:: wikimiki.org ::
| Agrikulturo De Usono |
Agrikulturo de UsonoAgrikulturo estas grava ekonomia branĉo de Usono, la lando mem pli da agrikulturaĵoj eksportas ol importas. La agrikulturon de Usono karakterizas la grand-grada ekipiteco per maŝinoj, grandaj monokulturoj kaj ofta kultivado de la diskutataj genetike modifitaj plantoj.
Gravaj agrikulturaj produktoj
La 20 plej gravaj agrikulturaj produktoj de Usono – laŭ raporto de FAO en 2003- en (metra) tuno):
# maizo 256,904,992
# bovo-viando 11,736,300
# bovina lakto, tute, freŝe 78,155,000
# koko-viando 15,006,000
# sojfabo 65,795,300
# porkoviando 8,574,290
# tritiko 63,589,820
# kotono 3,967,810
# kokina ovo 5,141,000
# meleagro-viando 2,584,200
# tomato 12,275,000
# terpomo 20,821,930
# vinbero 6,125,670
# oranĝo 10,473,450
# rizo 9,033,610
# pomo 4,241,810
# sorgo 10,445,900
# laktuko 4,490,000
# kotongrajno 6,072,690
# sukerbeto 27,764,390
Aliaj produktoj, kiuj aperis dum la lsataj 40 jaroj en la 20-a listo estis tabako, hordeo, kaj aveno kaj malofte arakido, migdalo kaj sunfloro-grajnoj.
Kampaj produktoj
La plej gravaj agraj produktoj laŭ valoro de la produkto (en $miliardoj) estis:
- maizo,$24,4
- sojfabo,$17,7
- tritiko,$8,6
- luzerno,$8,3
- kotono,$6,1
- fojno, alia ol luzerno, $5,1
- tabako,$3,0
- rizo, $1,7
- sorgo,$1,4
- hordeo,$0,9
Fonto: 1997 USDA-NASS reports, http://www.usda.gov/nass/pubs/ranking/rankus-b.txt.
Noto: luzerno kaj fojno ne estas listigita ĉe FAO kaj al produktado de tabako malpliiĝis je 60% inter 1997 kaj 2003.
Brutaro
La plej gravaj brutoj, bestoproduktoj:
- laktobovo
- viandobovo
- porko
- birdaĵo
- ŝafo
fine de 1997 estis en Usono:
- 403.000.000 kokoj
- 99.500.000 bovoj
- 59.900.000 porkoj
- 7.600.000 ŝafoj
kaproj, ĉevaloj, meleagroj kaj mielabeloj havas malpli da signifo. (en 2002=1.200.000 kaproj; 5.300.000 ĉevaloj en 1998; 2.500.000 kolonioj de mielabeloj en 2002.)
Usono – same kiel EU kaj aliaj evoluintaj landoj (ekz. Sud-Koreio, Japanio la rizkulturistojn) - apogas siajn agrikulturiston (ekz. la kotonproduktadon) per produktaj apogoj, importa protekto. Tio kaŭzas akrajn diskutojn en WTO.
Usono
Kategorio:Ekonomio de Usono
AgrikulturoAgrikulturo (aŭ Agrokulturo) estas la homa aktiveco konsistante en kultivado de teroj por produkti plantojn utilajn inter alie por nutri la homojn kaj la brutojn (bredado de bestoj).
Ĝeneralaĵoj
Ĝi estas branĉo de la materiala produktado, kiu produktas bazmaterialojn nutrocele aŭ por la industrio. Ĝi grave dependas de la natura medio: la grundo (agro), klimato, situo ks; la periodojn kaj rendimenton de la proceso difinas la sezonoj kaj la kreskaj, nutraj, plimultiĝaj nombroj de bestoj, plantoj, bakterioj.
Speciala trajto de la agrikulturo estas la amplekso de disponebla agro. Ĝi estas hodiaŭ konstanta. Oni gajnas agrojn en la tropika zono sed aliflanke perdiĝas pro la urba kaj industria ampleksiĝo.
La du ĉefaj branĉoj de agrikulturo estas la agrokultivado kaj bestobredado. La forstikulturo (arbarkulturo), bredado de sovaĝaj bestoj, fiŝobredado ne apartenas direkte al la agrikulturo.
Plantoproduktado:
- donas la ĉefajn materialojn por la homa nutrado
- donas gravajn bazmaterialojn por la industrio (industriaj plantoj)
- antaŭkondiĉo por la intensa bestobredado
terenoj de agrikulturo
- agro
- paŝtejo
- herbejo (falĉejo, falĉoherbejo)
- ĝardeno
- vitejo (vinberĝardeno)
- fruktogardeno (horto)
- fragmitejo (kanejo)
- akvo (ekz. algokulturado en maro)
kultivado de agro
- antaŭpreparo de agro
- plugo, erpo, cilindrumado per plugilo, erpilo, cilindro
- sterkado per sterkiza maŝino
- semado per semomaŝino / plantado per plantiga maŝino
- flegado de plantoj
- kultivado per kultivilo, rastrado per rastrilo, sarkilo
- akvumado / irigacio per akvumiloj (gutiga, mikrotuba, mikroradia, tradicie pluviga metodo)
- ŝprucado de fungicidoj, herbicidoj, insekticidoj (aspergado?) per ŝprucmaŝinoj (agrotoksaĵoj)
- rikolto per rikoltomaŝinoj, kombajno (rikoltdraŝmaŝino), falĉilo, manlaboro
Agrikulturaj proprecoj laŭ terregionoj
Tropikaj kaj duonsekaj regionoj
En la tropika zono oni rikoltas 2-3 foje jare sur la sama agro, dum en la kontinenta klimato oni rikoltas unufoje, poste oni kelkfoje semas plantojn sterkocele (verda sterko), enplugonte ilin.
Krome, troviĝas la t.n. 'duonsekaj tropikoj', agroklimata regiono kiu troviĝas en 48 evoluiĝantaj landoj, kaj kie loĝas sesono de la homaro.
Produktaĵoj
Ĉefaj agrikulturaj bestoj
Bovo - Bubalo - Ĉevalo - Ŝafo - Kapro - Porko - Lamo - Kortobirdaro - Domkuniklo
Ĉefaj agrikulturaj plantoj
- cerealoj (grenplantoj kiel maizo, tritiko, rizo, sekalo, sorgo, hordeo, milio),
- fruktoj (ekz. persiko, pomo, piro, pruno, olivo)
- arboj (ekz. kork-kverko, anzino, eŭkalipto)
- aliaj plantoj (ekz. batato, sukerbeto, sunfloro, terpiro, terpomo, legomoj, spicaj plantoj)
Iloj kaj teĥnikoj
Agrikulturiloj
- Iloj, Maŝinoj, plugilo, Traktoroj kaj Ekipaĵo, aŭ Ĉevaltira veturado
Teknikoj
- Greftado, plugo
Historio
Ekesto kaj dum antikveco
mezepoko kaj "modernaj" tempoj
novalo
nuntempaj kaj alestontaj problemoj
- Intensa agrikulturo
- Patentigo de vivantaĵoj
- Politika ekologio
- Via Campesina
vidu ankaŭ
- René DUMONT
- Vandana SHIVA
- Malferma kamparo
- Heĝkamparo
- KAP
- TerraCottem
Eksteraj ligoj
- [http://gxangalo.com/terminologio/index.php?option=com_weblinks&Itemid=4&catid=20 Terminaroj pri Agrikulturo]
- [http://www.cgiar.org Konsulta grupo pri la internacia agrikultura esplorado (angle)]
Kategorio:Teknologio
ja:農業
ko:농업
simple:Agriculture
Usono
:Geografio > Ameriko > Nordameriko > Usono
La tria plej granda laŭ loĝantaro, Usono (aŭ Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko) estas la plej granda nacio laŭ mono kaj militistara forto, kaj do estas la plej potenca nacio nun surtera.
