka kopalnego, którego nazwano Homo floresiensis. Systematyka rodzaju Homo jest dotąd nie ustalona, wiadomo jedynie, że w przeszłości występowało kilka gatunków, jednak co do ich ilości i stopnia ich pokrewieństwa nadal trwają spory. Oto niektórzy przedstawiciele:
- Homo habilis
- Homo erectus
- Homo rudolfensis
- Homo ergaster
- Homo antecessor
- Homo heidelbergensis Jedną z cech wyróżniających ludzi od innych ziemskich istot jest wrodzona zdolność do opanowania umiejętności przekazywania informacji za pomocą artykułowanych dźwięków i pisma, emocji i potrzeb wyższych również za pomocą muzyki instrumentalnej, śpiewu, tańca. Człowiek jest jedynym rodzajem na Ziemi, który dzięki przekazowi informacji pozagenetycznej wytworzył kulturę a poprzez nią sztuczne środowisko, w którym żyje. Według współczesnej antropologii głównym czynnikiem pozwalającym człowiekowi na tworzenie świata kultury była i jest o wiele bardziej niż u innych gatunków pofałdowana kora mózgowa. Samców rodzaju Homo nazywamy mężczyznami, a samice kobietami. U ludzi występuje dymorfizm płciowy, mężczyźni mają statystycznie większą masę ciała oraz są wyżsi od kobiet. Przewaga ta związana jest z silniejszą tendencją u mężczyzn do posiadania więcej niż jednej partnerki seksualnej, u kobiet ta tendecja jest słabsza. W pierwotniejszych społecznościach częściej występuje poligamia, przeważnie poligynia, poliandria występuje lub występowała bardzo rzadko. W bardziej rozwiniętych tradycyjnych i nowoczesnych przeważają formalnie związki monogamiczne. Dzieci w wieku niemowlęcym potrafią pływać. Według ekoetyki człowiek jest wartością najwyższą, lecz nie jedyną. Wszystkie istoty żywe mają prawo do istnienia, a człowiek jako istota rozumna nie ma moralnego prawa do nieograniczonego korzystania ze swego położenia, a raczej powinien poczuwać się do odpowiedzialności za los innych istot żywych. ekoetyki

Zobacz też

- anatomia człowieka
- antropomorfizm
- antropocentryzm
- zasada antropiczna
- antropologia
- prawa człowieka Kategoria:Antropologia kategoria:Ssaki Kategoria:Człowiekowate ja:ヒト ko:사람 ms:Manusia simple:Human

Prometeusz

- Prometeusz (mitologia) - Tytan w mitologii greckiej
- 1809 Prometeusz - planetoida
- Prometeusz (księżyc) - Saturna ja:プロメテウス (曖昧さ回避) ko:프로메테우스

Mazdaizm

Mazdaizm to staroirański kult boga Ahura Mazdy (Ormuzda), który uważany był za uosobienie wszelkiej mądrości, dobra i prawdy, walczącego ze złem bóstwa oraz stwórcy pierwszego człowieka - kapłana Gajomarata. Odwiecznym wrogiem żyjącego w krainie światłości Ahura Mazdy był według jednych przekazów demon Angra Mainju, zaś według innych brat dobrego boga - władający ciemnością zły Aryman. Mazdaizm to podstawa staroperskiej religii - zaratusztrianizmu. Zaratusztrianizm powstał na wskutek zreformowania przez Zaratustrę (proroka i domiemanego autora niektórych partii Awesty) starych wierzeń irańskich.

Bibliografia

- Maria Składankowa, Mitologia Iranu, seria: Mitologie Świata, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1989, ISBN 83-221-0502-9 Kategoria:Religie Kategoria:Mitologia perska

