:: wikimiki.org ::

Sumer

Sumer

Sumer (Shumer, Sumeria, Shinar) – starożytna kraina leżąca w południowej części Mezopotamii (dzisiaj południowy Irak). Zamieszkiwali ją Sumerowie, lud nieznanego pochodzenia, który stworzył wysoko rozwiniętą cywilizację, uznawaną za kolebkę kultur Bliskiego Wschodu i Europy. Sumerowie wybudowali na terenie Mezopotamii szereg miast, z których warto wymienić następujące: Eridu, Ur, Lagasz, Umma, Uruk, Kisz, Sippar. Sippar]]

Historia Sumeru

Okres Uruk (4300-3100 p.n.e.)

Sumerowie pojawiają się w południowej Mezopotamii i rozpoczynają budowę kanałów oraz osuszanie rozlewisk w delcie Tygrysu i Eufratu. Powstają pierwsze miasta, z których największym było Uruk, mające około 10 tysięcy mieszkańców. Około 3400 roku p.n.e. pojawiło się pismo obrazkowe, a pod koniec IV tysiąclecia brąz. W początkowo zdominowanych przez rolników miastach pojawiało się coraz więcej rzemieślników. Rozwijał się handel.

Okres Dżemdet Nasr (3100-2900 p.n.e.)

Okres ten jest w prostej linii kontynuacją poprzedniego, a jego wyodrębnienie jest czysto arbitralne, oparte na niewielkich różnicach w stylu i jakości, m.in. w rozplanowaniu świątyń, dekoracjach ścian; jedynie w rzeźbie można zauważyć większe róznice w stosunku do okresu Uruk, głownie w zakresie jej większego rozwoju. Szerzej na ten temat w artykule Dżemdet Nasr.

Okres wczesnodynastyczny (2900-2334 p.n.e.)

Sumerowie coraz lepiej radzili sobie z osuszaniem podmokłych terenów, co powodowało wzrost wydajności rolnictwa. Dzięki temu w roku 2700 p.n.e. Uruk miało już 50 tysięcy mieszkańców. Wzrost gęstości zaludnienia pociągnął za sobą coraz częstsze konflikty między miastami. Pojawiły się armie, królowie, a także prawa, administracja, sądy oraz... korupcja. Silniejsze miasta zaczęły sobie podporządkowywać słabsze. Na początku tego okresu rywalizowały ze sobą trzy spośród sumeryjskich miast-państw: Kisz, Uruk oraz Ur. Bogaty Sumer stał się też celem łupieżczych wypraw Elamitów i górali z gór Zagros. Najprawdopodobniej około roku 2500 p.n.e. Mesilim z Kisz stał się nominalnym władcą całego Sumeru. Po 100 latach dominującą pozycję przejęło miasto Lagasz, aby około 2350 roku p.n.e. ulec Lugalzagasziemu z Ummy, który opanował również, leżący na północ od Sumeru Akad zamieszkany przez ludność pochodzenia semickiego.

Imperium akadyjskie i bezkrólewie (2334-2113 p.n.e.)

W roku 2334 p.n.e. Lugulzagasziego obalił Sargon z Akadu. Sumeryjskim miastom narzucono akadyjskich gubernatorów. Uległo przyśpieszeniu wypieranie języka sumeryjskiego przez języki semickie (np. akadyjski). Na początku XXII w. p.n.e. imperium Akadu padło pod ciosami Gutejczyków, po czym nastąpił kilkudziesięcioletni okres bezkrólewia i najazdów, który zakończył się przejęciem władzy w Sumerze przez Utuhengala z Uruk.

III dynastia z Ur (2113-2004 p.n.e.)

2004 p.n.e. W roku 2113 p.n.e. władca z Uruk został obalony przez swojego gubernatora z Ur, niejakiego Urnammu, który następnie, głównie drogą dyplomatyczną, podporządkował sobie cały Sumer i Akad. Jego następcy stworzyli w obu krainach silną administrację (zasługującą podobno na miano biurokracji) i podbili ziemie leżące na wschód i północ (m.in. Elam). W roku 2025 p.n.e. żyjący na wschodzie Elamici odbili swoją stolicę Suzę i zaczęli atakować Sumer. Dwadzieścia jeden lat później zdobyli i splądrowali Ur.

Okres starobabiloński (2004-1531 p.n.e.)

Po upadku Ur nastąpił okres ostrej rywalizacji między pozostałymi miastami. W tym czasie w wielu sumeryjskich miastach dominowali Semici (np. Amoryci), a język sumeryjski powoli stawał się językiem martwym i w roku 1800 p.n.e. był używany już tylko w literaturze i administracji. Początkowo najsilniejszym miastem było sumeryjskie Isin, które opanowało Akad, a w roku 1931 p.n.e. wypędziło Elamitów z Ur. Jednak pod koniec XX w. p.n.e. na czoło wysunęło się miasto Larsa i na przełomie XIX i XVIII w. p.n.e. ostatecznie podbiło Isin. W roku 1763 p.n.e. potęga Larsy została zniszczona przez Hammurabiego – amoryckiego władcę akadyjskiego Babilonu. Dwadzieścia jeden lat później w Larsie wybuchła rebelia przeciwko władzy Babilonu. Po pięciu latach walk mieszkańcy Sumeru ulegli synowi Hammurabiego, Samsuilunowi. Na tym w zasadzie kończy się historia Sumerów. W roku 1595 p.n.e. Babilon został złupiony przez Hetytów, ale miasta sumeryjskie już się nie podniosły, a sami Sumerowie roztopili wśród ludów semickich. Za potomków Sumerów uznają się Mad'an (tzw. Arabowie z bagien), którzy wciąż zamieszkują mokradła w delcie Eufratu i Tygrysu.

Zobacz też

- bala, en, ensi, gun mada, historia starożytna, mitologia sumeryjska, pieczęć cylindryczna, sztuka sumeryjska i akadyjska, pismo klinowe. pismo klinowe Kategoria:Archeologia Kategoria:Mezopotamia ko:수메르 ja:シュメール

Mezopotamia

Mezopotamia (gr.: Μεσοποταμία - Międzyrzecze, nazwa przejęta z języka perskiego Miyanrudan i aramejskiego Beth-Nahrain) to starożytna kraina na Bliskim Wschodzie leżąca w dorzeczu rzek: Tygrysu i Eufratu. Pod pojęciem Mezopotamii, jako historycznej krainy, rozumie się tereny rozciągające się nieco szerzej niż wskazuje to sama jej nazwa - Międzyrzecze, gdyż zazwyczaj przyjmuje się, że leży ona w trójkącie: Aleppo - jezioro Urmia - ujście rzeki Shatt al-Arab (rzeka powstała po połączeniu Eufratu i Tygrysu). Ogólnie można podzielić Mezopotamię na kilka głównych, historycznych obszarów: północna część to Asyria, a południowa to Babilonia, z kolei ta ostatnia dzieli się na Sumer (położony na południu nad zatoką) i Akad, leżący w północnej części Babilonii. Obecnie tereny Mezopotamii położone są głównie w granicach Iraku, a także Syrii, Kuwejtu, Iranu oraz Turcji. Turcji

Prehistoria: Paleolit

Kraina, która jest uznawana za kolebkę cywilizacji, była zmieszkała już od końca paleolitu. W tym czasie największe wpływy miała kultura kebaryjska, której nosiciele obozowali w jaskiniach lub w tymczasowych obozowiskach, a trudnili się myślistwem i zbieractwem. Około 11000 - 9000 p.n.e. w Mezopotamii rozprzestrzeniła się kultura natufijska, bardziej powszechna od swojej poprzedniczki, której stanowiska odnaleziono nad Eufratem w Syrii.

Prehistoria: Neolit i chalkolit (ok. 7000 - 3750 p.n.e.)

Od VII do V tysiąclecia p.n.e. nastąpiło upowszechnienie się rolnictwa i hodowli, a co za tym idzie form stałego osadnictwa jako stylu życia. Przemiany te były konsekwencją tzw. rewolucji neolitycznej (zapoczątkowanej już znacznie wcześniej, bo przed VII tys. p.n.e.). W okresie chalkolitycznym oprócz narzędzi wykonanych z kamienia pojawiają się narzędzia zrobione z miedzi. Zaczęło dynamicznie rozwijać się garncarstwo, będące jednym z obszarów, na którym zaczęła się rozwijać sztuka, której przejawy można zauważyć także w coraz liczniejszych figurkach wyobrażających m.in. zwierzęta i kobiety - te ostatnie to przejaw kultu bogini matki. Z punktu widzenia etnicznego nie można określić, jakie ludy zamieszkiwały wtedy Mezopotamię. Poszczególne grupy ludności zamieszkujące te tereny identyfikowane są na podstawie wykopalisk archeologicznych i otrzymały nazwy utożsamiane z określeniami kultur archeologicznych od nazwy miejsca, gdzie zostały po raz pierwszy zidentyfikowane i wyodrębnione na podstawie oryginalnych cech charakterystycznych związanymi z pozostawionymi przez nie śladami materialnymi. Do najbardziej znaczących kultur przedhistorycznych na terenie Mezopotamii aktualnie należą:
- kultura Hassuna 5800 - 5500 p.n.e.
- kultura Samarra 5600 - 5000 p.n.e.
- kultura Halaf 5500 - 4500 p.n.e.
- kultura Ubajd 5000 - 3750 p.n.e. Wspólnymi cechami w/w kultur - zwłaszcza trzech pierwszych - to min.:
- rolniczy charakter prowadzonej gospodarki;
- budowa domów z ogólnie dostępnych na tych terenach materiałów takich jak glina, trzcina i kamień;
- rozwinięte gliniane garncarstwo bogato dekorowane w geometryczne i figuralne wzory - w tej dziedzinie wyraźnie wybija się kultura Halaf;
- wierzenia oparte na kulcie bogini-matki - jest to odzwiercedlone w materiale archeologicznym, gdzie znaleziono liczne, wspomniane już, figurki kobiece. Kultura Ubajd, poza wymienionymi cechami wspólnymi, znacznie jednak wyróżnia się od pozostałych zarówno zasięgiem (jako pierwsza zajmowała obszar niemal całej Mezopotamii), jak i rozmachem w budownictwie osiedli/miast i architekturą - już w zasadzie monumentalną (świątynie). Najprawdopodobniej to właśnie w okresie Ubajd powstały takie osiedla jak: Eridu, Ur, Uruk, Girsu i Lagasz, które później wyrosły na znaczne ośrodki miejskie w południowej Mezopotamii. Wtedy też opanowano sztukę nawadniania pól na większą skalę poprzez budowę skomplikowanej sieci kanałów - pozwoliło to na zagospodarowanie znacznej części nieużytków na terenach pustynnych, a to z kolei było jednym z czynników przyspieszających bardzo szybki rozwój społeczeństwa. Również w tym okresie (Ubajd) nastąpiły ruchy migracyjne na terenach Mezpotamii, do której zaczęły napływać ludy pasterskie, w zasadzie nierozpoznawalne dla nas etnicznie, chociaż przypuszcza się, że były to ludy semickie. Kultura Ubajd jest ściśle powiązana z historycznym okresem Sumerów, którzy pojawili się na terenach Mezopotamii ok. połowy IV tysiąclecia p.n.e. - chociaż są również hipotezy o ich autochtonicznym pochodzeniu czyli Sumerowie wyrosliby z miejscowych kultur przedhistorycznych.