Usono lokiĝas en Nordameriko; la plej granda parto de Usono (la t.n. 48 ŝtatoj, krom Alasko kaj Havajo) limitiĝas norde de Kanado, oriente de la Atlantika Oceano, sude de la Golfo de Meksiko kaj Meksiko, kaj okcidente de la Pacifika Oceano. Alasko lokiĝas nord-okcidente de Kanado, kaj Havajo lokiĝas enmeze de la Pacifika Oceano.
Usono permesas al siaj civitanoj la posedon de armiloj (garantiite de ĝia konstitucio), estas tre kapitalisma, angleparolanta lando, kiu donis al la mondo televidon, komputilon, atombombon kaj Mickey Mouse. Kritikantoj asertas, ke ĝi kondukis la mondon al la rando de la abismo, batalante en la Malvarma Milito (1948-91) kontraŭ Sovetunio, en kiu ĝi venkis.
Havante la plej grandan amaskulturon de la mondo, ĝi profunde influas amaskulturon tra la mondo, de Holivudo al hiphopo, kaj, per tiuj ĉi, influas la morojn de aliaj landoj.
Faktoj
- Loko: 38 00 No, 97 00 Ok (centra Nordameriko)
- Ĉefurbo: Vaŝingtono
- Areo: 9.166.600 km²
- semotaŭga: 19%
- Loĝantaro: 275.562.673 (2000, takso), urbanoj 77% (2000)
- homoj en kv. km: 30,1 (2000)
- homoj en kv. km da semotaŭga tero: 158,2 (2000)
- kreskanta elcento: 0,91% (2000, takso)
- naskoj: po 14,2 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortoj: po 8,7 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- migrantoj: po +3,5 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortokvanto de beboj: po 6,82 mortoj el 1000 naskoj (2000, takso)
- infanoj je virino: po 2,06 infanoj naskitaj de virino
- meza vivo-longeco: 77,12 jaroj (74,24 viroj, 79,9 virinoj) (2000, takso)
- Esperanto: Historio en la lando
Usono estas la sola grava lando, kiu ne uzas la SI-sistemon.
La Esperanta vorto Usono venas el Usonia, iam proponita vorto por eviti la uzon de "Ameriko" por la lando kaj "Amerikanoj" por ĝiaj loĝantoj. La longforma nomo estas Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko, kaj oftega mallongigo estas USA.
La plej grandaj urboj
La datumoj estas de la jaro 2000. La nombroj montras milionojn da loĝantoj. Ne temas pri la loĝantoj ene de la juraj limoj de la urboj, sed pri ampleksaj regionoj kun multaj antaŭurbetoj kaj eĉ memstaraj urboj, kies centron formas la nomitaj urboj.
Usono konsistas el 50 ŝtatoj:
Etnoj
- 83,5% eŭropana (el
Germanio,
Irlando,
Britio,
Italio,
Meksiko,
Pollando,
Rumanio,
Rusio,
Kubo,
ktp),
- 12,4% afrikana
(el okcidenta Afriko, Jamajko, Haitio, ktp),
- 3,3% aziana (el
Ĉinio,
Filipinoj,
Sud-Koreio,
Vjetnamio,
Barato,
Japanio,
ktp),
- 0,8% amerikana
Je 1996, la plimulto da la 916 mil (laŭleĝaj) enmigrintoj venis el Meksiko (164 mil), Filipinoj (56), Barato (45), Vjetnamio (42), Ĉinio (42), Domingo (40), Kubo (26), Ukrainio (21), Rusio (20) kaj Jamajko (19).
En la jaro 2002:
- 52% protestantismo
- 24% katolikismo
- 10% nenia
- 10% alia
- 2% mormonismo
- 1% judismo
- 1% islamo
Denaskaj lingvoj en 1990. La nombroj montras milionojn da parolantoj.
Kun 500-100 mil parolantoj: la
portugala (430),
japana (428),
greka (388),
araba (355),
hindia kaj
urduo (331),
rusa (242),
jida (213),
taja (206),
persa (201),
haitia (189),
armena (150),
navaha (149),
hungara (148),
hebrea (144),
nederlanda (143),
kmera (127),
guĝarata (102). 2,04 milionoj
parolas lingvojn kun malpli ol 100 mil usonaj parolantoj.
legpova: 97% (97% viroj, 97% virinoj) (1979, takso)
[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/usaacc.htm lingvaj situacio kaj leĝaro en usono (france)]
- registaro: demokratia federacia respubliko. La ĉefekzekutivo kaj la ŝtatestro de Usono estas la usona prezidanto.
- sendependeco: je la 4-a de julio 1776 de Britio
- organizoj: UNO (1945), NATO
- konstitucio: la 4-an marto 1789
- korupteco: 8,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)
- ekonomio: 3169,0 Md (1998, takso)
- por kapo: 11,50 kd (1998, takso)
- kreskanta elcento: 4,1% (1999, takso)
- inflacio: 2,2% (1999)
- senokupeco: 4,2% (1999)
- valuto: 1 dolaro ($)
Historio
Vidu apartan artikolon: Historio de Usono
ekonomio
Agrikulturo de Usono
Esperanto en Usono
Vidu apartan artikolon: Usono:Esperanto-movado
Stella Toogood Cope (1914-2004), D kaj FD (kvakerismo) en Berkeley/Kalifornio, mortis la 1-an de aŭgusto pro kancero.
Kategorio:Nordameriko
!
ja:アメリカ合衆国
ko:미국
ms:Amerika Syarikat
simple:United States
th:สหรัฐอเมริกา
zh-min-nan:Bí-kok
FAO
La Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo de la Unuiĝintaj Nacioj normale mallongigita al FAO (angle: Food and Agriculture Organization), estas speciala organizaĵo de la Unuiĝintaj Nacioj kies celo estas altigi nivelojn de nutrado kaj de vivo; plibonigi produktadon, traktadon, merkatadon, kaj distribuon de manĝaĵoj kaj agrikulturaj produktoj; stimuli kamparan disvolvadon; kaj, tiele, elimini malsaton.
La FAO fondiĝis en 1945 en Kebeko, Kebekio. En 1951 ĝi relokiĝis de Vaŝingtono, Usono al Romo, Italio. Je la 25-a de novembro, 2000, ĝi enhavis 181 membrojn (180 ŝtatojn plus Eŭropan Union).
La devizo da la FAO: "Helpante konstrui mondon sen malsato" (Helping to build a world without hunger).
Agadoj
- Provizi asistadon al disvolvadantaj landoj.
- Provizi informon pri nutrado, manĝaĵo, agrikulturo, arbarkultivo kaj fiŝkaptado.
- Konsili registarojn.
- Organizi neŭtrajn, interŝtatajn forumojn por debati kaj formuli politikon pri la principaj problemoj de nutrado kaj agrikulturo.
Eksteraj ligoj
- [http://www.fao.org Oficiala retejo de la FAO] (arabe, ĉine, angle, france, hispane)
- [http://www.fao.org/UNFAO/Bodies/member-e.htm Listo de FAO membroj] (angle)
- [http://apps.fao.org/faostat/collections?version=ext&hasbulk=0 FAOSTAT - Statistikoj de la FAO] (angle)
kategorio:internacia organizaĵo
ja:国際連合食糧農業機関
Maizo
Botaniko > unukotiledonaj plantoj > cerealoj > maizo < agrikulturo
----
Maizo (Zea mays ssp. mays) estas grava cerealo, unue malsovaĝigita en mezameriko, kaj nun plantata en pluraj regionoj de la mondo. Ĝi estas tre diversa manĝaĵo, kaj povas esti muelata al faruno, manĝata kiel legomo, uzata kiel nutraĵo por viandobestoj, kaj kun aliaj uzoj.
