:: wikimiki.org ::

Sztuka Prehistoryczna

Sztuka prehistoryczna

Sztuka prehistoryczna – trudno jest oddzielić poszczególne zagadnienia związane ze sztuką tych najstarszych dziejów ludzkości. Jedynym "zapisem" mówiącym nam o dokonaniach człowieka są znaleziska archeologiczne pochodzące z tamtych czasów. Jest to jednak wiedza dość wyrywkowa, nadal dokonywane są odkrycia, które mogą obraz uzupełnić ale także nieco zmienić. Wystarczy wspomnieć, że słynne znaleziska w jaskiniach w Salève i Chaffaund we Francji, Thayngen w Szwajcarii, Altamira w Hiszpanii zostały odkryte dopiero w XIX w. Jaskinię Lascaux we Francji odkryto w 1940 roku. Jest to czas "odkrycia" sztuki związanej z pradziejami. Najstarsze malowidła związane są z przedstawieniami zoomorficznymi. Nieznane są przyczyny powstania tych malowideł. Są teorie wiążące je z obrzędami magicznymi, rytuałami błagalnymi lub destrukcyjnymi. Oprócz wyobrażeń zwierząt odnalezione zostały figurki przedstawiające postać kobiety. Badaczy zastanawia różnica poziomu w artystycznym pokazaniu sylwetki zwierząt i człowieka. O ile zwierzęta rysowane są w sposób naturalistyczny to postacie kobiet mają wygląd mocno przerysowany. Wraz z nastaniem osiadłego trybu życia, poznaniem nowych materiałów (ceramiki, miedzi, brązu a później żelaza), zmieniają się motywy zdobnicze spotykane w zachowanych zabytkach kultury. Pojawiają się abstrakcyjne układy linii, plam. Z tego typu dekoracjami związane są motywy falistej wstęgi opasującej naczynia, koncentryczne koła, linie łamane, ząbkowania występujące na przemian z powierzchniami gładkimi. Okres narodzin architektury wiąże się z przekształceniem gospodarki zbieracko-rybacko-łowieckiej w gospodarkę związaną z uprawą roślin i hodowlą zwierząt, przyjmowany jest wraz z pojawieniem się budowli związanych z pochówkiem (one, jako najstarsze przetrwały do naszych czasów). Najdawniejsze, znane obecnie znaleziska to głowa człowieka znaleziona w jaskini Grimaldi chroniona dwoma pionowymi kamieniami i spoczywającymi na nich głazami. Kolejne to kurhany pochodzące nawet sprzed siedmiu tysięcy lat, tolos z ok. 3270 p.n.e. wyspy Carn i z ok. 3215 p.n.e. w wyspy Borno. W trzecim tysiącleciu pojawiają się na terenach Europy Zachodniej dolmeny i menhiry, których wiele znalezisk pochodzi z drugiego tysiąclecia p.n.e. Ciekawym odkryciem jest także miejsce pochówku w jaskini Menga w Altequera w Hiszpanii – strop jaskini podparty jest potężnymi filarami. Komorę grobową długości 25 m, szerokości 6,5 m i wysokości 3,3 m tworzy 8 płyt kamiennych. Najbardziej znanym zabytkiem okresu budowli megalitycznych jest Stonehenge w Anglii.

Sztuka pradziejowa na terenach Polski

Najstarsze ślady działalności człowieka pochodzą z okresu paleolitu. Są to narzędzia wykonane z krzemienia znalezione w Grocie Nietoperzowej w Jerzmanowicach, wyroby kościane zdobione geometrycznym wzorem z Jaskini Maszyckiej koło Krakowa. W północnej Polsce znaleziono wyroby z kości renifera, figurki bursztynowe. W połowie piątego tysiąclecia ziemie znalazły się pod oddziaływaniem kultury ceramiki wstęgowej, a tysiąc lat później wykształciła się kultura pucharów lejkowatych. Te znaleziska uważane są za rodzime dla kultur Niżu Europejskiego. W kopalni w Krzemionkach Opatowskich wydobywany jest w tym czasie pasiasty krzemień. Z niego wytwarzane są przedmioty ozdobne. W okresie młodszego neolitu (2600-1800 p.n.e.) kultury ceramiczne zmieniają się znacznie szybciej. Z tego okresu pochodzą znaleziska amfor kulistych, ceramiki sznurowej (za najpiękniejsze uważane są znaleziska odkryte w miejscowości Złota k. Sandomierza). Ceramice towarzyszą znaleziska ozdób wykonanych z bursztynu. W epoce brązu wykształciła się kultura łużycka, uważana przez badaczy za kulturę prasłowiańską. Z tego okresu pochodzą ozdoby i narzędzia z brązu, wyroby ceramiczne w postaci naczyń zdobionych ornamentem figuralnym przedstawiającym sceny kultowe, figurki zwierząt, ptaków, ludzi. Pod koniec epoki brązu powstały na ziemiach polskich duże osady obronne. Koncentracja osadnictwa tego typu miała miejsce w okresie halsztackim (700-400 p.n.e.) epoki żelaza. Z tego okresu pochodzi najlepiej zachowana w Europie osada w Biskupinie. U schyłku okresu halsztackiego, wykształciła się kultura zwana wschodniopomorską. Wyróżniała się obrzędami grzebalnymi, w których stosowano urny twarzowe i domkowe, podobne do znalezionych w Eturii. Upadek kultury łużyckiej nastąpił na przełomie V i IV w. p.n.e. Do Polski napłynęła ludność związana z kulturą tracką i celtycką. Z Celtami wiązane są znaleziska monumentalnych rzeźb kamiennych w rejonie góry Ślęża na Śląsku. Z szlakiem bursztynowym związany jest okres wpływów rzymskich. Rodzima sztuka trwała w zdobnictwie ceramiki. Odrębność kulturowa zaczęła się kształtować w VI-X w. Z tego okresu pochodzą grody obronne, rzeźby z drewna i kamienia o przeznaczeniu kultowym.