Historia: zarys dziejów do czasów panowania Sasanidów

Okres sumeryjsko - akadyjski (III tysiąclecie p.n.e.)

- okres Uruk: 3750 p.n.e. - 3150 p.n.e.
- okres Dżemdet Nasr: 3150 p.n.e. - 2900 p.n.e.
- okres wczesnodynastyczny: 2900 p.n.e. - 2350 p.n.e.
- okres akadyjski: 2350 p.n.e. - 2112 p.n.e.
- okres nowosumeryjski - tzw. III dynastia z Ur: 2112 p.n.e. - 2025 p.n.e. Od okresu Uruk aż do panowania w południowej Mezopotamii III dynastii z Ur mamy do czynienia z sumero-akadyjskim rozdziałem dziejów Mezopotamii, co wynika stąd, że twórcami owego okresu były zasadniczo dwa ludy: Sumerowie i semiccy Akadowie, a syntezą ich wspólnego dorobku kulturowego jest okres wieńczący czasy ich hegemonii w postaci III dynastii z Ur. Większość badaczy zgadza się obecnie z tym, że twórcami kultury Uruk i Dżemdet Nasr byli już Sumerowie. Oba okresy cechował bezprecedensowy rozwój techniczny i urbanistyczny, przy czym w tym ostatnim przypadku nie chodziło tylko o liczbę miast (która znacząco zresztą wzrosła), ale także o ich wielkość i zmiany w zakresie architektury. Najbardziej doniosłym wydarzeniem okresu Uruk to wynalezienie pisma (ok. 3300-3200 p.n.e.), które w formie piktograficznej służyło głównie celom administracyjno-gospodarczym. Ceramika kultury Uruk, pomimo niewątpliwej ciągłości z okresem Ubajd, charakteryzuje się innowacjami dekoracyjnymi i zastosowaniem gliny w dwóch barwnych odmianach: czerwonej i szarej. Z kolei w okresie Dżemdet Nasr naczynia były bardziej pękate, z krótkimi szyjkami dekorowane wzorami geometrycznymi w kolorze ciemnoczerwonym lub czarnym. Okres wczesnodynastyczny, mimo iż jest już reprezentowany przez źródła pisane, to jednak w dalszym ciągu, aby go bliżej poznać, konieczne jest oparcie się na znaleziskach archeologicznych. W tym okresie wyraźnie zaznaczyła się ekspansja kultury sumeryjskiej w kierunku północnym, głównie wzdłuż Eufratu. W południowej Mezopotamii znakomicie rozwijały się i prosperowały liczne miasta-państwa (m.in. Lagasz, Ur, Uruk, Umma), których władcy toczyli między sobą zaciekłe spory i wojny. Na jakiś czas dominację nad pozostałymi miastami-państwami udawało się uzyskać temu lub innemu ośrodkowi. Do najbardziej znanych postaci tego okresu należeli: Umma
- Mesanepada – ok. 2650 r. p.n.e. założył tzw. I dynastię z Ur i podczas swego ok. 40-letniego panowania podporządkował sobie m.in. Nippur i Kisz;
- Eanatum, władca Lagasz od ok. 2455 p.n.e. – podporządkował sobie Ur, Uruk i Kisz oraz odparł najazd Elamitów – dla potomnych znany przede wszystkim ze słynnej „Steli Sępów”;
- Lugalzagesi – władca Ummy ok. 2340-2316 p.n.e. – podczas swego niemal ćwierćwiekowego panowania podporządkował on sobie Lagasz, Ur, Uruk i wiele inych ośrodków politycznych w Sumerze. Panowanie Lugalzagesiego zamyka okres starosumeryjski, dziejów Mezopotamii. Władca ten uległ nowemu hegemonowi – Sargonowi, którego panowanie rozpoczyna nowy okres historyczny – okres akadyjski. Jak wskazuje nazwa okresu, rządy w Mezopotamii przejęli Akadowie – semicki lud, który nie był czymś nowym w strukturze etnicznej w tym regionie, gdyż przez cały okres wczesnodynastyczny, stopniowo przenikał w struktury ludności. Okres akadyjski zdominowany był głównie przez dwie wybitne postacie – założyciela dynastii Sargona i jego wnuka Naramsina. Sargon, uważany powszechnie za twórcę pierwszego imperium w dziejach świata, w stosunkowo krótkim czasie podporządkował sobie południową i środkową Mezopotamię (Sumer i Akad). Rządził państwem z nowo założonej przez siebie stolicy – miasta Akad (Agade). Zasięg podbojów i terenów, którymi rządził Sargon jest trudny do ustalenia – na pewno podporządkował sobie większość Mezopotamii. Trwają spory i dyskusje na temat gdzie i czy w ogóle dotarł na takie obszary jak wybrzeże Morza Śródziemnego, Anatolię a nawet Cypr. Niektórzy badacze uważają, że część podbojów zrealizowali jego następcy – zwłaszcza Naramsin. Ten ostatni znany jest dla nas ze słynnej „Steli zwycięstwa”, jaka dotrwała do naszych czasów po zwycięstwie nad Lulubejami z gór Zagros. Upadek dynastii akadyjskiej nastąpił najprawdopodobniej za rządów syna Naramsina – Szarkaliszarri, w wyniku najazdów Elamitów, Gutejów (którzy dali się już we znaki już za czasów Naramsina), a także przez liczne powstania miast-państw na terenie Sumeru. Po akadyjskim interludium, władza ponownie wróciła do Sumerów, którzy w postaci III dynastii z Ur, ostatni raz rządzili w Mezopotamii. Jednakże wzorce, jakie pozostawili Akadowie, długo będą wyznaczały cele i ambicje władców mezopotamskich, aż do Asyryjczyków włącznie. Zanim jednakże Sumerowie odzyskali panowanie na terenie Mezopotamii, przez około wiek dominowali w niej Gutejowie (Gutejczycy, Gutowie). Dominacja ich jest stosunkowo słabo odzwierciedlona w źródłach – panuje opinia, że kulturalnie stali oni na dość niskim poziomie i nie pozostawili po sobie ani dzieł piśmiennych, ani żadnych znaczących wytworów sztuki (przynajmniej do tej pory takowych nie znamy), ograniczając się tylko do biernego przejmowania tradycji sumero-akadyjskiej. Z drugiej jednak strony rządy Gutejów charakteryzują się sporą dozą liberalizmu w Mezopotamii w stosunku do istniejących wtedy miast-państw. Wiele ośrodków sumeryjskich znakomicie się rozwijało, zarówno gospodarczo, jak i kulturalnie, przeżywając okres względnego dobrobytu. Być może za ich panowania w Mezopotamii zaczęto używać koni. Władza Gutejów upadła w wyniku akcji zbrojnej wielu sumeryjskich miast-państw pod przewodnictwem władcy Uruk Utuhengala, który z kolei po kilkunastu latach dominacji w południowej Mezopotamii został zdetronizowany przez jednego ze swoich dowódców wojskowych niejakiego Urnammu – założyciela tzw. III dynastii z Ur. UrnammuTymczasem pod koniec przewagi Gutejów w Mezopotamii w południowej jej części, gdzie władza ich była znacznie słabsza, do znaczenia doszło Lagasz pod energicznym panowaniem Gudei, który rozciągnął swą władzę na kilka innych ośrodków na południe od miast Ur i Eridu. Okres panowania Gudei w Lagasz to czas znacznego wzrostu politycznego, gospodarczego i kulturalnego tegoż ośrodka, wchłoniętego później przez władców III dynastii z Ur. Wspomniany wyżej Urnammu, po przejęciu władzy w Ur, rozpoczął okres restauracji sumeryjskiej, który do historii przeszedł pod nazwą tzw. okresu III dynastii z Ur i uważany jest za jeden z najświetniejszych w jej dziejach, będąc syntezą dorobku Sumerów i Akadów. Władcy tejże dynastii w znacznym stopniu odtworzyli imperium Sargona, rozszerzając swą władzę na północy aż do Mari i Aszur (zwasalizowali więc Asyrię), na wschodzie z kolei kontrolowali Elam. Okres ten cechuje znaczny rozwój kulturalny i gospodarczy: znakomicie prosperujący system irygacyjny, przyczynił się do znacznego rozkwitu rolnictwa. Rozwijały się miasta, zabudowywane monumentalną architekturą, głównie o charakterze sakralnym (liczne świątynie i zigguraty). Okres panowania III dynastii z Ur cechował się m.in. silną, scentralizowaną i wysoce zbiurokratyzowaną władzą centralną. Z tych czasów pochodzi także pierwszy znany nam kodeks prawny (został sporządzony za czasów Urnammu lub jego syna Szulgiego), a także stworzono i ujednolicono wzorce miar, wag i objętości. Jednym z podstawowych problemów panowania III dynastii z Ur, to walka z wciąż napierającymi plemionami koczowniczymi na tereny Mezopotamii – m.in. Hurytami, Amorytami i Elamitami. W końcu władza III dynastii z Ur upadła pod ich ciosami, a ostateczny cios wymierzyli jej Elamici, ale nie do nich należała przyszłość w tym regionie, lecz do Amorytów. Ci ostatni na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. wzmocnili swój nacisk na Mezopotamię, stopniowo odrywając poszczególne tereny spod panowania Sumerów, by w końcu stopniowo przejąć władzę w licznych ośrodkach (Mari, Isin, Larsa, Babilon i inne). Upadek III dynastii z Ur był ważnym momentem w historii Mezopotamii: raz na zawsze władzę utracili Sumerowie. Po nich dominację przejęły ludy semickie wprowadzając nową jakość zarówno w stylu rządzenia, języku i w składzie etnicznym. Upadek Sumerów nie oznaczał zniknięcia ich, ani ich dorobku z Mezopotamii, gdyż pomimo utraty władzy politycznej przetrwała ich religia i kultura z domieszką akadyjską. Z czasem Sumerowie rozpłynęli się w masie etnicznej coraz to nowych przybyszów. Z użycia wyszedł język sumeryjski jako język mówiony, ale i on nie zanikł, gdyż jego tradycje kultywowali kapłani w liturgii, a także kupcy w dokumentach handlowych. Po okresie nowosumeryjskim Mezopotamia została podzielona na szereg licznych, wzajemnie zwalczających się państewek amoryckich, a także huryckich w jej części północno-wschodniej. Stopniowo z chaosu zaczęły wyłaniać się silniejsze organizmy państwowe – sytuacja w pierwszych trzech stuleciach po upadku III dynastii z Ur przedstawiała się następująco:
- na północy hegemonem został Amoryta Szamsziadad I, który po przechwyceniu władzy w Aszur tworzy potężne państwo – jest to tzw. okres staroasyryjski lub królestwo Górnej Mezopotamii;
- na południowy zachód od Asyrii do znaczenia doszła dynastia panująca w Mari, konkurująca z państwem Szamsziadada I;
- w południowej części Mezopotamii najpierw dominuje dynastia z Isin i Larsy – mniej więcej do XVIII wieku p.n.e., a później
- do władzy w Babilonie doszła dynastia amorycka, która stworzyła mocarstwo na skalę całej Mezopotamii w postaci państwa babilońskiego. Zaznaczył się bardziej wyraziście podział Mezopotamii na dwa duże regiony, których dzieje, choć ściśle ze sobą powiązane, to jednak potoczyły się nieco innymi torami.