Originoj
Maizo estas rekta malsovaĝigo de la teosinteo (Zea mays ssp. parviglumis), indiĝena al la Balsas River-valo de suda Meksiko.
Oni kredas, ke kulturado de maizo ekis iam inter 7500 kaj 12000 jaroj antaŭ nun. Arkeologiaj trovaĵoj de la plej frua sensema spiko, el Guila Naquitz Kaverno el la Oaxaca Valo de Meksiko aĝas proksime 6250 jarojn. La kultivo de maizo estas interesa al sciencistoj. La manĝebla parto de sovaĝa maizo estas tro malgranda, ol ke ĝi kultivindus. Multaj generacioj de selekta kulturado necesis por fari planton kun spikoj sufiĉe grandaj por manĝo.
Dum la unua ekspedicio de Kristoforo KOLUMBO, li portis maizon al Eŭropo, kaj poste la planto rapide estis disvastigita tutmonde.
Kristoforo KOLUMBO]
Kultivado
Maizo estas multe kultivata tra la mondo, kaj laŭ pezo, pli da maizo estas produktata ĉiujare ol da iu ajn alia greno. Kvankam Usono produktas preskaŭ duonon de la monda rikolto de maizo, aliaj ĉefproduktantaj nacioj estas tre diversaj: Ĉinio, Barato, Brazilo, Francio, Indonezio kaj Sudafriko. La monda produktado estis pli ol 600 milionoj da metraj tunoj en 2003, iomete pli ol rizo aŭ tritiko.
Maizo estas plantata en la printempo por profiti la printempajn pluvojn. Ĝia radik-sistemo estas malprofunda kaj la planto tre dependas de ofta pluvo aŭ irigacio.
Maizaj produktoj
- Maiza viskio aŭ burbono
- Maizfaruno (por fari tortiljojn)
- Maizflokoj (por fari kaĉon)
- Maizamelo (por densigi saŭcon)
- Krevmaizo aŭ pufmaizo (por manĝi en la kinejo)
- Maiza siropo por dolĉigilo
- Unu fonto de legoma oleo
- Produktado de etanolo (speco de alkoholo) ĉefe uzata kiel enmetaĵo por petrolo
Strukturo de la planto
Maizo havas tre apartan kreskon; la malaltaj folioj similas larĝajn flagojn, 50-100 cm longajn kaj 5-10 cm larĝajn. Kvankam iuj specoj povas kreski ĝis 7 metroj, la plej ofta speco atingas 2-3 metroj. La tigo havas multajn akselojn; el ĉiu akselo kreskas unu folio. Sub la folio kaj proksime al la tigo kreskas la spiko.
Kiam la spiko kreskas, formiĝas silkaj fibroj, kiuj ŝanĝiĝos de flavo al bruno dum la planto maturiĝos. Supre de la trunketo estas longa flava floro. Grajno de maizo formiĝas, kiam poleno falis sur la silkaĵon. Laŭ botaniko, grajno de maizo estas kariopso, simpla seka frukto.
Malmaturaj spikoj (spiko, grajnoj, kaj silko) estas tute manĝeblaj krude. Kiam la planto maturiĝas, la spiko malmoliĝas kaj la silko sekiĝas kaj nemanĝebliĝas, sed la grajno estas ankoraŭ manĝebla. Somerfine, la grajno sekiĝas tute, kaj estas malfacile maĉebla antaŭ kuirado en bolanta akvo.
Lingvistiko
La deveno de la esperanta vorto estis la taina (taíno) vorto, 'mahiz'.
vidu ankaŭ
maizo
:maizo|maizo]]
Kategorio:Legomoj
Kategorio:Cerealoj
ja:トウモロコシ
minnan:Hoan-be̍h
ms:Bijirin
Laktoright
Lakto estas la nutranta fluidaĵo de la inaj mamuloj, produktanta en la laktaj glandoj. Ĝi estas la ĉefa nutraĵo de la novnaskitoj antaŭ la elformiĝo de la digestado de diversaj aliaj nutraĵoj.
La konsisto de la diversaj laktoj dependas de la mamulo. La homa lakto estas ekzemple maldensa kaj riĉa je laktozo (laktosukero). La bovolakto estas malpli riĉa je laktosukero kaj pli riĉa je graso. La lakto de kelkaj mamuloj (ekzemple: bovino, kaprino, akvobubalino, ĉevalino, azenino, kamelino kaj ŝafino) estas kolektitaj por nutraj celoj de la homo. Ĝi estas uzata ĉefe post pasteŭrizado por trinkado aŭ oni produktas el ĝi ĉiutagajn laktoproduktojn kiel diversajn laktokremojn, buteron, jogurton, fromaĝon aŭ kazeon. Lakto de kelkaj bestoj kiel jaguarino kaj eĉ homa lakto uzatas kiel medikamento en kelkaj kulturoj.
Se la kruda lakto estas deponita por kelkaj tagoj en varma loko, ĝi acidiĝas. Tio estas la rezulto de la fermentado: la laktoacidaj bakterioj formas la laktosukeron al laktoacido. La fermenta procezo estas uzata en la produktado de la ĉiutagaj laktoartikloj, kiel acidlakto.
La konvena depona temperaturo de la pasteŭrizita lakto estas inter 1-4 Celsiuso, tial la lakto estas malvarmigita al tiu temperaturo. La acidiĝo de la lakto estas obstaklebla per la t.n. UHT-manipulado (el la angla ultra-high temperature tre alta temperaturo), la tiel manipulita lakto estas deponebla ankaŭ en varma loko dum monatoj, ĝis la malfermo de la skatolo.
La laktozo estas digestita per la laktaza enzimo, kiu estas produktita en la korpo de la homoj. La korpo de kelkaj homoj ne produktas laktazon, tiel ili ne povas digesti la lakton (laktozon), ili havas la malsanon de netolero de lakto.
La laktosekreciadon ekas prolaktino, malhelpas oestregenaj hormonoj.
Oni diskutas pri la homa konsumado de la bova lakto. Kelkaj malproponas la uzadon de bova lakto por la plenkreskuloj aliaj ne, sed la plimulto agnoskas la utilon de lakto por la homa korpo pro ĝia kalcio- kaj proteinenhavo, kiuj helpas la kreskon de la ostoj kaj la korpo de junuloj.
La fermentita lakto de la ĉevalino nomiĝas kumiso.
La ofte blanka, iom densa suko de kelkaj plantoj nomiĝas laktosuko, kaj tial povas formi nomojn de specioj, ekzemple Laktokardo (sonchus).
Kokoslakto estas maldensa blanketa likvaĵo en la kokoso, frukto de kokosujo.
Oni parolas ankaŭ pri soja lakto aŭ sojlakto.
vidu ankaŭ: laktopulvoro
Eksteraj ligoj
[http://www.aliaflanko.de/urbo/bernbeuren/ Iama Laktocentrejo Bernbeuren]
Kategorio:Trinkaĵoj
ja:乳
ko:우유
nb:Melk
simple:Milk
SojfaboSojfabo estas la semo de sojherbo (sojglicino, Glicine max).
Ĝi estas kultivata, precipe en Azio, kiel legomo aŭ kiel besta nutraĵo, sed ankaŭ por utiligo en la produktado de oleo, sapo, kosmetikaĵoj kaj biologia brulaĵo.
La semoj iom similas al la semoj de mungo.