Chronologia sztuki pradziejowej

Paleolit
Przybliżone daty	Kultura	Artefakty
35000 – 30000 p.n.e.	szatelperońska	pojawiły się pierwsze ozdoby, rytmiczne nacięcia na kości i kamieniu
30000 – 25000 p.n.e.	oryniackie (perigordzka)	pierwsze ryty na płytkach kamiennych i rysunki sylwetek zwierzęcych i kobiecych organów płciowych; (znalezione we Francji: Balcayre, La Ferrassie, Isturits; Niemczech: Vogelherd, Hohlenstein).
26000 – 18000 p.n.e.	graweckie	ryty i rysunki na ścianach jaskiń sylwetek zwierząt, postaci ludzkich, najstarsze figurki kobiet, zwane figurkami Wenus, (pochodzą z jaskiń Pair-non-Pair, Gargas, La Greze, Labatut, Laussel, Isturits, Laugerie-Haute we Francji; Willendorf w Austrii; Dolni Vectonice, Předmosti (Czechy).
18000 – 15000 p.n.e.	solutrejska	ryty i rysunki na kościach, figurki kobiece, reliefy znalezione w Bourdeilles Roc de Sers we Francji, El Castillo w Hiszpanii; oraz najstarsze budowle mieszkalne wykonane przez człowieka na Ukrainie.
15000 – 8000 p.n.e.	magdaleńska (dzielona na trzy okresy: wczeno- środkowo i późnomagdaleński)	rzeźbione i zdobione ornamentem figuralnym przedmioty (laski, miotacze i inne), malarstwo i reliefy na ścianach jaskiń, znalezione w Lascaux, Pech Merle, La Madeleine, Font-de-Gaume, Le Combarelles, Bernifal, Le Portel, Le Trois, Teyjat, Limeuil we Francji, Altamira, El Castillo w Hiszpanii
10000 – 8000 p.n.e.	świderska	groty, harpuny z rogu renifera, kości, zdobione motywami geometrycznymi (znalezione na Pojezierzu Mazurskim)
Mezolit
Przybliżone daty	Kultura	Artefakty
ok. 8000 p.n.e.	kultura azylska	kamienie pokryte schematycznym ornamentem (Mas d'Azil we Francji), sztuka naskalna w Hiszpanii, północnej Afryce, Na Saharze i Afryce południowej.
ok. 8000 p.n.e.	kultura maglemorska	zoomorficzna plastyka bursztynowa, rzeźbione kościane berła (Pomorze, Dania)
Neolit
Przybliżone daty	Kultura	Artefakty
w zależności od położenia geograficznego od 9000 – 4500 p.n.e.	początek rozwoju kultur charakterystycznych dla starożytności w różnych rejonach świata	rysunki naskalne w północnej Skandynawii, w rejonie jeziora Onega i nad Morzem Białym; malowana i zdobiona ornamentami ceramika, figurki kobiet i zwierząt, przedmioty z kości, bursztynu, miedzi, kamieni półszlachetnych.
3000 – 2000 p.n.e.	Kultury charakterystyczne dla poszczególnych regionów świata	architektura pierwszych osiedli, grobowców, budowli megalitycznych. W Polsce kultura pucharów lejkowatych, kopalnia w Krzemionkach Opatowskich, ceramika sznurowa (zdobiona odciskami sznurka) w Złotej k. Sandomierza.

Literatura

- Sztuka świata , t.1, praca zbiorowa, Wydawnictwo Arkady, 1989. Zobacz też: prehistoria, kultury paleolitu, style architektoniczne. Prehistoryczna, sztuka Kategoria:Prehistoria Prehistoryczna, sztuka

Francja

Francja, Republika Francuska (France, République Française) – państwo położone w Europie Zachodniej, członek założyciel Unii Europejskiej. Graniczy z Hiszpanią, Andorą, Monako, Włochami, Szwajcarią, Niemcami, Luksemburgiem i Belgią.

Ustrój polityczny

Zobacz więcej: Ustrój polityczny Francji
- Prezydenci Francji

Podział administracyjny

Zobacz więcej: Podział administracyjny Francji Francja, jej część metropolitalna dzieli się na 22 regiony i 96 departamentów. Ponadto wyróżnia się departamenty i terytoria zamorskie oraz zamorskie zbiorowości terytorialne. Poniżej przedstawione są jednostki najwyższego szczebla podziału administracyjnego. Więcej informacji na temat jednostek podziału administracyjnego wraz z danymi statystycznymi znajduje się w artykule: Regiony administracyjne i departamenty Francji.

Regiony administracyjne

- Alzacja
- Akwitania
- Burgundia
- Bretania
- Centralny
- Dolna Normandia
- Franche-Comté
- Górna Normandia
- Île-de-France
- Korsyka
- Kraj Loary
- Langwedocja-Roussillon
- Limousin
- Lotaryngia
- Midi-Pyrénées
- Nord-Pas-de-Calais
- Owernia
- Pikardia
- Poitou-Charentes
- Prowansja-Alpy-Wybrzeże Lazurowe
- Rodan-Alpy
- Szampania-Ardeny Obecny podział na departamenty jest kontynuacją podziału administracyjnego sprzed rewolucji francuskiej - do 1790 obecne departamenty nazywane były prowincjami. Po II wojnie światowej okazało się, że jednostki te są zbyt słabe. Dlatego w latach 70. XX wieku stworzono dodatkowy szczebel administracji tzw. regions des programmes, składające się z kilku departamentów. Ich zadaniem jest koordynacja polityki regionalnej. Francja ma rozbudowany system administracji swoich terytoriów zamorskich (DOM-TOM).

Departamenty zamorskie

- Gujana Francuska
- Gwadelupa
- Martynika
- Reunion

Zbiorowości zamorskie

- Majotta
- Polinezja Francuska
- Wallis i Futuna
- Nowa Kaledonia

Pozostałe

- Francuskie Terytoria Południowe
- Saint-Pierre i Miquelon

Geografia

Saint-Pierre i Miquelon
- Całkowita granica lądowa: 2 892,4 km
- w tym z:
- Andorą - 60 km,
- Belgią - 620 km,
- Hiszpanią - 623 km,
- Luksemburgiem - 73 km,
- Monako - 4,4 km,
- Niemcami - 451 km,
- Szwajcarią - 573 km,
- Włochami - 488 km,
- Długość wybrzeża: 3 427 km
- Zobacz: Wybrzeże Lazurowe (Riwiera Francuska), Côte d'Améthyste, Côte d'Argent, Côte de Jade, Côte d'Amour, Côte Sauvage, Côte d'Emeraude, Côte d'Albâtre.
- Najwyższy punkt: Mont Blanc 4 808 m n.p.m.
- Najniższy punkt: delta Rodanu 2 m p.p.m.
- Większe miasta: Paryż, Marsylia, Lyon, Tuluza, Bordeaux, Strasburg, Lille, Nicea
- Język urzędowy: francuski,
- Inne języki w użyciu: bretoński, prowansalski, baskijski, korsykański, flamandzki

Historia

Zobacz więcej: Historia Francji Zobacz też: Francuskie imperium kolonialne

Gospodarka

Zobacz więcej: Gospodarka Francji

Demografia

Zobacz więcej: Demografia Francji Demografia Francji] Demografia Francji]

Język

Językiem urzędowym we Francji jest francuski, posługuje się nim znaczna większość mieszkańców tego kraju, jednak poza nim istnieje wiele języków regionalnych:
- prowansalski - językiem tym (obecnie uważanym za dialekt francuskiego) posługuje się około 2 mln ludzi w południowej Francji ( Prowansja, Delfinat, Langwedocja)
- bretoński - mówi nim zaledwie 1/3 z 1,5 milionowej populacji Bretończyków zamieszkujących płw. Bretoński w zachodniej Francji
- alzacki - dialekt języka niemieckiego, posługują się nim germańscy Alzatczycy zamieszkujący Alzację we wschodniej Francji
- baskijski - mówi nim kilkadziesiąt tysięcy Basków zamieszkujących prowincję Bearn
- kataloński - posługuje się nim kilkadziesiąt tysięcy Katalończyków zamieszkujących prowincję Roussillion w południowej Francji, przy granicy z Hiszpanią
- arabski - posługuje się nim około 3 mln imigrantów z Afryki Północnej, gł. w większych miastach oraz na lazurowym wybrzeżu
- flamandzki - mówi nim kilkadziesiąt tysięcy ludzi pochodzenia niderlandzkiego, zamieszkujących północną Francję (obszar Calais i Artois)