Chiny

Pojęcia Chiny używamy w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury lub wężej, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Demokratycznej. W swoich oficjalnych nazwach dwa państwa uznają się za prawowitych spadkobierców tradycji chińskiej:
- Chińska Republika Ludowa czyli Chiny kontynentalne
- Republika Chińska czyli Tajwan Podział ten utrzymuje się od 1949 roku, kiedy to członkowie Kuomintangu pod przewodnictwem Czang Kaj-szeka po przegranej wojnie domowej 1945-1949 z komunistami Mao Zedonga wraz z 2 milionami zwolenników uciekli na wyspę Tajwan, gdzie ustanowili rząd kontynuujący tradycję Republiki Chińskiej powstałej w 1912. Od 1949 aż do swojej śmierci w 1975 Czang Kaj-szek prowadził z Tajwanu propagandę antychińską, przygotowując grunt dla swojego powrotu na kontynent. Tajwan do 1971 zajmował w ONZ, w tym w Radzie Bezpieczeństwa, miejsce reprezentanta Chin. W latach 70. doszło do zbliżenia USA i komunistycznych Chin skierowanego przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Wówczas to większość krajów wycofane swoje poparcie dla Tajwanu i nawiązała stosunki dyplomatyczne z ChRL, w tym USA w 1979 (poparcie USA pozwoliło na uniknięcie inwazji ChRL na Tajwan w pierwszym okresie krystalizowania się takiego układu). Informacje o współczesnych państwach chińskich zamieszczone są w powyższych hasłach. Dziedzina naukowa zajmująca się szerokim zakresem zagadnień związanych Chinami to sinologia.

Zobacz też

- Historia Chin
- Sztuka chińska
- "Język chiński" (właściwie: języki chińsko-tybetańskie)
- Pismo chińskie
- Wielki Mur Chiński

Link zewnętrzny

- [http://www.chinese.pl/ Największy portal o tematyce chińskiej] ja:中国 simple:China

Irak

Irak, Republika Iraku (arab. Al Iraq, العراق; Republika Iraku, Al Jumhuriyatu al Iraq, الجمهوريّة العراق) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, graniczące (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Turcją, Iranem, Zatoką Perską, Kuwejtem, Arabią Saudyjską, Jordanią i Syrią. Stolicą i największym miastem Iraku jest Bagdad.

Informacje ogólne

- Irak obejmuje powierzchnię 434 920 km².
- Struktura ludności: Arabowie - około 75%, Kurdowie około 19%, Asyryjczycy 3-4% (6,5% według AINA - międzynarodowej organizacji asyryjskiej), Turkmeni 1,5%, Azerowie, Persowie.
- Struktura religijna: islam, przy czym szyitów jest 56-61%, a sunnitów - 35-41%. Oprócz muzułmanów spotyka się także chrześcijan (443 tys., w tym 200 tys. katolików obrządków chaldejskiego, łacińskiego, syryjskiego i ormiańskiego), na południu - mandaici, a na północy, wśród Kurdów, jezydów i Ahl-e hakk.
- Używane języki: arabski oraz na północy kurdyjski. Irak ma największe po Arabii Saudyjskiej złoża ropy. Gospodarka jest poważnie zniszczona z powodu wojny w Zatoce Perskiej, późniejszych sankcji ONZ, amerykańskiej interwencji w 2003 roku i niestabilności w okresie powojennym.

Podział administracyjny

Irak dzieli się na 18 prowincji nazywanych muhafazami (w nawiasach podano stolice prowincji):
- Al-Anbar (Ar-Ramadi)
- Al-Basra (Al-Basra)
- Al-Kadisijja (Ad-Diwahijja)
- Al-Musanna (As-Samawa)
- An-Nadżaf (An-Nadżaf)
- As-Sulajmanijja (As-Sulajmanijja)
- At-Tamim (Kirkuk)
- Babilon (Al-Hilla)
- Bagdad (Bagdad)
- Dahuk (Dahuk)
- Dijala (Bakuba)
- Irbil (Irbil)
- Karbala (Karbala)
- Majsan (Al-Amara)
- Niniwa (Mosul)
- Salah Ad-Din (Tikrit)
- Wasit (Al-Kut)
- Zi Kar (An-Nasirijja) z czego 3 północno-wschodnie prowincje As-Sulajmanijja, Dahuk i Irbil tworzą tzw. Kurdyjski Okręg Autonomiczny.