Ili enhavas multe da vitaminoj A, B kaj E kaj multe da proteinoj kaj fibroj. 100 gramoj enhavas jenajn kvantojn da nutraj substancoj:
- 36,9 g da proteino
- 18,1 g da lipidoj ("graso")
- 23,3 g da glucidoj ("sukero")
- 0 g da kolesterolo
La nutra enhavo plej utilas ĉe manĝado de la krudaj aŭ ĝermigitaj semoj.
Ĉar sojfabo estas inter la malmultaj legomoj, kiuj enhavas ĉiujn ok esencajn aminoacidojn, ĝi estas aparte valoraj por la nutrado de vegetaranoj.
ja:ダイズ
Porko
Mirinda besto, ne nur tial, ke ĝi estas centprocente frandata en tre diversaj kulturoj (sed malpermesata en aliaj, kiel la islama).
Ekzemple, same en hispana kiel en tajvana kuir-artoj oni manĝas kiel viandon ĉion venantan el korpo de porko: ŝinkon, kolbasojn, orelojn, muzelon, lardon... eĉ ĝian sangon.
En Hispanujo ĝi aparte abundas en la regionoj Ekstremaduro kaj Andaluzujo, per la glanoj de kies multaj anzinoj ili nutriĝas, libere vivante en la kamparo.
Porko estas esenca por farado de Brazila nacia plado, la Feijoada.
En Brazila folkloro Porko rilatas al 18-a nombra grupo, t.e., ciuj nombroj finitaj per 69-70-71-72.
vidu
- mangalico, hungara grasporko
Kategorio:Parhufuloj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
ja:ブタ
Kotono
Plej malnova skribita mencio pri kotono estas en Hindio. Kotono kultivatis en Hindio ekde pli da 3.000 jaroj kaj priparolitas en la Rigvedo skribita pr. en jaro -1500. De antikveco, kaj dum jarcentoj, ĝis la angla kolonigado, Hindio estis ĉefa produktanto kaj eĉ eksportisto de kotonaĵoj. En antikvaj tempoj Romianoj importis per alta kosto la hindiajn muslinojn, kiuj ili nomis ventis textiles t. e. teksitaj ventoj. Modernhistorie kotonaj ŝtofoj ornamitaj per koloraj pentraĵoj presitaj el Hindio ekkonatis en Eŭropo nur en la 17-a jarcento kaj tiam nomitis "hindiaĵoj".
Kotono estas tiu silkeca lanugo, kiu kovras la semon de kotonujo kaj el kiu oni teksas diversajn ŝtofojn (kardita, kombita kotono).
Oni nomas brilkotono, al kiu oni donas per kemia traktado silkecan aspekton. Fulmokotono estas celuloza nitrato, preparata per nitrado de kotona celulozo kaj flagrante lkiel pulvo. Puriga kotono estas fasko el kotonaj fadenoj por purigi kaj poluri malpurajn objektojn.
ja:綿
simple:Cotton
ŜovoHidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo
----
Ŝovo estas cikle ripetebla, formita relativa movo, destinita por fari parton de donita teknologia procedo.
Tomato
Tomato estas herbo en la familio solanacoj kun hel-koloraj (ofte ruĝaj) mangeblaj fruktoj (tamen iu pripensas ĝin kiel legomo). Ĝi originas en Meza kaj Suda Ameriko, kaj la vorto devenas el la naŭatla lingvo.
Historio
Oni kredas, ke la tomato unue kreskigis en antikva Peruo, kie multaj sovaĝaj specioj de verdaj tomatoj ankoraŭ kreskas. Tiam, proksime antaŭ tri mil jaroj, ĝi portiĝis al Meksiko.
Dum la eŭropa koloniado de la amerikoj, la tomato estis portita al eŭropo. Dum la 16-a kaj 17-a jarcento, multaj eŭropanoj timis, ke tomatoj estis toksa, pro la rilato de la tomato al beladono kaj tabako. Tamen, tomatoj estis kreskita kiel ornamaĵoj. Dum la fru 19-a jarcento ĝi estis uzata kiel manĝaĵo, ĉefe in Italio kaj Francio. Vincenzo CORRADO, kuiristo de Napoleono, priskribas receptojn en 1773 kuirlibro Il cuoco galante.
En Usono, Thomas JEFFERSON estis pioniro de kulturi tomatojn. Li kulturis grandajn "hispanajn" tomatojn. La tomato estis ofta manĝaĵo ĉe lia manĝotablo. La filinoj de Jefferson lasis plurajn receptojn pri tomatojn.
Modernaj uzoj de tomatoj
Tomatoj nun estas manĝata libere tutmonde. Post ties senkulpigo kiel toksa frukto, nun ili estas estimata kiel pretendata afrodiziigilo. Nune, oni pensas, ke la tomato estas saniga manĝaĵo, kaj manĝado de tomatoj bonigas la koron kaj kontraŭas kanceron ĉar ili enhavas likopenon.
Tomatoj estas uzata ofte en multaj mediterana kuirado, ĉefe italia. Ĝi povas esti mangata freŝa aŭ kuirata. Ĝi povas esti fritata aŭ rostata. Oni povas servas ĝin en salato, aŭ kiel saŭco por alia manĝaĵoj.
Vidu ankaŭ:
- Keĉapo (aŭ keĉupo)
- Tomata saŭco
- Salato
Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Legomoj
ja:トマト
ko:토마토
ms:Tomato
simple:Tomato
TerpomoDukotiledonaj plantoj > Solanacoj Terpomo < Kuirarto
----
Kuirarto
Terpomo (Solanum tuberosum) estas grava kulturplanto de la homaro. La tubero de la planto enhavas la nutran amelon grandkvante.
La planto venis en la 16-a jarcento el Sud-Ameriko. Konatigis ĝin en Eŭropo Charles DE L'ECLUSE. Sed longtempe ĝi estis uzata nur por nutri la gregojn.
Botaniko
Historio
Granda malsatego en Irlando
Kultivado
damaĝantoj: fitoftoro, terpoma skarabo (koloradia skarabo,)
Varioj
Produktokvantoj
La landoj plej fortaj produktantoj de terpomo estas (areoj plantitaj kaj pezoj produktitaj) :
:1. Ĉinio : 4,5 millionoj da hektaroj - 66,8 millionoj da tonoj
:2. Rusio : 3,29 - 35,9
:3. Barato : 1,40 - 24,0
:4. Usono : 0,51 - 20,8
:5. Ukrainio : 1,60 - 17,6
:6. Pollando : 0,80 - 13,5
:7. Germanio : 0,283 624 - 10,17
:8. Britio : 0,160 000 - 6,97
:9. Francio : 0,162 000 - 6,40
:10. Nederlando : 0,157 129 - 6,39
Nederlando
Uzo en la kuirarto
Nederlando
Terpomojn eblas prepari laŭ multaj manieroj. Inter la plej konataj estas
- Bolumitaj terpomoj, kun aŭ sen ŝelo
- Rostita terpomoj
- En oleo frititaj terpomoj, plej ofte en la formo de kvarangulaj prismoj, tre ŝatataj kiel hastmanĝo
- Terpoma kaĉo
- Buloj aŭ fritaĵoj el terpoma kaĉo
- Terpoma supo
- Terpomo bakita aŭ stufita en la ŝelo, kun acida laktokremo
- Terpoma salato
ja:ジャガイモ
simple:Potato
VinberoVinbero estas bero rikoltata de vinberujo el la familio Vitacoj. Ĝi estas ofte uzata por suko, vino, ĵeleo, sekvinberoj, aŭ manĝebla krude. Vinberoj konsistigas proksime 50% de ĉiu frukto kreskata en la mondo.