Kultura

Zobacz więcej: Kultura Francji
- Literatura francuska
- Malarstwo francuskie
- Muzyka francuska
- Kino francuskie
- Aktorki francuskie
- Francuska kuchnia

Zobacz też:

- Georges Haussmann
- Gwizjusze
- władcy Francji
- francuskie kolonie w Ameryce Północnej
- zamki nad Loarą

Piłka Nożna

Inne :

! Kategoria:NATO Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej als:Frankreich zh-min-nan:Hoat-kok ko:프랑스 ms:Perancis ja:フランス simple:France th:ประเทศฝรั่งเศส fiu-vro:Prantsusmaa

Altamira

Altamira - jaskinia w górach Kantabryjskich w północnej Hiszpanii, w pobliżu Santillana del Mar. Odkryta w 1879 r. Jej wnętrze pokryte jest wielobarwnymi rysunkami należącymi do kultury magdaleńskiej. Długość jaskini ok. 270 m, wysokość w niektórych odgałęzieniach i komorach: 1-2,6 m. W części głównej jaskini na stropie o pow. ponad 100 m2 odkryto sylwetki zwierząt. Kilkanaście żubrów (bizonów), jelenie, sarny, konie i koziorożce, oraz znaki geometryczne, malowane w trzech kolorach: czerwień czerń i fiolet. Wymiary fryzu to 18,0 m długości i 9,0 m szerokości. Wysokość groty, w której został znaleziony wynosi ok. 2,0 m. Artysta wykorzystał naturalną rzeźbę skalną, jej wybrzuszenia i załamania malując na nich sylwetki bizonów w różnych pozycjach: klęku, skoku, upadku. Całe przedstawione stado bizonów (żubrów) znajduje się w ruchu. Sprawia wrażenie stada zatrzymującego się w pędzie przed postacią dwunastometrowej łani namalowanej na najbardziej oddalonej płaszczyźnie. Głowa łani zwrócona jest w kierunku wejścia do groty. W jaskini obecne są także ryty antropomorficzne oraz odciski i kontury dłoni. Najwcześniejsze rysunki mają ok. 15 000 lat, (co ustalono metodą datowania radiowęglowego). Jest to jedno z największych osiągnięć sztuki paleolitycznej. Badacze chętnie przypisują rysunkom charakter magiczny, ale wydaje się, że bardziej uzasadnione jest traktować je jako wyraz dążenia do poznawania świata: umiejętność odzwierciedlenia rzeczywistości, początek sztuki, nauki, a nawet pisma. Zobacz też: paleolit, prehistoria, sztuka prehistoryczna. Kategoria:Archeologia Altamira Kategoria:Sztuka Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO

Hiszpania

Hiszpania, Królestwo Hiszpanii (hiszp. España, Reino de España; kataloński Regne d'Espanya; bask. Espainiako Erresuma; galisyjski Reino da España) – państwo w południowo-zachodniej Europie, obejmujące większą część Półwyspu Iberyjskiego. Graniczy od północy z Francją i Andorą, od zachodu z Portugalią i od południa z Gibraltarem oraz Marokiem. Członek Unii Europejskiej. Dane statystyczne:
Całkowita granica lądowa: 1 917,8 km
Długość wybrzeża: 4 964 km
Długość granic z sąsiadującymi państwami:
- Andora 63,7 km
- Francja 623 km
- Gibraltar 1,2 km
- Portugalia 1 214 km
- Maroko 15,9 km (Ceuta i Melilla) Najwyższy punkt: Pico de Teide na Wyspach Kanaryjskich 3 718 m n.p.m.
Najniższy punkt: Ocean Atlantycki 0 m

Geografia

Góry

- Pireneje, Góry Betyckie, Góry Kantabryjskie, Góry Kastylijskie, Sierra Morena, Sierra Nevada.

Podział administracyjny

Hiszpania jest podzielona na 17 wspólnot autonomicznych, tzw. Comunidades Autónomas, które cieszą się dużą autonomią (głównie w kwestiach szkolnictwa, podatków, itd.). Oto one:
- Andaluzja (Andalucía)
- Aragonia (Aragón)
- Asturia (Asturias)
- Baleary (Islas Baleares)
- Estremadura (Extremadura)
- Galicia (Galicia)
- Kantabria (Cantabria)
- Kastylia-La Mancha (Castilla La Mancha)
- Kastylia-León (Castilla León)
- Katalonia (Cataluña)
- Kraj Basków (País Vasco)
- La Rioja (La Rioja)
- Madryt (Madrid)
- Murcja (Murcia)
- Nawarra (Navarra)
- Walencja (Valencia)
- Wyspy Kanaryjskie (Islas Canarias) Podział na Comunidades na swoje odbicie historyczne - większość z obecnych "regionów" była kiedyś niezależnymi królestwami. Comunidades dzielą się na prowincje:
- Andalucía (Andaluzja): : Almería, Grenada, Huelva, Jaén, Kadyks, Kordowa (Kordoba), Málaga, Sewilla
- Aragón (Aragonia): : Huesca, Teruel, Saragossa (Zaragoza)
- Asturias (Asturia): : Asturia
- Cantabria (Kantabria): : Kantabria
- Castilla La Mancha (Kastylia La Mancha): : Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara, Toledo
- Castilla León (Kastylia-Leon): : Ávila, Burgos, León, Palencia, Salamanka (Salamanca), Segowia, Soria, Valladolid, Zamora
- Catalunya (Katalonia): : Barcelona, Girona, Lleida, Tarragona
- Estremadura (Estremadura): : Badajoz, Cáceres
- Galicia (Galicja): : La Coruña, Orense, Pontevedra
- Islas Baleares (Baleary): : Islas Baleares
- Islas Canarias (Wyspy Kanaryjskie): : Las Palmas de Gran Canaria, Santa Cruz de Tenerife
- La Rioja (La Rioha): : La Rioja
- Madrid (Madryt): : Madryd
- Murcia (Murcja): : Murcja
- Navarra (Nawarra): : Nawarra
- País Vasco (Kraj Basków): : Álava, Guipúzcoa, Vizcaya

Historia

:główny artykuł: Historia Hiszpanii Począwszy od IX wieku p.n.e. Półwysep Iberyjski był terenem ekspansji licznych ludów i państw (Celtów, Fenicjan, Greków czy też Kartagińczyków. W II wieku p.n.e. na półwyspie pojawili się Rzymianie. W V wieku na tereny obecnej Hiszpanii wdarli się Wizygoci i stworzyli tam własne królestwo. W roku 711 z północnej Afryki na Półwysep Iberyjski przedostały się wojska arabskie pod wodzą Tarika, które błyskawicznie podbiły prawie cały półwysep. Niewielkie królestwa chrześcijańskie na północy rozpoczęły rekonkwistę, która zaowocowała ostatecznym wyparciem Maurów w 1492. Z drobnych państw chrześcijańskich z czasem wyłoniły się dwa silne królestwa: Kastylia i Aragonia. Rozkwit i ekspansja powstałej z połączenia obu tych państw Hiszpanii były przede wszystkim związane z podbojami kolonialnymi w Ameryce i zdobyciem wielkich bogactw. Problemy z następstwem tronu w XVIII wieku doprowadziły do wojny o sukcesję hiszpańską, która w znacznym stopniu osłabiła państwo. Z czasem kurczyły się tereny kolonii i Hiszpania dostała się pod wpływy Francji. Hiszpania stała się powoli biednym prowincjonalnym królestwem. W latach 1936-1939 kraj ogarnęła wojna domowa. W jej wyniku władzę w kraju przejęli nacjonaliści pod wodzą generała Francisco Franco. Po śmierci dyktatora Franco w 1975, władzę przejął wyznaczony przez niego na następcę książę Jan Karol z dynastii Burbonów. Wprowadził on w kraju demokratyczne reformy. W 1982 Hiszpania wstąpiła do NATO, a w 1986 stała się członkiem Unii Europejskiej.