Mezopotamia południowa – Babilonia

XVIII wieku p.n.e.
- okres starobabiloński (amorycki) pocz. II tys. - 1590 p.n.e.
- okres średniobabiloński 1590 p.n.e. - 626 p.n.e.
- okres nowobabiloński (chaldejski) 626 p.n.e. - 539 p.n.e. Dziedzictwo królów III dynastii z Ur przejął władca Isin – Iszbierra (2017-1985 p.n.e.), rozpoczynając rządy tzw. I dynastii z Isin. Władcy tej dynastii kontrolowali oprócz Ur m.in. jeszcze Uruk i Eridu, które w tym czasie były ważnymi ośrodkami religijnymi. Jednakże panowanie władców z Isin nie trwało zbyt długo i miało raczej lokalny charakter. Podobnie wyglądała sytuacja z innym ośrodkiem na południu - Larsą, w której rządzili władcy amoryccy i elamiccy, a do największego znaczenia ośrodek ten doszedł pod panowaniem Rimsina I, groźnego rywala wschodzącej potęgi władców Babilonu, któremu w końcu Larsa uległa. W Babilonie (dotychczas stosunkowo mało znaczącym ośrodku niedaleko Kisz) właśnie w XIX wieku p.n.e. – rozpoczął rządy Amoryta Samuabum, założyciel tzw. I dynastii z Babilonu, której najwybitniejszym przedstawicielem był słynny Hammurabi. Doprowadził on potęgę swego państwa do rangi mocarstwa w Mezopotamii. Początkowo swoje wpływy i podboje rozszerzał dzięki poparciu Szamsziadada I z Asyrii, a także dzięki sojuszowi z władcą Mari. Po pokonaniu Larsy i podporządkowaniu sobie innych ośrodków w południowej Mezopotamii udało się Hammurabiemu stworzyć państwo jednoczące niemal cały ten obszar po raz pierwszy od czasów władców z Ur z czasów III dynastii. Podczas jego panowania Babilonia przeżywała okres wzrostu gospodarczego i kulturalnego. Rozwijała się sztuka i literatura – z tego okresu właśnie pochodzi sławny kodeks Hammurabiego (będący efektem dorobku kodyfikacyjnego poprzednich wieków, a szczególnie okresu III dynastii z Ur), zredagowano także ostatecznie, w formie jaka do nas dotarła, epos o Gilgameszu. Następcy Hammurabiego stopniowo tracili jego dorobek. Zaczęły się bunty południowych ośrodków babilońskich, a także we znaki zaczęli dawać się Kasyci, którzy ostatecznie w znacznym stopniu przyczynili się do upadku I dynastii babilońskiej, która upadła jednakże bezpośrednio pod uderzeniem Hetytów w l. 1600-1595 p.n.e. Jej ostatnim władcą był Samsuditana. Podobnie, jak i inne nacje w poprzednich i następnych wiekach, Kasyci również nie pojawili się nagle. Jeszcze kilkaset lat przed ich dominacją, stopniowo napływali do południowej Mezopotamii, m.in. poprzez osadnictwo i służbę w wojskach najemnych. Wykorzystując najazd Hetytów na Babilonię, Kasyci wkroczyli tamże i założyli dynastię, która panowała przez najbliższe kilka wieków (do ok. pierwszej połowy XII w. p.n.e.). Pierwszym kasyckim władcą na babilońskim tronie został Agum II, a lista panujących tej dynastii obejmuje 36 królów. Kasyci w całości zaadaptowali kulturę babilońską z poprzednich wieków. Ważną innowacją z czasów ich rządów jest nawiązanie w tytulaturze królewskiej do nazwy krainy (Babilonii), a nie tak jak poprzednio do samego miasta (Babilon). Z uwagi na to, że opanowali oni tylko południową część Mezopotamii, bez północnej części, gdzie dominowała Asyria, uwypukliły się różnice między tymi regionami. Schyłek panowania kasyckiego w Babilonii zaznaczył się już w drugiej połowie XIII wieku p.n.e., gdy najechali nią Asyryjczycy i pod wodzą Tukulti Ninurty I zdobyli Babilon ok. 1230 r. p.n.e. Ostatecznie jednak przewagę w Babilonii Kasyci utracili w XII wieku p.n.e. na rzecz Elamitów, którzy w tym wieku najechali na Babilonię pod wodzą Szutruka-Nahhunty, który zdobył i złupił doszczętnie Babilon (1174 p.n.e.), wywożąc mnóstwo dzieł sztuki do stolicy swego państwa Suzy (m.in. słynną stelę z kodeksem Hammurabiego, którą tamże po wielu wiekach odkryli archeolodzy). Przewaga Elamitów w Babilonii była przejściowa. Po nich, przez ok. pół wieku (1156-1103 p.n.e.), dominowała tam II dynastia z Isin (z Nabuchodonozorem I na czele), która z kolei uległa władcy asyryjskiemu, Tiglatpilesarowi I (1117-1077 p.n.e.). Od tego czasu na terenie południowej Mezopotamii zaznacza się trwały wpływ Asyrii, z okresami przejściowego osłabienia ich władzy, podczas których dominacje zdobywają lokalne dynastie. Ten stan trwał aż do drugiej połowy VII wieku p.n.e., kiedy to powstało nowobabilońskie państwo założone przez semickich Chaldejczyków, istniejące przez ponad stulecie (652-539 p.n.e.). Państwo chaldejskie ze stolicą w Babilonie założone przez Nabopolasara (namiestnika asyryjskiego), to mocarstwo wykraczające poza całą Mezopotamię i sięgające aż do Egiptu. Do najwybitniejszych przedstawicieli władców tego okresu należał bez wątpienia Nabuchodonozor II (605-562 p.n.e.), który doprowadził swoje imperium na szczyty powodzenia, głównie przez swoją ekspansjonistyczną politykę mocarstwową. Za jego panowania do największego znaczenia w swoich dziejach doszedł Babilon, który został przez niego odbudowany (po zniszczeniach asyryjskich z 689 r. p.n.e.) i rozbudowany na niespotykaną dotąd skalę, a ślady monumentalnych budowli z tego okresu, możemy dzisiaj podziwiać na terenie Iraku, jak również w różnych muzeach świata. Państwo chaldejskie upadło po najeździe Medów i Persów, którzy pod wodzą Cyrusa w październiku 539 roku p.n.e. zdobyli Babilon, rozpoczynając tym samym nowy okres dziejów Mezopotamii pod rządami perskiej dynastii Achemenidów.