Kategorio:Fruktoj
ja:ブドウ
Rizo
Rizo estas genro (Oryza) de unujaraj tropikaj, marĉaj herboj el la familio de la poacoj. Ĝiaj grenoj estas la ĉefa cerealo por duono de la homaro. La planto iĝas unu ĝis du metrojn alta kaj havas longajn mallarĝajn foliojn kaj unuflorajn spiketojn sur dense kunsidantaj branĉoj en 20-30 cm longa paniklo. La grajnoj estas tre malmolaj, kaj kiam oni preparas ilin, estas tre nutraj por homoj.
Rizo-kultivado
Rizo-kultivado estas taŭga en landoj kun multa pluvo kaj malmultekosta laboro, ĉar ĝi bezonas multan akvon kaj estas tre laborige kultivi ĝin. Tamen ĝi povas kreski preskaŭ ĉie, eĉ sur krutaj monto-inklinoj.
Ofte rizo kultiviĝas en plataj marĉaj terenoj prizorgitaj por sekurigi idealan akvo-profundon (tipe 15 cm). Rizo terenoj ankaŭ foje uziĝas por la produktado de manĝeblaj fiŝoj kaj ranoj. La bienistoj profitas de la facileco de la rizo-plato kreski en akvo-medio: la akvo en rizo-terenoj malhelpas la danĝeran kreskadon de fi-herboj ĉe la kulturejo. Kiam la rizo-planto establiĝas en la tereno, la akvo povas finfine esti ĉerpita por preparado de rikolto. La marĉaj terenoj grandigas la produktadon, kvankam la rizon ankaŭ eblas kultivi en ne-marĉa, seka tero (inkluzive de teraso-formaj deklivoj) helpe de superreguliloj por mortigo/inhibo de kresko de fi-herboj.
Preparado kiel manĝaĵo
Unue la grenoj de la riza planto estas muelitaj por forigi la eksterajn ŝelojn, kio kreas brunan rizon. Tiu proceso povas esti daŭrigata por forigi la ĝermon kaj reston de la ŝelo, tiel kreante blankan rizon. La rizosemoj ofte estas vaporigata aŭ boligata ĝis mola kaj manĝebla, kaj poste ili povas esti fritita en legoma oleo aŭ butero.
Blankan rizon oni povas pulvi en faruno, kiu ofte kunvenas por personoj kiuj sekvas senglutenan dieton. La faruno estas uzata en multaj trinkaĵoj kiel rizlakto kaj sakeo.
Rizobrano (nomata nuka japanlingve) estas valora varo en Azio, kaj estas uzata por multaj ĉiutagaj bezonoj. Oni povas ekstrakti el la brano sanan oleon. Alia uzo estas por fari specon da piklataj legomoj.
Kiel krevmaizo kaj aliaj grenoj, rizo povas esti pufata. Por rizo krevi, oni devas varmigi la grajnojn en malalta-prema ujo. Dum varmado, la akvo de ĉiu grajno plivolumeniĝas, sed estas tenata pro la perikarpo de la grajno. Kiam la premo en la grajno rompas la perikarpon, la grajno pufas.
Nutra informo
Rizo enhavas malgrandajn nivelojn de saturataj grasoj, kolesterolo, kaj natrio. Ĝi estas bona fonto de mangano.
Fonto: http://www.nutritiondata.com (anglalingva)
Saneco
"Ora Rizo", aŭ angle Golden Rice, estas rizo, genetike modifita de germanaj profesoroj Ingo POTRYKUS kaj Peter BEYER ĉe la svisa Federala Instituto de Teknologio. Tiu ĉi rizo estas riĉigata en vitamino A, kaj, laŭ la inventintoj, povas agi kontraŭ la blindeco kiu afliktas ĉiujare kelkan duon-milionon da homoj, pro manko de tiu vitamino, kaj eviti la unu ĝis du milionojn da mortoj ĉiujare pro la sama kialo.
Kontraŭparazitaĵoj
Ĉinio, monde la unua rizproduktanta kaj konsumanta lando, volas surmerkatigi GM-an rizon ekde 2006 (laŭ la revuo Science [Scienco]). Temas pri du varioj kiuj estas rezistaj kontrau rizpiraloj (larvoj de tineoj), la unua pro genoj transplantitaj el grunda bakterio bacillus thurigiensis, la dua el negr-okula fabo, aŭ rizfabo (Dolichos umbellatus) (ĉine: 米豆). Dum 2001 ĝis 2003 agroprovoj elmontris 80% malgrandigon de uzo de kemiaj kontraŭparazitaĵoj, pozitivan efikon sur la sano de la agrikulturistoj, kaj plibonigon de produktiveco (de 6 360 kg/ha kontraŭ 6 150 kg/ha por la kutimaj rizvarioj). Ĉinio jam estas la plej granda produktanto de GM-a kotono, sed tiu estas la unua fojo kiam GM-aj produktaĵoj estas tiele grandskale vendota en la merkato de homa nutrado.
Eksteraj ligiloj
Esperanto
el Monato (gazeto) (2003/7, p.10)
Plurlingvaj
(angle, ĉine, france, hispane, itale kaj japane) - de la FAO.
Anglalingvaj
(de la Institute of Science in Society)
(Internacia instituto por esplorado pri rizo)
de Ag-Biotech Infonet, ne-komerciala retejo.
ja:米
ko:벼
ms:Padi
PomoPomo estas manĝebla frukto de la pomujo, kaj ĝi estas unu el la plej kulturataj arbofruktoj. Kvankam la frukto estas ofte mangata freŝe, oni povas baki ĝin en pasteĉo aŭ torto. Ĝi ankaŭ estas farata al pomsaŭco.
- pomo estas frukto de pomarbo
- pomo estas samtipa frukto de kelkaj fruktoarboj: pomofrukto
- objekto kun formo de pomo: gorĝa pomo
La pomo jam aperas en la Biblio, kiel frukto de la pekiĝo.
Aliaj esprimoj
- Adampomo
- sukerpomo
- terpomo
Kategorio:Fruktoj
ja:リンゴ
simple:Apple
SorgoUnukotiledonaj plantoj > Poacoj > Sorgo < Greno > Agrikulturo
----
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pl/thumb/3/3e/250px-Sorgo.jpg
Sorgo (Sorghum vulgare kaj Sorghum bicolor (L.) Moench), per 470 000 kvadratkilometroj kultivitaj, estas laŭrange la kvina monda greno. La hodiaŭe plej granda produktanto estas Usono.
La planto estas vaste kultivata en la duonsekaj tropikoj de Azio kaj Afriko. Tie ĝi dependas ĉefe de la pluvado. Kvankam, ĝia rikolto sub optimumaj kondiĉoj estas pli ol 10 tunoj ĉiuhektare, la malriĉaj agrikulturistoj en Azio kaj Afriko rikoltas inter 500 kaj 800 kilogramoj en ĉiu hektaro. Tio rikolta malgrandigo okazas pro diversaj kialoj -- insektoj, malsanoj, trudherboj kaj la malsekego.
Plue, ĉar la planto troviĝas en tre diversaj grundtipoj, plibonigo de la rikoltkapablo de sorgo tipe okazas per plibonigado de la kultivpraktikoj.
La planto originas de sovaĝaj specioj kreskintaj en Etiopio antaŭ 5000 jaroj.
Ekstera ligo
- [http://www.icrisat.org Internacia instituto por plantesplorado en la duonsekaj tropikoj]
ja:モロコシ
simple:Sorghum
SukerbetoSukerbeto (lat.: Beta vulgaris L. ssp. vulgaris var altissima Döll) estas kulturvarieto de beto kun granda enteno (ĉ. 18–22%) je sakarozo. Gi apartenas al la planta familio kenopodiacoj (lat.: Chenopodiaceae) kaj estas unu el bazmaterialoj de la sukerproduktado. La plej bonaj tipoj havas preskaŭ la samproporcian sukerenhavon kiel sukerkano.