Bogactwa naturalne

Największym bogactwem naturalnym Iraku są bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Pod koniec lat 80 roczne wydobycie plasowało Irak na drugim miejscu wśród bliskowschodnich producentów ropy naftowej. Dzięki dochodom uzyskiwanym z jej sprzedaży w XX wieku kraj systematycznie unowocześniał się, rozwijając swą infrastrukturę i tworząc nowe gałęzie przemysłu. Poza ropą naftową i gazem ziemnym Irak posiada bogate złoża siarki (Miszrak), fosforytów (Akaszot) i metali kolorowych.

Rolnictwo

W rolnictwie jest zatrudnionych 13% ludności zawodowo czynnej, która dostarcza taką samą część produktu krajowego brutto. Ponieważ kraj nie jest samowystarczalny pod względem żywnościowym, produkty rolne są głównym towarem sprowadzanym z zagranicy. Do głównych roślin uprawnych należą daktyle, bawełna, ryż, pszenica, jęczmień, proso. W okolicach wielkich miast rozwija się warzywnictwo i uprawa owoców. Irak należy, obok Egiptu, do głównych światowych producentów daktyli. Największe plantacje palm daktylowych znajdują się w delcie Tygrysu i Eufratu.

Historia

Eufrat Na terenach zajmowanych przez dzisiejszy Irak, około 3500 roku p.n.e. rozwinęła się starożytna cywilizacja Sumerów (Mezopotamia), później narodziły się tam cywilizacje babilońska i asyryjska, podbite w pierwszej połowie VI w. p.n.e. przez Persję. Po podbojach Aleksandra Macedońskiego w latach 334-321 p.n.e. tereny te weszły w skład jego imperium, a następnie były najważniejszą prowincją imperium Seleucydów. Następnie władali tam Partowie i Sasanidzi. W VII wieku n.e. tereny te zostały opanowane przez Arabów i stanowiły centrum arabskiego kalifatu. Od XVI wieku panowali tam Turcy osmańscy walcząc o te ziemie z Persją. W 1917 roku terytorium Iraku zostało zajęte przez wojska brytyjskie pod dowództwem gen. Stanleya Maude (cytat: Przychodzimy jako wyzwoliciele, nie zdobywcy). Od 1918 Irak stał się brytyjskim terytorium mandatowym Ligi Narodów. Antybrytyjskie powstania stłumiono bombardowaniami i użyciem broni chemicznej (gaz musztardowy). Brytyjczycy osadzili na tronie emira Abda Allaha Fajsala.

1932-1979

Obecne państwo powstało oficjalnie w 1932 na terenach brytyjskiego mandatu Ligi Narodów jako monarchia rządzona przez dynastię Haszymidów, lecz ze znacznym wpływem interesów brytyjskich. Wybuch drugiej wojny światowej i upadek Francji w 1940 spowodował wzrost nastrojów antybrytyjskich. Skrajni nacjonaliści żądali zerwania współpracy z Wielką Brytania i nawiązania sojuszu z Niemcami. W latach 1940 i 1941 oficerowie armii irackiej ograniczyli współpracę z armią brytyjską, a przywódcy o nastawieniu panarabskim rozpoczęli tajne rozmowy z Niemcami. W kwietniu i maju 1941 armia brytyjska wkroczyła do Iraku. Rozpoczęły się walki z armią iracką. Konflikt trwał około 30 dni i zakończył się kapitulacją wojsk irackich. Przywódcy panarabscy uciekli z kraju. Pomoc niemiecka na którą liczyli Irakijczycy ograniczyła się do małej jednostki Luftwaffe (7 He-111, 14 Bf-110, 20 Ju-52). Samoloty te latały z irackimi znakami rozpoznawczymi. Nowi przywódcy Iraku przyjęli brytyjskie żądania w sprawie tranzytu wojsk i zaopatrzenia. Przez Irak szła część pomocy amerykańskiej dla Związku Radzieckiego w ramach umowy Lend-Lease. Irak wypowiedział wojnę państwom Osi w styczniu 1942 roku. Zamach stanu z 1958 roku obalił monarchię. W latach 50. wzrosło znaczenie socjalistyczno-nacjonalistycznej arabskiej partii Baas, która głosiła program zjednoczenia wszystkich krajów arabskich (inny odłam rządzi w Syrii) i reform socjalistycznych. Z pomocą CIA Baas dokonała zamachu stanu przeciw rządom prezydenta Kassema w 1963 i ostatecznie przejęła pełnię władzy w roku 1968. Od 1979 do 2003 partia i kraj rządzone były przez Saddama Husajna, który odsunął od władzy wcześniejszego prezydenta - Ahmeda Hassana al-Bakra. Opozycja w Iraku przestała praktycznie istnieć.