Ustrój polityczny

:główny artykuł: Ustrój polityczny Hiszpanii Na czele Królestwa Hiszpanii stoi wywodzący się z dynastii Burbonów król Jan Karol. Wstąpił na tron w 1975 po śmierci generała Francisco Franco. Król, mimo iż cieszy się ogromnym autorytetem w społeczeństwie (nawet wśród komunistów) nie ma w swych rękach żadnej realnej władzy. Mianuje on szefa rządu który zawsze wywodzi się ze zwycięskiego ugrupowania. Może wygłaszać orędzia do narodu (w wyjątkowych sytuacjach). Jest również najwyższym dowódcą wojska. Premierem Hiszpanii jest od 2004 socjalista José Luis Rodríguez Zapatero.

Gospodarka

Do lat sześćdziesiatych ubiegłego stulecia Hiszpania była jednym z najuboższych krajów Europy. Masowy napływ turystów spowodował wielki wzrost inwestycji i napływ kapitału zagranicznego, który wzmógł się jeszcze po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Hiszpania była przez ostatnie pół wieku jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy. W 2001 r. PKB wyniósł 662 mld euro, czyli 16,5 tys. euro na mieszk. Hiszpania uporała się w ostatnich latach ze zmorą, jaką była znaczna inflacja (od r. 1990 spadła z ponad 9% do ok.2,5-3% obecnie) i masowym bezrobociem (obecnie ponad 11% wobec 21,6% w 1978 r.). Hiszpania jest znaczącym uczestnikiem hadlu zagranicznego, wielkie banki mają swe siedziby gł. w Madrycie, Bilbao, Barcelonie i Walencji.

Przemysł

Najważniejszą gałęzią gospodarki jest wysoko rozwinięty przemysł, zgrupowany w kilku wielkich okręgach. Hiszpania jest ważnym producentem samochodów osobowych i ciężarowych (Barcelona i Lleida, Walencja, Madryt, Valladolid, La Coruña). Kilka wielkich koncernów ulokowało tutaj swoje zakłady (VW, grupa PSA, Ford). Produkcja samochodów osobowych wyniosła ponad 1,9 mln sztuk (2000). W Walencji, Bilbao, Barcelonie, Kadyksie oraz La Corunie są duże stocznie. Rozwinięty jest przem. metalurgiczny (huty w Oviedo, Gijon, El Ferrol de Caudillo koło Bilbao i in.), w Asturii kopalnie węgla. Różnorodny przem. elektrotechn. (sprzęt gosp. domowego, komputery, półprzewodniki) rozwinął się w większych miastach (np. Barcelona, Madryt, Sewilla, Malaga). Dzięki importowi paliw płynnych oraz znacznym zasobom energii wodnej Hiszpania produkuje ok. 185 TWh energii elektrycznej (4,612 kWh na mieszkańca). Wielkim atutem jest rozwinięty przemysł włókienniczy, a nade wszystko rolno-spożywczy (prod. cukiernicza, wina - ponad 34 mln hl (czwarte miejsce w świecie - konserw rybnych itp.) rozrzucony po całym kraju.

Rolnictwo

W rolnictwie dominującą rolę odgrywa hodowla bydła, trzody i drobiu (rozległe pola i łąki Kastylii, Asturii czy Estremadury), a także uprawa winorośli, zbóż, oliwek oraz owoców cytrusowych. Lasy (głównie w regionach górskich) dostraczają drewna i owoców leśnych oraz szalków.

Rybołówstwo

Doniosłe znaczenie posiada rybołówstwo (1,4 mln ryb), zwłaszcza na wybrzeżu atlantyckim (La Coruña w Galicji, Jerez de la Frontera w Andaluzji, ale także Málaga).

Komunikacja

Sieć komunikacyjna Hiszpanii uległa znaczącym przeobrażeniom po II wojnie światowej, dzięki dewizom napływającym od turystów zagranicznych. Drogi liczą ogółem ponad 326 tys. km (gęstość 64,5 km na 100 km² powierzchni); wielki postęp zanotowano w budowie nowoczesnych magistral obsługujących narastający ruch turyst. (w połowie 2001 r. było w Hiszpanii ponad 4,7 tys. km autostrad i 6,5 tys. km dróg ekspresowych). Hiszpania jest krajem wysoko zmotoryzowanym (w tym samym czasie było ponad 14,7 mln samochodów osob. - 36,7 pojazdów na 100 mieszk. - oraz ponad 1,8 mln ciężarowych. Dług. kolei wyniosła 12,6 tys.km (w tym 7,5 tys. km zelektryfikowanych). Najważniejsze port morskie: Algeciras, Kadyks, Walencja, Barcelona, Bilbao, La Coruña i in.). Bezprecedensowy rozwój nastapił w dziedzinie przewozów lotniczych. Madryt jest jednym z najważniejszych portów lotniczych w Europie, inne ważniejsze lotniska znajdują się w Barcelonie, Palmie (Mallorca), Sewilli, Walencji, Santa Cruz de Tenerife (Wyspy Kanaryjskie), Bilbao.

Turystyka

Burzliwa historia, która pozostawiła ślad w postaci niezliczonych zabytków i przebogatych muzeów oraz najcieplejszy klimat na kontynencie sprzyjają masowej turystyce, która stanowi jeden z filarów gospodarki przysparzający znacznych dochodów (w 2001 r. ponad 47 mld euro). Liczba turystów zagranicznych odwiedzających Hiszpanię wyniosła prawie 71 mln, którzy wypoczywali głównie na wybrzeżu śródziemnomorskim), na Balearach i Wyspach Kanaryjskich oraz zwiedzali hiszpańskie miasta i muzea (Toledo, Madryt, Barcelona, Sewilla, Salamanka i in.). Ośrodkiem pielgrzymkowym o europejskiej sławie jest Santiago de Compostela. Największy ruch turystyczny koncentruje się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego oraz na Majorce. Z dochodów z turystyki sfinansowano budowę dróg oraz przemysł lokalny. Do najciekawszych miejsc w Hiszpanii należą:
- Costa de la Luz - Costa del Sol - Costa Blanca - Costa del Azahar - Costa Dorada - Costa Montanesa - Costa Vasca - Costa Verde - Rias Altas - Rias Bajas