La planto estas dujara, kun fortaj, karnecaj folioj. En la unua jaro evoluas la dika radiko, kiu entenas la sukeron.
radiko
La sukereco de la beto estis pruvita unuafoje de
Andreas Sigismund MARGGRAF en 1747;
en 1801 ekestis la unua suker-fabriko en
Cunern (pole Konary, en Silezio).
Tiu evoluo grave influis la mondan komercon,
ĉar sukero antaŭe estis havebla nur el sukerkano,
kiu bezonas tropikan aŭ subtropikan klimaton
kaj ne kreskas en Eŭropo.
Kategorio:Legomoj
ja:テンサイ
Hordeo
La nocio hordeo havas tri sencojn:
#hordeo kiel specioj de Cerealo de genro Hordeum,
#hordeo kiel specio Hordeum vulgare,
#hordeo kiel grajno de tiuj specioj.
Hordeo en botanika senco (kiel genro Hordeum) estas unu- du aŭ plurjara herbo kun floroj en densaj spikoj, havantaj lonaristajn glumojn kaj diference de tritiko, kun tri unufloraj spiketoj inter po du artikoj.
Hordeo en botanika senco (specio Hordeum vulgare) estas grava kulturplanto, kies grajnoj uzatas por fari grion, bieron, furaĝon ka.
Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Botaniko
ja:オオムギ
ArakidoFabaloj > fabacoj) >
fabacoj
La arakido (genro Arachys) estas ternuksa planto, kies plej konata reprezantanto estas la ternukso aŭ kutima arakido (Arachys hypogea) aŭ simple ankaŭ arakido.
La arakido estas brazil-argentin-devena planto, kiu atingis Eŭropon en la 19. jc.
La planto estas unujara, moltiga, 30-60cm alta, varmoŝatanta. Ĝin karakterizas:
- pinataj folioj (pare kunmetitaj sur komuna akso)
- etaj, solaj, flavaj, memfekundigaj floroj kun longa pedunklo, kiu pos la polenado subenkliniĝas kaj la floro penetras la teron kaj tie (6-10 cm profunde) evoluas la frukto
- la frukto estas fermita, malglata, iom blova, plurgrajna guŝo
La grajnoj estas tre oleoriĉaj kaj enhavas
- 42-59 % oleo
- 20-34% proteino
- B1, B2 vitaminoj
- ankaŭ fojno estas valora (kiel ĉe trifolio)
- rekremento de la oleoproduktado estas proteinriĉa (ankaŭ arakida oleo)
La grajnoj de arakido estas uzataj kiel rostitaj, kelkfoje salitaj frandaĵoj. La nutraĵindustrio ankaŭ uzas tion muelite, aŭ plengrajne en ĉokoladoj kaj aliaj frandaĵoj.
En Usono tre ŝatata (kaj dikiga) estas la arakida kremo.
La plej konata kultivisto de la arakido estis Jimmy CARTER.
Arakidoj entenas signifan kvanton da resveratrolo.
ja:ラッカセイ
SunfloroBotaniko > Asteracoj > Sunfloro < Agrikulturo
----
sinonimo: helianto
Dosiero:Helianto.jpg
Uzoj:
- en ĝardenoj kiel ornamplanto
- por elĉerpi oleon kuiruzan.
- Konsisteco de ties oleo:
- Produktad-statistikoj:
ja:ヒマワリ
Maizo
Botaniko > unukotiledonaj plantoj > cerealoj > maizo < agrikulturo
----
Maizo (Zea mays ssp. mays) estas grava cerealo, unue malsovaĝigita en mezameriko, kaj nun plantata en pluraj regionoj de la mondo. Ĝi estas tre diversa manĝaĵo, kaj povas esti muelata al faruno, manĝata kiel legomo, uzata kiel nutraĵo por viandobestoj, kaj kun aliaj uzoj.
Originoj
Maizo estas rekta malsovaĝigo de la teosinteo (Zea mays ssp. parviglumis), indiĝena al la Balsas River-valo de suda Meksiko.
Oni kredas, ke kulturado de maizo ekis iam inter 7500 kaj 12000 jaroj antaŭ nun. Arkeologiaj trovaĵoj de la plej frua sensema spiko, el Guila Naquitz Kaverno el la Oaxaca Valo de Meksiko aĝas proksime 6250 jarojn. La kultivo de maizo estas interesa al sciencistoj. La manĝebla parto de sovaĝa maizo estas tro malgranda, ol ke ĝi kultivindus. Multaj generacioj de selekta kulturado necesis por fari planton kun spikoj sufiĉe grandaj por manĝo.
Dum la unua ekspedicio de Kristoforo KOLUMBO, li portis maizon al Eŭropo, kaj poste la planto rapide estis disvastigita tutmonde.
Kristoforo KOLUMBO]
Kultivado
Maizo estas multe kultivata tra la mondo, kaj laŭ pezo, pli da maizo estas produktata ĉiujare ol da iu ajn alia greno. Kvankam Usono produktas preskaŭ duonon de la monda rikolto de maizo, aliaj ĉefproduktantaj nacioj estas tre diversaj: Ĉinio, Barato, Brazilo, Francio, Indonezio kaj Sudafriko. La monda produktado estis pli ol 600 milionoj da metraj tunoj en 2003, iomete pli ol rizo aŭ tritiko.
Maizo estas plantata en la printempo por profiti la printempajn pluvojn. Ĝia radik-sistemo estas malprofunda kaj la planto tre dependas de ofta pluvo aŭ irigacio.
Maizaj produktoj
- Maiza viskio aŭ burbono
- Maizfaruno (por fari tortiljojn)
- Maizflokoj (por fari kaĉon)
- Maizamelo (por densigi saŭcon)
- Krevmaizo aŭ pufmaizo (por manĝi en la kinejo)
- Maiza siropo por dolĉigilo
- Unu fonto de legoma oleo
- Produktado de etanolo (speco de alkoholo) ĉefe uzata kiel enmetaĵo por petrolo
Strukturo de la planto
Maizo havas tre apartan kreskon; la malaltaj folioj similas larĝajn flagojn, 50-100 cm longajn kaj 5-10 cm larĝajn. Kvankam iuj specoj povas kreski ĝis 7 metroj, la plej ofta speco atingas 2-3 metroj. La tigo havas multajn akselojn; el ĉiu akselo kreskas unu folio. Sub la folio kaj proksime al la tigo kreskas la spiko.
Kiam la spiko kreskas, formiĝas silkaj fibroj, kiuj ŝanĝiĝos de flavo al bruno dum la planto maturiĝos. Supre de la trunketo estas longa flava floro. Grajno de maizo formiĝas, kiam poleno falis sur la silkaĵon. Laŭ botaniko, grajno de maizo estas kariopso, simpla seka frukto.
Malmaturaj spikoj (spiko, grajnoj, kaj silko) estas tute manĝeblaj krude. Kiam la planto maturiĝas, la spiko malmoliĝas kaj la silko sekiĝas kaj nemanĝebliĝas, sed la grajno estas ankoraŭ manĝebla. Somerfine, la grajno sekiĝas tute, kaj estas malfacile maĉebla antaŭ kuirado en bolanta akvo.
Lingvistiko
La deveno de la esperanta vorto estis la taina (taíno) vorto, 'mahiz'.
vidu ankaŭ
maizo
:maizo|maizo]]
Kategorio:Legomoj
Kategorio:Cerealoj
ja:トウモロコシ
minnan:Hoan-be̍h
ms:Bijirin
TritikoBotaniko > unukotiledonaj plantoj > cerealoj < Agrikulturo
Agrikulturo
Tritiko (triticum) estas genro de graminacoj (poacoj).