Mezopotamia północna – Asyria

- okres staroasyryjski: pocz. II tys. - 1400 p.n.e.
- okres średnioasyryjski: 1400 p.n.e. - 1000 p.n.e.
- okres nowoasyryjski: 1000 p.n.e. - 612 p.n.e./609 p.n.e. 609 p.n.e. - rozbiór Asyrii między Babilonię i Medów Po upadku III dynastii z Ur północna i środkowa Mezopotamia zdominowana była głównie przez rywalizujące ze sobą plemiona amoryckie, ale występował tam także element akadyjski i hurycki. Jednakże to Amoryci kontrolowali najważniejsze ośrodki osadnicze, takie jak Aszur, Mari, Ekallatum czy Terka i to właśnie spośród nich wyłonili się znaczniejsi władcy Mari (Jachdunlim, Zimrilim) i Asyrii (Szamsziadad I). Te dwa państwa prowadziły ze sobą ostrą rywalizację o panowanie na tych terenach. W Mari założycielem linii władców był Amoryta Jachdunlim, dość skutecznie potrafiący przeciwstawić się Asyrii, która rosła w siłę pod rządami Szamsziadada I. Po śmierci Jachdunlima Mari dostało się jednak pod kontrolę władcy asyryjskiego, który osadził tam jako namiestnika swego syna Jasmachadada. Ten stan nie trwał jednak zbyt długo, gdyż po śmierci Szamsziadada, krewny Jachdunlima – Zimrilim, ponownie objął władzę w Mari i doprowadził je do jeszcze większego znaczenia i potęgi niż Jachdunlim. Swój znakomity rozwój Mari zawdzięczało z jednej strony rozbudowanemu rolnictwu (ze znakomicie działającym systemem irygacyjnym), a z drugiej położeniu na szlaku handlowym – potęga tegoż ośrodka została złamana dopiero przez Hammurabiego i w zasadzie już nigdy się nie odrodziła. Inaczej rysowała się przyszłość Asyrii. Asyria, po upadku III dynastii z Ur, zaznaczyła swój samodzielny byt polityczny pod rządami linii władców założonej przez Puzur-Asura, nawiązującej w sposób bezpośredni do imperium akadyjskiego, co jest widoczne m.in. w imionach władców: Sargon, Naramsin. Z tych czasów pochodzi pierwsza świątynia poświęcona Aszurowi, a samo miasto Aszur zostało ufortyfikowane. W sumie jednak niewiele wiadomo o tym okresie dziejów północnej Mezopotamii. Znacznie lepiej, pod względem źródłowym, wygląda sytuacja, gdy w północnej Mezopotamii zaczął rządzić Amoryta Szamsziadad, pochodzący z linii władców amoryckich rządzących dotąd Ekallatum. Kilkaset tabliczek z pismem klinowym, znalezionych w Mari, będących korespondencją między Szamsziadadem i jego synami, daje nam bardzo dobry wgląd w sytuację polityczną tego regionu. Właśnie za rządów tegoż władcy, północna Mezopotamia po raz pierwszy jest ośrodkiem imperium, które rozciągało się aż po Babilonię na południu. Trwają spory czy panowanie Szamsziadada I zaliczyć do dziejów Asyrii, jako tzw. okres staroasyryjski (będącym pierwszym etapem imperialnej wielkości Asyrii), czy też potraktować je odrębnie, jako królestwo Górnej Mezopotamii. Kontrowersja wynika m.in. stąd, że Szamsziadad nie był Asyryjczykiem tylko Amorytą, a więc założył amoryckie państwo na terenach północnej Mezopotamii, w tym Asyrii. MariPo śmierci Szamsziadada I, jego królestwo straciło swą pozycję mocarstwową w Mezopotamii na rzecz państwa Hammurabiego. Gdy i potęga tego ostatniego się załamała, w północnej Mezopotamii zaznaczyły się bardzo silne wpływy Hurytów, ze szczytowym okresem ich dominacji w postaci państwa mitannijskiego w XVI wieku p.n.e., które zwasalizowało Asyrię. Przewaga Hurytów trwała w zasadzie aż do XIV wieku p.n.e., wtedy to Asyria, pod rządami Aszuruballita I (ok.1365-1330 p.n.e.), uniezależniła się od obcych wpływów i rozpoczął się w jej historii tzw, okres średnioasyryjski, który trwał aż do ok. połowy XI wieku p.n.e., zakończony inwazją Aramejczyków. Lud ten zaczął napływać na tereny Mezopotamii już pod koniec XII wieku p.n.e., wpływając zasadniczo na dzieje i kulturę całego Bliskiego Wschodu, co było widoczne m.in. w stosowaniu języka aramejskiego, jako języka mówionego na dużych jego obszarach. Przez około dwa stulecia Aramejczycy dominowali w północnej Mezopotamii, nie stwarzając jednak żadnego silnego organizmu politycznego. Ten czynnik m.in. przyczynił się do kolejnego odrodzenia Asyrii, które nastąpiło w IX wieku p.n.e., kiedy to tacy władcy jak Aszurnasirpal II (884-858 p.n.e.), Salmanasar III (858-824 p.n.e.), odtworzyli imperium średnioasyryjskie w północnej Mezopotamii, a także sięgnęli do jej południowej części oraz wyprawiali się aż na wybrzeża Morza Śródziemnego. Po krótkim intermezzo urartyjskim Asyria ponownie się odrodziła i zreorganizowała po rządami takich władców jak: Tiglatpilesar III (ok. 745-727 p.n.e.), który uderzył na Syrię i Babilonię; Sargon II (ok. 721-705 p.n.e.), który poskromił Urartu, Sanherib (705-681 p.n.e.), Asarhaddon (681-669 p.n.e.) i Aszurbanipal (669-631 p.n.e.) – ci ostatni podporządkowali Palestynę, Egipt i Elam. Asyria stała się imperium o ogromnym zasięgu terytorialnym (podbijając nawet Egipt)- znakomicie rozwijały się miasta w północnej Mezopotamii, zwłaszcza te, które były stolicami Asyrii: Dur-Szarrukin i Niniwa. Jednak coraz większe trudności wewnętrzne doprowadziły w końcu do upadku państwa asyryjskiego, a ostateczny cios zadała mu nowa, chaldejska dynastia babilońska (wywodząca się od namiestników asyryjskich). Wojna, jak toczyła się u kresu istnienia imperium asyryjskiego o jego istnienie, niemal na zawsze zniszczyła regiony północnej Mezopotamii (zarówno pod względem gospodarczym, jak i politycznym), które w zasadzie już nigdy nie stały się ośrodkiem państwowotwórczym, ani nie odegrały większej roli w historii tego regionu, pozostając tylko prowincjonalną częścią tego lub innego imperium władającego olbrzymimi obszarami rozciągającymi się ze wschodu na zachód.

Mezopotamia pod obcym panowaniem - od Achemenidów do Sasanidów

- okres perski - imperium perskie Achemenidów 539 p.n.e. - 331 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Aleksandra Wielkiego 331 p.n.e. - 312 p.n.e.
- okres hellenistyczny - imperium Seleucydów 312 p.n.e. - 141 p.n.e.
- okres partyjski - imperium Partów ok. 141 p.n.e. - 224 p.n.e.
- okres sasanidzki - imperium Sasanidów (do podboju arabskiego) Po upadku państwa nowobabilońskiego, który nastąpił przy znacznym udziale perskiego władcy, Cyrusa Wielkiego, wykorzystującego od dawna narastające problemy wewnętrzne Babilonii, władzę nad całą Mezopotamią na około dwa wieki (539-331 p.n.e.) przejęli Persowie pod rządami dynastii Achemenidów. Lud ten pojawił się w pobliżu Mezopotamii już na przełomie IX i VIII wieku p.n.e., kiedy to zajął tereny elamickie. W pierwszych latach panowania Achemenidów, za czasów następców Cyrusa, doszło do kilku buntów antyperskich w Babilonii (522, 521, 482 p.n.e.), ale zostały one dość szybko i skutecznie stłumione. Poza tymi epizodami Persowie dzierżyli swą władzę aż do czasów podbojów Aleksandra Wielkiego bez większych perturbacji politycznych, niemniej jednak tereny Mezopotamii były tylko jednymi z wielu terytoriów ogromnego państwa, bez jakiegoś szczególnego statusu – jedynie Babilon był dla perskich władców, a zwłaszcza dla Dariusza I, jednym z ważniejszych miast imperiów. Następni władcy niezbyt wiele uwagi poświęcali Babilonii, nie wspominając już o Asyrii. Tym samym rozpoczął się powolny proces marginalizacji Mezopotamii, jako centrum politycznego i gospodarczego na Bliskim Wschodzie. Podboje Aleksandra Wielkiego zasadniczo przeobraziły układ sił politycznych w Azji południowo-zachodniej – nie wpłynęły one jednak zasadniczo na losy Mezopotamii, być może z powodu przedwczesnej śmierci zdobywcy, który planował z Babilonu utworzyć nową stolicę jeszcze większego imperium niż to, które stworzył. Po jego śmierci Mezopotamia, po krwawych wojnach diadochów, dostała się w ręce Seleukosa I Nikatora, którego polityka ukierunkowana była jednak na zachód, czego wyrazem jest m.in. aktywne zaangażowanie się tegoż władcy w wojny we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, a także ulokowanie tamże stolicy swego państwa (Antiochii). Tym samym rola Babilonii i Babilonu znacznie spadła, gdyż centrum polityczno-gospodarcze państwa przesunęło się na zachód. Dodatkowo Babilon dużo stracił na rzecz założonej przez Seleukosa w jego pobliżu, Seleucji nad Tygrysem, na miejscu niewielkiej osady w pierwszych latach jego panowania. Być może to tam właśnie początkowo Seleukos widział stolicę swego ogromnego państwa, kiedy jeszcze nie był pewny wyników rywalizacji o spadek po Aleksandrze. Po ugruntowaniu swej pozycji i przeniesieniu swej siedziby na zachodnią stronę państwa, do Antiochii, Seleucja nie podupadła – wręcz przeciwnie – znakomicie się rozwijała przez najbliższe stulecia, stając się drugą, wschodnią stolicą Seleukidów, gdzie rezydowali zarządcy wschodnią częścią państwa, najczęściej następcy tronu. W sumie jednak lata panowania Seleukidów dla Mezopotamii to okres pokoju i stabilizacji. Władcy ci pokryli swoje państwo siecią licznych, nowych miast opartych na wzorcach greckich poleis, zakładanych na miejscach osad dawniejszych, lecz bez znaczenia lub też wywodzących się z obozów wojskowych. Lokacje te znacznie przyczyniły się do poprawy bezpieczeństwa na szlakach handlowych łączących Azję Środkową z wybrzeżem Morza Śródziemnego, gdyż najczęściej właśnie nowe miasta powstawały na ich drodze. W okresie seleukidzkim znacznie podupadły miasta południowej Babilonii – Sumeru, głównie z powodu zmiany koryta Eufratu, które powoli odsuwało się od dawnych siedzib ludzkich. Seleukidom Mezopotamię odebrali Partowie, którzy do ich państwa wtargnęli już w III wieku p.n.e., a zajęli ją całkowicie w następnym stuleciu za panowania Mitrydatesa I (174-136 p.n.e.). Przez cały okres hegemonii partyjskiej na Wschodzie, Mezopotamia była w ich posiadaniu, z przejściowym opanowaniem tej krainy przez Rzymian za Trajana (który stworzył prowincję rzymską właśnie o nazwie Mezopotamia) i Septymiusza Sewera. Władcy partyjscy, zarządzający przecież poddanymi o bardzo zróżnicowanej strukturze etniczno-kulturowej, próbowali pogodzić dwie tradycje: achemenidzką i grecką, aby z jednej strony zyskać sympatię Persów, a z drugiej, potomków grecko-macedońskich zdobywców. Partowie kontynuowali politykę Seleukidów w zakresie rozwoju handlu i budownictwa. Założone przez poprzednią dynastię miasta znakomicie się rozwijały przy wydatnym wsparciu nowych panów, zabezpieczając szlaki handlowe na starych trasach. Korzystała na tym Mezopotamia, a zwłaszcza jej część północno-środkowa. Być może właśnie rozkwit handlu w tym regionie przyczynił się do odrodzenia miast w Asyrii, które w czasach partyjskich były z rozmachem odbudowywane. W tym okresie zaznaczył się również napływ do Mezopotamii nowych ludów – głównie Aramejczyków i Arabów, co nie było faktem bez znaczenia, a odbiło się to głównie w sferze kulturalnej i religijnej społeczeństwa mezopotamskiego. Kolejnymi panami w Mezopotamii zostali Sasanidzi, którzy obalili partyjską dynastię w 224 roku p.n.e. i w pierwszej kolejności opanowali właśnie Mezopotamię. Po zmianie dynastii panującej w stosunku do poprzedniego okresu raczej niewiele się zmieniło. Na pewno wyniszczający wpływ w północnej części Mezopotamii miały liczne wojny persko-rzymskie i persko-bizantyjskie. Z kolei w miastach południowej Mezopotamii (Uruk, Kisz), wykopaliska archeologiczne ukazują liczne ślady rezydencji sasanidzkich władców. Perskie panowanie w Mezopotamii zostało zlikwidowane przez Arabów w połowie VII wieku (651).