Kultura

- Malarstwo hiszpańskie
- Literatura hiszpańska
- Muzyka hiszpańska

Zobacz też

- krainy historyczne w Hiszpanii: Andaluzja, Aragonia, Asturia, Baskonia, Estremadura, Galicia, Grenada, Kantabria, Kastylia, Katalonia, León, Murcja, Nawarra, Walencja
- lista hiszpańskich wspólnot autonomicznych według populacji
- lista hiszpańskich wspólnot autonomicznych według powierzchni
- Hymn państwowy, godło Hiszpanii, flaga Hiszpanii
- Władcy Hiszpanii
- Słupy Heraklesa
- flamenco, corrida

Linki zewnętrzne

- [http://www.travel-images.com/iberian.html Zdjęcia z różnych regionów Hiszpanii]
- [http://www.red2000.com/spain/1index.html Wszystko o Hiszpanii po hiszpańsku] Kategoria:NATO Kategoria:Hiszpania Kategoria:Państwa członkowskie Unii Europejskiej zh-min-nan:Se-pan-gâ ko:에스파냐 ms:Sepanyol ja:スペイン simple:Spain th:ประเทศสเปน fiu-vro:Hispaania

XIX wiek

XVIII wiek XIX wiek XX wiek Lata 1800-1809 Lata 1810-1819 Lata 20. Lata 30. Lata 40. Lata 50. Lata 60. Lata 70. Lata 80. Lata 90. 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809 1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819 1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829 1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839 1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899 1900 ----

Ważne procesy i przemiany cywilizacyjne

- Wiek rewolucji przemysłowej
- Belle epoque w kulturze i wynalazkach
- Powstawanie pierwszych państw narodowych
- Rozwój ruchu robotniczego i rewolucjonizmu
- Australia w XIX wieku
- Podboje kolonialne
- Powstanie języka esperanto
- Narodziny nowych ideologii:
- nacjonalizm
- panslawizm
- pangermanizm
- panhellenizm
- syjonizm

Wynalazki wieku XIX

Sławni twórcy sztuki i kultury

- Ludwig van Beethoven
- Karol Dickens
- Johann Wolfgang Goethe
- Wiktor Hugo
- Adam Mickiewicz
- Edgar Allan Poe
- Boles%C5%82aw Prus
- Henryk Sienkiewicz
- Mark Twain
- Juliusz Verne
- Herbert George Wells
- Ludwik Zamenhof

Sławni odkrywcy i badacze

- Karol Darwin
- Thomas Alva Edison
- Robert Koch
- Joseph Lister
- Ignacy %C5%81ukasiewicz
- Ludwik Pasteur
- Herbert Spencer
- Alfred Russel Wallace

Ważni politycy XIX wieku

- Otto Bismarck
- Simon Bolivar
- Napoleon Bonaparte
- William Ewart Gladstone
- Abraham Lincoln
- Aleksander Wielopolski
- Wiktoria (królowa)

Inni sławni ludzie

- John E.E.D. lord Acton
- Michał Bakunin
- Frederic Bastiat
- Karol Marx
- Florence Nightingale
- Friedrich Nietzsche
- Pierre Josephe Proudhon
- Alexis de Tocqueville
- Romuald Traugutt Kategoria:Kartka z kalendarza-wiek zh-min-nan:19 sè-kí als:19. Jahrhundert ko:19세기 ja:19世紀 simple:19th century th:คริสต์ศตวรรษที่ 19

Ceramika

Ceramika - dawniej - całość wyrobów otrzymywana z gliny wypalanej po jej uformowaniu. Obecnie określenia używa się w stosunku do wszystkich materiałów otrzymywanych z mieszaniny surowców występujących w stanie naturalnym (gliny, skalenie, kwarc, kaolin) oraz wytworzonych związków chemicznych (tlenków, krzemianów, węglików, azotków, siarczków i innych) przez wypalenie ich do stanu spieczenia. Do ceramiki obecnie zalicza się wyroby z glin, szkło, emalie, spoiwa mineralne, materiały ścierne, niemetaliczne materiały magnetyczne, ferroelektryczne, dielektryczne itp. Wszystkie materiały ceramiczne cechują się dużą odpornością na działanie wysokiej temperatury, czynników chemicznych, twardością. Są to jednak materiały kruche i nie nadają się do obróbki po wypaleniu, (można je tylko delikatnie szlifować). Proces produkcji wyrobów ceramicznych polega na dokładnym wymieszaniu masy otrzymanej ze zmielonych (rozdrobionych) surowców z wodą (lub bez wody), odpowietrzenie, formowanie, suszenie i wypalanie. Proces wypalania odbywa się w specjalnych piecach w temperaturze od 900°C do 2000°C (w zależności od rodzaju użytych surowców). Niektóre materiały ceramiczne, po wypaleniu pokrywa się szkliwem i ponownie wypala. Ceramikę używa się w różnych dziedzinach gospodarki, np. w budownictwie, elektronice, chemii, przy budowie piecy używanych do wypalania cementu, piecy szklarskich, do wytopu metali w hutnictwie, jako materiał ścierny itp. a także do produkcji naczyń domowego użytku. Zobacz też: ceramika architektoniczna, ceramika (budownictwo), ceramika artystyczna Kategoria:materiały Kategoria:Sztuka użytkowa ja:セラミックス ms:Seramik

Miedź

Ni - Cu - Zn
Cu Ag
	250px Układ okresowy

Dane ogólne

Nazwa, symbol, l.a.
-

Miedź, Cu, 29

Własności metaliczne

metal przejściowy

Grupa, okres, blok

11 (IB), 4, d

Gęstość, twardość

8920 kg/m³, 3,0

Kolor

czerwonawy

Własności atomowe

Masa atomowa

63,546 u

Promień atomowy (obl.)

135 (145) pm

Promień kowalencyjny

138 pm

Promień van der Waalsa

140 pm

Konfiguracja elektronowa

Ar]3d¹⁰4s¹

e^- na poziom energetyczny

2, 8, 18, 1

Stopień utlenienia

1, 2, 3, 4

Własności kwasowe tlenków

średnio zasadowe

Struktura krystaliczna

regularna ściennie
centrowana

Własności fizyczne

Stan skupienia

stały

Temperatura topnienia

1357,6 K
(1084,4 °C)

2840 K
(2567 °C)

7,11×10^-3 m³/mol

300,3 kJ/mol

13,05 kJ/mol

Ciśnienie pary nasyconej

0,0505 Pa (1358 K)

Prędkość dźwięku

3570 m/s (293,15 K)

Pozostałe dane

Elektroujemność

1,90 (Pauling)
1,75 (Allred)

Ciepło właściwe

380 J/(kg
- K)

Przewodność właściwa

59,6×10⁶ S/m

Przewodność cieplna

401 W/(m
- K)

I Potencjał jonizacyjny

745,5 kJ/mol

II Potencjał jonizacyjny

1957,9 kJ/mol

III Potencjał jonizacyjny

3555 kJ/mol

IV Potencjał jonizacyjny

5536 kJ/mol

Najbardziej stabilne izotopy
-

izotop	wyst.	o.p.r	s.r.	e.r. MeV	p.r.
⁶³Cu	69,17%	stabilny izotop z 34 neutronami
⁶⁴Cu		12,7 godz	w.e.	1,675	⁶⁴Ni
⁶⁴Cu		12,7 godz	β^-	0,579	⁶⁴Zn
⁶⁵Cu	30,83%	stabilny izotop z 36 neutronami
⁶⁷Cu		61,9 godz	β^-	0,58	⁶⁷Zn

Tam, gdzie nie jest zaznaczone inaczej,
użyte są jednostki SI i warunki normalne.