1980-1990

Po zwycięstwie rewolucji islamskiej Chomeiniego w Iranie Irak otrzymywał znaczące wsparcie od mocarstw zachodnich (Francja, Wielka Brytania, USA, a także RFN) oraz Związku Radzieckiego i państw arabskich. 7 czerwca 1981 roku izraelskie lotnictwo zbombardowało zbudowany z francuską pomocą reaktor jądrowy Osirak w miejscowości Tuwaitha koło Bagdadu (pierwsze bojowe użycie samolotów F-16) obawiając się, że być to zaczątek irackiego programu budowy broni atomowej. 22 września 1980 pod pretekstem konfliktu granicznego o Shatt al-Arab - połączone ujście do Zatoki Perskiej rzek Tygrys i Eufrat - wojska irackie przekroczyły granicę z Iranem i doszło do trwającej osiem lat wojny iracko-irańskiej. Wybuch wojny spowodował zbliżenie między Zachodem i Irakiem (w 1982 USA usunęły Irak z listy krajów wspierających terroryzm i nawiązały stosunki dyplomatyczne). W krwawym i wyniszczającym konflikcie (łączne straty rzędu 400 mld USD), w którym obie strony łamały konwencję genewską, a wojsko irackie od 1983 wielokrotnie używało broni chemicznej, zginęło do miliona ludzi. 18 sierpnia 1988 wobec rosnącego wsparcia Zachodu i ZSRR dla Husajna Iran zdecydował się podpisać zaproponowane przez ONZ zawieszenie broni. W połowie lat 80. wojsko krwawo stłumiło powstanie irackich Kurdów. W czasie pacyfikacji północy kraju używano broni chemicznej przeciwko cywilom. 17 marca 1988 wojsko irackie dokonało przy pomocy broni chemicznej masakry 5 tysięcy mieszkańców (75% ofiar stanowiły kobiety i dzieci) kurdyjskiego miasta Halabdża. Podobny los spotkał setki innych kurdyjskich wiosek.