La diversaj tritikoj kaj aliaj specoj de graminacoj (ankaŭ maizo), kiuj havas mueleblajn grajnojn kaj uzeblan farunon nomiĝas grenoj.
La tritiko konsistigas la plej grandan agron sur ĉiu kontinento. La plej gravaj tritikoeksportaj landoj estas Usono, Kanado, Aŭstralio, Argentino kaj Francio, pri la produkto unuaranga estas Ĉinio, aldonendas Rusio, kaj Ukrainio (vidu la plisubajn statistikojn). Tritiko estas homa baznutraĵo (panogreno) en multaj landoj kaj en la moderna intensa agrikulturo estas ankaŭ multe uzata en la gregobredado. La durum-tritiko havas apartan uzon por pastaĵoj.
Tritikospecioj alkutimiĝis al seka kaj varma klimato. Antaŭ kelkaj jardedoj oni elfaris krucadon de tritiko kaj sekalo, la rezulo nomita tritikalo, konvenas al pli malvarmeta klimato, kun samtempe la produktpovo de tritiko, tamen tiu novaĵo ne renkontis grandan sukceson, en Francio nur kelkmiloj da hektaroj da kultivatas.
Gravaj specioj
Semtritiko aŭ kutima tritiko (T. aestivum) estas heksaploida specio kaj plej vaste kultivita. Multas la komercaj varioj al diversaj klimatoj, kaj laŭvice sinsekvas en la merkato multe pli rapide ol la tradiciaj varioj!
Spelto (T. spelta) estas ankaŭ heksaploida planto, kiu estas kultivita kiel speciala panogreno. La nemature rikoltitaj grajnoj estas mineralriĉaj.
- Dugrajna tritiko (T. dugidum dicoccum) estas tetraploido, kiu hodiaŭ ne havas komercan signifon, sed gravas pro genetiko. Ilin uzis la egiptanoj ĝis alveno de la greka okupo, post tio ili ŝanĝis al durumo.
- Durumo (T. turgidum durum)estas tetraploido, kiu havas hodiaŭ vaste kultivita en plisudaj landoj kiel materialon por pastaĵoj.
- (T. turgidum polonicum) estas formo de Dugrajna tritiko (tetraploido), kiu en Mez-Europo evoluiĝis. Grava por biologia kultivado.
- Unugrajna tritiko (T. dugidum monococcum) estas la plej alta specio, kiu estas kultivita por demonstado kaj genetikaj esploroj.
Historio de la hejmigo
La plej malnovaj spuroj de la tritikokultivado estas el al 7. jarmilo a.K. en la montaraj regionoj de Okcident-Azio. De tie ĝi disvastiĝis al Eŭropo, Nordafriko, Azio, kie li estis grava kultivplanto.
La Unugrajna tritiko (T. dugidum monococcum) estas la origina formo de la kultivitaj tritikoj, kies specioj ankoraŭ vivas sovaĝforme. El tiuj formiĝis per kruciĝo kun aliaj specioj (verŝajne (T. speltoides aŭ Aegilops speltoides la tetraploida Dugrajna tritiko, el kiu formiĝis poste la durumo kaj la T. turgidum polonicum.
Per plia hibridigo kun Dugrajna tritiko kaj T. Tauschii (aŭ Aegilops squarrose (Kaprotritiko)) estiĝis la moderna tetraploida tritiko, unue en la Transkaŭkazio, sur la armena altebenaĵo.
Taksado de kvalito de tritiko
- Milgrajna maso
- Chopin-a bobelmezurilo
- Hagberg-a faltempo
- protein-kvoto
Produktado
en rikolto 1998:
1. Ĉinio 112 millionoj da tunoj
2. Barato 65 millionoj da tunoj
3. Usono 62 millionoj da tunoj
4. Rusio 36 millionoj da tunoj
5. Francio 33 millionoj da tunoj
6. Kanado 26 millionoj da tunoj
Eksportado
Kategorio:Agrikulturo
ja:コムギ
Kotono
Plej malnova skribita mencio pri kotono estas en Hindio. Kotono kultivatis en Hindio ekde pli da 3.000 jaroj kaj priparolitas en la Rigvedo skribita pr. en jaro -1500. De antikveco, kaj dum jarcentoj, ĝis la angla kolonigado, Hindio estis ĉefa produktanto kaj eĉ eksportisto de kotonaĵoj. En antikvaj tempoj Romianoj importis per alta kosto la hindiajn muslinojn, kiuj ili nomis ventis textiles t. e. teksitaj ventoj. Modernhistorie kotonaj ŝtofoj ornamitaj per koloraj pentraĵoj presitaj el Hindio ekkonatis en Eŭropo nur en la 17-a jarcento kaj tiam nomitis "hindiaĵoj".
Kotono estas tiu silkeca lanugo, kiu kovras la semon de kotonujo kaj el kiu oni teksas diversajn ŝtofojn (kardita, kombita kotono).
Oni nomas brilkotono, al kiu oni donas per kemia traktado silkecan aspekton. Fulmokotono estas celuloza nitrato, preparata per nitrado de kotona celulozo kaj flagrante lkiel pulvo. Puriga kotono estas fasko el kotonaj fadenoj por purigi kaj poluri malpurajn objektojn.
ja:綿
simple:Cotton
Fojno
Fojno estas sekigita herbo, ĉefe uzata por manĝigi bredbestojn (brutojn). Male al freŝa herbo fojno estas konservebla dum kelkaj monatoj, ekz. por vintro.
Vidu ankaŭ:
- Pajlo
Rizo
Rizo estas genro (Oryza) de unujaraj tropikaj, marĉaj herboj el la familio de la poacoj. Ĝiaj grenoj estas la ĉefa cerealo por duono de la homaro. La planto iĝas unu ĝis du metrojn alta kaj havas longajn mallarĝajn foliojn kaj unuflorajn spiketojn sur dense kunsidantaj branĉoj en 20-30 cm longa paniklo. La grajnoj estas tre malmolaj, kaj kiam oni preparas ilin, estas tre nutraj por homoj.
Rizo-kultivado
Rizo-kultivado estas taŭga en landoj kun multa pluvo kaj malmultekosta laboro, ĉar ĝi bezonas multan akvon kaj estas tre laborige kultivi ĝin. Tamen ĝi povas kreski preskaŭ ĉie, eĉ sur krutaj monto-inklinoj.
Ofte rizo kultiviĝas en plataj marĉaj terenoj prizorgitaj por sekurigi idealan akvo-profundon (tipe 15 cm). Rizo terenoj ankaŭ foje uziĝas por la produktado de manĝeblaj fiŝoj kaj ranoj. La bienistoj profitas de la facileco de la rizo-plato kreski en akvo-medio: la akvo en rizo-terenoj malhelpas la danĝeran kreskadon de fi-herboj ĉe la kulturejo. Kiam la rizo-planto establiĝas en la tereno, la akvo povas finfine esti ĉerpita por preparado de rikolto. La marĉaj terenoj grandigas la produktadon, kvankam la rizon ankaŭ eblas kultivi en ne-marĉa, seka tero (inkluzive de teraso-formaj deklivoj) helpe de superreguliloj por mortigo/inhibo de kresko de fi-herboj.
Preparado kiel manĝaĵo
Unue la grenoj de la riza planto estas muelitaj por forigi la eksterajn ŝelojn, kio kreas brunan rizon. Tiu proceso povas esti daŭrigata por forigi la ĝermon kaj reston de la ŝelo, tiel kreante blankan rizon. La rizosemoj ofte estas vaporigata aŭ boligata ĝis mola kaj manĝebla, kaj poste ili povas esti fritita en legoma oleo aŭ butero.
Blankan rizon oni povas pulvi en faruno, kiu ofte kunvenas por personoj kiuj sekvas senglutenan dieton. La faruno estas uzata en multaj trinkaĵoj kiel rizlakto kaj sakeo.