- Wyjaśnienie skrótów:
l.a.=liczba atomowa
wyst.=występowanie w przyrodzie,
o.p.r.=okres połowicznego rozpadu,
s.r.=sposób rozpadu,
e.r.=energia rozpadu,
p.r.=produkt rozpadu,
w.e.=wychwyt elektronu

Miedź (Cu, łac. cuprum) - pierwiastek chemiczny, metal z XI grupy pobocznej. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65. Znana jest od starożytności, od kiedy to była podstawowym składnikiem brązów.

Występowanie

Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach 55 ppm w postaci minerałów: chalkopirytu, chalkozynu, malachitu i innych. Z punktu widzenia żywienia, najwięcej miedzi znajduje się w nieprzetworzonych produktach spożywczych. Szczególnie dużo jest jej w owocach morza (ostrygi, homary), ale można ją znaleźć również w chlebie gruboziarnistym, warzywach strączkowych, gotowanych podrobach i kiwi.

Właściwości

Czysta miedź metaliczna jest różowo-brązowym, miękkim metalem o bardzo dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym. Nie ulega na powietrzu korozji, ale reaguje z zawartym w powietrzu dwutlenkiem węgla pokrywając się charakterystyczną zieloną patyną. Gdy w powietrzu zawarte jest dużo dwutlenku siarki zamiast zielonej patyny obserwuje się czarny nalot siarczku miedzi.

Związki

Siarczan miedzi(II) CuSO₄ ma własności odkażające, a bezwodny ma silne własności higroskopijne i jest stosowany do suszenia rozpuszczalników. Kompleksy miedzi są trwałe, jednak dość łatwo jest zmieniać stopień utlenienia miedzi w takich kompleksach i dlatego są one często stosowane jak katalizatory reakcji redoks. Roztwory wodne soli miedzi(I) są intensywnie zielone, a roztwory soli miedzi(II) intensywnie niebieskie, co wykorzystuje się w miareczkowaniu kolorymetrycznym układów redoks. Miedź z cyną, cynkiem, molibdenem i innymi metalami przejściowymi tworzy cały zestaw stopów zwanych ogólnie brązami. Najbardziej znane z nich to: udający złoto tombak i posiadający bardzo dobre własności mechaniczne oraz znaczną odporność na korozję mosiądz.

Zastosowanie

Jest ona masowo wykorzystywana do produkcji przewodów elektrycznych i ogólnie w elektronice. Ze względu na duże zapotrzebowanie i stosunkowo małe zasoby neutralne miedź stanowi materiał strategiczny. Miedź jest dodawana do wielu stopów, zarówno do stali jaki i do stopów aluminium. Miedź jest też dodawana do srebra i złota poprawiając znacznie ich własności mechaniczne.

Znaczenie biologiczne

Miedź jest mikroelementem występującym w centrach reaktywności wielu enzymów. Potrzebna jest do tworzenia się krwinek czerwonych, wchodzi w skład hemocyjaniny, wpływa pozytywnie na błonę otaczającą komórki nerwowe, bierze udział w przesyłaniu impulsów nerwowych. Wchodzi w skład enzymu o działaniu przeciwutleniającym, zwanego dysmutazą podtlenkową, chroniącego błony komórkowe przed wolnymi rodnikami. Ponadto bierze udział w tworzeniu tkanki łącznej i sytnezie prostaglandyn, związków zwanych hormonami miejscowymi, wpływających między innymi na czynność serca i ciśnienie tętnicze krwi. Jej minimalne dzienne spożycie wynosi 0,5 ppm. Genetycznie uwarunkowany defekt metabolizmu miedzi prowadzi do wystąpienia schorzenia nazywanego chorobą Wilsona (zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe). Niedobór miedzi może stać się przyczyną niedokrwistości, ponieważ zbyt mała ilość tego pierwiastka powoduje gorsze wchłanianie żelaza i zmniejszenie liczby czerwonych krwinek. Ponadto przypuszcza się, że powoduje uszkodzenie serca i tętnic, zaburzenia pracy systemu nerwowego (np. mrowienia, brak koncentracji). Niewystraczająca ilość miedzi obniża również ilość białych krwinek, a zatem zmniejsza odporność organizmu. Zobacz też: choroba wodorowa miedzi.Kategoria:Pierwiastki_chemiczne ko:구리 ja:銅 simple:Copper th:ทองแดง

Brązy

Brązy – stopy miedzi z innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w którym zawartość miedzi zawiera się w granicach 80-90% wagowych. Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050. Brązy cynowe były znane już w starożytności z powodu jednoczesnego występowania w tym samym miejscu rud obu metali. Brązy posiadają dobre własności wytrzymałościowe, są łatwo obrabialne. Brązy wysokostopowe poddają się także hartowaniu. Posiadają dobre właściwości przeciwcierne, odporne są na wysoką temperaturę i korozję. Zastosowanie brązów jest ograniczone ze względu na ich wysoką cenę. Brązy dzieli się na brązy do obróbki plastycznej, dostarczane w formie wyrobów hutniczych – blach, pasów, taśm, prętów, drutów i rur oraz brązy odlewnicze dostarczane w postaci sztab lub kęsów. Pośród brązów do obróbki plastycznej wyróżnia się: ;Brąz cynowy – zawierający od 1% do 9% cyny: Posiada barwę szarą, której intensywność wzrasta wraz z zawartością cyny. Mogą zawierać także inne dodatki stopowe, takie jak cynk (2,7% do 5%), ołów (1,5% do 4,5%) oraz domieszki fosforu (0,1% do 0,3%) z zanieczyszczeniami nie przekraczającymi 0,3%. Symbole brązów cynowych to B2 (CuSn2), B4 (CuSn4), B6 (CuSn6), B43 (CuSn4Zn3), B443 (CuSn4n4Pb3), B444 (CuSn4n4Pb4). Brązy cynowe używane są na elementy sprężyste, trudno ścieralne, a przy większej zawartości ołowiu na tuleje i panwie łożyskowe. ;Brąz aluminiowy – zawierający od 4% do 11% aluminium: Może zawierać także inne dodatki stopowe, takie jak żelazo (2,0% do 5,5%), mangan (1,5% do 4,5%) oraz nikiel (3,5% do 5,5%), z zanieczyszczeniami nie przekraczającymi 1,7%. Symbole brązów cynowych to BA5 (CuAl5), BA8 (CuAl8), BA93 (CuAl9Fe3), BA1032 (CuAl10Fe3Mn2), BA1044 (CuAl10Fe4Ni4), BA92 (CuAl9Mn4). Brązy aluminiowe stosowane są na części do przemysłu chemicznego, elementy pracujące w wodzie morskiej, monety, styki ślizgowe, części łożysk, wały, śruby, sita. ;Brąz berylowy – zawierający od 1,6% do 2,1% berylu: Może zawierać także inne dodatki stopowe, takie jak nikiel w połączeniu z kobaltem (0,2% do 0,4%) oraz tytan (0,1% do 0,25%), z zanieczyszczeniami nie przekraczającymi 0,5%. Symbole brązów berylowych to BB2 (CuBe2Ni (Co)), BB1T (CuBe1,7NiTi), BB2T (CuBe2NiTi). Brązy berylowe stosowane są na elementy sprężyste, elementy aparatury chemicznej, elementy żaroodporne, np. gniazda zaworów, narzędzia nieiskrzące. ;Brąz krzemowy – BK31 (CuSi3Mn1): zawierający 2,7% do 3,5 krzemu i 1,0% do 1,5% manganu, przy zanieczyszczeniach nie przekraczających 1,0%. Stosowany jest na siatki, elementy sprężyste, elementy w przemyśle chemicznym, elementy odporne na ścieranie, konstrukcje spawane. ;Brąz manganowy – BM123 (CuMn12Ni3): zawierający 11,5% do 13% manganu i 2,5% do 3,5% niklu przy dopuszczalnych zanieczyszczeniach do 1%. Stosowany na oporniki wysokiej jakości. Pośród brązów odlewniczych wyróżnia się:
- brąz cynowy – B10 (CuSn10)
- brąz cynowo-fosforowy – B101 (CuSn10P)
- brąz cynowo-cynkowy – B102 (CuSn10Zn2)
- brąz cynowo-ołowiowy – B1010 (CuSn10Pb10) i B520 (CuSn5Pb20)
- brąz cynowo-cynkowo-ołowiowy B555 (CuSn5Zn5Pb5), B663 (CuSn6ZnPb3) i B476 (CuSn4Zn7Pb6).
- brąz aluminiowo-żelazowy – BA93 (CuAl9Fe3)
- brąz aluminiowo-żelazowo-manganowy – BA1032 (CuAl10Fe3Mn2)
- brąz krzemowo-cynkowo-manganowy – BK331 (CuSi3Zn3Mn). Brązy odlewnicze stosuje się do odlewania części i elementów do zastosowań podobnych jak w przypadku brązów do obróbki plastycznej oraz do odlewania pomników. Stopem zaliczanym czasami do brązów jest także spiż. Ponadto brązami nazywa się potocznie lub fachowo szereg innych metali i stopów metali kolorowych, nawet tych o znacznie mniejszym udziale miedzi, lub nawet jej całkowitym braku, np. pigmenty metaliczne stosowane w poligrafii. Zobacz też: stopy metali. kategoria:metaloznawstwo ko:청동 ja:青銅