1990-2000

W 1990 władze Iraku wystąpiły z roszczeniami do terytorium Kuwejtu, który stanowił kiedyś część terytorium mandatowego Ligi Narodów. Na rozkaz Saddama Husajna wojska irackie siłą zajęły terytorium tego kraju. Po agresji irackiej na Kuwejt i aneksji tego państwa w 1990 r., Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucjach nr 660 z 2 sierpnia 1990 i 668 z 29 listopada 1990 wezwała Irak do natychmiastowego wycofania się z zagarniętych ziem, nałożyła nań sankcje ekonomiczne i upoważniła państwa członkowskie do użycia wszelkich dostępnych środków w celu zmuszenia Iraku do przestrzegania wymienionych rezolucji. Brak efektów w negocjacjach spowodował powstanie wielonarodowej koalicji (38 państw) i podjęcie działań zbrojnych przeciwko Irakowi. 17 stycznia 1991 roku doszło do operacji znanej jako Pustynna Burza, która doprowadziła do wyparcia wojsk irackich z Kuwejtu. Przed operacją lądową sił połączonych Pustynny Miecz oddziały irackie zostały rozbite atakami z powietrza. W tym czasie Irak wystrzelił kilkadziesiąt rakiet Scud na cele w Izraelu oraz Arabii Saudyjskiej, ale bez większych efektów. Wycofujące się siły irackie podpaliły także większość szybów naftowych w Kuwejcie. Po kilkutygodniowej wojnie siły irackie zostały rozbite, zmuszone do wycofania się z Kuwejtu i przyjęcia warunków zawieszenia broni. Ponieważ mandat ONZ pozwalał tylko na wyparcie wojsk irackich z Kuwejtu, działania wojenne zostały przerwane po wycofaniu się Irakijczyków. W operacji Pustynna Burza uczestniczył także polski kontyngent (319 osób), w skład którego wchodziły: okręt szpitalny (ORP Wodnik) i ratowniczy (ORP Piast) oraz personel medyczny (baza w saudyjskim porcie Al-Jubail). W wojnie zginęło do 200 tys. Irakijczyków (głównie zmobilizowanych rezerwistów) i 148 żołnierzy koalicji antyirackiej. Praktycznie nietknięta pozostała 100-tysięczna Gwardia Rewolucyjna - ostoja władzy Saddama, która zdołała się wycofać w głąb Iraku. W czasie nalotów mimo wykorzystania tzw. inteligentnej broni zginęło wielu irackich cywili (szacunkowo 10-15 tysięcy). Między innymi 13 lutego w zbombardowanym schronie w Bagdadzie zginęło 315 kobiet i dzieci. Koalicja antyiracka nie udzieliła także pomocy wywołanym z jej inspiracji powstaniom szyitów w południowym Iraku oraz Kurdów na północy. Na mocy mandatu ONZ powstały jedynie strefy zakazu lotów dla irackich samolotów powyżej 36 oraz poniżej 33 równoleżnika. W czasie tłumienia powstań przez Gwardię Husajna zginęło ok. 60 tysięcy osób, a 1,5 mln Kurdów uciekło do Turcji i Iranu. Aby zniszczyć szyicką zbrojną opozycję, Husajn nakazał osuszyć bagna w delcie Tygrysu i Eufratu. Po wojnie na mocy mandatu ONZ prowadzone były w Iraku kontrole tamtejszego przemysłu celem unieszkodliwienia rozpoczętego jeszcze z pomocą państw Zachodu irackiego programu budowy broni masowego rażenia. Jednocześnie nałożone zostało ścisłe embargo gospodarcze na Irak, który może wyeksportować jedynie tyle ropy, aby za pieniądze uzyskane z jej sprzedaży kupić żywność i lekarstwa. W praktyce zasady embarga nie umożliwiały nawet tego, a w dodatku znaczne sumy pieniędzy zostały sprzeniewierzone przez przedstawicieli reżimu Husajna. W wyniszczonym wojną kraju doszło do katastrofy humanitarnej, w wyniku której zmarło co najmniej kilkaset tysięcy ludzi - głównie dzieci, a Irak z dość bogatego - jak na standardy regionu - kraju stał się jednym z najbiedniejszych. Pomimo końca wojny i braku mandatu ONZ samoloty brytyjskie i amerykańskie patrolujące lotnicze "strefy bezpieczeństwa" na północy i południu wielokrotnie bombardowały cele naziemne - według przedstawicieli Pentagonu w odpowiedzi na próby namierzania czy zestrzeliwania ich przez stanowiska obrony przeciwlotniczej. W 1998 roku Husajn zerwał współpracę z inspektorami ONZ, oskarżając ich o działalność szpiegowską na rzecz USA oraz o przedłużanie inspekcji w celu przeciwdziałania zdjęciu nałożonych sankcji.