Rizobrano (nomata nuka japanlingve) estas valora varo en Azio, kaj estas uzata por multaj ĉiutagaj bezonoj. Oni povas ekstrakti el la brano sanan oleon. Alia uzo estas por fari specon da piklataj legomoj.
Kiel krevmaizo kaj aliaj grenoj, rizo povas esti pufata. Por rizo krevi, oni devas varmigi la grajnojn en malalta-prema ujo. Dum varmado, la akvo de ĉiu grajno plivolumeniĝas, sed estas tenata pro la perikarpo de la grajno. Kiam la premo en la grajno rompas la perikarpon, la grajno pufas.
Nutra informo
Rizo enhavas malgrandajn nivelojn de saturataj grasoj, kolesterolo, kaj natrio. Ĝi estas bona fonto de mangano.
Fonto: http://www.nutritiondata.com (anglalingva)
Saneco
"Ora Rizo", aŭ angle Golden Rice, estas rizo, genetike modifita de germanaj profesoroj Ingo POTRYKUS kaj Peter BEYER ĉe la svisa Federala Instituto de Teknologio. Tiu ĉi rizo estas riĉigata en vitamino A, kaj, laŭ la inventintoj, povas agi kontraŭ la blindeco kiu afliktas ĉiujare kelkan duon-milionon da homoj, pro manko de tiu vitamino, kaj eviti la unu ĝis du milionojn da mortoj ĉiujare pro la sama kialo.
Kontraŭparazitaĵoj
Ĉinio, monde la unua rizproduktanta kaj konsumanta lando, volas surmerkatigi GM-an rizon ekde 2006 (laŭ la revuo Science [Scienco]). Temas pri du varioj kiuj estas rezistaj kontrau rizpiraloj (larvoj de tineoj), la unua pro genoj transplantitaj el grunda bakterio bacillus thurigiensis, la dua el negr-okula fabo, aŭ rizfabo (Dolichos umbellatus) (ĉine: 米豆). Dum 2001 ĝis 2003 agroprovoj elmontris 80% malgrandigon de uzo de kemiaj kontraŭparazitaĵoj, pozitivan efikon sur la sano de la agrikulturistoj, kaj plibonigon de produktiveco (de 6 360 kg/ha kontraŭ 6 150 kg/ha por la kutimaj rizvarioj). Ĉinio jam estas la plej granda produktanto de GM-a kotono, sed tiu estas la unua fojo kiam GM-aj produktaĵoj estas tiele grandskale vendota en la merkato de homa nutrado.
Eksteraj ligiloj
Esperanto
el Monato (gazeto) (2003/7, p.10)
Plurlingvaj
(angle, ĉine, france, hispane, itale kaj japane) - de la FAO.
Anglalingvaj
(de la Institute of Science in Society)
(Internacia instituto por esplorado pri rizo)
de Ag-Biotech Infonet, ne-komerciala retejo.
ja:米
ko:벼
ms:Padi
Hordeo
La nocio hordeo havas tri sencojn:
#hordeo kiel specioj de Cerealo de genro Hordeum,
#hordeo kiel specio Hordeum vulgare,
#hordeo kiel grajno de tiuj specioj.
Hordeo en botanika senco (kiel genro Hordeum) estas unu- du aŭ plurjara herbo kun floroj en densaj spikoj, havantaj lonaristajn glumojn kaj diference de tritiko, kun tri unufloraj spiketoj inter po du artikoj.
Hordeo en botanika senco (specio Hordeum vulgare) estas grava kulturplanto, kies grajnoj uzatas por fari grion, bieron, furaĝon ka.
Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Botaniko
ja:オオムギ
IglianoIgliano ist eine Gemeinde mit 81 Einwohnern (Stand: 2004) in der italienischen Provinz Cuneo (CN), Region Piemont.
Nachbargemeinden sind Castellino Tanaro, Marsaglia, Murazzano, Roascio und Torresina.
Die Telefonvorwahl lautet +39-(0)-174.
Das Gemeindegebiet umfasst eine Fläche von 3 km², die Einwohnerdichte beträgt circa 27 Einwohner/km².
Kategorie:Ort im Piemont
sylwester w grach eurotax gry sportowe WARSAW HOTELS Parkiet
|
|
|
| :: RELATED NEWS :: |
Marco Aurelio
Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto (26 aprile 121 - 17 marzo 180) (nato Marco Annio Catilio Severo al matrimonio prese il nome di Marco Annio Varo) fu chiamato Marco Aurelio Antonino divenendo erede della carica di
Washington DC (DC sta per District of Columbia) è la capitale degli Stati Uniti d'America. La città conta oltre 563.384 abitanti (censimento 2003) e fa parte di una grande area metropolitana.
Washington DC si trova sulla costa est degli Stati Uniti, a sud dello stato del pigmenti e collanti fluidi di vari tipi che lascia una traccia su una superficie.
La superficie può essere composta dai materiali più diversi: carta, stoffa, legno, metallo, pietra, vetro, ecc
|
Mozart
Mozart è il cognome di una famiglia austriaca il cui più illustre rappresentante è:
- Wolfgang Amadeus Mozart, celebre compositore austriaco
Tra i suoi parenti ricordiamo:
- Leopold Mozart, padre di Wolfgang
- Anna Maria Pertl Mozart, madre di Wolfgang
- Maria Anna Mozart, sorella di Wolfgang, soprannominata Nannerl
-
|
Portafoglio
Un portafoglio è in insieme di attività finanziarie, appartenenti a persone fisiche o giuridiche, in seguito a un investimento.
La creazione di un portafoglio si spiega con l'esigenza per l'investitore di operare una diversificazione dei propri investimenti, così da ridurre il più possibile il
|
Economia del lavoro
L'economia del lavoro è il ramo specialistico dell'economia che studia la domanda e l'offerta di lavoro, definisce e misura l'occupazione e la disoccupazione, valuta gli effetti sulle imprese e sull'economia in senso lato delle politiche economiche destinate ad affrontare il problema della disoccupazione.
Voci correlate
- Tasso di occupazione, tasso di disoccupazione e
|
Codice sorgente
Il codice sorgente (spesso abbreviato sorgente) è un insieme di istruzioni appartenenti ad un determinato linguaggio di programmazione, utilizzato per costruire un programma per computer. A volte la distinzione tra istruzioni e dati è sottile o nulla, come nel lisp, in altri linguaggi è invece molto marcata, ad esempio in eiffel o
|
Lomografia
La lomografia è un fenomeno fotografico cult di moda nel mondo. Il tutto comincia quando due studenti austriaci trovano in un mercatino alcune macchine fotografiche 35mm compatte di marca LOMO. La sigla è un acronimo che identifica il luogo di origine: Leningradkoje Optiko Mechanitscheskoje Objedinenie.
Le caratteristiche particolari di questa macchinetta fotografica compatta sono racchiuse nell'obiettivo che con una interazione presente tra due due corpi carichi: se entrambi presentano la stessa carica, positiva o negativa, la forza risulterà repulsiva, altrimenti attrattiva.
Fino alla metà del diciottesimo secolo, erano noti solo gli aspetti quantitativi della forza elettrica: gli scienziati, quindi, iniziarono a studiarne anche le proprietà qualitative, facendosi così strada l'idea di una somigl
|
Dino Buzzati
:«Dipingere e scrivere per me sono in fondo la stessa cosa. Che dipinga o scriva, io perseguo il medesimo scopo: quello di raccontare delle storie.»
::(Dino Buzzati)
----
Dino Buzzati Traverso (San Pellegrino, Belluno, 16 ottobre 1906 - Milano, 28 gennaio 1972) è stato un famoso | |