Kurhan

Kurhan jest to rodzaj mogiły, w kształcie stożkowatego kopca z elementami drewnianymi, drewniano-kamiennymi lub kamiennymi (zobacz dolmen) w którym znajdował się pochówek szkieletowy lub całopalny. Ten rodzaj grobu występował w Europie, Azji i Ameryce w epoce neolitu i żelaza (kultura unietycka, trzciniecka, przedłużycka, także w niektórych lokalnych grupach kultury łużyckiej). Rzadziej spotykany był także w kulturach okresu rzymskiego i wczesnośredniowiecznego.

Zobacz też:

- rodzaje budowli megalitycznych. Kategoria:Sztuka sepulkralna ja:クルガン

Tolos

Tolos (gr. tholos) - był to kamienny grobowiec na planie koła lub zbliżonym do koła, przykryty pozornym sklepieniem kopułowym (grobowiec kopułowy lub grobowiec w kształcie ula), sklepieniem płaskim lub też w ogóle pozbawiony jakiegokolwiek przekrycia . Pojawił się już w epoce minojskiej, ale największą popularność zyskał w epoce mykeńskiej. Podobne grobowce budowano również w czasach późniejszych w Grecji,Italii, Tracji (tutaj na dzień dzisiejszy liczba znanych grobowców kopułowych przekroczyła już 30) oraz północnym Nadczarnomorzu. Najsłynniejszym tolosem-grobowcem jest tzw. skarbiec Atreusza (znany też jako grób Agamemnona). W okresie archaicznym zaczęto budować inne budowle na planie koła (np. Prytaneion w Atenach, który służył urzędnikom zwanym prytanami). W czasach późniejszych tolos był to typ klasycznej świątyni z okrągłym naosem, który otaczała kolumnada (zobacz: rotunda). Jedna z najsłynniejszych takich świątyń znajdowała się w Delfach, a jej pozostałości są obecnie najbardziej charakterystycznym elementem ruin Delf. Zobacz też:
- grobowiec szybowy, tumulus. Kategoria:Sztuka sepulkralna

IV tysiąclecie p.n.e.

V tysiąclecie p.n.e. IV tysiąclecie p.n.e. III tysiąclecie p.n.e.

Wydarzenia

- około 4000 p.n.e.
- początek cywilizacji Mohendżo-Daro w dolinie Indusu (zastosowanie miedzi, udomowienie zebu, rozwój rolnictwa)
- Egipt: pierwsze łodzie żaglowe na Nilu, początek obróbki miedzi
- pierwsza ceramika w Ameryce (Gujana)
- hodowla owiec dla pozyskania wełny na Bliskim Wschodzie
- uprawa sorgo w południowym Sudanie
- udomowienie konia na stepach dzisiejszej Ukrainy
- rolnictwo dociera na Wyspy Brytyjskie i do Skandynawii
- około 3800 p.n.e. - najwcześniejsza obróbka brązu na Bliskim Wschodzie (w Tepe Yahya w Iranie)
- około 3750 p.n.e. - początek okresu Uruk w Mezopotamii
- 3761 p.n.e., 7 października - początek kalendarza żydowskiego
- około 3650 p.n.e. - na stepach rosyjskich używa się pojazdów kołowych
- około 3600 p.n.e.
- pojawienie się techniki wytopu miedzi i brązu na wosk tracony w Mezopotamii
- świat zamieszkuje około 85 milionów ludzi
- Troja 1
- około 3500 p.n.e.
- na obszarze Sumeru rozwijają się państwa-miasta (Ur, Uruk, Lagasz)
- początek pustynnienia Sahary
- Egipt: powstają pierwsze miasta, obróbka miedzi
- powstają trwałe wsie rybackie na wybrzeżach Peru
- rolnictwo obecne w całej Europie
- najwcześniejsze kultury ceramiczne w Ekwadorze
- zastosowanie koła garncarskiego w regionie Indusu
- zastosowanie pierwszych pojazdów kołowych w Europie Środkowej
- około 3400 p.n.e.
- Egipt: najwcześniejsze hieroglify; biała, malowana ceramika
- pojawienie się pisma w Mezopotamii
- około 3300 p.n.e. - początek wytopu miedzi w Europie Środkowej
- około 3200 p.n.e.
- początek zróżnicowania społecznego w kulturach Longshan w Chinach
- wozy kołowe pojawiają się na Bałkanach
- około 3100 p.n.e.
- początek okresu Dżemdet Nasr w Mezopotamii
- kalendarz w Egipcie Kategoria:Kartka z kalendarza-tysiąclecie ja:紀元前4千年紀

Menhir

Menhir - w kulturze celtyckiej nieociosany lub częściowo obrobiony głaz ustawiony pionowo na grobie zmarłego. Spotykany w Anglii, Bretanii, Skandynawii, ale znany jest także w Afryce, Azji i Ameryce, gdzie pełnił prawdopodobnie funkcje kultowe. Niektóre menhiry osiągały duże rozmiary (do 20 m długości i 300 ton wagi). Występują pojedynczo, ustawione w szereg (tzw. alignment) lub w formie kręgów kamiennych. Menhiry pochodzą głównie z neolitu (od IV tysiąclecia p.n.e.) i wczesnej epoki brązu. Zobacz też: przegląd zagadnień z zakresu architektury, obelisk, megalit Kategoria:Archeologia Kategoria:Sztuka sepulkralna

Hiszpania

Geografia

Góry

- Pireneje, Góry Betyckie, Góry Kantabryjskie, Góry Kastylijskie, Sierra Morena, Sierra Nevada.