Inwazja 2003 r. i amerykańska obecność w Iraku

Od 2002 roku Stany Zjednoczone prowadziły przygotowania do kolejnego uderzenia na Irak. Stojąc przed groźbą wojny, Husajn zgodził się na powrót inspektorów ONZ. Amerykańskie plany nie zyskały poparcia wszystkich członków NATO, doprowadzając do kryzysu w Sojuszu Północnoatlantyckim. m.in. pomimo nacisków ze strony Francji i Niemiec, Polska poparła Stany Zjednoczone. Wojna wywołała także gwałtowną reakcję części opinii publicznej - 15 lutego 2003 roku przez świat przetoczyły się manifestacje antywojenne, które - jak się szacuje - w samej Europie zgromadziły ponad 10 milionów osób. Ocenia się, że był to największy globalny protest w historii. 20 marca 2003 roku we wczesnych godzinach rannych amerykańskie i brytyjskie samoloty uderzyły na cele w Bagdadzie. Następnego dnia na terytorium Iraku wkroczyły wojska koalicji. Prezydent Bush ogłosił rozpoczęcie operacji "Iracka wolność". W wojnie brały udział wojska USA, Wielkiej Brytanii, Polski i Australii a na morzu wspierały je Dania i Hiszpania. Na północy Iraku aliantom pomogli kurdyjscy rebelianci zdobywając miasto Mosul. 9 kwietnia wojska amerykańskie zdobyły Bagdad. Irakijczycy w euforii niszczyli wszelkie wizerunki Saddama Husajna znajdujące się na ulicach. 1 maja prezydent USA George W. Bush ogłosił koniec poważniejszych walk w Iraku. Irak został podzielony na cztery strefy (przez zwolenników interwencji zwane "strefami stabilizacyjnymi", a przez przeciwników - "strefami okupacyjnymi"). Dwie północne kontrolują Amerykanie, południową Brytyjczycy, a środkową stojący na czele międzynarodowej dywizji Polacy. Alianci wprowadzili własną administrację oraz powołali z dniem 13 lipca Radę Zarządzającą złożoną z przedstawicieli głównych grup ludności - szyitów, sunnitów i Kurdów - w proporcjach w przybliżeniu odpowiadających proporcjom ludnościowym Iraku, w większości jednak złożoną z emigrantów prześladowanych przez reżim Husajna, którzy powrócili do Iraku po jego upadku. Walki jednak wbrew przedwczesnym deklaracjom amerykańskim nie ustały. Grupy, nazywane przez jednych - z racji stosowanych krwawych metod - terorystami, a przez innych - z racji głoszonych celów - bojownikami lub ruchem oporu działają przede wszystkim na terytoriach zamieszkanych przez sunnitów (tzw. Trójkąt sunnicki); na terenach szyickich i kurdyjskich walki są rzadsze. Celem ataków są przede wszystkim wojska stabilizacyjne, Irakijczycy podejmujący współpracę z Aliantami (np. policjanci, urzędnicy), oraz pracownicy ONZ. Podejmowane są też ataki na infrastrukturę, przede wszystkim na ropociągi. Poza tym dochodzi też do starć pomiędzy poszczególnymi grupami Irakijczyków. Paradkosem jest to, że więcej irakijczyków-cywili zginęło z rąk terrorystów niż aliantów. Największym zamachem nie skierowanym bezpośrednio przeciwko siłom stabilizacyjnym było wysadzenie, przez terrorystów 29 sierpnia samochodu pułapki przed meczetem w Nadżafie, w którym zginął Mohammed Baqir al-Hakim (przypuszczalny cel ataku) oraz około 90 osób. 13 grudnia 2003 roku Saddam Husajn został ujęty przez amerykańskich żołnierzy w pobliżu Tikritu. 1 marca 2004 r. Rada Zarządzająca przyjęła tymczasową konstytucję Iraku. 28 czerwca władzę w Iraku przejął tymczasowy rząd kierowany przez Alawiego, co formalnie zakończyło amerykańską okupację Iraku. Wojska Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników pozostały jednak w Iraku. W tym okresie rebelianci i terroryści skoncentrowali swoje ataki na przedstawicielach nowych władz irackich. Zginęło m.in. wielu policjantów i żołnierzy irackiej Gwardii Narodowej. Powszechne stały się porwania ludzi (z pobudek politycznych albo dla okupu). W związku z tym wiele zagranicznych firm wycofało nieiracki personel, a niektóre całkowicie zaprzestały działalności. Symbolem terroryzmu w Iraku stał się powiązany z al-Kaidą Jordańczyk Abu Musab al-Zarkawi, który stoi za najkrwawszymi zamachami. Mimo terroru w wyborach parlamentarnych 30 stycznia 2005 r. wzięło udział 59% uprawnionych do głosowania. Byli to w większości szyici i Kurdowie. Wśród sunnitów frekwencja była bardzo mała. W najniebezpieczniejszych rejonach kraju wybory w ogóle się nie odbyły. 13 lutego 2005 Iracka Niezależna Komisja Wyborcza podała wyniki wyborów. Wygrał szyicki Zjednoczony Sojusz Iracki (48,1 proc. głosów) przed Sojuszem Kurdyjskim (25,7 proc. głosów) oraz Listą Iracką premiera Ijada Alawiego (13,8 proc. głosów).