Religia

Skomplikowany system politeistyczny o rozwiniętej mitologii oraz formach kultu. Bogowie mezopotamscy byli uosobieniem sił natury, ciał niebieskich, żywiołów, uczuć, pojęć abstrakcyjnych - zwykle kilku takich kategorii jednocześnie. Każde miasto posiadało swojego boga-opiekuna, który był w świetle ideologii właścicielem owego miasta i zwierzchnikiem jego ziemskiego władcy. Najważniejsi bogowie:
- Anu - bóg nieba, ojciec bogów
- Enlil - król bogów, bóg nieba, syn Anu
- Szamasz - bóg słońca i sprawiedliwości
- Sin - bóg księżyca
- Isztar - bogini utożsamiana z planetą Wenus, bogini piękna, miłości, seksu, radości, tańca, ale także wojny
- Ninurta - bóg wojny
- Ereszkigal - bogini świata umarłych
- Adad - bóg burzy
- Marduk - syn Enlila, bóg-patron miasta Babilon i państwa babilońskiego
- Aszur - bóg-patron miasta Aszur i państwa asyryjskiego

Kultura i sztuka

Pismo klinowe na glinianych tabliczkach wprowadzone przez Sumerów pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. Eposy:
- Gilgamesz
- Enuma Elisz ("Gdy w górze niebo")
- Zejście Isztar do świata podziemnego
- Dialog między panem a sługą
- Dialog o ludzkiej nędzy

Historia odkryć

Pierwsze badania archeologiczne na terenie Mezopotami przeprowadził na początku XIX w. przedstawiciel angielskiej Kampanii Wschodnioindyjskiej w Bagdadzie Claudius James Rich, który badał pozostałości Babilonu. W latach 40. XIX wieku do Mosulu przybył francuski konsul Paul Emil Botta i rozpoczął badania w Chorsabadzie, gdzie odnalazł pierwsze tabliczki pokryte pismem klinowym. Odkryte przez Bottę asyryjskie płaskorzeźby przesłano do Paryża. W 1845 badania w Nimrud rozpoczyna Austen Henry Layard, skąd znaleziska trafiają do Londynu. W latach 50. XIX w. badania w Chorsabadzie prowadził Victor Place. Prace archeologiczne w Nimrud i Niniwie kontynuuje asystent Layarda, Hormuzd Rassam. W 1877 Rassam otrzymuje pozwolenie na odkopanie wszystkich stanowisk os Zatoki Perskiej do Wyżyny Anatolijskiej. Efektem tych badań było odkrycie pałacu w Niniwie i Wrót z Balawat wykonanych na rozkaz Salmanasara III. Ważnego odkrycia dokonał Henry Rawlinson, który w Behistun skopiował trójjęzyczną (staroperski, babiloński i elamicki) inskrypcję Dariusza I. Badania Georga Grotefenda, Rowlinsona, Jules Opperta i Edwarda Hincksa pozwoliły na odczytanie pisma klinowego. Badania archeologiczne weszły w nową erę i oparte zostały na bardziej naukowych metodach. Niemieckie ekspedycje kopały w Tell Halaf i Uruk, amerykańskie w Nipurze, brytyjskie w Niniwie Przez dwadzieścia lat angielski archeolog Leonard Woolley badał królewskie cmentarzysko i Ur, najstarsze miasto świata. André Parrot odkrył miasto Mari. W latach 1946 - 1949 badane było przez irackich uczonych, min. Faud Safara - Eridu i Hatra. Niemiecka ekspedycja od 1954 prowadziła pod kierunkiem H.J.Lanzena i następnie J.Schmidta, dalsze prace wykopaliskowe w Uruk. W latach siedemdziesiątych zbadano wiele stanowisk, którym groziła zagłada w wyniku budowy tam na Eufracie i Tygrysie. Od 1974 do wojen w Iraku badania wykopaliskowe w Nimrud prowadziła polska ekspedycja pod kierunkiem Janusza Meuszyńskiego. Wojna w zatoce przerwała działalność archeologów w Iraku. Większe miasta: Akad, Aszur, Babilon, Niniwa, Ur, Uruk, Kisz, Lagasz, Nippur, Mari, Dur-Szarrukin, Larsa, Sippar, Harran, Isin Zobacz też: Kodeks Hammurabiego, historia, Dżemdet Nasr, sztuka starożytnej Mezopotamii. Kategoria:Mezopotamia ko:메소포타미아 ja:メソポタミア th:เมโสโปเตเมีย

Sumerowie

Sumerowie to lud niewiadomego pochodzenia, który pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. stworzył wysoko rozwiniętą cywilizację w dolnej Mezopotamii (Sumer). Według najnowszych badań ( m.in. polski orientalista Jan Braun ) Sumerowie przybyli z Tybetu oraz z Indii Północnych. Po 2000 roku p.n.e. zostali wchłonięci przez ludność należącą do grupy semickiej. Sumerowie stworzyli kulturę, która najsilniej oddziaływała na terytorium całego dzisiejszego Iraku, północnej Syrii, południowo-wschodniej Turcji i południowo-zachodniego Iranu. Prowadzili oni osiadły tryb życia, zajmując się uprawą ziemi, hodowlą bydła, rybołówstwem, handlem i rzemiosłem. Zorganizowani byli w strukturach rodowych i plemiennych. Utworzyli pierwsze miasta-państwa, między innymi Eridu, Uruk i Ur. Inne ważne ośrodki miejskie Sumerów to : Adab, Larsa, Umma, Sippar, Lagasz, Szurupak, Kisz. Zamieszkiwali w nich głównie rolnicy, uprawiający okoliczne tereny, ale także rzemieślnicy, parający się garncarstwem, budownictwem, tkactwem, odlewnictwem brązu, oraz kupcy, którzy prowadzili wymianę towarów z Syrią, Palestyną, Egiptem, a nawet drogą morską z mieszkańcami doliny Indusu. Społeczeństwa państw sumeryjskich miały strukturę klasową, władzę w nich sprawował król-kapłan, zaś na dole drabiny społecznej znajdowali się niewolnicy. Zatrudniano ich głównie do budowy kanałów nawadniających i regulacji często wylewających rzek. Wierzenia Sumerów oparte były na kulcie sił przyrody i bóstw astralnych, a władcy sumeryjskich państw opierali się na radach astrologów i wróżbitów, bez których nie podejmowali poważniejszych decyzji. Panteon Sumerów był bardzo rozległy, a jego wpływy odcisnęły się na wierzeniach ludów na terenie Mezopotamii przez najbliższe tysiąclecia. Do najważniejszych bóstw sumeryjskich należeli:
- An - bóg nieba, władca wszechświata;
- Ea - władca świata podziemnego;
- Enlil - syn Ana lub Enkiego, władca powietrza;
- Enki - syn Ana, bóg podziemnego oceanu, patron magii, mądrości i rzemiosła;
- Sin - bóg księżyca;
- Anat - bóg wojny;
- Dumuzi - bóg pasterzy i podziemia, mąż Inany;
- Inana - bogini miłości i walki, określana mianem Królowej Niebios, najważniejsza bogini sumeryjska Być może to właśnie Sumerowie wynaleźli pismo klinowe złożone ze znaków, odciskanych w miękkiej glinie rylcem lub trzciną o trójkątnym przekroju. Jednakże w obliczu odkryć najnowszych zabytków pisma klinowego w Niniwie i na obszarach Iranu, kwestia wynalezienia tego pisma przez Sumerów została podważona, ale nie wykluczona. Sumerowie zaczęli też stosować matematykę, wprowadzając między innymi sześćdziesiętny system pomiaru czasu - 24 godziny, 60 minut, 60 sekund i 360 stopni w okręgu. Sumerowie stworzyli tez poemat o Gilgameszu - najstarszy epos, dzieło wierszowane. Ostatecznie powstał mniej więcej 2300-2200 lat p.n.e. Opiewa dzieje bohatera - króla Gilgamesza, władcy miasta Uruk nad Eufratem. Gilgamesz jest bogiem w dwóch trzecich, a w jednej trzeciej człowiekiem - nie ma równych jego nadludzkiej sile - co denerwuje bogów. Wysyłają przeciw Gilgameszowi człowieka ulepionego z gliny - Enkidu. Ale wrogowie Gilgamesz i Enkidu zostają przyjaciółmi i ramię w ramię dokonują wielkich bohaterskich czynów. Gilgamesz będzie też za wszelką cenę próbował zdobyć dla Enkidu dar nieśmiertelności - wszak Enkidu jest tylko zwykłym człowiekiem. Bohater powędruje nawet do krainy zmarłych, by przynieść przyjacielowi na nieśmiertelność. Nie udało się to jednakże Gilgameszowi - ani nikomu innemu po dzisiejszy dzień.Enkidu - tylko człowiek - zmarł... Zobacz też: Mitologia sumeryjska, sztuka sumeryjska i akadyjska. Kategoria:Mezopotamia Kategoria:Archeologia ko:수메르 ja:シュメール

Bliski Wschód

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) - nazwa stosowana dla określenia obszaru geograficznego leżącego na styku trzech kontynentów Europy, Azji i Afryki.

Geografia

Obejmuje on państwa położone w południowo-zachodniej Azji i północno-wschodniej Afryce. Najczęściej do krajów Bliskiego Wschodu zalicza się: Arabię Saudyjską, Bahrajn, Cypr, Irak, Iran, Izrael z Autonomią Palestyńską, Jemen, Jordanię, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syrię, Turcję, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Egipt i Sudan. W sumie zajmują one powierzchnię ok. 9,7 mln km² z liczbą ludnością przekraczającą 300 mln mieszkańców (1995).

Historia

Region ten jest kolebką wielkich cywilizacji starożytnych (Mezopotamia, starożytny Egipt) oraz trzech wielkich religii monteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Przez wiele wieków było to centrum starożytnego świata.

Uwarunkowania polityczne

Współcześnie pod względem kulturowym zdecydowaną większość stanowi ludność arabskojęzyczna wyznająca islam (oprócz Arabów również Turcy) - zobacz: cywilizacja arabska. Region ten był i nadal jest niestabilny pod względem politycznym, by wymienić tylko konflikt palestyński i związane z nim wojny izraelsko-arabskie, wojnę iracko-irańską czy wojnę w Zatoce Perskiej.

Gospodarka

Bliski Wschód jest bardzo ważnym regionem gospodarczym, gdzie koncentruje się znaczna część światowego wydobycia ropy naftowej. Ponadto krzyżują się tu ważne międzynarodowe linie komunikacji lotniczej i morskiej (Kanał Sueski).