Podział administracyjny

Historia

Ustrój polityczny

Gospodarka

Przemysł

Rolnictwo

Rybołówstwo

Doniosłe znaczenie posiada rybołówstwo (1,4 mln ryb), zwłaszcza na wybrzeżu atlantyckim (La Coruña w Galicji, Jerez de la Frontera w Andaluzji, ale także Málaga).

Komunikacja

Turystyka

Kultura

- Malarstwo hiszpańskie
- Literatura hiszpańska
- Muzyka hiszpańska

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Stonehenge

Stonehenge – budowla megalityczna, pochodząca z epoki neolitu oraz brązu najprawdopodobniej związana z kultem słonecznym. Znajdująca się w odległości 13 km od miasta Salisbury (Anglia) w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii, powstała między czwartym a drugim tysiącleciem p.n.e. Potężne głazy zostały ustawione około 1800 p.n.e. - 1400 p.n.e.. Stonehenge zbudowane jest z kręgów: zewnętrzny o średnicy 100 m, wewnętrzny o trzydziestometrowej średnicy i ustawionych wewnątrz, na planie podkowy pięciu tryglifów o wysokości 9 m. Przed tryglifami ustawionych jest 19 głazów o mniejszych wymiarach. Na krąg wewnętrzny składa się 30 bloków kamiennych o wysokości 4,2 m. Bloki połączone były na czopy i wręby z poziomo ułożonymi płytami tworząc zamknięty krąg. Krąg zewnętrzny to rów i wał ziemny. tryglifów Oś podkowy wyznacza kierunek, z którego wschodzi słońce w najdłuższym dniu w roku. Sanktuarium wzniesione jest z dwóch rodzajów kamienia. Największe, granitowe bloki pochodzą z okolic Malborough Downs (około 30 km na północ od Stonehenge) oraz mniejsze, błękitne skały z Pembrokeshire w Walii, czyli około 160 km od budowli. Leżący wewnątrz podkowy kamień, nazywany obecnie kamieniem ofiarnym, pierwotnie najprawdopodobniej stał u symbolicznego wejścia. symbol Zobacz też: kromlech, podstawowe zagadnienia z zakresu astronomii kategoria:Astronomia Kategoria:Archeologia Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO ms:Stonehenge ja:ストーンヘンジ simple:Stonehenge

Paleolit

Paleolit (zob. paleo, lit) - jedna z epok prehistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też epoką kamienia łupanego. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). Paleolit dzieli się na:
- paleolit dolny - (ok. 2-2,5 mln lat - ok. 120 tys. lat p.n.e.)
- paleolit środkowy - (ok. 120 tys. - ok. 40 tys. lat p.n.e.)
- paleolit górny - (ok. 40 tys. - ok. 14 tys. lat p.n.e.)
- paleolit późny - (ok. 14 tys. lat p.n.e. - 8 tys. lat p.n.e.)

Paleolit dolny

- (ok. 3 mln lat - ok. 100 tys. lat p.n.e.) Paleolit dolny to okres trwający ok. 3 mln lat. W tym czasie, ok. 2,5 mln lat temu, przedstawiciele form przedludzkich zaczynają wytwarzać prymitywne narzędzia kamienne (narzędzia otoczakowe). Najstarsza znana kultura to kultura Olduvai rozwijająca się w północno-zachodniej Tanzanii; tam otoczaki i rozłupce znaleziono obok szczątków Homo habilis. W Etiopii znaleziono narzędzia otoczakowe wyprodukowane prawdopodobnie ok. 2,5 mln lat temu przez Australopithecus afarensis. Świadczyłoby to o tym, że obok gatunków Homo także australopiteki posiadały umiejętność wytwarzania narzędzi. Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. Kultura Olduvai przetrwała ok. 2-1,5 mln lat i została zastąpiona przez kulturę aszelską. Z kulturą aszeleską wiąże się umiejętność wznoszenia pierwszych schronień mieszkalnych. Ok. 1 mln lat temu znikają z powierzchni Ziemi ostatnie australopiteki, od tego momentu Ziemię zamieszkuje szybko rozprzestrzeniający się rodzaj Homo.

Ekspansja Homo

Około 1,8 mln lat temu rozpoczyna się wielka migracja gatunku Homo z Afryki, początkowo do Azji i Europy, później na pozostałe kontynenty. Najstarsze znaleziska z tego okresu pochodzą z Gruzji (1,7 mln lat), Chin (1,9 mln lat), Hiszpanii (1,2 mln lat) i z Izraela (900 tys. lat temu). Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. W Europie kultura ta pojawia się dopiero ok. 500 tys. lat temu. Około 200 tys. lat temu pojawiła się kultura mustierska i trwa do ok. 40 tys. lat temu.

Zdobycze ewolucyjne

- australopiteki zdobywają umiejętność po

Sztuka prehistoryczna

Sztuka pradziejowa na terenach Polski

Chronologia sztuki pradziejowej

Literatura

Francja

Ustrój polityczny

Podział administracyjny

Regiony administracyjne

Departamenty zamorskie

Zbiorowości zamorskie

Pozostałe

Geografia

Historia

Gospodarka

Demografia

Język

Kultura

Zobacz też:

Piłka Nożna

Inne :

Altamira

Hiszpania

Geografia

Góry

Podział administracyjny

Historia

Ustrój polityczny

Gospodarka

Przemysł

Rolnictwo

Rybołówstwo

Komunikacja

Turystyka

Kultura

Zobacz też

Linki zewnętrzne

XIX wiek

Ważne procesy i przemiany cywilizacyjne

Wydarzenia, które przeszły do historii

Ważne wydarzenia w historii sztuki

Ważne wydarzenia w filozofii

Ważne wydarzenia w historii Polski

Wynalazki wieku XIX

Sławni twórcy sztuki i kultury

Sławni odkrywcy i badacze

Ważni politycy XIX wieku

Inni sławni ludzie

Ceramika

Miedź

Występowanie

Właściwości

Związki

Zastosowanie

Znaczenie biologiczne

Brązy

Kurhan

Zobacz też:

Tolos

IV tysiąclecie p.n.e.

Wydarzenia

Menhir

Hiszpania

Geografia

Góry

Podział administracyjny

Historia

Ustrój polityczny

Gospodarka

Przemysł

Rolnictwo

Rybołówstwo

Komunikacja

Turystyka

Kultura

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Stonehenge

Paleolit

Paleolit dolny

Ekspansja Homo