Zobacz też

- Polska strefa w Iraku (przez zwolenników obecności polskich wojsk w tym kraju zwana "strefą stabilizacyjną", a przez przeciwników - "strefą okupacyjną")
- Obóz Babilon (ang. Camp Babilon)
- Dżemdet Nasr
- Stosunki polsko-irackie do II wojny światowej
- Waldemar Milewicz - polski dziennikarz zastrzelony w Iraku.
- Wojna w Iraku
- George W. Bush

Zewnętrzne linki

- [http://www.eurojihad.org Wojna w Iraku i aktualności wg osób popierających interwencję] Kategoria:Państwa Azji zh-min-nan:Iraq ko:이라크 ms:Iraq ja:イラク simple:Iraq th:ประเทศอิรัก

Włochy

Włochy, Republika Włoska (Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem Unii Europejskiej i NATO.

Historia

- Wojna włosko-abisyńska 1935-1936
- Historia Włoch

Geografia

Zobacz więcej: Geografia Włoch Geografia Włoch Całkowita granica lądowa Włoch wynosi 1932,2 km. Sąsiadują z Francją - 488 km granicy, Szwajcarią - 740 km, Austrią - 430 km i Słowenią - 232 km). Wewnątrz terytorium Włoch znajdują się ponadto dwa państwa-enklawy: San Marino (39 km granicy) i Watykan (3,2 km). Długość wybrzeża włoskiego wynosi aż 7.600 km. Oblewają je wody kilku akwenów Morza Śródziemnego: Morze Liguryjskie, Morze Tyrreńskie, Morze Jońskie i Morze Adriatyckie. Najwyższy punkt położony jest na najwyższym masywie Europy Mont Blanc. Nosi on nazwę Mont Blanc de Courmayeur - jego wysokość to 4807 m.n.p.m.

Podział administracyjny

Włochy podzielone są na 20 regionów (5 z nich na prawach szczególnych), 110 prowincji (z których 2 autonomiczne) i 8092 komun. Regiony:

- Abruzja
- Apulia
- Basilicata
- Emilia-Romania
- Friuli-Wenecja Julijska
- Kalabria
- Kampania
- Lacjum
- Liguria
- Lombardia¹

- Marche
- Molise
- Piemont
- Sardynia
- Sycylia
- Toskania
- Trydent-Górna Adyga
- Umbria
- Valle d'Aosta
- Wenecja Euganejska

¹Do regionu Lombardia należy także włoska enklawa w Szwajcarii o nazwie Campione d'Italia.

Ludność

Włochy należą do najludniejszych państw Europy (czwarte miejsce na kontynencie) o wysokiej, lecz zróżnicowanej gęstości zaludnienia. Na 1 km² przypada średnio ponad 190 osób, ale w niektórych regionach wskaźnik ten jest znacznie wyższy np. w Lombardii wynosi on około 377 mieszk./km², w Ligurii - 344, w Lacjum - 296, a w Kampanii - nawet 398. Wyraźnie słabiej zaludnione są obszary na południu: Basilicata - tylko 66 mieszk./km² a Marche - 85. Najrzadziej zaludniona jest wysokogórska Dolina Aosty - 36. Z dwóch głównych wysp Sycylia osiąga 198 mieszk./km², a Sardynia zaledwie 63 mieszk./km². Posiadające niegdyś znaczny przyrost naturalny Włochy obecnie borykają się ze spadkiem liczby ludności (od kilku lat zgony przewyższają urodzenia). Od lat osiemdziesiątych XX wieku nasila się migracja z Albanii, krajów Afryki Północnej, głównie w poszukiwaniu pracy. Obecnie ponad 1,2 mln mieszk. stanowią cudzoziemcy (w tym ponad 38 tys. Polaków). Ciekawym zjawiskiem jest wzmożona migracja z centrów miast na przedmieścia, co powoduje - niekiedy drastyczny - spadek zaludnienia gł. miast na rzecz osiedli podmiejskich. Ogółem 72% mieszkańców żyje w miastach. Największe z nich to (liczba mieszk. w tys. w 2001; w nawiasie dla porównania w 1977):
- Rzym (stolica kraju) 2623 (2864),
- Mediolan 1189 (1736),
- Neapol 1014 (1225),
- Turyn 956 (1087),
- Palermo 669 (686),
- Genua 629 (693),
- Bolonia 402 (463),
- Florencja