Pozostałe informacje

Określenia Bliski, Środkowy i Daleki Wschód to typowy przykład nazwy etnocentrycznej, a w tym wypadku europocentrycznej, czyli z punktu widzenia Europejczyków. Nazwa "Bliski Wschód" oznaczała południowo-zachodnią Azję. Kategoria:Regiony świata Kategoria:Azja Kategoria:Afryka ja:中東 simple:Middle East zh-cn:中东地区

Eridu

Eridu miasto w Mezopotamii. Pierwsze ślady osadnictwa pochodzą z V tysiąclecia p.n.e. Ośrodek kultu boga Enki. Obecnie znajduje się na terenie Iraku. Sumerowie uznawali je za najstarsze miasto świata. Kategoria:Mezopotamia

Lagasz

Lagasz to sumeryjskie miasto-państwo w południowej Mezopotamii (obecnie Tallu w Iraku). Zostało zasiedlone około 4 tysiące lat p.n.e. W drugiej połowie trzeciego tysiąclecia p.n.e. był to ważny ośrodek polityczny i kulturalny Sumerów. Po upadku, miasto-państwo odrodziło się za rządów Gudei (2144-2124 p.n.e), później utraciło jednak znaczenie. W latach 1877-1933 prowadzono w nim (z przerwami) wykopaliska. W ruinach miasta odkryto liczne tabliczki z pismem sumeryjskim, pieczęcie cylindryczne, słynną srebrną wazę Entemeny, rzeźby statuaryczne i reliefy (np. Stela Sępów). Kategoria:Mezopotamia

Umma

Umma - miasto-państwo w starożytnej Mezopotamii. Jego władca, Lugalzagesi, ok. 2350 r. p.n.e. zjednoczył na 16 lat Sumer i Akad, a następnie państwo to podbił Sargon Wielki. Kategoria:Mezopotamia ja:ウンマ

Kisz

Kisz - prastare miasto sumero-akadzkie, nad Eufratem, 13 km na wschód od Babilonu, obecnie znane jako Tell al Uhaimar (Czerwony Pagórek), niewątpliwie jedno z najstarszych miast świata. Wykopaliska, rozpoczęte w latach 1911—1912 przez Francuzów, prowadzone są od roku 1921 wspólnie przez Field Museum w Chicago i uniwersytet oxfordzki. Obszar badań był olbrzymi. Na zachodnim brzegu Eufratu znajdowała się twierdza i wielka świątynia, na wschodnim brzegu pałac królewski, opuszczony około roku 3000 p.n.e., wielka świątynia z wieżą 75 m wysokości i dzielnica mieszkalna z wielkim parkiem. Miasto było jednym z najważniejszych ośrodków cywilizacji i religji sumeryjskiej. W czasach nowobabilońskich było niejako przedmieściem Babilonu, otoczone potężnymi obronnymi murami. Kategoria:Mezopotamia

Tygrys (rzeka)

Tygrys (arab. دجلة, Nahr Dijlah) to obok Eufratu jedna z dwu największych rzek Mezopotamii. Wypływa z gór Taurusu Wschodniego położonych w Turcji, i przepływa przez Irak w dolnym biegu łącząc się z Eufratem w okolicach Al Qurnah i formując rzekę Shatt al-Arab, która wpada do Zatoki Perskiej. Długość Tygrysu wynosi 1950 km, a powierzchnia dorzecza 375 tys. km². Na zachodnim brzegu Tygrysu leży stolica Iraku, Bagdad. Najważniejsze dopływy to Duży Zab, Mały Zab, Dijala (wszystkie lewostronne). Normalnie żeglowny jest od Bagdadu, a w trakcie wysokiego stanu wód nawet od Mosulu położonego w północnym Iraku. Tygrys jest szybszy i głębszy, i skłonny do gwałtowniejszych wylewów w okresie wiosny, od lutego do maja, gdy w górach topnieją śniegi, a także na jesieni. Wykopaliska świadczą o tym, że rzeki wylewały już w starożytności. Żyzność dolin Tygrysu i Eufratu sprawiła, że stały się one kolebką cywilizacji. Ludność nauczyła się sztuki irygacji, a żeglowność miała znaczenie dla rozwoju handlu, państwowości i religii. Wokół Tygrysu usytuowane są takie krainy historyczne jak Asyria, Akad, Elam, Sumer. Wzdłuż rzeki odkryto takie starożytne miasta jak: Maltai, Niniwa, Kalchu, Aszur, Samarra. Zbudowany w latach 50. zbiornik retencyjny pozwolił ograniczyć niebezpieczeństwa związane w wylewami.

Tygrys w religiach i mitologiach

Stary Testament wspomina o Tygrysie, jako o jednej z czterech rzek Edenu (I Mojż. 2,14), występuje tam pod imieniem Chiddekel (nazwa rzeki w języku asyryjskim??). Pozostałe to Piszon, Gichon, Eufrat. Kategoria:Rzeki Azji ja:チグリス川

Eufrat

Eufrat (Firat, arab. الفرات, Nahr al-Furat) to obok Tygrysu jedna z dwu największych rzek Mezopotamii. Nazwa 'Eufrat' ma korzenie w języku akadyjskim, w którym określano ją mianem 'Purattu', w perskiej wersji 'Uprattu', co oznaczało "dobro", a z kolei z perskiej formy pochodzi nazwa grecka 'Eufrates'. Eufrat powstaje w górach wschodniej Turcji w wyniku połączenia Eufratu Zachodniego zwanego też Karasem, Firatem lub po prostu Eufratem, z Eufratem Wschodnim zwanego Muratem mającego źródła prawie u samych stóp Araratu. Obie odnogi łączą się w okoliach zapory wodnej w Kebanie. Eufrat przepływa przez Turcję, Syrię i Irak w dolnym biegu w okolicach Al Qurnah łącząc się z Tygrysem i formując rzekę Shatt al-Arab, która wpada do Zatoki Perskiej. Długość Eufratu liczona wzdłuż dłuższej z odnóg (Eufrat Wschodni) wynosi 2700 km, a powierzchnia dorzecza 673 tys. km². Najważniejsze dopływy to Balikh, Khabur (oba lewostronne). Wylewa w okresie wiosny, gdy w górach topnieją śniegi, jednak słabiej niż Tygrys. Wykopaliska świadczą o tym, że rzeki wylewały już w starożytności. Żyzność dolin Tygrysu i Eufratu sprawiła, że stały się one kolebką cywilizacji. Ludność nauczyła się sztuki irygacji, a żeglowność miała znaczenie dla rozwoju handlu, państwowości i religii. Wokół Eufratu usytuowane są takie krainy historyczne jak Urartu, kraina Hajów, Mitanni, Akad i Sumer. Wzdłuż rzeki znajdowały się takie wielkie ośrodki jak: Karkemisz, Mari, Babilon, Borsippa, Nippur, Uruk, Ur, Eridu.

Eufrat w religiach i mitologiach

Wzmianki o rzece Eufrat można znaleźć w Biblii. Jest jedną z rzek wypływających z Edenu (I Mojż. 2,14). Pozostałe to Piszon, Gichon, Chiddekel (czyli Tygrys). Eufrat obecny jest także w Księdze Objawienia (Obj. 16,12), jako rzeka, która wysycha w trakcie przygotowań do Armageddonu. Kategoria:Rzeki Azji Kategoria:Geografia historyczna starożytności a most nad Eufratem? ja:ユーフラテス川

Dżemdet Nasr

Dżemdet Nasr (Dżamdat Nasr) to miasto w Iraku, leżące 75 kilometrów na południe od Bagdadu. Znajdują się w nim ruiny starożytnego miasta, które naukowcy najczęściej identyfikują jako Kidnun. Odkryto w nim ruiny dużej budowli na planie prostokąta (świątynia lub pałac) oraz pozostałości osiedla z okresu predynastycznego (poprzedzającego okres wczesnych dynastii sumeryjskich) Nazwą Dżemdet Nasr określa się ostatnią fazę (około 3100–2900 p.n.e.) epoki predynastycznej w Mezopotamii (wczesna epoka brązu). Najbardziej charakterystyczną cechą kultury Dżemdet Nasr jest ceramika malowana na czarno i czerwono we wzory geometryczne (zwana ceramiką Dżemdet Nasr). Pojawiły się też wtedy reliefowe naczynia kamienne oraz naczynia metalowe i rzeźby figuralne. Stosowano już wtedy dość powszechnie tak charakterystyczne dla Mezopotamii rzeźbione pieczęcie cylindryczne. Odkryto również pochodzące z tego okresu tabliczki z sumeryjskim pismem obrazkowym, będące głównie tekstami ekonomicznymi. Suchy klimat, który nastał pod koniec czwartego tysiąclecia p.n.e. wymusił na mieszkańcach południowej Mezopotamii masowe stosowanie irygacji. Spowodowało to wzrost liczby ludności oraz zwiększenie specjalizacji w rzemiośle (zastosowanie irygacji dawało lepsze plony, co zwalniało część społeczeństwa z pracy na roli). Wzrost produkcji zaowocował zwiększonym dobrobytem i niespotykanym wcześniej rozwojem handlu lądowego i morskiego. Przybyło w tym czasie miast, a ich charakterystycznym elementem stała się świątynia umieszczana na sztucznym wzniesieniu. Opanowanie produkcji brązu umożliwiło wytwarzanie nowych broni, co pociągnęło za sobą rozwój fortyfikacji wokół miast i niektórych wsi. Kultura Dżemdet Nasr była bezpośrednim poprzednikiem cywilizacji sumeryjskiej. Okres ten jest uznawany za koniec prehistorii i początek historii. Kategoria:Archeologia Kategoria:Mezopotamia

Armia

1. Określenie ogółu sił zbrojnych danego państwa. Armia może być:
- z poboru - bazująca na powszechnym obowiązku odbywania służby wojskowej przez obywateli, głównie mężczyzn (w Izraelu również kobiety są objęte poborem);
- zawodowa - żołnierze dobrowolnie zgadzają się na służbę na określony okres czasu w zamian za wynagrodzenie. Takie rozwiązanie stosują m.in. Wielka Brytania, Francja, USA;
- ochotnicza;
- najemna. Armie utrzymywane są w celu realizowania polityki międzynarodowej - w szczególności przeciwdziałania zagrożeniu oraz wywierania presji na zewnątrz. 2. W znaczeniu węższym - określenie wojsk lądowych danego państwa, bez lotnictwa i marynarki wojennej (armia w tym znaczeniu może obejmować także lotnictwo wojsk lądowych). 3. Jednostka organizacyjna wojska - związek operacyjny, składający się z kilku dywizji i innych związków taktycznych. Zobacz też: jednostki organizacyjne wojska, Wojsko Polskie. kategoria:wojsko ja:陸軍 simple:Army

Prawo

Definicje prawa

Prawo ze względu na wielość opinii jest pojęciem wyjątkowo trudnym do zdefiniowania. Dla potrzeb encyklopedii przedstawiamy kilka głównych koncepcji pojęcia prawa. W spojrzeniu pozytywistycznym prawo jawi się jako zespół norm prawnych regulujących stosunki społeczne. Koncepcje prawno naturalne podkreślają służebną rolę prawa stanowionego przez państwo w stosunku do prawa naturalnego. Istnieją również koncepcje podkreślające realny wymiar prawa. Ich zwolennicy twierdzą, że prawo nie jest tym co zapisane w tekstach prawnych, ale jest faktem społecznym. Wedle nich, prawo spisane, które z pewnych względów nie obowiązuje nie może być uznane prawem. Powyższe definicje ujmują prawo w sposób przedmiotowy. Przeciwstawić temu spojrzeniu można prawo w ujęciu podmiotowym, czyli prawo konkretnego podmiotu (np. osoby fizycznej lub osoby prawnej) do określonego zachowania, któremu odpowiada obowiązek nałożony na inny podmiot/podmioty. Przykładem prawa podmiotowego może być przysługujące osobie prawo własności rzeczy, któremu odpowiada obowiązek nienaruszania jego prawa przez wszystkie inne podmioty. Źródłem praw podmiotowych jest prawo w ujęciu przedmiotowym. W dalszej części hasła prawo jest rozumiane w znaczeniu przedmiotowym. Jednakze w akademickich sporach czesto po prostu uwaza sie ze prawo jest niemozliwe do zdefiniowania i uzywa sie definicji w odniesieniu do danej koncepcji.

Gałęzie prawa

Gałąź prawa stanowi podzespół norm prawnych, które ze względu na wybrane kryterium konstytuują względnie spójną całość.

Podział ze względu na metodę regulacji

Jednym z podziałów prawa jest podział na gałęzie przez uwzględnienie metody regulacji.
- Prawo cywilne reguluje relacje między podmiotami prawa w relacji poziomej, czyli żaden z podmiotów pozostającym w stosunku prawnym nie jest władny narzucić swojej woli drugiej stronie. (cywilnoprawna metoda regulacji).
- Prawo pracy reguluje stosunki między pracodawcą a pracownikiem, a także organizacjami pracowników (związki zawodowe) metodą w zasadzie cywilnoprawną, jednak z dużym zakresem norm semiimperatywnych służących wyznaczeniu minimalnego poziomu ochrony pracownika. Zobacz też: Kodeks Pracy.
- Prawo karne jest zbiorem norm mających na celu eliminację zachowań aspołecznych najcięższej wagi poprzez zastosowanie sankcji kary. (karnoprawna metoda regulacji).
- Prawo administracyjne reguluje relacje między podmiotami w stosunku pionowym, tj. wówczas gdy jeden z podmiotów może władczo kształtować sytuację prawną drugiego podmiotu. (administracyjnoprawna metoda regulacji).

Podział ze względu na przedmiot regulacji

Podziału prawa na gałęzie można także dokonać w płaszczyźnie przedmiotu regulacji danego zespołu norm. Jako przykładowe gałęzie wedle tego kryterium można wymienić:
- prawo bankowe,
- prawo budowlane,
- prawo celne,
- prawo energetyczne,
- prawo farmaceutyczne,
- prawo geodezyjne i kartograficzne,
- prawo geologiczne i górnicze,
- prawo konstytucyjne,
- prawo kanoniczne,
- prawo lotnicze,
- prawo międzynarodowe,
- prawo o ruchu drogowym,
- prawo ochrony środowiska,
- prawo autorskie,
- prawo upadłościowe.

Źródła prawa

Prawo wywodzi się z wielu źródeł. Podstawowym i często mylonym podziałem źródeł prawa jest podział na: źródła prawa sensu stricto (z łac. fontes iuris) i źródła poznania prawa (z łac. fontes iuris cognoscendi). Pierwszy termin - źródła prawa oznacza akty normatywne, czy też inaczej akty prawne zawierające przepisy prawa oraz tryb tworzenia takich aktów. Natomiast drugi termin - źródła poznania prawa obejmuje wszelkie materiały służące poznaniu prawa oraz wszelkie formy przekazu o prawie (dokumenty, publikacje, nawet internet). Ze względu na dopuszczalność istnienia różnych źródeł prawa, można wyróżnić w kulturze zachodniej dwa systemy prawne: anglosaski system common law i europejski (kontynentalny) system civil law. Podstawową różnicą między nimi (przynajmniej ze względu na źródła prawa) jest to że system common law dopuszcza tworzenie prawa przez sądy w wyniku precedensowych rozstrzygnięć. Pamiętając o tym, że również w wielu kontynentalnych systemach prawnych wyroki sądów (zwłaszcza najwyższych) mają znaczenie przy późniejszych interpretacjach prawa stanowionego (i mogą zapoczątkować jakąś "linię" orzecznictwa), zwrócić należy uwagę że wyroki sądów w systemach civil law mają jednak o wiele mniejsze znaczenie niż wyroki sądów w systemach common law. Te ostatnie bowiem tworzą prawo, a te pierwsze tylko je interpretują. Fakt, że w systemach typu common law sądy biorą udział w tworzeniu prawa nie oznacza jednak braku wpływu normalnych demokratycznych władz na tworzenie prawa w państwach stosujących ten system. Bowiem obok prawa precedensowego (czyli właśnie common law) egzystuje również tzw. statute law czyli prawo stanowione przez organ przedstawicielski (parlament).

Źródła polskiego prawa

:Zobacz też: polskie prawo Źródła polskiego prawa można podzielić na źródła powszechnie obowiązujące i źródła wewnętrznie obowiązujące. Obowiązująca Konstytucja z 1997 roku do źródeł powszechnie obowiązujących zalicza Konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia oraz akty prawa miejscowego (z zastrzeżeniem że obowiązują one tylko na obszarze działania organów, które je ustanowiły). Nadto źródłami powszechnie obowiązującego prawa są przepisy stanowione przez organizację międzynarodową, jeśli umowa międzynarodowa konstytuująca tę organizację przewiduje taką skuteczność prawną tych przepisów w prawie wewnętrznym. Natomiast jako źródła prawa wewnętrznie obowiązujące Konstytucja wymienia uchwały i zarządzenia Rady Ministrów. Należy przy tym podkreślić, że o ile katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego jest w zasadzie zamknięty i nie może być rozszerzany to katalog źródeł prawa wewnętrznie obowiązującego jest otwarty i istnieją również inne akty prawne wewnętrznie obowiązujące nie wymienione w Konstytucji (okólniki, zalecenia itp.). Kwestią kontrowersyjną jest czy w Polsce do źródeł prawa należy zaliczyć prawo zwyczajowe. Konstytucja nie zalicza prawa zwyczajowego do źródeł prawa. W doktrynie polskiego prawa konstytucyjnego przyjmuje się, że Konstytucja wymienia jedynie katalog źródeł prawa stanowionego i nie wyklucza istnienia obok prawa stanowionego prawa zwyczajowego; prawo to jednak nie może stanowić podstawy decyzji organów państwowych wobec obywateli.

Interpretacja tekstu prawnego

Litera prawa pisanego może być interpretowana w różny sposób, i często prawo de facto zmienia się z czasem, pomimo iż formalnie cały czas ma się do czynienia z tym samym tekstem prawa. Ewolucję taką widać na przykład w przypadku Konstytucji USA, w której wiele zapisów było reinterpretowanych w sposób, który uczynił ich odmiennym od znaczenia jakie miały one w chwili powstania - pomimo iż nie została zmieniona ich treść. Koncepcja dynamicznej (zmieniającej się w czasie) interpretacji prawa znajduje szerokie uznanie w szybko zmieniających się współcześnie realiach.

Nauki o prawie

Nauki dotykające przedmiotu prawa można najogólniej podzielić na ogólne nauki o prawie i szczegółowe nauki o prawie.

Ogólne nauki o prawie

Ogólne nauki o prawie to teoria prawa, filozofia prawa, socjologia prawa, jurysprudencja ogólna, historia prawa

Szczegółowe nauki o prawie

Szczegółowe nauki o prawie zajmują się wybranymi obszarami obowiązującego prawa (nauka prawa karnego, nauka prawa cywilnego). Zajmują się prawem aktualnie obowiązującym wewnętrznie i zewnętrznie. siła nauk dogmatycznych polega na związku z praktyką, zaś słabość na tym, że przedmiot badań czyli prawo ulega ciągłym zmianom. nauki szczegółowe czyli dogmatyka prawa ( dogmat-coś stałego, niepodważalnego) wywodzą się z metody badania prawa, badania tylko tekstu prawnego.

Prawo w płaszczyźnie realnej

Wiele aktów prawnych nie jest w praktyce przestrzegane. Jednak przyzwolenie społeczne na ich łamanie i świadomy i celowy brak reakcji ze strony organów mających prawa te egzekwować sprawia, że można powiedzieć że reguły te nie są prawem obowiązującym w danym społeczeństwie, a ściślej, że zostały uchylone na mocy tzw. desuetudo. Jeżeli brak reakcji organów państwa nie jest świadomy (np. funkcjonariusze publicznie nie wiedzą, że dane zachowanie jest niedozwolone bądź nakazane przez prawo; albo nie podejmują działań nie dlatego, że negatywnie oceniają normę prawną, tylko dlatego, że im się nie chce) mamy do czynienia z "martwym prawem", które obowiązuje, ale po prostu nie jest przestrzegane. Tak ma się to np. z zakazem homoseksualnych stosunków płciowych w niektórych stanach USA czy zakazem rozpowszechniania utworów które są objęte prawami autorskimi które nie są już aktywnie egzekwowane (abandonware). Występuje też sytuacja niewielkiej choć niezerowej egzekwowalności - np. w przypadku zakazu czerpania korzyści majątkowej z cudzej prostytucji czy też wymiany plików objętych prawami autorskimi w sieciach P2P.

Postaci zasłużone dla nauki prawa

Z Polski
- Juliusz Bardach
- Kazimierz Kolańczyk
- Marek Safjan
- Leon Petrażycki
- Bronisław Malinowski
- Henryk Kupiszewski Ze świata
- Arystoteles
- Augustyn
- John Austin
- Jeremy Bentham
- Cyceron
- Grocjusz
- Herbert Hart
- Rudolf von Jhering
- Georg Jellinek
- Immanuel Kant
- Hans Kelsen
- Niccolo Machiavelli
- Karol Marks
- Marsyliusz z Padwy
- Ernst Rabel
- Monteskiusz
- Papinian
- Tomasz z Akwinu
- Eduardo Volterra

Zobacz też

- common law
- glosariusz prawa
- prawo rzymskie
- kultury prawne
- norma prawna
- prawo międzynarodowe
- prawo Unii Europejskiej
- prawo cywilne
- międzynarodowe prawo handlowe
- przegląd zagadnień z zakresu prawa
- historia prawa niemieckiego
- prawo handlowe

Linki

- [http://www.student.lex.pl/index_n.html Serwer Studentów Prawa LEX]
- [http://www.academiaiuris.pl Strona Fundacji Academia Iuris, zajmującej się bezpłatną pomoca prawną dla osób niezamożnych]
- [http://forumprawne.org Dyskusje na tematy prawne oraz bezpłatna pomoc prawna użytkowników forum]
- ja:法 (法学) simple:Law th:กฎหมาย

Sód

Na - Mg
Lit Na K
	250px Układ okresowy

Dane podstawowe

Nazwa, symbol, l.a.
-

Sód, Na, 11

Własności metaliczne

metal alkaliczny

Grupa, okres, blok

1 (IA), 3, s

Gęstość, twardość

968 kg/m³, 0,5

Kolor

srebrzystobiały

Własności atomowe

Masa atomowa

22,989770 u

Promień atomowy (obl.)

180 (190) pm

Promień kowalencyjny

154 pm

Promień van der Waalsa

227 pm

Konfiguracja elektronowa

Ne]3s¹

e^- na poziom energetyczny

2, 8, 1

Stopień utlenienia

Własności kwasowe tlenków

silnie zasadowe

Struktura krystaliczna

regularna
przestrzennie
centrowana

Własności fizyczne

Stan skupienia

stały

Temperatura topnienia

370,87 K
(97,72 °C)

1156 K
(883 °C)

23,78×10^-3 m³/mol

96,96 kJ/mol

2,598 kJ/mol

Ciśnienie pary nasyconej

1,43×10^-5 Pa
(1234 K)

Prędkość dźwięku

3200 m/s
(293,15 K)

Pozostałe dane

Elektroujemność

0,93 (Pauling)
1,01 (Allred)

Ciepło właściwe

1230 J/(kg
- K)

Przewodność właściwa

21×10⁶ S/m

Przewodność cieplna

141 W/(m
- K)

I Potencjał jonizacyjny

495,8 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

4562 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

6910,3 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

9543 kJ/mol

V Potencjał jonizacyjny

13354 kJ/mol

VI Potencjał jonizacyjny

16613 kJ/mol

VII Potencjał jonizacyjny

20117 kJ/mol

VIII Potencjał jonizacyjny

25496 kJ/mol

IX Potencjał jonizacyjny

28932 kJ/mol

X Potencjał jonizacyjny

141362 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r.	s.r.	e.r. MeV	p.r.
²²Na		2,602 lat	w.e.	2,842	²²Ne
²³Na	100%	stabilny izotop z 12 neutronami
²⁴Na		14,97 godz	β^-		²⁴Mg

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu

Sód (Na, łac. natrium) to metal z pierwszej grupy głównej. Jedynym trwałym izotopem jest ²³Na. Występuje w górnych warstwach Ziemi w ilościach 2,30% w postaci jonów Na⁺ w oceanach (główny kation) oraz minerałów - plagioklazów i innych skalenii, saletry chilijskiej. Odkryty w roku 1807 przez angielskiego chemika Sir Humphry Davy'ego przez elektrolizę sody kaustycznej. Ważne związki sodu to tlenek sodu, wodorotlenek sodu, będący bardzo silną zasadą oraz wiele soli. Mydło jest solą sodową pewnych kwasów tłuszczowych. Prawie wszystkie sole sodu są rozpuszczalne w wodzie. Kationy sodu są głównym kationem zewnątrzkomórkowym i są konieczne do utrzymania potencjału czynnościowego błon komórkowych.
Sód odgrywa pewną rolę w patogenezie nadciśnienia i niewydolności krążenia. Kationy Na⁺ należą do V grupy kationów i barwią płomień na intensywny kolor żółty.Kategoria:Pierwiastki_chemiczne Kategoria:Pierwiastki_chemiczne ko:나트륨 ja:ナトリウム simple:Sodium th:โซเดียม

Korupcja

Korupcja (łac. corruptio - zepsucie) - nadużycie stanowiska publicznego w celu uzyskania prywatnych korzyści. Korupcja może w praktyce powstawać niezależnie od formy rządów. Poziom korupcji może być bardzo różny, od drobnych przypadków wykorzystania wpływu lub faworyzowania w celu wyświadczenia lub oddania przysługi, przez zinstytucjonalizowane łapówkarstwo aż do skrajnej postaci - kleptokracji (rządów złodziej), gdzie porzucone zostają nawet zewnętrzne pozory uczciwości. Z korupcją można się spotkać zarówno w biurach polityków jak i urzędników. Często związana jest ona z handlem narkotykami, prostytucją, praniem pieniędzy, ale się do nich nie ogranicza. Żeby zrozumieć problem i znaleźć skuteczne środki zaradcze konieczne jest w trakcie analizy rozdzielenie przestępczości i korupcji.

Warunki sprzyjające korupcji

- Skupienie mocy podejmowania decyzji, reżimy niedemokratyczne
- Brak przejrzystości w podejmowaniu decyzji przez rząd
- Zaangażowanie dużej ilości pieniędzy publicznych w jakiś projekt
- Zamknięte kliki dbające o własne interesy, sieci kolesiowskie ("old-boy" networks)
- Mały nacisk na zachowanie procedur prawnych
- Źle opłacani urzędnicy państwowi
- Apatyczny i niezainteresowany lub bezkrytyczny i łatwo dający się prowadzić demos, niewystarczająco zaangażowany w monitorowanie sfery działań politycznych
- Zbyt słabe więzy społeczne
- Zbyt duża władza w rękach urzędników
- Mała wolność wypowiedzi i mała wolność mediów

Negatywne skutki

Demokracja

Korupcja stanowi poważne zagrożenie dla rozwoju. W dziedzinie polityki, podkopuje demokrację i dobre zarządzanie przez naruszanie procesów formalnych. Korupcja w czasie wyborów i w ciałach ustawodawczych skutkuje nierówną dystrybucją dóbr i usług. Bardziej ogólnie, na skutek korupcji zmniejsza się zdolność instytucji do wykonywania procedur, wypompowane zostają zasoby a urzędnicy są zatrudniani i awansują bez uwzględniania ich sprawności. Jednocześnie korupcja narusza takie wartości demokratyczne jak zaufanie i tolerancja.

Ekonomia

Korupcja podkopuje również rozwój ekonomiczny, generując poważne wypaczenia i niesprawność. Dla przedsiębiorców prywatnych, korupcja zwiększa koszty prowadzenia działalności, dodając same pozaprawne opłaty, koszty prowadzenia negocjacji z urzędnikami, ryzyko złamania uzgodnień i ryzyko wykrycia. Chociaż niektórzy utrzymują, że korupcja zmniejsza koszty przez redukcję biurokracji, to ogólnie w coraz większym stopniu przyjmuje się, że dostępność łapówek nakłania urzędników do wymyślania nowych zasad i opóźnień. Poza zwiększaniem kosztów, korupcja wprowadza nierówne zasady, chroniąc firmy mające powiązania przed konkurencją i pośrednio promując firmy mało efektywne. Korupcja wykoślawia również sektor publiczny, przenosząc inwestycje publiczne do projektów oferujących więcej łapówek. Urzędnicy mogą zwiększać techniczną złożoność projektów publicznych, żeby ukryć takie układy, w ten sposób jeszcze głębiej zakłócając przebieg inwestycji. Korupcja osłabia też zgodność z wymaganiami konstrukcyjnymi, ochrony środowiska itp, obniża jakość usług państwowych i infrastruktury oraz zwiększa ciężar budżetu.

Dobrobyt narodowy

Korupcja ma znaczący ujemny wpływ na poziom życia obywateli. Rządy mają wtedy tendencje do stosowania zasad, które faworyzują dających łapówki, a nie ogół. Inny przykład to konstruowanie praw chroniących wielkie korporacje, a jednocześnie krzywdzących drobne przedsiębiorstwa. Politycy promujący w ten sposób przedsiębiorczość, oddają po prostu przysługi korporacjom, które miały duży wkład w ich kampanie wyborcze.

Rodzaje nadużyć

W ramach korupcji zawierają się zarówno nadużycia popełniane przez urzędników państwowych jak defraudacja czy nepotyzm, jak i nadużycia wiążące osoby prywatne z urzędnikami: przekupstwo, wymuszenie, płatna protekcja lub oszustwo.

Przekupstwo: dający i biorący

W tym przypadku potrzebne są dwie strony, ta która oferuje łapówkę i ta, która ją przyjmuje. W niektórych krajach tradycja korupcyjna rozciąga się na wszystkie aspekty życia publicznego, czyniąc prowadzenie przedsiębiorstwa praktycznie niemożliwym bez wręczania łapówek. Kraje w których najczęściej występuje dawanie łapówek nie są ogólnie tymi samymi w których najpowszechniejsze jest branie łapówek. Według badania Transparency International (Wskaźnik Percepcji Korupcji, Corruption Perceptions Index, CPI), przeprowadzonego w 2004 roku w 146 państwach, jako najmniej łapówkarskie (najbardziej "przezroczyste") postrzegane są: :1) Finlandia, 2) Nowa Zelandia, 3) Dania, 4) Islandia, 5) Singapur, 6) Szwecja, 7) Szwajcaria, 8) Norwegia, 9) Australia, 10) Holandia. Polska zajęła 67 lokatę, ex aequo z Chorwacją, Peru i Sri Lanką. Sąsiedzi Polski zajęli lokaty: Niemcy 15., Czechy 51., Słowacja 57., Ukraina 122., Białoruś 74., Litwa 44., Rosja 90. Według tego samego badania, za najbardziej skorumpowane uważane są: :1) Haiti, 2) Bangladesz, 3) Nigeria, 4) Birma, 5) Czad, 6) Paragwaj, 7) Azerbejdżan, 8) Turkmenistan, 9) Tadżykistan, 10) Indonezja. Jednak wartość tych badań jest kwestionowana, ponieważ dotyczy subiektywnych odczuć badanych osób.

Wsparcie kampanii wyborczej

Politycy często znajdują się w sytuacjach korupcjogennych, ze względu na konieczność uzyskania pieniędzy na swoje kampanie. Często sprawiają wówczas wrażenie, że działają na rzecz organizacji, które ich wspierały, co budzi głosy o korupcji. Wspierający polityków utrzymuja, że zbieżność jest czysto przypadkowa. Cynicy zastanawiają się, dlaczego te organizacje w ogóle wspierają polityków, jeśli nic za swoje pieniądze nie uzyskują. W Stanach Zjednoczonych firmy, szczególnie te największe, często wspierają wszystkie duże partie, jednak większość z nich faworyzuje jedną. Z powodu implikacji finansowego wspierania polityków przez korporacje, takich jak postrzeganie tego jako kupowanie głosów wybranych urzędników, pewne kraje, na przykład Francja, całkowicie zabraniają takich praktyk. Francja nakłada również ograniczenie na maksymalną wartość kampanii wyborczej, żeby zmniejszyć możliwość obchodzenia zakazów. Kandydaci, którzy przekroczą te limity lub przygotują nieprawdziwe sprawozdania z wydatków, ryzykują przegranie wyborów lub całkowity zakaz udziału w przyszłych wyborach. Dodatkowo państwo przyznaje fundusze partiom w zależności od ich wyników w wyborach.

Zewnętrzne linki

- [http://www.transparency.org Witryna Transparency International]
- [http://www.transparency.org/cpi/2004/dnld/media_pack_en.pdf Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004]
- [http://www.transparency.pl Witryna Transparency International Polska] Kategoria:Gospodarka narodowa Kategoria:Prawo ms:Korupsi ja:汚職

Kisz

XXV wiek p.n.e.

ja:紀元前25世紀

XXV WIEK P.N.E.

X